6. Sınıf Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu: Telif ve Patent

1. Telif ve Patent Süreci

• Fikirlerin de
• Sahibi Var
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu
• Bir hikâye, bir şarkı, bir buluş: Emeğimizi nasıl koruruz, bilgiyi nereden toplarız?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”. Öğrenme çıktısı SB.6.6.2 (2026-2027 yıllık planında 36. hafta); yılın son konusudur. Sunu programın süreç bileşenlerini izler: bilgi toplanacak kaynakları belirleme, bilgileri toplama, doğrulama ve kaydetme. Bölüm 1–3 konunun bilgisini verir; Bölüm 4 bu dört adımı etkinliklerle uygulatır. Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapak görseli: Thomas Edison’ın 27 Ocak 1880 tarihli, 223.898 numaralı ampul patentinin çizimi (ABD). Üstte buluşu yapanın adı, buluşun adı, patent numarası ve tarihi; altta tanıkların ve buluş sahibinin imzaları var. “Bir fikrin belgesi nasıl görünür?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Yazdığın bir hikâyeyi başka biri kendi adıyla yayımlasa hakkını nasıl ararsın?
• Bir buluş yapsan onun sana ait olduğunu nasıl belgelersin?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Patent belgesini kim verir?
• Ne?
• Telif hakkı ne demektir?
• Nerede?
• Bir eser nereye kaydedilir?
• Ne zaman?
• Patent ne zaman sona erer?
• Nasıl?
• Korsan kitap nasıl anlaşılır?
• Neden?
• Emeğe saygı neden önemlidir?

Öğretmene not: Önceki dersin sonunda öğrencilerden, telif ve patent hakkında bilgi bulabilecekleri kaynakları araştırmaları istenmişti. Derse buldukları kaynakları sorarak başlayın ve listeyi tahtanın köşesine yazın; Bölüm 4’te bu listeye döneceksiniz. Ardından iki soruyu sorun, tahminleri not edin. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; kartları “Sorularımıza dönelim” slaytında kullanacaksınız.

3. Yol haritamız

• Fikrin de sahibi var
• Emek, ürün, fikrî mülkiyet, marka, tescil
• Telif hakkı
• Eser, maddi ve manevi haklar, süre, bandrol
• Patent hakkı
• Keşif ve icat, üç şart, başvuru, TÜRKPATENT
• Bilgi toplayalım
• Kaynak, doğrulama, kayıt, rapor
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Fikrin de sahibi var

• Bir bisikletin sahibi olduğu gibi bir hikâyenin, bir şarkının, bir buluşun da sahibi vardır.
• Emek ve ürün
• İcat ve buluş
• Hak ve sorumluluk
• Fikrî mülkiyet
• Marka
• Tescil

Öğretmene not: Bölüm görseli: Cezerî’nin filli su saati. Cezerî, Artuklu sarayında (Diyarbakır) hizmet ederken 1206’da tamamladığı kitabında buluşlarını ayrıntılı çizimlerle anlattı; çizimlerde parçalar harflerle işaretlenmiştir, tıpkı bugünkü patent çizimlerinde olduğu gibi. Görsel, kitabın 1315 tarihli bir kopyasından. O dönemde patent yoktu; ama bu buluşları bugün hâlâ Cezerî’nin adıyla anıyoruz. Sorun: “Bir buluşun kime ait olduğunu bilmek neden önemli?”

5. Her ürünün arkasında bir emek var

• Bir yazar, bir romanı bitirmek için yıllarca çalışabilir.
• Bir besteci, tek bir şarkı için aylarca nota yazıp silebilir.
• Yeni bir ilaç, bilim insanlarının uzun yıllar süren deneyleriyle ortaya çıkar.
• Emeğinin karşılığını almak herkesin hakkıdır.
• Emek
• Bir şeyi ortaya koymak için harcanan beden ve zihin çabası.
• Emek olmadan yemek olmaz.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Çaba harcamadan bir kazanç elde edilemez. Öğrencilere sorun: “Bir resim yapmak ya da bir maket hazırlamak için ne kadar emek verdiniz? Biri onu kendisi yapmış gibi gösterse ne hissederdiniz?” Bu duygu, dersin temel sorusuna kapı açar: Emeğimizi nasıl koruruz?

6. Örnek olay: Kerem’in fikri

• Etkinlik · Örnek olay
• Kışın sınıfta pencere açık unutulunca kaloriferin ısısı boşa gidiyordu. Pencere uzun süre açık kalınca sesli uyarı veren bir düzenek tasarladım.
• Kerem
• 6. sınıf öğrencisi
• Kerem’in aklındaki sorular
• Böyle bir düzenek daha önce yapılmış mı?
• Fikrimi başkası alıp kendi buluşu gibi satabilir mi?
• Buluşumun bana ait olduğunu nasıl belgelerim?
• Kime ve nasıl başvurmalıyım?
• Kerem’in sorularına nereden cevap bulabiliriz? Tahminlerinizi söyleyin.

Öğretmene not: Ders kitabı konuya, köyünün su sorununu çözmek için bir proje tasarlayan genç bir mühendisin hikâyesiyle girer; burada benzer bir durum özgün olarak kurgulanmıştır. Tahminleri tahtaya yazın (ör. internet, öğretmen, bir avukat, ilgili devlet kurumu). Kerem’in dört sorusu Bölüm 3’te cevaplanacak. Benzer uyarıcılar bugün satılıyor olabilir; bu durum “yenilik” şartını tartışmak için iyi bir fırsattır.

7. Önce kavramları tanıyalım

• İcat (buluş)
• Daha önce olmayan bir aleti, ürünü ya da yöntemi ilk kez ortaya koymak.
• Ürün
• Emekle ortaya konan şey: bir eşya, bir kitap, bir şarkı, bir uygulama.
• Üretim
• Bir ürünü yapma ve çoğaltma işi.
• Hak
• Kanunların kişiye tanıdığı, başkalarının da saygı göstermesi gereken yetki.
• Sorumluluk
• Başkalarının hakkına saygı gösterip üzerimize düşeni yapmak.

Öğretmene not: Ders kitabının giriş etkinliği; icat ve buluş, ürün ve üretim, hak ve sorumluluk kavramlarını tanımlatır. Kartları açmadan önce öğrencilerin kendi tanımlarını alın, sonra karşılaştırın. Kerem’in örneğiyle bağlayın: Pencere uyarıcısı bir icattır; onu fabrikada yapıp çoğaltmak üretimdir, satılan her uyarıcı bir üründür. Ondan kazanç elde etmek Kerem’in hakkı, başkasının fikrine saygı göstermek hepimizin sorumluluğudur.

8. Eşya mı, fikir mi?

• Bisikletin de yazdığın hikâyenin de sahibi sensin. Ama ikisi farklı yollarla korunur.
• Somut mülk: Bisiklet
• Elle tutulur, gözle görülür.
• Biri alıp götürürse artık sende değildir.
• Kilitle ya da evde saklanarak korunur.
• Fikrî mülk: Hikâye
• Bir fikrin, bir emeğin ürünüdür.
• Kopyalansa da sende kalır ama emeğin çalınır.
• Kanunlarla korunur: telif, patent, marka.
• Fikrî mülkiyet
• İnsan zihninin ürünü olan eser, buluş ve marka gibi değerler üzerindeki sahiplik hakları.
• Fikrî ürünler neden kilitle değil de kanunlarla korunur?
• Çünkü kolayca kopyalanabilirler. Kopyayı engellemenin ve hakkı aramanın yolunu kanunlar gösterir.

Öğretmene not: Mülkiyet, bir şeye sahip olma hakkıdır. Somut eşyada sahiplik elde tutmakla görünür; fikrî ürünlerde ise kopya asıl sahibinin elinden bir şey almaz gibi görünür ama emeğin karşılığı, yani kazanç ve tanınma başkasına geçer. Öğrencilerden kendi hayatlarından bir “fikrî mülk” örneği isteyin (bir çizim, bir şiir, bir oyun kuralı…).

9. Fikrî mülkiyet nasıl korunur?

• Telif hakkı
• Kitap, şarkı, resim, film gibi eserleri korur.
• Patent
• Yeni makine, ilaç, yöntem gibi buluşları korur.
• Marka
• Bir firmanın ürününü ayırt eden ad, şekil ya da işareti korur.
• Coğrafi işaret
• Bir yöreye özgü ürünlerin adını korur.
• Telif hakkı eser ortaya çıktığı an doğar. Patent, marka ve coğrafi işaret için ise yetkili kuruma başvurup tescil ettirmek gerekir.

Öğretmene not: Bu sunu telif hakkına (Bölüm 2) ve patente (Bölüm 3) odaklanır; marka ünitenin anahtar kavramlarındandır. Coğrafi işaretli ürünlere örnek olarak yöremize özgü meyve, yemek ve el sanatlarını hatırlatın (ör. Malatya kayısısı). Patent, marka ve coğrafi işaretler, ürünlerin görünüşünü koruyan tasarımlarla birlikte Türk Patent ve Marka Kurumunda tescil edilir.

10. Marka: Ürünün imzası

• Bir sözcük, bir kişi adı, bir şekil, bir renk, hatta bir ses marka olabilir.
• Marka sayesinde alıcı, beğendiği ürünü kolayca tanır ve yeniden bulur.
• Tescilli marka 10 yıl korunur; bu süre yenilenerek uzatılabilir.
• ® (daire içinde R) işareti, markanın resmî olarak tescil edildiğini gösterir.
• Marka
• Bir işletmenin mal ya da hizmetini başka işletmelerinkinden ayırt etmeye yarayan işaret.
• Bir firma, başka bir firmanın tescilli markasını izinsiz kullanırsa ne olur?
• Marka sahibinin hakkı çiğnenmiş olur. Marka sahibi mahkemeye başvurup bu kullanımı durdurabilir.

Öğretmene not: Kanuna göre kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve ambalaj biçimi marka olabilir; tescilli markanın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 10 yıldır ve onar yıllık dönemlerle yenilenir (6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, madde 4 ve 23). Dikkat: Ders kitabında ® ve TM işaretleri patentli ürünlerle ilişkilendirilir. Bu işaretler aslında markaya aittir: ® tescilli markayı, TM (İngilizce trademark) ise marka olarak kullanılan işareti gösterir. Patentin herkesçe bilinen ortak bir işareti yoktur; bazı ürünlerin üzerinde ya da kutusunda patent numarası yazar.

11. Tescil: Hakkın resmî kaydı

• Ev kimin?
• Bir evin kime ait olduğunu hangi resmî belge gösterir?
• Tapu. Evin sahibi, tapu kayıtlarında yazılıdır.
• Tescil
• Bir hakkı, yetkili kurumun resmî kayıtlarına geçirmek.
• Buluş kimin?
• Bir buluşun ya da markanın “tapusu” ne olabilir?
• Patent belgesi ve marka tescil belgesi. Bu belgeler hakkın kime ait olduğunu gösterir.

Öğretmene not: Tapu benzetmesi, tescilin anlamını somutlaştırır: Tapu nasıl evin sahibini resmî olarak gösteriyorsa patent belgesi de buluşun sahibini gösterir. Fark: Telif hakkı için tescil zorunlu değildir; eser ortaya çıktığı an korunur (Bölüm 2).

12. Hangi hakla korunur?

• Etkinlik · Eşleştirme
• Her örnek için karar verin: telif hakkı mı, patent mi, marka mı?
• Bir ressamın yaptığı tablo
• Buzdolabının daha az elektrik harcamasını sağlayan yeni bir parça
• Bir simitçinin tabelasındaki ad ve şekil
• Bir öğrencinin yazdığı şiir
• Bir hastalığı tedavi eden yeni bir ilaç
• Hangisi hangi hakla korunur? Hangi ipucuna baktınız?
• Telif: 1 ve 4 (eser). Patent: 2 ve 5 (buluş). Marka: 3 (ürünü ayırt eden işaret).

Öğretmene not: İpucu: Bir fikir ya da sanat ürünü (yazı, resim, müzik) telifle; teknik bir sorunu çözen yeni bir alet ya da madde patentle; bir işletmeyi ve ürününü tanıtan ad, şekil ya da işaret markayla korunur. Öğrencilerden kendi örneklerini ekleyip sınıf arkadaşlarına sormalarını isteyin.

13. Telif hakkı: Eserin sahibi

• Bir şiir, bir resim ya da bir film kime aittir? Sahibinin hangi hakları vardır?
• Eser ve eser sahibi
• Eser türleri
• Maddi ve manevi haklar
• Koruma süresi
• Kayıt ve noter
• Bandrol ve korsan

Öğretmene not: Bölüm görseli: Osman Hamdi Bey’in 1906’da yaptığı Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu (İstanbul, Pera Müzesi). Ressam 1910’da öldü; aradan 70 yıldan fazla geçtiği için tablonun telif koruması sona ermiştir. Bu yüzden görseli sunuda serbestçe kullanabiliyoruz; yine de ressamın adını yazıyoruz. Bu örneğe “Telif hakkı ne kadar sürer?” slaytında dönün.

14. Telif hakkı nedir?

• Bir eseri özgün biçimde ortaya koyan kişi, o eserin sahibidir.
• Eser ortaya çıktığı anda korunur; bunun için başvuru gerekmez.
• Telif hakkını belirtmek için eserlerde © (daire içinde C) işareti kullanılır.
• Bu hakkı 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu düzenler.
• Telif hakkı
• Eser sahibinin, ortaya koyduğu fikir ya da sanat ürünü üzerindeki haklarının bütünü.
• Sence kanunun adında neden “fikir” ve “sanat” sözcükleri birlikte geçiyor?
• Çünkü kanun, insan zihninin ürünü olan bilim, edebiyat, müzik, resim ve film gibi eserleri korur.

Öğretmene not: Kanuna göre bir eserin sahibi, onu meydana getiren kişidir (5846 sayılı Kanun, madde 8). Kanun 5 Aralık 1951’de kabul edildi, 1 Ocak 1952’de yürürlüğe girdi ve değişikliklerle bugün de uygulanıyor. © işareti İngilizce copyright (telif hakkı) sözcüğünün baş harfinden gelir. İşareti koymak zorunlu değildir; eser işaretsiz de korunur.

15. Bir ürün ne zaman eser sayılır?

• Kanuna göre bir fikir ya da sanat ürününün eser sayılması için şu özellikler gerekir:
• Fikrî bir emeğin ürünü olmalı.
• Sahibinin özelliğini taşımalı, yani özgün olmalı.
• Yalnız akılda kalmamalı; yazı, nota, resim ya da film olarak ortaya konmalı.
• Kanunda sayılan eser türlerinden biri olmalı.
• Özgün
• Başkasından kopyalanmamış; sahibinin kendi düşüncesini ve üslubunu taşıyan.
• Aklındaki bir hikâye fikri eser sayılır mı?
• Henüz sayılmaz. Hikâyeni yazıya döktüğünde eser hâline gelir ve korunur.

Öğretmene not: Ders kitabı üç özelliği öne çıkarır: fikrî bir çabanın ürünü olma, ürün olarak ortaya konma ve kanundaki eser türlerinden olma. Kanundaki eser tanımı ayrıca eserin sahibinin “hususiyetini”, yani kendine özgü özelliğini taşımasını ister (5846 sayılı Kanun, madde 1/B). Ders kitabı ikinci özelliği “alenileşme” diye de adlandırır; oysa kanuna göre henüz kamuya sunulmamış eserler de korunur, yayımlanıp yayımlanmayacağına eser sahibi karar verir (madde 14). Önemli olan, eserin yazı, nota, resim gibi bir biçimde ortaya konmasıdır. Fikirler tek başına korunmaz: Herkes bir uzay macerası yazabilir, ama senin yazdığın uzay macerası sana aittir.

16. Telif hakkıyla korunan eserler

• İlim ve edebiyat
• Kitap, şiir, ders kitabı, harita, bilgisayar programı
• Musiki
• Sözlü ve sözsüz her türlü beste
• Güzel sanat
• Resim, heykel, fotoğraf, hat, tezhip, karikatür
• Sinema
• Film, dizi, belgesel, çizgi film
• Derleme
• Ansiklopedi, şiir seçkisi gibi seçilip düzenlenen eserler
• İşlenme
• Çeviri, romandan uyarlanan film, bir şarkının yeni düzenlemesi

Öğretmene not: Ders kitabından bilgisayar oyununa kadar emekle üretilen pek çok eser telif hakkıyla korunur. Ders kitabı eser çeşitlerini musiki, ilim ve edebiyat, güzel sanat, sinema ve derleme eserleri olarak sıralar. Kanundaki ayrıntı (5846 sayılı Kanun, madde 2–6): Bilgisayar programları ilim ve edebiyat eserleri arasında sayılır; güzel yazı (hat), tezhip, minyatür, fotoğraf, karikatür ve tiplemeler güzel sanat eserleridir. Çeviri ve uyarlama gibi işlenmeler de eser sayılır; ama asıl eserin sahibinin izni gerekir. Okul kütüphanesinde her türden bir örnek bulmalarını isteyebilirsiniz.

17. Eser sahibinin hakları

• Manevi haklar eserle sahibi arasındaki bağı, maddi haklar eserden elde edilen kazancı korur.
• Manevi haklar
• Eseri ne zaman ve nasıl yayımlayacağına karar vermek
• Eserde adının ya da takma adının yazılmasını istemek
• Eserin izinsiz değiştirilmesini engellemek
• Maddi (mali) haklar
• Eseri çoğaltmak: basmak, kopyalamak
• Eseri satmak, kiralamak, ödünç vermek
• Eseri uyarlamak: romanı filme çevirmek
• Eseri sahnede, radyoda, televizyonda ve internette sunmak
• Bir yayınevi, yazarın izni olmadan romanın sonunu değiştirse hangi hak çiğnenmiş olur?
• Manevi hak: Eser sahibinin izni olmadan eserde değişiklik yapılamaz.

Öğretmene not: Kanundaki karşılıkları (5846 sayılı Kanun): Manevi haklar; eseri kamuya sunma yetkisi (madde 14), adın belirtilmesi (madde 15), eserde değişiklik yapılmasını engelleme (madde 16). Mali haklar; işleme (madde 21), çoğaltma (madde 22), yayma (madde 23), temsil (madde 24) ve radyo, televizyon, internet gibi araçlarla kamuya iletim (madde 25). Ders kitabı “maddi ve manevi haklar” der; kanundaki adı “mali haklar”dır. Eser sahibi mali haklarını başkasına devredebilir ya da kullanma izni verebilir: Yazar, kitabını basma iznini bir yayınevine verir.

18. Kitabı çoğaltmak kimin hakkı?

• Çoğaltma hakkı
• İbrahim Müteferrika’nın büstü, Sahaflar Çarşısı, İstanbul
• İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basılan ilk kitap Vankulu Lügati’dir (1729).
• Matbaa, kitapları elle yazmaktan çok daha hızlı çoğaltmayı sağladı.
• Bugün bir kitabı çoğaltma hakkı eser sahibine aittir.
• Bir yayınevi, yazarın izni olmadan onun kitabını basabilir mi?
• Hayır. Yayınevi bir kitabı ancak eser sahibinin izniyle basabilir.

Öğretmene not: Görselde İstanbul’daki Sahaflar Çarşısı’nda bulunan İbrahim Müteferrika büstü görülüyor; kaidedeki levhada bastığı kitapların listesi yazılıdır ve ilki Vankulu Lügati’dir. Bir önceki konuda (SB.6.6.1) matbaanın iletişime etkisi ele alındı. Matbaa ile bir eser kısa sürede çok sayıda çoğaltılabilir hâle geldi; bu yüzden eser sahibinin çoğaltma hakkını korumak önem kazandı. Bugün yayınevleri bir kitabı basmak için yazarla sözleşme yapar.

19. Telif hakkı ne kadar sürer?

• Eser ortaya çıktığı anda koruma başlar.
• Eser sahibi yaşadığı sürece koruma devam eder.
• Sahibinin ölümünden sonra da 70 yıl korunmaya devam eder.
• 70 yıl dolunca
• Eser herkesin olur
• Herkes eseri izin almadan basabilir, uyarlayabilir, seslendirebilir.
• Kaynak yine gösterilir
• Dürüstlük gereği eserin sahibinin adı belirtilir.
• Kamu malı eser
• Koruma süresi dolduğu için herkesin serbestçe yararlanabildiği eser.

Öğretmene not: Kanuna göre koruma süresi, eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıldır (5846 sayılı Kanun, madde 27). Süre, ölüm yılını izleyen yılın ilk gününden hesaplanır (madde 26). Bu süre boyunca mali haklar eser sahibinin mirasçılarına ya da hakları devrettiği kişilere aittir. Süre dolunca herkes eserin mali haklarından yararlanabilir; Bölüm 2’nin kapağındaki Osman Hamdi Bey tablosu buna örnektir. Soru: Yüzyıllar önce yazılmış bir şiiri bugün herkes kitabına alabilir mi? (Evet; ama şiiri sadeleştiren ya da açıklayan yeni bir çalışmanın kendi telif hakkı olabilir.)

20. Eserimi nasıl belgelerim?

• Etkinlik · Örnek olay
• Ece ne yapmalı?
• Ece’nin internette paylaştığı çizgi roman, başka bir hesapta başkasının adıyla yayımlandı. Ece, eserin kendisine ait olduğunu nasıl gösterebilir?
• Tarihli taslaklarını ve ilk paylaşımının kaydını saklar. Durumu ailesine ve paylaşımın yapıldığı platforma bildirir.
• İsteğe bağlı kayıt
• Eser sahibi eserini Kültür ve Turizm Bakanlığına kaydettirebilir ya da notere belgeletebilir. Bu, sahipliği kanıtlamayı kolaylaştırır.
• Kayıt zorunlu mu?
• Telif hakkından yararlanmak için eseri kaydettirmek gerekir mi?
• Hayır, eser kayıt olmadan da korunur. Ancak film ve müzik yapımcıları yapımlarını kaydettirmek zorundadır.

Öğretmene not: İsteğe bağlı kayıt-tescil, Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğünce yapılır. Ders kitabı başvurunun şahsen ya da posta yoluyla yapıldığını yazar; bugün başvuru Genel Müdürlüğün çevrim içi sisteminden (online.telifhaklari.gov.tr) e-Devlet girişiyle yapılır, bazı durumlarda imzalı taahhütnamenin aslı posta yoluyla gönderilir ya da elden teslim edilir. Belgeler tamsa kayıt-tescil belgesi verilir; 18 yaşından küçük eser sahiplerinin başvurusunu velisi ya da vasisi imzalar. Kanuna göre film ve müzik yapımcıları, sinema ve müzik eserlerini içeren yapımlarını kaydettirir (5846 sayılı Kanun, madde 13); bu kayıt hak doğurmaz, hak sahipliğini kanıtlamayı kolaylaştırır. Hakkı çiğnenen eser sahibi yetkili mahkemeye başvurabilir. Ece’nin hikâyesi kurgusaldır; ders kitabında benzer bir durum, hikâyesi izinsiz yayımlanan bir yazar üzerinden anlatılır.

21. Bandrol: Yasal kopyanın etiketi

• Kitaplarda, müzik ve film kopyalarında bandrol bulunması zorunludur.
• Bandrolleri Kültür ve Turizm Bakanlığı bastırır ve satar.
• Bandrol, kopyanın yasal yoldan çoğaltıldığını gösterir.
• Bandrolsüz, izinsiz çoğaltılmış kopyalara korsan denir.
• Bandrol
• Satılan bir ürünün denetimli ve yasal olduğunu gösteren, üzerine yapıştırılan resmî etiket.
• Kitapçıdan kitap alırken bandrolüne neden bakmalıyız?
• Korsan kopya almamak için. Böylece yazarın, çevirmenin ve yayınevinin emeğine saygı gösteririz.

Öğretmene not: Kanuna göre müzik ve sinema eserlerinin çoğaltılmış kopyalarına ve kitaplara (süreli olmayan yayınlara) bandrol yapıştırılması zorunludur; bandrolü Bakanlık bastırır ve satar (5846 sayılı Kanun, madde 81). Aynı maddeye göre bandrollü kopyaların bile yol, meydan, pazar, kaldırım gibi yerlerde satışı yasaktır. Kitapları kitapçıdan, müzik ve filmleri yetkili satıcılardan almak gerekir.

22. Korsan ürün kime zarar verir?

• Korsan bir kitap ya da film satın alındığında kimler, nasıl zarar görür?
• Yazar, besteci, yönetmen
• Emeğinin karşılığını alamaz; yeni eser üretme isteği azalır.
• Yayınevi, matbaa ve stüdyo çalışanları
• Kazanç kaybı yaşanır, işler azalır.
• Devlet ve toplum
• Vergi kaybı olur; okul, yol, hastane için kaynak azalır.
• Okur ve izleyici
• Eksik sayfalı, bozuk ya da kalitesiz bir ürün alabilir.

Öğretmene not: Program, telif haklarına uymanın gerekliliği konusunda öğrencilerin görüşlerinin alınmasını önerir. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahminini bekleyin. Sonuç: Korsan ürün ucuz görünür, ama bedelini emeği çalınan insanlar ve bütün toplum öder.

23. Sayılarla bandrol ve korsan

• Bandrol emeği korur, denetimler korsanı engeller. 2022 yılında Türkiye’de:
• Kitaplar için satılan bandrol
• 1.163
• 81 ilde korsana karşı denetim
• Bu denetimlerde bulunan materyal
• Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü verileri, 2022

Öğretmene not: Sayılar, ders kitabındaki genel ağ haberinde de geçen 2022 yılı resmî verileridir: Kültür ve Turizm Bakanlığına göre 380.296.402 adet kitap (süreli olmayan yayın) bandrolü satıldı; Emniyet Genel Müdürlüğü verilerine göre korsanla mücadele kapsamında il denetim komisyonlarınca 1.163 denetim yapıldı ve bu denetimlerde 626.859 materyal bulundu. Ders kitabı, telif haklarıyla ilgili denetimlerde Emniyet Genel Müdürlüğünün görevli olduğunu belirtir. Öğrencilere sorun: “Bu sayılar bize ne anlatıyor? Slaytta verilerin kaynağını neden yazdık?”

24. İnternetteki eser sahipsiz mi?

• Aras
• 1. görüş
• “İnternette herkes görebiliyor. Bir resmi indirip ödevime koysam kime ne zararım olur?”
• Nehir
• 2. görüş
• Bir eserin herkese açık olması, onu dilediğimiz gibi kullanabileceğimiz anlamına gelmez.
• Önce kullanım iznine bakarım, kullandığım eserin sahibini ve kaynağını yazarım.
• Kim haklı? Ödevinde başkasının resmini ya da yazısını nasıl kullanmalısın?

Öğretmene not: Genel ağda bir eserin herkese açık olması, onun sahipsiz olduğu anlamına gelmez. Kanun, başka bir eserden alıntı yapılmasına belli ölçüde izin verir; ancak alıntının belli olması ve kaynağın gösterilmesi gerekir (5846 sayılı Kanun, madde 35). Bazı eserler, sahiplerinin verdiği izinle belli koşullarda serbestçe kullanılabilir. Beklenen sonuç: Nehir haklıdır.

25. Patent hakkı: Buluşun belgesi

• Yeni bir buluş yapan kişi emeğini nasıl korur? Patent nasıl ve nereden alınır?
• Patent nedir?
• Keşif ve icat
• Patentin üç şartı
• Başvuru adımları
• TÜRKPATENT
• Kısa tarih

Öğretmene not: Bölüm görseli: Türk Patent Enstitüsünün Ankara’daki binası (2013). Tabelada kurumun 2017’den önceki adı görülüyor; kurum bugün Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) adını taşıyor. Bu ad değişikliğine “Osmanlı’dan bugüne fikrî mülkiyet” slaytında dönülecek.

26. Patent nedir?

• Patent, yeni bir buluşun sahibine tanınan özel bir haktır.
• Başkaları buluşu sahibinin izni olmadan üretemez, satamaz, kullanamaz, yurt dışından getiremez.
• Telif hakkından farklı olarak patent için başvurmak ve belge almak gerekir.
• Bu hakkı 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu düzenler.
• Patent belgesi
• Bir buluşun kime ait olduğunu gösteren, devletin verdiği resmî belge.
• Kerem pencere uyarıcısı için patent almazsa ne olabilir?
• Başka biri aynı düzeneği üretip satabilir. Kerem buna engel olmakta zorlanır, emeğinin karşılığını alamayabilir.

Öğretmene not: Kanuna göre patent sahibi, izinsiz yapılması hâlinde buluşun üretilmesini, satılmasını, kullanılmasını ya da ithal edilmesini önlemeyi isteyebilir (6769 sayılı Kanun, madde 85). Ticari amaç taşımayan kişisel kullanımlar ve deneme amaçlı kullanımlar bu hakkın dışındadır. Kanun 22 Aralık 2016’da kabul edildi, 10 Ocak 2017’de yürürlüğe girdi.

27. Keşif mi, icat mı?

• Doğada zaten var olanı bulmak ile var olmayanı yapmak aynı şey değildir.
• Keşif
• Var olanı ilk kez fark etmek: yeni bir yıldız, bir bitki türü
• Bilimsel kuramlar ve matematik yöntemleri de patentle korunmaz.
• Keşfe patent verilmez.
• İcat (buluş)
• Var olmayanı yapmak: yeni bir alet, ilaç, yöntem
• Bir sorunu teknik bir yolla çözer.
• Şartları sağlarsa patent alınabilir.
• Yeni bir kelebek türü bulan biyolog, bu tür için patent alabilir mi?
• Hayır, bu bir keşiftir. Ama kelebekleri izlemek için yeni bir alet icat ederse onun için başvurabilir.

Öğretmene not: Kanuna göre keşifler, bilimsel teoriler ve matematik yöntemleri; oyunlara ilişkin kurallar; edebiyat ve sanat eserleri buluş sayılmaz (6769 sayılı Kanun, madde 82). Edebiyat ve sanat eserleri patentle değil telif hakkıyla korunur.

28. Patentin üç şartı

• 1. Yenilik
• Dünyanın hiçbir yerinde daha önce açıklanmamış, kullanılmamış olmalı.
• 2. Buluş basamağı
• O alanın uzmanının kolayca akıl edemeyeceği bir adım içermeli.
• 3. Uygulanabilirlik
• Sanayiye uygulanabilir olmalı: Tarımda ya da sanayide üretilip kullanılabilmeli.
• Ucunda silgi olan kurşun kalem bugün patent alabilir mi?
• Hayır. Bu fikir uzun zamandır biliniyor ve kullanılıyor; yani yeni değil.
• Üç şartı birlikte sağlayan buluşa patent verilir.

Öğretmene not: Kanuna göre patent, teknolojinin her alanında üç şartı birlikte taşıyan buluşlara verilir: yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik (6769 sayılı Kanun, madde 82). Yenilik dünya çapında değerlendirilir: Başvurudan önce dünyanın herhangi bir yerinde yazıyla, sözle ya da kullanılarak açıklanmış bir buluş yeni sayılmaz (madde 83). Kerem’in ilk sorusuna dönün: “Böyle bir düzenek daha önce yapılmış mı?” sorusu yenilik şartıyla ilgilidir.

29. Patent başvurusu adım adım

• Türkiye’de patent başvurularını Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) inceler ve sonuçlandırır.
• Araştır: Benzer bir buluş daha önce yapılmış mı?
• Gizli tut: Başvuruya kadar buluşunu herkese anlatma.
• Hazırla: Başvuru formu, buluşu anlatan yazı, teknik resimler ve özet gerekir.
• Başvur: TÜRKPATENT’in internet sitesinden çevrim içi başvur, ücreti öde.
• Takip et: Uygun bulunursa patent belgesi verilir; hak her yıl ücret ödenerek sürdürülür.
• Tarifname
• Buluşun ne olduğunu ve nasıl çalıştığını ayrıntılı anlatan yazı.

Öğretmene not: Kanuna göre patent başvurusu; başvuru formu, buluşu açıklayan tarifname, istemler, tarifnamede ya da istemlerde atıf yapılan resimler, özet ve başvuru ücretinin ödendiğini gösteren bilgiden oluşur (6769 sayılı Kanun, madde 90). İstemler, korunması istenen özellikleri tek tek tanımlar. Yıllık ücretler ödenmezse patent hakkı sona erer (madde 101). Kanun, buluşu yapanın başvurudan önceki on iki ay içinde yaptığı açıklamanın yeniliği bozmamasına izin verir (madde 84); yine de en güvenli yol, başvuruya kadar buluşu gizli tutmaktır. Ders kitabı öğrencilerden başvuru yerini, yolunu ve belgelerini araştırmalarını ister; önce araştırma yaptırıp sonra bu slaytla karşılaştırabilirsiniz.

30. Hemen mi, biraz sonra mı?

• Erken
• 1. durum
• Buluş henüz olgunlaşmadan, insanlar ona ihtiyaç duymadan başvurmak. Ürün tam geliştirilmeden pazara çıkarsa ilgi görmeyebilir.
• Geç
• 2. durum
• Hazır bir buluşla beklemek. Bu sırada aynı fikirle başka biri daha önce başvurabilir.
• Acele etmeyeyim; nasılsa fikrimi kimse bilmiyor.
• Buluş sahibi başvuru için en doğru zamanı nasıl seçmeli? Neden?

Öğretmene not: Ders kitabı iki riski birlikte ele alır: Ürün tam geliştirilmeden ya da pazar hazır değilken ürün karşılık bulmayabilir; hazır bir buluşta gecikilirse aynı fikirle başkasının başvurma riski doğar. Önce sorun: 2. durumdaki düşünce neden risklidir? (Aynı buluşu başka biri de kendi başına yapıp önce başvurabilir.) Beklenen sonuç: Buluş olgunlaşınca gecikmeden başvurmak ve o zamana kadar buluşu gizli tutmak.

31. Bir patent belgesine bakalım

• Patent belgesi
• Wright Kardeşler’in uçan makine patent belgesi, 1906 (ABD)
• Buluşu yapanların adları yazılı: Orville ve Wilbur Wright.
• Buluşun adı (uçan makine) ve tarih (22 Mayıs 1906) belgede yazılıdır.
• Kurdeleli mühür, belgenin devletçe verildiğini gösterir.
• Belgeye göre koruma 17 yıl sürecekti. Türkiye’de bugün patent kaç yıl korunur?
• 20 yıl. Süreler ülkeden ülkeye ve zamanla değişebilir; bu yüzden bilginin tarihine de bakarız.

Öğretmene not: Görsel, Wright Kardeşler’e 22 Mayıs 1906’da verilen 821.393 numaralı ABD patent belgesidir. Belgede buluşu yapanların adları, buluşun adı (uçan makine), tarih ve kurdeleli mühür görülür; koruma süresi “on yedi yıl” olarak yazılmıştır. O yıllarda ABD’de patent süresi 17 yıldı; Türkiye’de bugün başvuru tarihinden itibaren 20 yıldır. Kardeşler patent başvurusunu Mart 1903’te yaptı, ilk motorlu uçuşlarını 17 Aralık 1903’te gerçekleştirdi; belge ise ancak 1906’da verildi.

32. Patent çizimlerinden örnekler

• Patent belgelerindeki çizimler, buluşun parçalarını harf ve rakamlarla gösterir.
• Telefon · 1876
• Graham Bell’in patentinden bir sayfa
• Otomobil · 1886
• Carl Benz’in patentindeki otomobil
• Fermuar · 1917
• Gideon Sundback’in patentinden çizim
• Patent çizimleri neden bu kadar ayrıntılı ve numaralıdır?
• Buluşun nasıl yapıldığı herkesçe anlaşılsın diye. Koruma süresi bitince herkes bu bilgilerle üretim yapabilir.

Öğretmene not: Patent sistemi bir değiş tokuşa dayanır: Buluş sahibi belli bir süre korunur; karşılığında buluşunun ayrıntılarını herkesle paylaşır. Patent belgeleri yayımlandığı için bu çizimleri bugün herkes inceleyebilir. Bell’in 1876 tarihli telefon patentinin başlığı Telegraphy’dir (telgrafçılık); sayfanın üstünde patent numarası ve tarihi okunur. Benz’in çizimi 1886 tarihli otomobil patentinden, fermuar çizimi Gideon Sundback’in 1917’de aldığı patenttendir. Patent süresi dolunca buluşu herkes üretebilir; bu da çoğu zaman ürünlerin ucuzlamasına ve yeni buluşlara yol açar.

33. TÜRKPATENT neler yapar?

• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı kurum
• Tescil eder
• Patent, marka, tasarım ve coğrafi işaret başvurularını inceler, tescil eder.
• Kayıt tutar
• Buluşların ve markaların kayıtlarını saklar, herkesin araştırmasına açar.
• Bilgilendirir
• Eğitimler ve yayınlarla kişileri ve kurumları bilgilendirir.
• Teşvik eder
• Gençleri ve girişimcileri buluş yapmaya özendirir.
• İş birliği yapar
• Uluslararası kuruluşlarla ve başka ülkelerle birlikte çalışır.
• Teknolojiyi izler
• Buluşların nasıl kullanıldığını izler, yeni teknolojileri inceler.

Öğretmene not: Program, beyin fırtınasında Türk Patent ve Marka Kurumunun hizmetlerinden söz edilmesini ister. Kurumun merkezi Ankara’dadır. Kurum 24 Haziran 1994’te Türk Patent Enstitüsü adıyla kuruldu; 2017’de yürürlüğe giren 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile bugünkü adını aldı. Patent, faydalı model, marka, tasarım, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı başvuruları bu kuruma yapılır. Tartışın: Bir ülke, gençlerinin buluş yapıp patent almasını neden destekler?

34. Osmanlı’dan bugüne fikrî mülkiyet

• Beş dönüm noktası
• Fikrî mülkiyet
• 1879–2017
• Osmanlı Devleti’nden bugüne kanunlar ve kurumlar
• İhtira Beratı Kanunu ile buluşlar korunmaya başlandı.
• Markalar için 1871’de Alamet-i Farika Nizamnamesi çıkarılmıştı.
• Hakk-ı Telif Kanunu ile yazar ve sanatçıların hakları güvenceye alındı.
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kabul edildi; bugün de yürürlüktedir.
• Türk Patent Enstitüsü kuruldu.
• 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu yürürlüğe girdi; kurumun adı Türk Patent ve Marka Kurumu oldu.
• İhtira beratı
• Osmanlı Devleti’nde buluş sahibine verilen belge; “icat belgesi” demektir.

Öğretmene not: Bu tarihler ders kitabında yer almaz; Türk Patent Enstitüsünün yayımladığı tarihçeden ve kanun metinlerinden alınmıştır. Osmanlı Devleti, sınai mülkiyet alanında mevzuatını erken oluşturan ülkeler arasındadır. Telifle ilgili ilk düzenlemeler 1850 ve 1857 tarihlidir; ilk esaslı kanun 1910 tarihli Hakk-ı Telif Kanunu’dur; bu kanunu 5846 sayılı Kanun yürürlükten kaldırmıştır (madde 89). 5846 sayılı Kanun 5 Aralık 1951’de kabul edildi, 1 Ocak 1952’de yürürlüğe girdi. Türk Patent Enstitüsü 24 Haziran 1994’te kuruldu.

35. Kerem’in sorularına dönelim

• Bölüm 1’de Kerem’in sorduğu dört soruyu artık cevaplayabilir miyiz?
• Böyle bir düzenek daha önce yapılmış mı?
• Patent kayıtlarında araştırır. Benzeri varsa buluşu yeni sayılmaz.
• Fikrimi başkası satabilir mi?
• Patent yoksa engel olmak zordur. Patent alırsa izinsiz üretimi ve satışı durdurabilir.
• Buluşumu nasıl belgelerim?
• TÜRKPATENT’in vereceği patent belgesiyle.
• Kime ve nasıl başvurmalıyım?
• TÜRKPATENT’e, internet sitesi üzerinden çevrim içi.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin cevabını alın. Patent kayıtları için TÜRKPATENT’in internet sitesindeki araştırma bölümünden ve uluslararası patent veri tabanlarından yararlanılabilir. Tartışın: Piyasada benzer bir uyarıcı varsa Kerem buluşuna yeni ve uzmanın kolayca akıl edemeyeceği bir özellik ekleyerek ne kazanabilir?

36. Bilgi toplayalım

• Telif ve patent süreçleriyle ilgili bilgiyi nereden bulur, nasıl doğrular, nasıl kaydederiz?
• Kaynakları belirleme
• Güvenilir kaynak
• Bilgi toplama
• Üç kaynakla doğrulama
• Kaydetme ve kaynak gösterme
• Rapor ve beyin fırtınası

Öğretmene not: Bölüm görseli: Millî Kütüphanenin Ankara’daki Adnan Ötüken Okuma Salonu. Kütüphaneler; kitaplara, ansiklopedilere, kanun metinlerine ve süreli yayınlara ulaşmak için güvenilir bilgi kaynaklarıdır. Öğrencilere sorun: “Yakınınızdaki halk kütüphanesini ya da okul kütüphanenizi araştırmanız için nasıl kullanabilirsiniz?”

37. Bilgiyi nerede arayalım?

• Etkinlik · Kaynakları belirleyelim
• Yazılı kaynaklar
• Kanun metinleri, ders kitabı, ansiklopedi, kurumların broşürleri
• Görsel kaynaklar
• Patent çizimleri, bandrol örnekleri, bilgi grafikleri, belgeseller
• Dijital kaynaklar
• TÜRKPATENT ve Kültür ve Turizm Bakanlığının internet siteleri
• Uzman görüşü
• Patent vekili, avukat, kütüphaneci, öğretmen
• Geçen ders bulduğunuz kaynaklar bu dört gruptan hangisine giriyor?
• Örnek: Ders kitabı yazılı, TÜRKPATENT’in sitesi dijital, bir avukatla yapılan görüşme uzman görüşü kaynağıdır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Bilgi toplanacak kaynakların belirlenmesi. Program, öğrencilerin verilen yazılı ve görsel kaynakları inceleyip bunlar arasından kullanabileceklerini seçmelerini (OB1, OB4, SDB1.2) ve dijital kaynaklardan yararlanmalarını (OB2) önerir. Kanun metinlerine Mevzuat Bilgi Sistemi’nden (mevzuat.gov.tr) ulaşılabilir. Patent vekili, patent ve marka başvurularında kişilere yardım eden uzmandır.

38. Hangi kaynağa güvenelim?

• Güvenilir kaynak
• Resmî kurumların siteleri, kanun metinleri
• Yazarı ve tarihi belli olan kitap ve makaleler
• Bilgiyi kaynağıyla veren haberler
• Dikkatli olalım
• Kimin yazdığı belli olmayan paylaşımlar
• Bir şey satmaya çalışan reklam sayfaları
• Eski tarihli, güncellenmemiş bilgiler
• Bir paylaşımda “Patent 50 yıl sürer.” yazıyor. Ne yaparsın?
• Resmî kaynağa bakarım: Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre patent, başvurudan itibaren 20 yıl korunur. Paylaşım yanlıştır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c ile bağlantılı: Bilginin kaynağı, yazarı ve tarihi sorgulanmalıdır. Kanunlar zamanla değişebileceği için bilginin güncel olup olmadığı resmî sitelerden kontrol edilmelidir.

39. Sorularımızı belirleyelim

• Etkinlik · Bilgi toplama
• Bilgi toplamaya cevabını aradığımız sorularla başlarız. Örneğin:
• Bir yazar, kitabı üzerinde hangi haklara sahiptir?
• Bir şarkı, bestecisinin ölümünden sonra ne kadar korunur?
• Bir buluşa patent verilmesi için ne gerekir?
• Patent belgesi hangi kurumdan, hangi yolla alınır?
• Hakkı çiğnenen bir eser sahibi nereye başvurur?
• 5N1K
• Kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden sorularıyla bir konuyu her yönüyle araştırma yolu.
• İpucu
• Her cevabın yanına bilgiyi hangi kaynaktan aldığını yaz.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Belirlenen kaynaklardan bilgi toplanması. Öğrenciler sorulara kendi sorularını ekleyebilir. Kısa cevaplar (öğretmen için): 1. manevi ve maddi haklar; 2. ölümden sonra 70 yıl; 3. yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik; 4. TÜRKPATENT, çevrim içi başvuru; 5. yetkili mahkemeler (korsana karşı emniyet ve il denetim komisyonları denetim yapar).

40. Üç kaynakla doğrulayalım

• Bilgiyi ilk kaynakta bul ve not et.
• Aynı bilgiyi ikinci ve üçüncü kaynakta ara.
• Kaynakları karşılaştır: Aynı şeyi mi söylüyorlar?
• Karşılaştırmanın sonucu
• Kaynaklar uyuşuyor
• Bilgiyi kaynaklarıyla birlikte kaydet.
• Kaynaklar farklı
• Resmî kaynağa ve bilginin tarihine bak; gerekirse öğretmenine danış.
• Doğrulama
• Bir bilginin doğru olup olmadığını farklı ve güvenilir kaynaklarla karşılaştırarak kontrol etmek.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Toplanan bilgilerin doğrulanması. Program, öğrencilerin ulaştıkları bilgileri en az üç farklı kaynakla karşılaştırarak doğrulamalarını ister (E3.10). Ders kitabı da kaynaklardan biri olarak kullanılabilir.

41. Hangisi doğru?

• Etkinlik · Doğrulama
• Hangisine güvenmeli?
• Zehra telif süresini araştırdı. Kanun ve ders kitabı “ölümden sonra 70 yıl” diyor, yazarı belirsiz bir site “50 yıl” diyor.
• Kanuna ve ders kitabına. Site yanlış, eski ya da başka bir ülkenin kuralını yazmış olabilir.
• Resmî kaynak
• Bir devlet kurumunun yayımladığı belge ya da bilgi: kanun metni, kurumun internet sitesi.
• Sıra sende
• Patent süresini en az üç kaynaktan araştır. Kaynakların adlarını ve bulduğun bilgiyi yaz.

Öğretmene not: Telif koruma süreleri ülkeden ülkeye değişebilir; Türkiye için 5846 sayılı Kanun’a bakılır. Öğrencilerin üçüncü kutuda bulduğu kaynakları sınıfta karşılaştırın: Hepsi “başvurudan itibaren 20 yıl” diyor mu?

42. Bilgiyi kaydedelim

• Etkinlik · Bilgi tablosu
• Doğruladığın bilgileri bir tabloda topla. Raporunu yazarken işin kolaylaşır.
• Soru: Neyi araştırdın?
• Bilgi: Kendi cümlelerinle kısa cevap
• Kaynaklar: En az üç kaynağın adı
• Tarih: Bilgiye ne zaman ulaştın?
• Durum: Doğrulandı mı, şüpheli mi?
• Örnek satır
• Patent süresi · Başvurudan itibaren 20 yıl · Kanun, TÜRKPATENT, ders kitabı · 5 Haziran · Doğrulandı

Öğretmene not: Süreç bileşeni d: Doğrulanan bilgilerin kaydedilmesi. Tabloyu deftere ya da bilgisayara hazırlatın; performans görevindeki rapor bu tablolardan yararlanacak.

43. Kaynak göstermek de emeğe saygıdır

• Başkasının cümlesini aldığında onu tırnak içinde yaz.
• Yazarın adını, eserin adını ve nereden aldığını belirt.
• Bir görseli kullanırken kime ait olduğuna ve kullanım iznine bak.
• Başkasının yazısını ya da ödevini kendi eserin gibi sunma.
• İntihal
• Başkasının eserini ya da fikrini kendisininmiş gibi göstermek; aşırma.
• Kaynak göstermeden yazılmış bir ödev neden güvenilir sayılmaz?
• Bilginin nereden geldiği belli değildir; doğruluğu kontrol edilemez. Ayrıca başkasının emeği sahiplenilmiş olabilir.

Öğretmene not: Kanun, başka bir eserden alıntı yapılmasına izin verir; ancak alıntının belli olacak biçimde yapılması ve kaynağın gösterilmesi gerekir (5846 sayılı Kanun, madde 35). Kaynak gösterme örneği: Yazarın adı soyadı, eserin adı, yayınevi, yıl; internet kaynağında sitenin adı, sayfa adresi ve erişim tarihi.

44. Performans görevi: Rapor hazırlayalım

• Performans görevi
• 1. Grup kurun
• Sınıfta beş ya da altı grup oluşturun, görevleri paylaşın.
• 2. Konu seçin
• Bir eser seçerseniz telif sürecini, bir buluş seçerseniz patent sürecini araştırın.
• 3. Araştırın
• Bilgileri en az üç kaynaktan toplayın, doğrulayın, kaydedin.
• 4. Yazın ve sunun
• Raporunuzu kaynaklarıyla birlikte yazın ve sınıfa sunun.
• Değerlendirme
• Rapor derecelendirme ölçeğiyle, sunum kontrol listesiyle değerlendirilir.

Öğretmene not: Program, performans görevi kapsamında öğrencilerin grup çalışmasıyla bir ürün ya da fikrin patent ve telif haklarını yansıtan bir rapor hazırlayıp sunmalarını önerir; raporlar derecelendirme ölçeği, sunumlar kontrol listesiyle değerlendirilebilir (SDB2.2). Ders kitabında görev için bir ders saati öngörülür. Raporda bulunması önerilen başlıklar: eserin ya da buluşun adı, sürecin adımları, ilgili kurum ve kanun, koruma süresi, kaynakça. Örnek konular: sınıfın birlikte yazdığı bir hikâye kitabı (telif), okul bahçesi için tasarlanan bir sulama düzeneği (patent).

45. Ülkemiz için neden önemli?

• Etkinlik · Beyin fırtınası
• Daha çok buluş
• Emeği korunan insan yeni buluşlar yapmaya isteklidir.
• Yerli üretim
• Kendi teknolojimizi üretiriz; dışa bağımlılık azalır.
• Güçlü ekonomi
• Yeni ürünler satıldıkça ihracat ve kazanç artar.
• Yeni işler
• Yeni ürünler, yeni iş alanları açar.
• Zengin kültür
• Emeği korunan sanatçı üretmeye devam eder.
• Adalet
• Herkes emeğinin karşılığını alır; haksız kazanç önlenir.

Öğretmene not: Program, telif ve patent haklarının ülkemiz ve ekonomimiz için önemine ve bu haklara uymanın gerekliliğine ilişkin öğrenci görüşlerinin beyin fırtınasıyla alınmasını önerir (SDB2.1, D6.2). Kartları açmadan önce öğrencilerin fikirlerini tahtaya yazın, sonra karşılaştırın. Varılacak sonuç: Telif ve patent haklarına uymak hem emeğe saygıdır hem de ülkemizin kalkınmasına katkıdır. Bağlantı: Hayatımızdaki Ekonomi öğrenme alanında tasarladığınız ürünü de bu haklarla koruyabilirsiniz.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Patent belgesini kim verir? Türkiye’de Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT).
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verilen cevabı, doğrulanmış bilgilere ve güvenilir kaynaklara dayandırmak.
• Hangi kaynaktan?
• Cevaplarınızı hangi kaynaklarla doğruladınız? Emin olmadığınız bir cevap kaldı mı?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak) söylesin. Emin olunmayan cevapları performans görevindeki araştırmaya ekleyin.

47. Özet ve tekrar

• Kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra öğrendiklerimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Telif mi, patent mi?
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Fikrî mülkiyet
• İnsan zihninin ürünü olan eser, buluş ve marka gibi değerler üzerindeki haklar.
• Telif hakkı
• Eser sahibinin, ortaya koyduğu fikir ya da sanat ürünü üzerindeki haklarının bütünü.
• Patent
• Yeni bir buluşun sahibine belli bir süre için tanınan, devletçe belgelenen haklar.
• Marka
• Bir işletmenin mal ya da hizmetini başkalarınınkinden ayırt eden işaret.
• Tescil
• Bir hakkı yetkili kurumun resmî kayıtlarına geçirmek.

Öğretmene not: Maarif programına göre 6. öğrenme alanının anahtar kavramları: emek, fikir, fikrî mülkiyet, iletişim, marka, patent, telif, tescil, ulaşım. Emek ve fikir Bölüm 1’de ele alındı; iletişim ve ulaşım bir önceki konunun (SB.6.6.1) kavramlarıdır.

49. Telif mi, patent mi?

• Telif hakkı
• Eserleri korur: kitap, şarkı, resim, film
• Eser ortaya çıkınca kendiliğinden doğar.
• Sahibinin ölümünden sonra 70 yıl sürer.
• Kanunu: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
• Patent
• Buluşları korur: makine, ilaç, yöntem
• Başvuru ve inceleme sonunda belgeyle doğar.
• Başvurudan itibaren 20 yıl sürer, uzatılamaz.
• Kanunu: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu
• Bir bilgisayar oyununun hikâyesi ve çizimleri ile oyun için icat edilen yeni bir kumanda düzeneği hangi haklarla korunur?
• Hikâye ve çizimler eserdir, telif hakkıyla korunur. Yeni kumanda düzeneği bir buluştur; şartları sağlarsa patentle korunur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki eşleştirme etkinliğine benzer bir karşılaştırma. Süreler: 5846 sayılı Kanun madde 27; 6769 sayılı Kanun madde 101 (patent başvurudan itibaren 20 yıl, uzatılamaz). Süreler dolunca eser de buluş da herkesin yararlanmasına açılır. Hatırlatma: Marka 10 yıl korunur ama süresi yenilenerek uzatılabilir.

50. Özet: Emeğimizi nasıl koruruz?

• Fikrî mülkiyet
• Eserlerin, buluşların ve markaların da sahibi vardır.
• Telif hakkı
• Eser doğduğu an korunur; başvuru gerekmez.
• İki çeşit hak
• Manevi haklar ve maddi (mali) haklar
• Süreler
• Telif: ölümden sonra 70 yıl. Patent: 20 yıl.
• Bandrol
• Bandrolsüz kopya korsandır; emeği çalar.
• Patentin şartları
• Yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik
• TÜRKPATENT
• Patent ve marka başvurularının yapıldığı kurum
• Bilgi toplama
• Kaynak belirle, topla, üç kaynakla doğrula, kaydet.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için sunudan bir örnek hatırlatın (Kerem’in pencere uyarıcısı, Ece’nin çizgi romanı, bandrol, keşif ve icat, Zehra’nın kaynak karşılaştırması vb.).

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Telif hakkından yararlanmak için eseri bir kuruma kaydettirmek zorunludur.
• Eser ortaya çıktığı anda korunur. Kayıt ya da noterde belgeleme korumayı başlatmaz; yalnız sahipliği kanıtlamayı kolaylaştırır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Patentin koruma süresi, başvuru tarihinden başlayarak 20 yıldır.
• Bu süre uzatılamaz. Süre dolunca buluşu herkes üretebilir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Bilgisayar programları da telif hakkıyla korunan eserler arasındadır.
• Kanuna göre bilgisayar programları, ilim ve edebiyat eserleri arasında sayılır.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ormanda daha önce bilinmeyen bir bitki türü bulan bilim insanı, bu bitki için patent alabilir.
• Bu bir keşiftir; doğada zaten var olan bir şeyi bulmak buluş sayılmaz ve patentle korunmaz.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Telif hakkı, eser sahibi hayatını kaybedince hemen sona erer.
• Koruma, eser sahibinin ölümünden sonra 70 yıl daha sürer.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir bilgiyi doğrulamak için onu farklı ve güvenilir kaynaklarla karşılaştırmak gerekir.
• Bilgi en az üç güvenilir kaynakla karşılaştırılmalı, resmî kaynaklara öncelik verilmelidir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ressam Selin, tablolarının bir firma tarafından izinsiz olarak kartpostala basılıp satıldığını öğrendi. Kartpostalların arkasında Selin’in adı doğru biçimde yazılıydı.
• Bu durumda Selin’in hangi hakkı çiğnenmiştir?
• Eserde adının yazılmasını isteme hakkı
• Buluşunu patentle koruma hakkı
• Eserini çoğaltma ve satma hakkı
• Ürününü marka olarak tescil ettirme hakkı
• C
• Eseri çoğaltma ve satma hakları eser sahibinin maddi (mali) haklarıdır. Selin’in adı yazıldığı için A’daki hak çiğnenmemiştir; tablo bir buluş olmadığı için patent söz konusu değildir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir buluşa patent verilebilmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekli değildir?
• Buluşun yeni olması
• Buluşun sanayiye uygulanabilir olması
• Buluşun buluş basamağı içermesi
• Buluşu yapanın mühendis olması
• D
• Patent için yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik gerekir. Buluşu yapanın mesleği önemli değildir; bir öğrenci de buluş yapabilir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı ürünler, korundukları haklarla eşleştirilmiştir.
• Roman
• Telif hakkı
• Yeni bir ilaç
• Patent
• Bir ayakkabı firmasının adı
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Bandrol
• Marka
• Noter onayı
• B
• Bir firmanın ürünlerini başkalarınınkinden ayırt eden ad, şekil ya da işaret marka ile korunur.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Okulunun robotik kulübünde çöpleri türlerine göre ayıran bir düzenek geliştiren Elif, buluşu için patent almak istiyor.
• Elif başvurusunu hangi kuruma yapmalıdır?
• Türk Patent ve Marka Kurumu
• Kültür ve Turizm Bakanlığı
• Noter
• Emniyet Genel Müdürlüğü
• A
• Türkiye’de patent başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumuna (TÜRKPATENT) yapılır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ise eserlerin isteğe bağlı kaydını yapar.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ülkede patent başvuruları arttıkça yeni fabrikalar kuruluyor, yeni iş alanları açılıyor ve ülke yurt dışına daha çok teknolojik ürün satıyor.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Patentler yalnız buluş sahibine yarar sağlar.
• Patentler ülke ekonomisinin gelişmesine katkı sağlar.
• Patent almak için fabrika sahibi olmak gerekir.
• Patent başvuruları yurt dışından alınan ürünleri artırır.
• B
• Yeni fabrikalar, iş alanları ve artan satışlar, patentlerin yalnız buluş sahibine değil, bütün ülke ekonomisine katkı sağladığını gösterir.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Sokaktaki bir tezgâhta bandrolsüz ve çok ucuz bir roman gördünüz. Ne yaparsınız?
• Aşağıdaki davranışlardan hangisi emeğe saygıya uygundur?
• Ucuz olduğu için romanı hemen satın almak
• Romanın fotokopisini çekip arkadaşlara dağıtmak
• Romanı bandrollü olarak kitapçıdan almak ya da kütüphaneden ödünç almak
• Romanın sayfalarını fotoğraflayıp internette paylaşmak
• C
• Bandrolsüz kopya korsandır. Kitabı yasal yoldan satın almak ya da kütüphaneden ödünç almak, yazarın ve yayınevinin emeğine saygıdır.

63. Kim bilecek?

• Kitap, müzik ve film kopyalarının yasal olduğunu gösteren resmî etikete ne denir?
• Bandrol
• Başkasının eserini kendisininmiş gibi göstermeye ne ad verilir?
• İntihal (aşırma)
• Eserlerde telif hakkını göstermek için hangi işaret kullanılır?
• © işareti

64. Yılı birlikte toparlayalım

• Birlikte Yaşamak ve Evimiz Dünya: Kültürel bağlarımız bizi Türk dünyasına nasıl bağlar?
• Ortak Mirasımız: İlk Türk devletlerinden Anadolu’ya hangi mirası taşıyoruz?
• Yaşayan Demokrasimiz ve Hayatımızdaki Ekonomi: Haklarımızı bilmek, ürettiğimiz değeri korumamıza nasıl yardım eder?
• Teknoloji ve Sosyal Bilimler: Yazın ürettiğim bir hikâyeyi ya da tasarımı nasıl korurum?
• Yaz tatilinde bir “fikir defteri” tut: Aklına gelen buluş, hikâye ve tasarım fikirlerini tarihleriyle yaz. Merak ettiğin bir 5N1K sorusunu da araştır; 7. sınıfa bir adım önde başla.

Öğretmene not: Yılın son konusu olduğu için “gelecek ders” yerine yıl sonu tekrarı yapılır. Soruları küçük gruplara dağıtın; her grup yıl içinde öğrendiklerinden örneklerle cevap versin. Fikir defteri, bu dersteki “eserini belgele” önerisini yaz tatiline taşır: Tarihli taslaklar, bir fikrin ya da eserin kime ait olduğunu göstermenin kolay yollarından biridir.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 6. öğrenme alanı (Teknoloji ve Sosyal Bilimler), SB.6.6.2.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Kanunlar
• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (Mevzuat Bilgi Sistemi); Türk Patent Enstitüsü tarihçesi.
• Kayıt-tescil
• Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü, isteğe bağlı kayıt-tescil başvuru kılavuzu.
• İstatistikler
• Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğünün 2022 yılı bandrol ve korsanla mücadele verileri.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar ve kişiler (Kerem, Ece, Zehra ve diğerleri) kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

66. Görsel kaynakları

• Thomas Edison’ın ampul patentinin çizimi (ABD, 1880)
• Thomas Edison (reprinted by the Norris Peters Co.) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Light bulb Edison 2.jpg
• Cezerî’nin filli su saati çizimi (1315 tarihli bir kopyadan)
• al-Jazari · CC0 · Wikimedia Commons: "The Elephant Clock", Folio from a Book of the Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by al-Jazari MET DP234075.jpg
• Osman Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi (1906)
• Osman Hamdi Bey · Kamu malı · Wikimedia Commons: Osman Hamdi Bey - The Tortoise Trainer - Google Art Project.jpg
• İbrahim Müteferrika’nın büstü, Sahaflar Çarşısı, İstanbul (2025)
• Janabaevazizbek · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: İbrahim Müteferrika statue in Sahaflar Çarşısı 20250507.jpg
• Türk Patent Enstitüsü binası, Ankara (2013)
• Vikiçizer · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Turkpatentenstitusu.jpg
• Wright Kardeşler’in uçan makine patent belgesi (ABD, 1906)
• Ajoman · Kamu malı · Wikimedia Commons: Patent Wright.jpg
• Graham Bell’in telefon patentinden çizim (ABD, 1876)
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Patent Drawing of Telegraphy by Alexander Graham Bell - NARA - 6120306 (page 2).jpg
• Carl Benz’in 1886 tarihli patentindeki otomobil çizimi
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Abbildung Patentschrift.png
• Gideon Sundback’in fermuar patentinden çizim (ABD, 1917)
• Gideon Sundbäck · Kamu malı · Wikimedia Commons: 001 Sundback zipper 1917 patent.jpg
• Millî Kütüphane, Adnan Ötüken Okuma Salonu, Ankara
• Karamelkedi · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Milli Kütüphane Adnan Ötüken Okuma Salonu.jpg