5. Sınıf Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu: Bilinçli Teknoloji Kullanımı

1. Teknolojiyi Bilinçli Kullanalım

• Teknolojiyi
• Bilinçli Kullanalım
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu
• Telefondan ampule, tabletten bulaşık makinesine: Teknolojiden en çok yararı nasıl sağlarız?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”. Öğrenme çıktısı SB.5.6.2 (2026-2027 yıllık planında 36. hafta); yılın son konusudur. Sunu programın süreç bileşenlerini izler: kanıtlara dayalı çıkarım (Bölüm 1–3), kendi çıkarımına dayalı ürün oluşturma ve ürünü paylaşma (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve iletiler kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Aynı telefon nasıl olur da bir gün hayat kurtarır, başka bir gün kazaya yol açar?
• Genel ağda (internette) paylaştığımız bir fotoğraf neden yıllar sonra bile karşımıza çıkabilir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Bilinçli kullanıcı kimdir?
• Ne?
• Dijital ayak izi nedir?
• Nerede?
• Telefona nerede bakmamalıyız?
• Ne zaman?
• Ekrana ne zaman ara vermeliyiz?
• Nasıl?
• Güçlü şifre nasıl oluşturulur?
• Neden?
• Kılavuzu neden okumalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; “Özet ve tekrar” bölümündeki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Bilinçli kullanım nedir?
• Dört soru, üç ölçü, kanıta dayalı çıkarım
• Ekrandan mutfağa
• Telefon, tablet, bilgisayar, televizyon, beyaz eşya, ampul
• Dijital dünyada güvende
• Kişisel bilgi, şifre, sahte ileti, dijital ayak izi
• Farkındalık ürünü
• Projeler, kamu spotu, çalışma yaprağı, sergi
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Bilinçli kullanım nedir?

• Teknoloji hayatımızı kolaylaştırır. Peki onu ne zaman, nasıl ve ne kadar kullanmalıyız?
• Teknoloji
• Bilinçli ve bilinçsiz kullanım
• Kendimize soracağımız sorular
• Doğru zaman, miktar, yer
• Kanıta dayalı çıkarım
• Dikkat edilecekler

Öğretmene not: Görsel yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir sahnedir: Aile yemekteyken telefonlar sofradan uzakta, bir sepette bekliyor. Öğrencilere sorun: “Bu ailenin telefonları nerede? Neden orada olabilir?” Cevaplar, bölümdeki “doğru zaman, doğru yer” ölçüsüne bağlanır.

5. Gün boyu yanımızdaki teknoloji

• Bilgisayar
• Ödev ve araştırma yaparız.
• Televizyon
• Haber ve belgesel izleriz.
• Cep telefonu
• Konuşur ve mesajlaşırız.
• Tablet
• Ders videosu izler, e-kitap okuruz.
• Bulaşık makinesi
• Zaman ve emek kazandırır.
• Ampul
• Evimizi ve sokağı aydınlatır.
• Teknoloji, insanın hayatını kolaylaştırmak için geliştirdiği araç gereçler ve bunları yapma bilgisidir.

Öğretmene not: Önce sorun: “Bu sabah uyandığından beri hangi teknolojik ürünleri kullandın?” Program bu çıktı için bilgisayar, televizyon, cep telefonu, tablet, bulaşık makinesi ve ampul örneklerini verir. Öğrencilerin saydığı ürünleri tahtaya yazın; listeyi ders boyunca kullanacaksınız. Bir önceki konuda (SB.5.6.1) teknolojik gelişmelerin toplum hayatına etkileri işlendi; bu derste bu ürünleri nasıl kullandığımıza odaklanıyoruz.

6. Aynı ürün, iki farklı sonuç

• Teknolojinin bize yarar mı zarar mı getireceğini çoğu zaman onu nasıl kullandığımız belirler.
• Bilinçsiz kullanım
• Yolda yürürken telefona bakıp kazaya davetiye çıkarmak
• Gece geç saate kadar tablette oyun oynayıp uykusuz kalmak
• Boş odada ışıkları açık bırakmak
• Bilinçli kullanım
• Afet anında telefonla yardım çağırmak
• Tableti ödev ve araştırma için kullanmak
• Odadan çıkarken ışığı kapatmak
• Teknolojik bir ürün kendi başına iyi ya da kötü müdür?
• Hayır. Ürün bir araçtır; onu nasıl, ne zaman ve hangi amaçla kullandığımız sonucu belirler.

Öğretmene not: Sütunları karşılıklı okuyun: aynı telefon, aynı tablet, aynı ampul; farklı kullanım, farklı sonuç. Öğrencilerden iki sütuna da kendi gözlemlerinden birer örnek eklemelerini isteyin.

7. Kullanmadan önce kendimize soralım

• Ne işe yarar?
• Bu ürün ne için üretildi, hangi işi görür?
• Hangi amaçla?
• Onu ne için kullanırsam bana ve çevreme yarar sağlar?
• Nasıl daha iyi?
• Nasıl kullanırsam daha verimli olur, daha uzun dayanır?
• Nelere dikkat?
• Sağlığım, güvenliğim ve çevrem için nelere dikkat etmeliyim?
• Elektrikli süpürge için bu dört soruyu nasıl cevaplarız?
• Evi temizlemeye yarar. Torbası ya da toz haznesi boşaltılınca daha iyi çeker. Kablosunu ezmemeye, ıslak yerde kullanmamaya dikkat ederiz.
• Bu dört soruyu soran kişi, teknolojiyi bilinçli kullanmaya başlamıştır.

Öğretmene not: Bu dört soru dersin omurgasıdır; sunu boyunca her üründe (telefon, tablet, ampul…) bu sorulara dönün. Elektrikli süpürge örneğini sınıfça cevapladıktan sonra öğrencilerden kendi seçtikleri bir ürün için aynı dört soruyu cevaplamalarını isteyin.

8. Bilinçli kullanımın ölçüsü

• Bilinçli kullanım, bir ürünü amacına uygun olarak doğru zamanda, doğru miktarda ve doğru yerde kullanmaktır.
• Kullanmadan önce kendimize sorarız
• ölçü
• Doğru zaman, doğru miktar, doğru yer
• amaç
• En çok yarar, en az zarar
• Teknolojide de ölçü önemlidir

Öğretmene not: Her ölçü için örnek isteyin. Doğru zaman: Oyun, ödev bittikten sonra oynanır. Doğru miktar: Ekran başında molasız saatler geçirilmez. Doğru yer: Trafikte ve yemek masasında ekrana bakılmaz. Bilinçli kullanılan ürün daha verimli çalışır, daha uzun dayanır; enerji ve para boşa gitmez.

9. Alışkanlıklarımız ve sonuçları

• Bu alışkanlıklar hangi sonuçlara yol açar? Önce tahmin edelim.
• Yatmadan önce saatlerce telefona bakmak
• Geç uyumak, sabah yorgun kalkmak
• Ders çalışırken her bildirime bakmak
• Dikkat dağılır, ödev uzar
• Yemekte herkesin ekrana bakması
• Aile sohbeti azalır
• Molasız saatlerce oyun oynamak
• Göz yorgunluğu, boyun ve sırt ağrısı

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin sonucu tahmin etmesini bekleyin. Sonra her alışkanlık için bir çözüm isteyin: telefonu yatak odasının dışında şarj etmek, ders çalışırken bildirimleri kapatmak, ekransız yemek masası, saat kurup mola vermek.

10. Bilinçli mi, bilinçsiz mi?

• Etkinlik · Örnekleri inceleyelim
• Bu beş durumu okuyun. Teknoloji bilinçli mi kullanılıyor? Kanıtınız ne?
• Evde: Arda, akşam yemeğinde telefonunu başka odada bırakıp ailesiyle sohbet etti.
• Okulda: Melis, akıllı tahtadaki deney videosunu izleyip gözlemlerini defterine yazdı.
• Yolda: Barış, karşıdan karşıya geçerken kulaklıkla yüksek sesle müzik dinliyordu.
• Mutfakta: Efe’nin babası, bulaşık makinesini her gün yarı boşken çalıştırıyor.
• Odada: Zehra, bilgisayar başında her saat kısa bir ara verip gözlerini dinlendiriyor.
• Kanıt
• Bir düşüncenin doğru olduğunu gösteren bilgi, gözlem ya da veri.
• Hangileri bilinçli, hangileri bilinçsiz? Neden?
• Bilinçli: Arda, Melis, Zehra. Bilinçsiz: Barış (trafikte tehlike), Efe’nin babası (su ve elektrik israfı).

Öğretmene not: Program, teknolojik ürünlerin kullanımına yönelik olumlu ve olumsuz örnekler üzerinden öğrencilerin çıkarımda bulunmasını önerir (OB1, OB4, OB2). Her durumda “Bu sonuca hangi kanıtla vardın?” diye sorun. Öğrenciler haberlerden ya da kendi gözlemlerinden yeni örnekler ekleyebilir.

11. Kolaylık mı, bağımlılık mı?

• mı?
• Yarar
• 1. görüş
• Akıllı telefonla yol tarifi alır, ödev araştırır, uzaktaki yakınlarımızla görüntülü konuşuruz. Bu kadar yararlı bir araçtan uzak durmak gerekmez.
• Zarar
• 2. görüş
• Telefonu elimizden bırakamaz hâle gelebiliriz. Gözlerimiz yorulur, uykumuz azalır, yakınlarımızla daha az konuşuruz.
• Telefon bize hizmet etmeli, biz telefona değil.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Görüşünü bir kanıtla destekle.

Öğretmene not: Ders kitabında taşınabilir teknolojiler hakkında iki farklı uzman görüşü karşılaştırılır; burada benzer iki görüş özgün olarak yazılmıştır. Öğrenciler bir analiz kartına her görüşün bakış açısını ve kendi görüşünü yazsın. Beklenen sonuç: İki görüşte de doğruluk payı vardır; belirleyici olan kullanım biçimidir. Ölçülü kullanım yararları korur, zararları azaltır.

12. Haberden sonuca

• Etkinlik · Kanıta dayalı çıkarım
• Haber
• Bir okulun ışıkları
• Bir okulda eski lambalar, daha az elektrik harcayan led lambalarla değiştirildi. Sonraki aylarda okulun elektrik faturası düştü.
• Çıkarım
• Elimizdeki bilgi ve kanıtlara dayanarak bir sonuca varmak.
• Hangi sonuca varırız?
• Bu habere dayanarak teknolojik ürünlerin seçimi ve kullanımı hakkında ne söyleyebiliriz?
• Verimli ürünü seçip doğru kullanmak, hem enerjiyi hem de parayı korur.

Öğretmene not: Ders kitabında Muğla’nın Fethiye ilçesindeki bir okulun lambalarını değiştirerek elektrik faturasını düşürdüğünü anlatan bir haber yer alır. Kanıt ile çıkarımı ayırın: “Fatura düştü.” bir kanıttır; “Led lamba tasarruf sağlar.” bir çıkarımdır. Aşırı genellemeden kaçının: Tek bir haberden “Bütün sorunlar lambayla çözülür.” sonucu çıkarılamaz.

13. Nelere dikkat etmeliyiz?

• Etkinlik · Tahtaya yazalım
• Sağlığım: Ekrana ara veririm, dik otururum, uykumdan çalmam.
• Güvenliğim: Trafikte ekrana bakmam, kişisel bilgilerimi paylaşmam.
• Tasarruf: Elektriği ve suyu boşa harcamam, eşyalarımı özenle kullanırım.
• Saygı: Kimsenin fotoğrafını izni olmadan çekmem, paylaşmam.
• Sorumluluk
• Kendi davranışlarımızın sonuçlarını bilmek ve üstlenmek.
• Sizce başka nelere dikkat etmeliyiz? Fikirlerinizi tahtaya yazalım.

Öğretmene not: Slaytı açmadan önce öğrencilere “Teknolojik ürünleri kullanırken nelere dikkat etmeliyiz?” diye sorun ve cevapları tahtaya yazın (SDB2.1). Sonra maddeleri açıp tahtadaki listeyle karşılaştırın; cevapları sağlık, güvenlik, tasarruf ve saygı başlıkları altında gruplayın.

14. Ekrandan mutfağa teknolojik ürünler

• Telefon, tablet, bilgisayar, televizyon, beyaz eşya ve ampul: Her birini nasıl bilinçli kullanırız?
• Cep telefonu
• Doğru oturuş
• Tablet ve televizyon
• Teknoloji bağımlılığı
• Beyaz eşya ve ampul
• Kullanım kılavuzu

15. Cebimizdeki çok işlevli araç

• Taşınabilir teknolojiler
• Konuşma ve mesaj
• Uzaktaki yakınlarımızla konuşur, yazışırız.
• Genel ağ ve e-posta
• Bilgiye ulaşır, araştırma yapar, iletilerimizi okuruz.
• Fotoğraf makinesi
• Anılarımızı fotoğraf ve videoyla saklarız.
• Ajanda ve harita
• Ödevlerimizi not eder, alarm kurar, yolumuzu buluruz.
• Telefon, tablet ve dizüstü bilgisayara neden “taşınabilir teknoloji” denir?
• Küçük ve hafiftirler, bataryayla çalışırlar. Onları yanımızda taşıyıp evde, okulda ve yolda kullanabiliriz.

Öğretmene not: Telefon, tablet ve dizüstü bilgisayar gibi yanımızda taşıyabildiğimiz cihazlar, genel ağ sayesinde evde, okulda ve iş hayatında her gün daha çok kullanılıyor. Öğrencilere hangi taşınabilir cihazları kullandıklarını sorun; her biri için kullanım saatini, süresini, yerini ve amacını deftere yazsınlar.

16. Bir telefon, iki farklı hikâye

• Aynı telefon bir yerde yardım çağırmamızı sağlar, başka bir yerde kazaya yol açabilir.
• Tehlikeli kullanım
• Araç kullanırken telefona birkaç saniye bile bakmak
• Karşıdan karşıya geçerken ekrana bakmak ya da kulaklıkla müzik dinlemek
• Şarjdaki telefonu yastığın altında bırakmak
• Hayat kurtaran kullanım
• AFAD Acil uygulamasıyla afette yardım ekiplerine ulaşmak, konum bildirmek
• Acil bir durumda 112’yi aramak
• Yolculukta aileye haber vermek
• Ailenden biri araba kullanırken telefonu çalarsa ona ne önerirsin?
• “Telefonu ben açayım.” ya da “Güvenli bir yerde durunca ararsın.” Sürücünün dikkati yolda kalmalı.

Öğretmene not: AFAD Acil uygulaması, afet ve acil durumlarda yardım ekiplerine cep telefonuyla ulaşmayı ve konum bildirmeyi sağlar. 112 acil çağrı numarasıdır; şaka amacıyla aranmaz. Şarj olan telefonun yastık altında ısınabileceğini, bu yüzden açık ve sert bir yüzeyde şarj edilmesi gerektiğini hatırlatın.

17. Ekran başında doğru oturuş

• Sağlığımız için
• Yanlış oturmak boynumuzu, sırtımızı ve gözlerimizi yorar. Doğru oturuşun üç kuralı:
• Dik otur
• Sırtını sandalyeye daya, ayaklarını yere bas, omuzlarını gevşet.
• Ekranı ayarla
• Ekran göz hizasında ya da biraz aşağıda, yaklaşık bir kol boyu uzakta olsun.
• Ara ver
• Ara ara kalkıp hareket et, gözlerini uzağa bakarak dinlendir.
• Yatarak ya da öne eğilerek tablet kullanmak bizi neden yorar?
• Boyun ve sırt bükülür, göz ekrana çok yaklaşır. Kısa sürede ağrı ve yorgunluk başlar.

Öğretmene not: Ders kitabında üç çocuğun bilgisayar başındaki duruşu karşılaştırılır. Öğrencilerden sırayla doğru oturuşu canlandırmalarını isteyin. Uzun süre yakına bakmak gözü yorar; belirli aralıklarla uzağa bakmak gözü dinlendirir.

18. Tablet: Öğrenmek mi, oyalanmak mı?

• Tablet, bir kitap kadar küçük ve hafif, dokunmatik ekranlı bir bilgisayardır.
• Bilinçli kullanılırsa
• Ders videoları, e-kitaplar ve EBA içerikleriyle öğrenmeyi destekler.
• Uzaktan eğitim döneminde MEB, derslere evden ulaşamayan öğrencilere tablet dağıttı.
• Bilinçsiz kullanılırsa
• Çok küçük yaşta uzun süre kullanılırsa çocuğun konuşma gelişimi gecikebilir.
• Saatlerce oyun, ders zamanını ve uykuyu çalar.
• Küçük kardeşin tabletle saatlerce oynamak istiyor. Ona ne önerirsin?
• Süreyi birlikte belirleriz; sonra beraber resim yapar, top oynar, kitap okuruz.

Öğretmene not: Çok küçük yaşta yoğun tablet kullanan çocuklar konuşma ihtiyacı duymadığı için dil gelişimleri gecikebilir. Tabletin eğitime katkılarına örnek isteyin: EBA (Eğitim Bilişim Ağı), e-kitap, ders videoları, eğitici uygulamalar.

19. Televizyonu bilinçli izlemek

• Kitle iletişim aracı
• Aynı bilgiyi kısa sürede çok sayıda insana ulaştıran araç: televizyon, radyo, gazete, genel ağ.
• Televizyondan ders
• Salgın döneminde dersler TRT EBA TV’nin ilkokul, ortaokul ve lise kanallarından da yayımlandı.
• Saatlerce ekran başında
• Saatlerce televizyon karşısında oturup atıştırmak sağlığımızı nasıl etkiler?
• Hareketsizlik ve düzensiz beslenme kilo almaya yol açar; obezite riski artar.

Öğretmene not: Yeni televizyonlarda genel ağ uygulamaları da kullanılabildiği için ekran süresi daha da uzayabilir. Obezite, hastalık derecesine varan aşırı kiloluluktur. Öğrencilerden televizyonun bilinçli ve bilinçsiz kullanımına günlük hayattan örnekler isteyin: belgesel izlemek ya da yemek boyunca saatlerce ekrana bakmak gibi.

20. Teknoloji bağımlılığının işaretleri

• Sağlığımız için
• “Beş dakika daha” derken saatlerin nasıl geçtiğini fark etmemek
• Telefon ya da tablet elden alınınca huzursuzlanmak, öfkelenmek
• Ekran yüzünden uykuyu, dersleri ve sorumlulukları aksatmak
• Ailesiyle ve arkadaşlarıyla daha az vakit geçirip yalnızlaşmak
• Bağımlılık
• Bir şeye, kendini kontrol edemeyecek ve onu bırakamayacak kadar bağlı olma durumu.
• Bu işaretleri bir arkadaşında görürsen ona nasıl yardım edersin?
• Onu suçlamadan konuşur, birlikte ekransız etkinlikler yaparız. Gerekirse ailesine ya da rehber öğretmene haber veririz.

Öğretmene not: Bağımlılık işaretlerini konuşurken öğrencileri etiketlemeyin; amaç fark etmek ve yardım istemektir. Ekransız etkinlik önerileri: kitap okumak, spor, kutu oyunları, doğa yürüyüşü. Teknoloji bağımlılığına karşı hazırlanan programlar Bölüm 4’te tanıtılıyor.

21. Beyaz eşyada tasarruf

• Evimizin yardımcıları
• Çamaşır makinesi
• Programı kirliliğe ve kumaş türüne göre seç; makineyi tam doldurup çalıştır.
• Buzdolabı
• Fırın ve kalorifer peteği gibi ısı veren yerlerden uzak tut; kapağı kısa süre aç.
• Enerji etiketi
• Satın alırken etikete bak; enerji verimliliği yüksek sınıfı seç.
• Beyaz eşyalar evde neden çok elektrik harcar?
• Buzdolabı gece gündüz çalışır; çamaşır ve bulaşık makineleri suyu ısıtmak için çok elektrik kullanır.
• Doğru tercih ve doğru kullanım, hem aile bütçesini hem doğal kaynakları korur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bir habere göre beyaz eşyalar evlerde en çok enerji tüketen aletlerdendir. Haberde geçen “A+++” sınıfı eski etiketten kalmadır: 2021’de beyaz eşyada yeni enerji etiketine geçildi; yeni etikette sınıflar A’dan G’ye uzanır ve en verimlisi A’dır. Evlerdeki eski cihazlarda A+++ yazan etiketler hâlâ görülebilir. Bu konu, 5. öğrenme alanındaki kaynakların verimli kullanımı ve bütçe konularıyla bağlantılıdır. Öğrencilere evlerindeki beyaz eşyaların enerji etiketine bakıp sınıfa bilgi getirmelerini önerebilirsiniz.

22. Enerji etiketi nasıl değişti?

• Evimizin yardımcıları · Yakından bakalım
• Buzdolabı enerji etiketleri: Ortada eski, sağda bugünkü etiket
• Ortadaki eski etikette sınıflar A+++’dan D’ye iniyordu; en verimlisi A+++ idi.
• 2021’de yeni etikete geçildi: Sınıflar A’dan G’ye, en verimlisi A.
• Yeni etiketin köşesinde bir karekod da bulunur.
• Evinizdeki bir beyaz eşyanın etiketi eski mi, yeni mi? Nasıl anlarsınız?
• A+++ gibi artılı sınıflar varsa eski etikettir. Yalnız A’dan G’ye harfler ve köşede bir karekod varsa yeni etikettir.

Öğretmene not: Görsel, Avrupa Birliği’nin buzdolabı etiketlerini soldan sağa eskiden yeniye sıralar; etiketlerdeki yazılar İngilizcedir, öğrencilerin dikkatini harflere ve renklere çekin. Soldaki, yarısı görünen etiket 1990’ların ilk etiketidir: Orada da sınıflar A’dan G’ye sıralanırdı. Cihazlar verimlileştikçe A’nın üstüne A+, A++ ve A+++ eklendi; 2021’de ölçek yeniden A–G oldu. Türkiye’deki enerji etiketi kuralları AB kurallarıyla uyumludur. Ders kitabındaki haberde geçen “A+++” en iyi sınıf, eski etikete göredir; yeni etikette eşdeğer bir cihaz daha aşağıdaki bir harfle gösterilebilir. Evlerde iki tür etiket de görülebilir. Buzdolabı etiketinde yıllık elektrik tüketimi (kWh) de yazar; sayı küçüldükçe cihaz daha az elektrik harcar.

23. Bulaşık makinesini doğru kullanmak

• Evimizin yardımcıları
• Bulaşık makinesi bize zaman kazandırır. Ama bulaşığı iyi yıkaması için doğru kullanılmalıdır.
• Yanlış kullanım
• Tabakları yemek artıklarıyla birlikte yığmak
• Kapları üst üste koyup su kollarının önünü kapatmak
• Makineyi yarı boşken çalıştırmak
• Doğru kullanım
• Artıkları önce çöpe sıyırmak
• Büyük kapları alta, bardakları üst sepete dizmek
• Makine dolunca uygun programla çalıştırmak
• Makineyi yarı boşken çalıştırmanın ne zararı var?
• Aynı su ve elektrik daha az bulaşık için harcanır; kaynaklar boşa gider.

Öğretmene not: Ders kitabında doğru ve yanlış yerleştirilmiş iki bulaşık makinesi karşılaştırılır. Öğrencilerden evlerindeki başka aletlerin (ütü, elektrikli süpürge, fırın) doğru ve yanlış kullanımına örnekler vermelerini isteyin; her ürün için “doğru kullanım / yanlış kullanım” tablosu çizebilirler.

24. Led ampul mü, akkor ampul mü?

• mü?
• Yeni
• Led ampul
• Aynı aydınlığı çok daha az elektrikle verir ve çok daha uzun ömürlüdür.
• Eski
• Akkor ampul
• Harcadığı elektriğin yalnızca yüzde 5 kadarını ışığa çevirir. Gerisi ısı olarak boşa gider.
• Işıktan çok ısı, boşa giden para.
• Evinizde ve okulunuzda hangi ampulü tercih edersiniz? Kanıtınız ne?

Öğretmene not: Ders kitabındaki haberlere göre klasik akkor ampuller kullandıkları enerjinin yalnızca yüzde 5’ini ışığa, kalanını ısıya çevirir; led ampuller ise yüzde 80’e varan tasarruf sağlayabilir. “Akkor”, ışık saçacak kadar kızdırılmış demektir: Ampulün içindeki ince tel, elektrikle çok ısınınca ışık saçar. Bilinçli kullanım yalnız doğru ampulü seçmek değildir; boş odada ışığı kapatmak ve gün ışığından yararlanmak da gerekir.

25. Üç ampul, üç farklı teknoloji

• Yakından bakalım
• Soldan sağa: akkor ampul, kompakt floresan ampul, led ampul
• Akkor ampul: İçindeki ince tel ısınıp parlar. Elektriğin çoğu ısıya gider.
• Kompakt floresan: Işık kıvrık cam tüplerde oluşur; akkordan az elektrik harcar.
• Led ampul: Aynı ışığı üçü arasında en az elektrikle verir, en uzun dayanır.
• Yanan bir akkor ampule dokunmak neden tehlikelidir?
• Çalışırken çok ısınır, eli yakabilir. Bu sıcaklık, ışığa dönüşmeyip boşa giden elektriğin işaretidir.

Öğretmene not: Öğrencilerden üç ampulün dış görünüşünü karşılaştırmalarını isteyin: Akkor ampulde ince tel, kompakt floresanda kıvrık tüpler, ledde buzlu bir kubbe görülür. Ders kitabındaki Fethiye haberinde okulun floresan lambaları led lambalarla değiştirilmişti. Kompakt floresan ampuller az miktarda cıva içerir: Kırılırsa dikkatle temizlenmeli, kullanılmış ampuller çöpe değil atık toplama noktalarına verilmelidir.

26. Bilinçli tüketicinin üç belgesi

• Satın alırken ve kullanırken
• Bilinçli bir tüketici, ürünü alırken ve kullanmaya başlarken bu üç belgeye dikkat eder.
• Fiş ya da fatura
• Ürünü nereden, ne zaman ve kaça aldığımızı gösterir.
• Kullanım kılavuzu
• Ürünün nasıl ve nerede kullanılacağını, arızada kime başvurulacağını anlatır.
• Garanti belgesi
• Ürün garanti süresinde, yanlış kullanım olmadan bozulursa ücretsiz onarılmasını sağlar.
• Yeni bir ürünü kullanmadan önce kılavuzunu okumak neden önemlidir?
• Ürünü doğru ve güvenli kullanırız, bozulmasını önleriz, ondan en iyi verimi alırız.

Öğretmene not: Ders kitabı, ürünü kılavuzundaki bilgilere göre kullanmayı bilinçli kullanımın ön koşulu sayar. Kılavuza aykırı kullanımdan doğan arızalar genellikle garanti kapsamına girmez; bu da kılavuzu okumanın bir nedenidir. İsterseniz sınıfa gerçek bir kullanım kılavuzu getirin; öğrenciler güvenlik uyarılarını ve arıza durumunda yapılacakları bulsun.

27. Dijital dünyada güvendeyiz

• Genel ağda bilgilerimizi nasıl koruruz? Paylaştıklarımız neden iz bırakır?
• Kişisel bilgiler
• Güçlü şifre
• Sahte iletiler
• Dijital ayak izi
• Dijital okuryazarlık
• Dijital vatandaşlık

28. Örnek olay: Yeni bisiklet

• Etkinlik · Örnek olay
• Yeni bisikletimin fotoğrafını hesabımda herkese açık paylaştım. Konumum açıktı, fotoğrafta evimizin kapı numarası da görünüyordu. Tanımadığım biri “Hangi saatlerde dışarıdasın?” diye yazdı.
• Can
• 5. sınıf öğrencisi
• Can şimdi ne yapmalı?
• A
• Saatlerini yazıp “Gel, birlikte bisiklete binelim.” demek
• B
• Cevap vermeden ailesine haber vermek, fotoğrafı kaldırıp hesabını gizliye almak
• C
• Hiçbir şey olmamış gibi paylaşmaya devam etmek
• D
• Kişiye kızıp kırıcı sözlerle cevap vermek
• Hangi davranış Can’ı korur? Can paylaşırken neleri gözden kaçırmıştı?

Öğretmene not: Cevap B. Can’ın gözden kaçırdıkları: Hesabı herkese açıktı, konum bilgisi açıktı, fotoğrafta kapı numarası görünüyordu. Tanımadığı biri ulaştığında cevap vermeden ailesine haber vermesi gerekir. Program, kişisel bilgilerin gizliliğini korumanın önemi üzerine örnek olayların incelenmesini önerir (D8.2). Pek çok sosyal medya uygulaması hesap açmak için en az 13 yaş şartı arar; öğrencilere bunu da hatırlatın. Hesap gizliliği, konum ve fotoğraf konusundaki dikkat, oyun ve mesajlaşma uygulamalarındaki profiller için de geçerlidir.

29. Kişisel bilgilerimiz bize özeldir

• Ev adresi
• Sokak adı, kapı numarası, evin görüntüsü
• Telefon numarası
• Kendimizin ve ailemizin numaraları
• Okul bilgisi
• Okulumuzun adı, sınıfımız, servis saatimiz
• Şifreler
• Hesap şifreleri ve telefona gelen doğrulama kodları
• Konum
• O an nerede olduğumuzu gösteren bilgi
• Kimlik numarası
• T.C. kimlik numaramız ve doğum tarihimiz
• Özel fotoğraflar
• Bizi ve yakınlarımızı gösteren aile fotoğrafları
• Kart bilgileri
• Ailemizin banka kartı numarası ve şifresi
• Kişisel bilgilerimizi tanımadığımız kişilerle ve herkese açık ortamlarda paylaşmayız.

Öğretmene not: Kişisel bilgiler tek tek zararsız görünebilir; ama bir araya gelince (fotoğraf + okul adı + servis saati) kişinin nerede ve ne zaman olacağını ele verir. Kimin istediği belli olmayan formlara, yarışmalara ve anketlere bu bilgiler yazılmaz.

30. Zayıf şifre, güçlü şifre

• Şifre, hesabımızın anahtarıdır. Kolay tahmin edilen bir şifre, kapıyı açık bırakmak gibidir.
• Zayıf şifre
• Adımız, doğum tarihimiz ya da 123456 gibi sıralı sayılar
• Bütün hesaplarda aynı şifre
• Arkadaşlarla paylaşılan şifre
• Güçlü şifre
• Uzun ve karışık: büyük-küçük harf, rakam, işaret
• Her hesap için farklı şifre
• Kimseyle paylaşılmayan, gerekirse yalnız ailemizin bildiği şifre
• Akılda kalan bir cümleden güçlü bir şifre nasıl üretilir?
• “Kedim Pamuk her sabah 7’de 2 kez miyavlar!” → KPhs7d2km! Siz kendinize özel bir cümle seçin; bu örneği kullanmayın.

Öğretmene not: Şifreyi diş fırçasına benzetin: Kimseyle paylaşılmaz ve ara sıra değiştirilir. Telefona gelen doğrulama kodu da bir şifredir; kimseye söylenmez. Ders kitabındaki örnek olayda bir öğrenci kolay hatırlamak için doğum tarihini şifre yapıyor ve şifresini arkadaşlarına söylüyor; bu davranışın neden riskli olduğunu tartışın.

31. Sahte iletilere dikkat

• Gelen ileti
• “Hesabınız silinecek!”
• “Oyun hesabınız 24 saat içinde silinecek. Silinmesini istemiyorsanız hemen bağlantıya tıklayıp şifrenizi yazın.”
• Ne yapmalıyız?
• Bu ileti neden şüpheli? Böyle bir iletiyle karşılaşınca nasıl davranmalıyız?
• Korkutup acele ettiriyor, şifre istiyor. Bağlantıya tıklamayız; iletiyi bir büyüğümüze gösterip sileriz.
• Oltalama
• Sahte ileti ve sitelerle insanların şifre ya da kart bilgilerini ele geçirmeye yönelik dolandırıcılık.

Öğretmene not: Oltalama adı, balık tutan oltadan gelir: Dolandırıcı yemi (ödül ya da korku) atar, bağlantıya tıklamamızı bekler. Şüpheli iletinin ipuçları: tanımadığımız gönderen, acele ettirme, korkutma ya da büyük ödül vaadi, şifre veya kart bilgisi isteme, yazım hataları. Gerçek kurumlar şifremizi ileti yoluyla istemez. Ders kitabındaki örnek olayda da bir öğrenci korkutucu bir e-postadaki bağlantıya tıklar.

32. Dijital ayak izi

• Genel ağda yaptığımız aramalar ve izlediğimiz videolar kaydedilebilir.
• Paylaştığımız fotoğraflar ve yorumlar, sildikten sonra bile başkalarının elinde kalabilir.
• Çevrim içi alışverişler ve gönderdiğimiz e-postalar da iz bırakır.
• Bu izler zamanla birleşir ve hakkımızda bir resim oluşturur.
• Genel ağda yaptığımız her işlemin geride bıraktığı veri ve kayıtların tümü.
• Kumsaldaki ayak izini dalga siler. Dijital ayak izi de böyle kolayca silinir mi?
• Hayır. Genel ağdaki izler kopyalanabilir ve saklanabilir; yıllar sonra bile karşımıza çıkabilir.

Öğretmene not: Ders kitabının bilgi notuna göre bilgisayar, tablet ve cep telefonuyla genel ağda yaptığımız her işlem bir veri, bir iz bırakır. Bu yüzden paylaşmadan önce “Bu paylaşım bana ya da başkasına zarar verir mi? Yıllar sonra görsem üzülür müyüm?” diye düşünmeliyiz.

33. Paylaştıklarımız nerede saklanır?

• Dijital ayak izi · Yakından bakalım
• Bir veri merkezinde sunucu dolapları
• Genel ağdaki fotoğraflar, iletiler ve kayıtlar veri merkezlerindeki güçlü bilgisayarlarda saklanır.
• Bilgiler kaybolmasın diye çoğu zaman yedeklenir; aynı kayıt birden çok yerde bulunabilir.
• Bu yüzden bir paylaşımı silmek, onu her yerden hemen silmek anlamına gelmeyebilir.
• Sunucu
• Genel ağdaki bilgileri saklayan ve isteyen cihazlara gönderen güçlü bilgisayar.

Öğretmene not: Bu tür dolaplara üst üste çok sayıda sunucu yerleştirilir. Veri merkezleri gece gündüz çalışır, bu yüzden çok elektrik harcar ve sürekli soğutulur. Ayrıca bir paylaşımın ekran görüntüsü alınmışsa ya da başkaları onu kopyalamışsa, biz silsek bile o kopyalar kalabilir. Bağlantıyı bir sonraki slayttaki unutulma hakkına kurun.

34. Dijital dünyada unutulmak

• Unutulma hakkı
• Dijital ortamda yer alan ve artık gerekmeyen kişisel bilgilerimizin silinmesini isteyebilme hakkı.
• Deniz’in eski videosu
• Deniz, yıllar önce paylaşılan ve onu utandıran bir videonun kaldırılmasını istiyor. Bunu isteyebilir mi?
• Evet, kişisel bilgilerinin silinmesini isteyebilir. Yine de en iyi koruma, paylaşmadan önce düşünmektir.
• Unutmayalım
• Hak ve sorumluluk
• Bilgilerimizin korunması hakkımızdır. Başkalarının bilgilerini izinsiz paylaşmamak da sorumluluğumuzdur.

Öğretmene not: Ders kitabı unutulma hakkını, dijital ortamdaki ve uzun zamandır kullanılmayan kişisel verilerin kişi isteyince ya da kendiliğinden silinmesi olarak tanımlar. Silme her zaman kolay ve hızlı olmayabilir; bu nedenle önce bilinçli paylaşım gelir. Konuyu 4. öğrenme alanındaki temel haklar ve sorumluluklar konusuyla ilişkilendirin.

35. Paylaşmadan önce kontrol et

• Dijital okuryazarlık
• Genel ağda şaşırtıcı bir haberle karşılaşırız.
• Kaynağına bakarız: Kim yazmış, ne zaman yazmış?
• Haberi başka güvenilir kaynaklarla karşılaştırırız.
• Kontrol ettikten sonra iki yol var
• Doğruysa
• Gerekirse kaynağını belirterek paylaşırız.
• Yanlış ya da belirsizse
• Paylaşmayız; bir büyüğümüze ya da öğretmenimize danışırız.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, doğruluğu başka kaynaklarla da kontrol edilebilen bilgi kaynağı.

Öğretmene not: Genel ağdaki her bilgi doğru değildir. Özellikle sağlıkla ilgili bilgiler için mutlaka bir uzmana danışılmalıdır. Güvenilir kaynak örnekleri: resmî kurumların siteleri, ders kitapları, ansiklopediler. Yanlış bilgiyi paylaşmak, farkında olmadan başkalarını da yanıltmak demektir.

36. Ben dijital okuryazar mıyım?

• Etkinlik · Kendimi değerlendiriyorum
• Dijital okuryazarlık, dijital araçları güvenli ve etkili kullanabilme, dijital ortamdaki bilgileri doğru anlayıp değerlendirebilme becerisidir.
• Arama motorunu amacıma uygun kullanabilirim.
• Bir bilginin doğruluğunu birkaç kaynaktan kontrol ederim.
• Hesaplarımın gizlilik ayarlarını yapar, güçlü şifre kullanırım.
• Paylaşmadan önce düşünür, başkalarının haklarına saygı gösteririm.
• Ekran başında geçirdiğim süreyi kendim sınırlarım.
• Hangi maddeyi geliştirmen gerekiyor? Bunun için bu hafta ne yapacaksın?

Öğretmene not: Öğrenciler maddeleri deftere yazıp her birinin yanına “Yapabiliyorum” ya da “Geliştirmeliyim” diye not etsin. Ders kitabı dijital okuryazar çocuğu şöyle anlatır: Sosyal medyayı yalnızca kendi fotoğraflarını paylaşmak için kullanmaz; hesap gizliliğini ayarlar, güçlü şifre seçer, neyi paylaşacağını bilir.

37. Dijital vatandaş: Haklar ve sorumluluklar

• Dijital vatandaş, dijital ortamda haklarını bilen, sorumluluklarını yerine getiren, güvenli ve saygılı davranan kişidir.
• Haklarımız
• Bilgiye ulaşma ve öğrenme
• Düşüncelerimizi saygı çerçevesinde ifade etme
• Kişisel bilgilerimizin ve özel hayatımızın korunması
• Sorumluluklarımız
• Kırıcı, alaycı yorum yazmamak
• Başkalarının fotoğrafını izinsiz paylaşmamak
• Doğruluğundan emin olmadığımız bilgiyi yaymamak
• Sınıf grubunda bir arkadaşınızla alay edildiğini görürseniz ne yaparsınız?
• Alaya katılmayız; arkadaşımıza destek olur, durumu öğretmenimize ya da ailemize bildiririz.

Öğretmene not: Ders kitabı, öğrencilerin dijital vatandaşlık hakkında bildiklerini ve sanal ortamda kullanabilecekleri temel hak ve hürriyetleri sorar. Konuyu 4. öğrenme alanındaki temel haklar ve sorumluluklarla ilişkilendirin: Haklarımızı kullanırken başkalarının haklarına saygı gösteririz.

38. Çevrim içi alışverişte dikkat

• Hatırlayalım
• E-ticaret
• Ürün ve hizmetlerin genel ağ üzerinden alınıp satılmasıdır. Dükkân dükkân gezmeden alışveriş yapmamızı sağlar.
• Güvenli alışveriş
• Çevrim içi alışverişte nelere dikkat etmeliyiz?
• Alışverişi ailemizle, güvenilir sitelerden yaparız. Kart bilgilerini ileti ya da telefonla kimseyle paylaşmayız.
• Çok ucuz fiyat
• Bir sitede yeni bir telefon yarı fiyatına satılıyor. Hemen almalı mıyız?
• Hayır. Gerçek olamayacak kadar iyi teklifler sahte site işareti olabilir; önce ailemizle araştırırız.

Öğretmene not: E-ticaret, 6. öğrenme alanının anahtar kavramlarındandır ve bir önceki konuda (SB.5.6.1) işlendi. Bu slayt güvenlik yönüne odaklanır: sahte siteler, kart bilgilerinin çalınması. 5. sınıf öğrencisi çevrim içi alışverişi tek başına değil, ailesiyle birlikte yapmalıdır. Her alışveriş de bir dijital ayak izi bırakır.

39. Farkındalık ürünü hazırlayalım

• Öğrendiklerimizden yola çıkarak bir ürün hazırlayalım, çevremizi bilinçlendirelim.
• Projeler ve kamu spotları
• Akıllı işaretler
• Slogan atölyesi
• Çalışma yaprağı
• Geri bildirim
• Sergi

Öğretmene not: Görsel yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir sahnedir: Bir grup, yazısız resimlerle bir farkındalık afişi hazırlıyor (yanan ampul, uyuyan telefon, saatli tablet). Öğrencilere sorun: “Bu afiş hangi mesajları veriyor?” Bölümün sonunda her grup kendi ürününü hazırlayacak.

40. Bilinçli kullanım için çalışmalar

• Güvenli Web
• Genel ağın güvenli ve bilinçli kullanımı için çocukları ve gençleri bilgilendirir.
• Güvenli Çocuk
• Bilgi, oyun ve e-kitaplarla güvenli genel ağ kullanımını eğlenerek öğretir.
• TBM
• Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitim Programı, teknoloji bağımlılığını önlemeye çalışır.
• RTÜK
• Akıllı işaretler ve medya okuryazarlığı çalışmalarıyla çocukları korumaya çalışır.
• Yeşilay
• Bağımlılıkla mücadele eden sivil toplum kuruluşlarını güçlendiren projeler yürütür.
• eTwinning
• Okulların ortak proje platformu; güvenli genel ağ da proje konularından biri.

Öğretmene not: Devlet kurumları ve sivil toplum kuruluşları, teknolojinin bilinçli kullanımı için birlikte çalışır. Güvenli Web ve Güvenli Çocuk siteleri Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumunun (BTK) çalışmalarıdır; TBM’yi Yeşilay yürütür. eTwinning, okulların ortak proje yaptığı bir çevrim içi platformdur. Program, farkındalık oluşturmaya yönelik videoların, kamu spotlarının ve proje örneklerinin incelenmesini önerir (D17.1, D17.3). Ders kitabındaki örnekler: Güvenli Web, Güvenli Çocuk, TBM, RTÜK’ün çalışmaları, Yeşilay’ın sivil toplum kuruluşlarına yönelik projesi ve İzmir’deki bir ilkokulun eTwinning kapsamında düzenlediği çevrim içi seminer. Öğrenciler bu kurumların sitelerinden birini inceleyip öğrendiklerini yazabilir.

41. Ekrandaki akıllı işaretler

• Köşedeki işaretler
• Televizyonda programların köşesinde gördüğünüz işaretler ne anlatır?
• Programın hangi yaşa uygun olduğunu, şiddet ya da korku içerip içermediğini gösterir. Böylece yaşımıza uygun programı seçeriz.
• Medya okuryazarlığı
• Televizyon, gazete ve genel ağ gibi araçlardan gelen mesajları doğru anlayıp sorgulayabilme.
• Medya ve Çocuk dergisi
• RTÜK, 9 yaş ve üzeri çocuklar için bu dergiyi çıkarır. Sesli betimleme, alt yazı ve işaret diliyle özel gereksinimli çocuklara da ulaşmayı amaçlar.

Öğretmene not: RTÜK (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu), ekranların ve genel ağın doğru kullanılması için Akıllı İşaretler, Uyarıcı Sembol Sistemi ve Medya Okuryazarlığı Projesi gibi çalışmalar yürütür. Öğrencilerden akşam izledikleri bir programın köşesindeki işareti not edip derse getirmelerini isteyin.

42. Bir kamu spotunu inceleyelim

• Etkinlik · Kamu spotu
• Kamu spotu, toplumu bir konuda bilinçlendirmek için hazırlanan kısa film ya da duyurudur. Bir spotu üç soruyla inceleriz:
• Mesaj
• Spot bize tek cümleyle ne söylüyor?
• Hedef kitle
• Kime sesleniyor: çocuklara mı, ailelere mi, sürücülere mi?
• Etki
• Hangi görüntü, ses ya da söz aklımızda kaldı? Neden?
• İzlediğimiz spot, teknolojiyi bilinçli kullanmamız için bize ne öneriyor?

Öğretmene not: Güvenli Web, Güvenli Çocuk, RTÜK ya da Yeşilay’ın sitelerinden kısa bir spot ya da video seçip sınıfta izletin; ardından üç soruyu sorun. Bu üç soru, öğrencilerin kendi ürünlerini hazırlarken de rehber olur: tek ve net bir mesaj, doğru hedef kitle, akılda kalan bir görüntü ya da söz.

43. Slogan atölyesi

• Etkinlik · Slogan
• Her slogan hangi bilinçli kullanım mesajını veriyor? Siz de bir slogan yazın.
• Televizyon
• “Kumanda elimde, karar bende.”
• Bilgisayar
• “Dik otur, mola ver, gözünü koru.”
• Tablet
• “Önce ödev, sonra oyun; süre dolunca ekran uykuya.”
• Bulaşık makinesi
• “Makine dolsun, tasarruf olsun.”

Öğretmene not: Slogan, bir düşünceyi kısa ve akılda kalıcı biçimde anlatan sözdür. Örnek sloganlar yalnızca fikir vermek içindir; öğrencilerden cep telefonu, ampul, çamaşır makinesi gibi başka ürünler için kendi sloganlarını yazmalarını isteyin. İyi bir slogan kısa, tek mesajlı ve kolay hatırlanır.

44. Çalışma yaprağımız

• Performans görevi · 1. adım
• 1. Ürünü seçin
• Grupça bir teknolojik ürün belirleyin: telefon, ampul, tablet…
• 2. Hatalı kullanım
• Bu ürün nasıl yanlış kullanılıyor? Örnekler yazın.
• 3. Olumsuz sonuçlar
• Yanlış kullanım hangi sorunlara yol açıyor?
• 4. Dikkat edilecekler
• Bilinçli kullanım için hangi kuralları önerirsiniz?
• Kanıt ekleyin
• Her maddeye bir kanıt yazın: bir haber, bir gözlem ya da sınıfta yaptığınız küçük bir anket.
• Çalışma yaprağının son satırı: Bu bilgileri hangi farkındalık ürününe dönüştüreceğiz?

Öğretmene not: Programa göre gruplar bir çalışma yaprağıyla kendilerine bir teknolojik ürün seçer; ürünün yanlış kullanım örneklerini, bunların doğurduğu sorunları ve bilinçli kullanım için uyulacak kuralları yazar. Grupların farklı ürünler seçmesine dikkat edin; böylece sergi daha zengin olur.

45. Mesajımızı hangi biçimde verelim?

• Performans görevi · 2. adım
• Kısa film
• Doğru ve yanlış kullanımı canlandırın.
• Kamu spotu
• Kısa, tek mesajlı bir duyuru hazırlayın.
• Afiş
• Çarpıcı bir resim ve sloganla seslenin.
• Karikatür
• Yanlışı mizahla anlatıp düşündürün.
• Hikâye
• Bir kahramanın başından geçeni yazın.
• Şiir
• Bilinçli kullanımı dizelerle anlatın.
• Şarkı
• Akılda kalan bir nakarat besteleyin.
• Kullanım kılavuzu
• Çocuklar için resimli bir kılavuz yapın.
• Mesajınızı sınıfınıza ve okulunuza en iyi hangi biçim ulaştırır? Neden?

Öğretmene not: Program; afiş, karikatür, kısa film, kamu spotu, hikâye, şiir, şarkı ya da kullanım kılavuzu hazırlanmasını önerir. Ders kitabındaki performans görevinde diyalog da seçenekler arasındadır. Grupların biçimi mesaja ve hedef kitleye göre seçmesini isteyin: küçük sınıflar için resimli kılavuz ya da şarkı, aileler için afiş gibi.

46. Bir grubun ürün fikri

• Performans görevi · Örnek
• Grubumuz cep telefonunu seçti. Sınıfta küçük bir anket yaptık: Çoğumuz yatmadan önce telefona bakıyormuş. Bu yüzden “Telefonun da uykusu var” adlı bir afiş hazırlamaya karar verdik.
• Asya
• 5. sınıf öğrencisi
• Grubun çalışma yaprağı
• Hatalı kullanım: Gece yatakta telefona bakmak
• Sonuç: Uykusuzluk, derste dikkat dağınıklığı
• Öneri: Telefonu yatmadan önce başka odada şarja takmak
• Ürün: Uyuyan bir telefonun resmedildiği afiş
• Bu ürün fikrinin güçlü yanı ne? Geliştirmek için ne önerirsiniz?

Öğretmene not: Örneği çalışma yaprağıyla eşleştirin: ürün, hatalı kullanım, olumsuz sonuç, dikkat edilecekler, ürün biçimi. Grubun sınıf anketini kanıt olarak kullandığına dikkat çekin. Öğrencilerden bir sonraki slayttaki “iki yıldız, bir dilek” yöntemiyle bu gruba geri bildirim vermelerini isteyin.

47. Fikirlerimizi sunalım, dönüt alalım

• Etkinlik · Sunum ve dönüt
• Her grup ürün fikrini sınıfa sunar. Dinleyenler “iki yıldız, bir dilek” yöntemiyle dönüt verir.
• Grup, seçtiği ürünü ve mesajını kısaca anlatır.
• Dinleyenler beğendikleri iki noktayı söyler: iki yıldız.
• Ardından geliştirilebilecek bir noktayı nazikçe önerir: bir dilek.
• Öğretmen de dönütünü ekler.
• Grup, dönütlere göre ürününe son şeklini verir.
• Dönüt
• Bir çalışmanın güçlü yanlarını ve geliştirilecek yanlarını gösteren görüş; geri bildirim.
• Arkadaşınızın fikri hakkında öneride bulunurken nasıl konuşmalısınız?
• Kişiyi değil, ürünü konuşuruz. Önce güzel yanları söyler, önerimizi kırmadan yaparız.

Öğretmene not: Program, ürün fikirlerinin sınıfta sunulmasını, öğretmen ve öğrenci dönütleri alınmasını ve dönütler doğrultusunda son şeklin verilmesini önerir. Son ürünler, performans görevi olarak görsel ve estetik açıdan zenginleştirilebilir.

48. Ürünlerimizi paylaşalım

• Performans görevi · 3. adım
• Ürünlerimizi sınıfta sunarız; kısa filmleri birlikte izler, şarkıları dinleriz.
• Afiş, karikatür ve kılavuzları okul koridorundaki panolarda sergileriz.
• Ailemize ve küçük sınıflara anlatarak mesajımızı yaygınlaştırırız.
• Ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir.
• Dereceli puanlama anahtarı
• Bir ürünün hangi ölçütlere göre, nasıl puanlanacağını önceden gösteren tablo.
• Olası ölçütler
• Doğru bilgi ve kanıt, net mesaj, özgünlük, görsel düzen, grup içi iş birliği.

Öğretmene not: Program, ürünlerin sınıfta sunulmasını ya da okul koridorundaki panolarda sergilenmesini ve dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilmesini önerir. Ders kitabındaki performans görevi 2 ders saati olarak planlanmıştır. Sergiden önce ürünlerde öğrencilerin kişisel bilgileri ya da izinsiz çekilmiş fotoğraflar olmadığını kontrol edin.

49. Bilinçli kullanımın değerleri

• Mahremiyet
• Özel hayatımızı ve bilgilerimizi korur, başkalarınınkine de saygı duyarız.
• Tasarruf
• Elektriği, suyu ve eşyalarımızı boşa harcamayız.
• Sağlıklı yaşam
• Ekrana ölçülü bakar, hareket eder, uykumuzu koruruz.
• Sorumluluk
• Paylaşımlarımızın ve kullanımımızın sonuçlarını düşünürüz.
• Saygı
• Dijital ortamda da kırıcı olmayız, izin isteriz.
• Duyarlılık
• Tehlikeli bir kullanım görünce sessiz kalmaz, kibarca uyarırız.

Öğretmene not: Gruplara sorun: “Ürününüz en çok hangi değeri öne çıkarıyor?” Ders kitabının değerler etkinliğinde sorumluluk, duyarlılık, çalışkanlık, mahremiyet, yardımseverlik, tasarruf, saygı, adalet ve özgürlük yer alır. Program bu çıktıda özellikle mahremiyet (kişisel bilgilerin gizliliği) ve tasarruf (ürünleri değerini bilerek kullanmak) değerlerini öne çıkarır.

50. Özet ve tekrar

• Önce sorularımıza dönelim, kavramları ve özeti hatırlayalım; sonra kendimizi deneyelim.
• 5N1K sorularımız
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

51. Sorularımıza dönelim

• 5N1K kartlarımız
• Derse başlarken kartlara yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Kılavuzu neden okumalıyız? Ürünü doğru, güvenli ve uzun süre kullanabilmek için.
• İlk büyük soru
• Aynı telefon nasıl olur da hem hayat kurtarır hem kazaya yol açar?
• Sonucu kullanım biçimimiz belirler: Afette yardım çağırmak başka, trafikte ekrana bakmak başka.
• İkinci büyük soru
• Paylaştığımız bir fotoğraf neden yıllar sonra karşımıza çıkabilir?
• Genel ağdaki paylaşımlar kopyalanabilir ve saklanabilir; silsek bile başkalarının elinde kalabilir.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (haber, gözlem ya da güvenilir kaynak) söylesin. Cevabı bulunamayan sorular yaz tatilinde araştırılabilir.

52. Anahtar kavramlar

• Teknoloji
• İnsanın hayatı kolaylaştırmak için geliştirdiği araç gereçler ve bunları yapma bilgisi.
• Genel ağ
• Dünyadaki bilgisayarları ve akıllı cihazları birbirine bağlayan büyük iletişim ağı; internet.
• Dijital ayak izi
• Genel ağda yaptığımız her işlemin geride bıraktığı veri ve kayıtların tümü.
• Bilinçli kullanım
• Bir ürünü amacına uygun olarak doğru zamanda, doğru miktarda ve doğru yerde kullanmak.
• Dijital okuryazarlık
• Dijital araçları güvenli ve etkili kullanabilme, dijital bilgileri doğru değerlendirebilme.

Öğretmene not: Maarif programına göre 6. öğrenme alanının anahtar kavramları: dijital ayak izi, genel ağ, e-ticaret, teknoloji. E-ticaret bir önceki konuda (SB.5.6.1) tanımlandı; bu derste güvenli alışveriş açısından hatırlatıldı. Bilinçli kullanım ve dijital okuryazarlık bu konunun temel kavramlarıdır.

53. Özet: Teknolojiyi bilinçli kullanmak

• Bilinçli teknoloji kullanımı
• Amacını bil
• Ürünün işlevi ve kullanım kılavuzu
• Ölçülü kullan
• Doğru zaman, doğru miktar, doğru yer
• Sağlığını koru
• Dik oturuş, ekran molası, düzenli uyku
• Enerjiyi koru
• Led ampul, dolu makine, kapalı ışık
• Bilgini koru
• Güçlü şifre, gizli hesap, sahte iletiye dikkat
• Farkındalık yay
• Afiş, kamu spotu, şarkı, kılavuz
• Her kılçığa bu dersten bir örnek ekleyin; sonra kendi ürününüzün hangi kılçığa hizmet ettiğini bulun.

Öğretmene not: Balık kılçığını tahtaya çizin; öğrenciler sunudaki örnekleri (Can’ın fotoğrafı, akkor ampul, bulaşık makinesi, sahte ileti…) ilgili kılçığa yazsın. Ardından her grup kendi farkındalık ürününü bir kılçıkla eşleştirsin.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Adımız ya da doğum tarihimiz gibi kolay hatırlanan bilgiler, güçlü bir şifre için en iyi seçimdir.
• Bu bilgiler kolayca tahmin edilir. Güçlü şifre uzundur; harf, rakam ve işaret içerir, kimseyle paylaşılmaz.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Saatlerce hareketsiz biçimde televizyon izlemek obezite riskini artırabilir.
• Hareketsizlik ve ekran başında düzensiz atıştırmak kilo almaya yol açar. Ekran süresini sınırlayıp hareket etmeliyiz.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Akkor ampul, harcadığı elektriğin büyük bölümünü ışık yerine ısıya çevirir.
• Akkor ampul enerjinin yalnızca yüzde 5 kadarını ışığa çevirir. Led ampul aynı ışığı çok daha az elektrikle verir.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Kullanım kılavuzu yalnızca ürün bozulduğunda okunması gereken bir belgedir.
• Kılavuz, ürünü kullanmaya başlamadan önce okunur; ürünün nasıl ve nerede güvenle kullanılacağını anlatır.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Bilgisayar başında ekrana iyice yaklaşıp öne eğilerek oturmak gözümüzü ve boynumuzu korur.
• Bu duruş gözü ve boynu yorar. Sırt dik, ekran göz hizasında ve yaklaşık bir kol boyu uzakta olmalıdır.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Unutulma hakkı, dijital ortamda artık gerekmeyen kişisel bilgilerimizin silinmesini isteyebilmemizi sağlar.
• Bu hak kişisel bilgilerimizi korur. Yine de en iyi koruma, paylaşmadan önce düşünmektir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi teknolojik ürünlerin bilinçli kullanımına örnektir?
• Bilgisayarda molasız saatlerce oyun oynamak
• Karşıdan karşıya geçerken mesaj yazmak
• Çamaşır makinesini tam dolunca çalıştırmak
• Buzdolabının kapağını açık tutup ne yiyeceğine karar vermek
• C
• C’de su ve elektrik boşa harcanmıyor. A sağlığa zarar verir, B trafikte tehlikelidir, D ise enerji israfıdır.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• “Tebrikler! Çekilişimizde bisiklet kazandınız. Ödülünüzü almak için bağlantıya tıklayıp adresinizi ve şifrenizi yazın.”
• Ece’nin telefonuna tanımadığı bir numaradan gelen ileti
• Ece’nin yapması gereken en doğru davranış hangisidir?
• İletiyi bir büyüğüne gösterip bağlantıya tıklamamak
• Ödülü kaçırmamak için bilgilerini hemen yazmak
• Arkadaşları da kazansın diye iletiyi sınıf grubuna göndermek
• Yalnızca adresini yazıp şifresini yazmamak
• A
• Tanımadığımız bir gönderen, beklenmedik bir ödül ve şifre isteme sahte iletinin işaretleridir. Bağlantıya tıklanmaz, bilgi paylaşılmaz.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir sınıftaki öğrenciler iki hafta boyunca ders çalışırken telefonlarını başka bir odada bıraktı. Çoğu, ödevlerini daha kısa sürede ve daha az hatayla bitirdiğini söyledi.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Telefonu olan öğrenciler ödev yapamaz.
• Telefon hiçbir amaçla kullanılmamalıdır.
• Ödevler yalnızca okulda yapılmalıdır.
• Ders çalışırken telefonu uzak tutmak, odaklanmayı kolaylaştırabilir.
• D
• Telefon uzaktayken ödevler daha kısa sürede ve daha az hatayla bitmiştir. Diğer yargılar bu bilgilerle desteklenemeyecek kadar geneldir.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir farkındalık ürününün bazı özellikleri şunlardır:
• Toplumu bir konuda bilinçlendirmek amacıyla hazırlanır.
• Kısa sürer ve tek bir mesaj verir.
• Televizyon, radyo ve genel ağ gibi yayın araçlarında duyurulur.
• Özellikleri verilen ürün aşağıdakilerden hangisidir?
• Afiş
• Kamu spotu
• Kullanım kılavuzu
• Karikatür
• B
• Kamu spotu, toplumu bilinçlendirmek için hazırlanan ve yayın araçlarında duyurulan kısa bir film ya da duyurudur.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kerem, arkadaşlarının izni olmadan onların fotoğraflarını paylaşmıyor. Kendi hesabının şifresini de kimseyle paylaşmıyor.
• Kerem’in davranışları en çok hangi değerle ilgilidir?
• Mahremiyet
• Tasarruf
• Çalışkanlık
• Yardımseverlik
• A
• Kerem hem kendi bilgilerini koruyor hem de başkalarının özel hayatına saygı gösteriyor. Bu, mahremiyet değeridir.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi teknoloji bağımlılığının işaretlerinden biri değildir?
• Telefonu elinden bırakınca huzursuzlanmak
• Ekran yüzünden uykusunu ve derslerini aksatmak
• Ödevini bitirdikten sonra belirlediği süre kadar oyun oynamak
• Ailesiyle ve arkadaşlarıyla giderek daha az vakit geçirmek
• C
• C’de kişi süreyi kendisi belirleyip ona uyuyor; bu, ölçülü kullanımdır. Diğerleri bağımlılığın işaretleridir.

66. Kim bilecek?

• Genel ağda yaptığımız her aramanın, paylaşımın ve alışverişin geride bıraktığı kayıtların tümüne ne denir?
• Dijital ayak izi
• Televizyonda bir programın hangi yaştakiler için uygun olduğunu gösteren simgelere ne ad verilir?
• Akıllı işaretler
• Satın aldığımız ürün belli bir süre içinde bozulursa ücretsiz onarılmasını sağlayan kâğıda ne denir?
• Garanti belgesi

67. Bir yılda altı tema

• Birlikte Yaşamak
• Gruplar ve roller, kültürel saygı, yardımlaşma ve dayanışma
• Evimiz Dünya
• İlimizin konumu, çevredeki değişim, afetler, komşularımız
• Ortak Mirasımız
• Ortak miras, Anadolu’nun ilk yerleşimleri, eski medeniyetler
• Yaşayan Demokrasimiz
• Demokrasi, etkin vatandaş, haklar ve sorumluluklar
• Hayatımızdaki Ekonomi
• Kaynakların verimli kullanımı, bütçe, ilimizin ekonomisi
• Teknoloji ve Sosyal Bilimler
• Teknolojinin etkileri ve bilinçli kullanımı

Öğretmene not: Yılın son konusu olduğu için kapanışta altı tema hatırlatılır. Her kart açıldığında öğrencilerden o temadan hatırladıkları bir kavramı, bir yeri ya da bir olayı söylemelerini isteyin.

68. Yılı birlikte toparlayalım

• Birlikte Yaşamak ve Evimiz Dünya: Dayanışma, afetlere karşı bize nasıl güç verir?
• Ortak Mirasımız: Anadolu’nun ilk yerleşimlerinden bugüne hangi mirası taşıyoruz?
• Yaşayan Demokrasimiz ve Hayatımızdaki Ekonomi: Etkin bir vatandaş kaynakları nasıl kullanır?
• Teknoloji ve Sosyal Bilimler: Yaz tatilinde teknolojiyi nasıl bilinçli kullanacağım?
• Ailenle bir yaz “ekran sözleşmesi” yaz: Ekranı günde ne kadar ve hangi amaçla kullanacaksın? Cevabını hâlâ merak ettiğin bir 5N1K sorusunu da araştır; 6. sınıfa bir adım önde başla.

Öğretmene not: Yılın son konusu olduğu için “gelecek ders” yerine yıl sonu tekrarı yapılır. Soruları küçük gruplara dağıtın; her grup yıl içinde öğrendiklerinden örneklerle cevap versin. Ekran sözleşmesi, bu dersteki ürün çalışmasını yaz tatiline taşır.

69. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 6. öğrenme alanı (Teknoloji ve Sosyal Bilimler), SB.5.6.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler, iletiler, anketler ve sloganlar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

70. Görsel kaynakları

• Akıllı telefon kullanan bir kişi
• Shixart1985 · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Person holding smartphone with camera app open while sitting outdoors on a sunny day, focused on taking a picture of the scene.jpg
• Telefonların bir sepette bekletildiği aile sofrası (temsilî)
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• Bulaşıkları yerleştirilmiş bir bulaşık makinesi
• Shixart1985 · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Dishwasher loaded with clean dishes at a home kitchen in the evening.jpg
• Buzdolabı enerji etiketinin değişimi (Avrupa Birliği örneği)
• European Commission · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Europe Union Energy Label Changes.png
• Akkor, kompakt floresan ve led ampul
• Hidalgo944 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Light-bulbs.jpg
• Bir veri merkezinde sunucu dolapları
• PiDatacenters · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Racks Amravati Data Center.jpg
• Bilinçli teknoloji kullanımı afişi hazırlayan öğrenciler (temsilî)