5. Sınıf Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu: Teknolojik Gelişmeler

1. Tekerlekten Akıllı Telefona

• Tekerlekten
• Akıllı Telefona
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu
• Kültürden ulaşıma, teknolojik gelişmeler toplum hayatını nasıl etkiliyor? Gerekçeleriyle tartışalım.

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”. Öğrenme çıktısı SB.5.6.1 (2026-2027 yıllık planında 35. hafta). Öğrenme alanının ilk konusudur. Sunu programın süreç bileşenlerini izler: mantıksal temellendirme (Bölüm 1–3), tartışmalarda tutarsızlıkları bulma ve görüşleri gerekçesiyle kabul etme ya da çürütme (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapak görseli: Slovenya’da Ljubljana yakınlarındaki bataklıkta bulunan, 5.000 yılı aşkın tahta tekerleğin bir kopyası; bilinen en eski tekerleklerden biridir. Öğrencilere sorun: Bu tekerlekle bugünkü bir bisiklet tekerleği arasında ne fark var?

2. Merak edelim

• Hiçbir teknolojik ürün kullanmadan geçen bir gün nasıl olurdu?
• Teknoloji toplum hayatını hep iyi yönde mi değiştirir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Cepheye kağnıyla kimler cephane taşıdı?
• Ne?
• Teknoloji ne demektir?
• Nerede?
• Uzaktaki bir müzeyi nerede gezebiliriz?
• Ne zaman?
• Okullar ne zaman ekrana taşındı?
• Nasıl?
• Doktorlar vücudun içini nasıl görür?
• Neden?
• Mektup yazanlar neden azaldı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Örnek kartların cevapları sunuda var: kağnı (Bölüm 1), teknolojinin tanımı, Sanal Müze, salgın döneminde EBA, tıbbi cihazlar, mektuptan mesaja (Bölüm 2–3). Kartları panoda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Teknoloji ve buluşlar
• Tanım, dünden bugüne buluşlar, altı alan
• Kültür, ekonomi, eğitim
• Sanal müze, tarım makineleri, e-ticaret, EBA
• Sağlık, iletişim, ulaşım
• Tıbbi cihazlar, mektuptan mesaja, navigasyon
• Gerekçeyle tartışalım
• İddia, gerekçe, tutarsızlık; kabul mü, ret mi?
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Teknoloji ve buluşlar

• Teknoloji nedir? Eski buluşlar bugünkü teknolojilere nasıl yol açtı?
• Teknoloji nedir?
• Tekerlek ve saban
• Matbaa ve telefon
• Kağnı
• Bir günüm teknolojiyle
• Altı alan

Öğretmene not: Bölüm görseli: Johannes Gutenberg’in 15. yüzyılın ortalarında geliştirdiği matbaanın bir kopyası (Uluslararası Matbaa Müzesi, ABD). Kâğıt, harflerin üzerine kolla çevrilen bir vidayla bastırılırdı. Öğrencilere sorun: Bu makine kitapların sayısını neden bu kadar artırdı?

5. Teknoloji nedir?

• Taştan yapılmış bir balta da cebimizdeki akıllı telefon da teknolojinin ürünüdür.
• İnsanlar bir ihtiyacı karşılamak ya da işini kolaylaştırmak için yeni araçlar icat eder.
• Bu araçlar zamanla geliştirilir: kağnıdan otomobile, mektuptan e-postaya…
• Teknoloji yalnız aletler değildir; onları yapma ve kullanma bilgisi de teknolojidir.
• Teknoloji
• İnsanların hayatı kolaylaştırmak için ürettiği araç, gereç ve makineler ile bunları yapma ve kullanma bilgisinin tümü.
• Sınıfımızda hangi teknolojik araçlar var?
• Etkileşimli tahta, bilgisayar, projeksiyon, lamba, saat… Kalem ve makas da basit teknolojilerdir.

Öğretmene not: Önce öğrencilerin kendi tanımlarını alın. “Teknoloji” sözcüğü çoğu çocuğa yalnız elektronik cihazları çağrıştırır; makas, kalem, tekerlek gibi basit araçların da teknoloji olduğunu vurgulayın.

6. Buluşlardan önce ve sonra

• Bu buluşlardan önce insanlar ne yapıyordu? Buluştan sonra ne değişti?
• Tekerlekten önce ağır yükler sırtta taşınır ya da yerde sürüklenirdi.
• El arabası, at arabası, kağnı yapıldı; taşımak kolaylaştı.
• Sabandan önce toprak, elde tutulan tahta çubuk gibi basit aletlerle işlenirdi.
• Saban hayvana çektirildi; tarlalardan daha çok ürün alındı.
• Modern matbaadan önce kitaplar elle yazılır ya da tahta kalıplarla basılırdı.
• Kitaplar hızla basıldı; sayıları çok arttı, bilgi yayıldı.
• Telefondan önce haber mektupla, ulakla ya da davul, duman ve ayna gibi işaretlerle iletilirdi.
• Uzaktaki insanlarla konuşmak çok kolaylaştı.

Öğretmene not: Ders kitabı konuya bu dört buluşu anlatan bir öğrenci sohbetiyle girer. Her satırda önce “Sonra ne değişti?” diye sorun, ardından açın. Ek bilgi (kitapta yok): Hareketli metal harflerle baskı yapan matbaayı 15. yüzyılın ortalarında Johannes Gutenberg geliştirdi; telefonun patentini 1876’da Alexander Graham Bell aldı. Telefondan önce, 19. yüzyılda telgraf da kullanılmaya başlanmıştı.

7. Saban ve telefona yakından bakalım

• Saban
• Altta tahta saban, üstte harman döveni (İstanbul’da bir müze)
• Telefon
• İlk telefonlardan biri, 19. yüzyıl sonu (Paris’te bir müze)
• Bu eski araçlar bugünkü hâllerinden nasıl farklı?
• Saban hayvanla çekiliyor, telefon kabloyla bir yere bağlı. Bugün tarlayı traktör sürüyor, telefonu cebimizde taşıyoruz.

Öğretmene not: Dört buluşun ikisini daha önce gördük: tekerleği sununun kapağında, matbaayı bölüm kapağında. Saban: Fotoğraf İstanbul’daki Rahmi M. Koç Müzesinde çekildi. Alttaki uzun tahta sabandır; sivri ucu toprağı yarar, hayvana çektirilir. Üstteki, altında çakmak taşları bulunan kalın tahta dövendir: Harmanda ekinin üstünde gezdirilerek taneler saptan ayrılırdı. Biçerdöver adındaki “döver” de bu işten gelir (Bölüm 2). Telefon: Paris’te bir müzede sergilenen, 19. yüzyılın sonlarından bir telefon; telefonun icadından (1876) yalnızca birkaç yıl sonra yapılmış bir model. İlk telefonların bugünkülerden ne kadar farklı göründüğüne dikkat çekin.

8. Tekerlekli bir kahraman: Kağnı

• Cephane yüklü kağnı: Atatürk ve Şehit Şerife Bacı Anıtı, Kastamonu
• Kağnı, manda ya da öküzün çektiği iki tekerlekli yük arabasıdır. Anadolu’da yüzyıllarca kullanıldı.
• Kurtuluş Savaşı’nda Anadolu kadınları kağnılarla cepheye cephane taşıdı. Anıt bu emeği anlatır.
• Buluş
• Daha önce olmayan bir aracı ya da yöntemi ilk kez ortaya koyma; icat.
• Kağnı köylülerin işini nasıl kolaylaştırdı?
• Ağır yükler artık sırtta taşınmadı; ürün, odun ve eşya hayvan gücüyle daha uzağa taşındı.

Öğretmene not: Fotoğraftaki anıt Kastamonu’dadır: Önde boyunduruğa koşulmuş bir öküz ve cephane yüklü bir kağnı, arkada Millî Mücadele’nin kahramanları görülür. Şerife Bacı, 1921 kışında kağnıyla cephane taşırken soğuktan hayatını kaybeden bir Anadolu kadınıdır. Kağnının tekerlekleri, bisiklet tekerleği gibi telli ya da parmaklı değil, dolu tahtadandır; sununun kapağındaki 5.000 yıllık tekerleğe çok benzer. Tekerlek, saban, matbaa ve kağnı birer buluştur. Tartışma sorusu: Basit bir taşıt bağımsızlık mücadelemize nasıl bu kadar büyük destek olabildi? (Kağnı köylerde zaten vardı; kadınlar cephaneyi kağnılarla kilometrelerce taşıyıp cepheye ulaştırdı.)

9. Dünün buluşu, bugünün teknolojisi

• Tekerlek
• Bugün bisiklette, otomobilde, trende; uçağın iniş takımında
• Saban
• Bugün traktöre takılan pulluklar ve öteki tarım makineleri
• Matbaa
• Bugün gazeteler, yazıcılar, fotokopi makineleri, dijital kitaplar
• Telefon
• Bugün akıllı telefonlar, görüntülü arama ve mesajlaşma
• Sence bu dört buluştan hangisi bugünkü hayatı en çok etkiledi? Neden?
• Cevaplar değişebilir; önemli olan gerekçedir. Örnek: Tekerlek, çünkü taşıtların neredeyse hepsinde var.
• Her yeni teknoloji, eski buluşların üzerine kurulur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a (mantıksal temellendirme): Öğrenciler seçtikleri buluşu “Bence …, çünkü …” kalıbıyla savunsun. Farklı cevapları tahtaya yazın; Bölüm 4’te bu kalıba geri döneceksiniz.

10. Teknoloji ve toplum birbirini etkiler

• Teknoloji ile toplum hayatı arasında iki yönlü bir bağ vardır.
• İhtiyaç
• Buluş
• İnsanların ihtiyaçları yeni buluşlara yol açar
• Uzaktakiyle konuşmak istedik: telefon.
• Daha çok ürün almak istedik: tarım makineleri.
• Yaşam
• Buluşlar da yaşam biçimimizi değiştirir
• Telefon yaygınlaştı, mektup azaldı.
• Makineler geldi, tarlada daha az insan çalışır oldu.
• Toplum hayatı
• İnsanların ailede, okulda, işte ve çevrede bir arada yaşarken kurduğu ilişkilerin tümü.
• Teknoloji toplumu, toplumun ihtiyaçları da teknolojiyi sürekli değiştirir.

Öğretmene not: Öğrencilerden her yön için bir örnek daha isteyin. Örnek: Salgında okullar kapanınca (ihtiyaç) uzaktan eğitim yaygınlaştı (buluşun kullanımı); bu da ders çalışma alışkanlıklarını değiştirdi (yaşam).

11. Bir günüm teknolojiyle

• Etkinlik · Teknoloji günlüğü
• Dün uyandığın andan yattığın ana kadar hangi teknolojileri kullandın? Bir günlük tut.
• Kullandığın araçları saat saat yaz: çalar saat, lamba, servis, tahta…
• Her aracın yanına ne işe yaradığını not et.
• Hangi üç araç olmasa günün en çok aksardı? Onları işaretle.
• Seni zorlayan anları da yaz: şarjın bitmesi, ekranda çok kalmak…
• Günlüğünü bir arkadaşınınkiyle karşılaştır.
• Teknolojik ürün
• Bir ihtiyacı karşılamak için bilgi ve beceriyle üretilen araç ya da gereç.
• Günlüklerinizde en çok hangi araçlar var? Sizce neden?
• Cevaplar değişir. En sık geçen araçlar, her gün kullandığımız ve onsuz zorlanacağımız araçlardır.

Öğretmene not: Ev ödevi olarak da verilebilir. Günlükteki araçlar sonraki slaytta altı alana yerleştirilecek; “zorlayan anlar” ise Bölüm 4’teki tartışmada kanıt olarak kullanılabilir.

12. Teknoloji hangi alanlarda etkili?

• Kültür
• Müzeler, gelenekler, sanat
• Ekonomi
• Üretim, alışveriş, meslekler
• Eğitim
• Okul, ders, bilgiye ulaşma
• Sağlık
• Teşhis, tedavi, randevu
• İletişim
• Haberleşme ve haber alma
• Ulaşım
• Yolculuk, yük, trafik
• Günlüğündeki araçlar bu altı alandan hangilerine giriyor?

Öğretmene not: Örnek cevap: Telefon iletişim, servis aracı ulaşım, etkileşimli tahta eğitim, ateşölçer sağlık alanına girer. Program, teknolojik gelişmelerin toplum hayatına etkilerinin bu altı alanda incelenmesini önerir. Bölüm 2’de kültür, ekonomi ve eğitim; Bölüm 3’te sağlık, iletişim ve ulaşım ele alınıyor. Bazı araçlar birden çok alana girebilir (ör. telefon hem iletişim hem eğitim aracıdır).

13. Kültür, ekonomi ve eğitim

• Teknoloji müzeleri, tarlaları, alışverişi ve okulları nasıl değiştiriyor?
• Sanal müze
• Eserleri korumak
• Tarımda makineler
• E-ticaret
• EBA
• Ekran ölçüsü

Öğretmene not: Bölüm görseli: Sivas’ın Suşehri ilçesinde buğday hasadı yapan bir biçerdöver (2021). Öğrencilere sorun: Bu tarlanın hasadı sabanla, orakla ve dövenle yapılsaydı kaç kişi, kaç gün çalışırdı?

14. Müzeler ekranımızda

• Bölüm 2 · Kültür
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, tarihî ve kültürel değerlerimizi dijital ortamda herkese tanıtıyor.
• Türkiye Kültür Portalı
• Yurdumuzun tarihî ve kültürel zenginliklerini tek yerde tanıtan site
• Sanal Müze
• Pek çok müzeyi evden, ekran başında gezme imkânı
• Dijital müze kartı
• Telefondaki karekodu okutarak müzeye giriş
• Sanal müzeyi gezmekle müzeye gidip görmek arasında ne fark var?
• Sanal gezi uzaktaki müzeyi evimize getirir. Gerçek ziyarette ise eseri kendi gözümüzle görürüz.

Öğretmene not: Ders kitabı ayrıca “Türkiye’nin Müzeleri” mobil uygulamasını anar. Sınıfta Sanal Müze ya da Türkiye Kültür Portalı açılarak yaşadığınız ildeki bir müze ya da ören yeri birlikte gezilebilir (OB2: dijital kaynaklardan yararlanma). Uygulamaların adları ve içerikleri zamanla değişebilir; derse girmeden kontrol edin.

15. Ankara’daki müzeyi evden gezmek

• Bölüm 2 · Kültür
• Anadolu Medeniyetleri Müzesinde vitrinler ve ziyaretçiler, Ankara
• Bu müzede Anadolu’da yaşamış uygarlıklardan kalan, binlerce yıllık eserler sergilenir.
• Sanal Müze ile bu salonları Ankara’ya gitmeden, ekran başından gezebiliriz.
• Ören yeri
• Eski bir uygarlıktan kalan yapıların ve kalıntıların bulunduğu alan.
• Yaşadığın ildeki hangi müzeyi ya da ören yerini ekrandan gezmek isterdin? Neden?

Öğretmene not: Fotoğraf Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesinde çekildi (2024). Vitrinlerde binlerce yıl önce yaşamış insanların yaptığı küçük heykelcikler ve süs eşyaları görülür. Ortak Mirasımız temasında tanıdığınız Hititlerin eserleri ve Kültepe tabletleri de bu müzededir. Ders kitabı, bu müzenin Sanal Müze uygulamasıyla gezilebildiğini örnek verir. Düşünelim sorusu için öğrenciler kendi illerindeki müze ve ören yerlerini Sanal Müze’de ya da Türkiye Kültür Portalı’nda arayabilir (OB2).

16. Teknoloji mirasımızı koruyor

• Bölüm 2 · Kültür
• Sesli rehber
• Ziyaretçiler eserlerin hikâyesini kulaklıktan, farklı dil seçenekleriyle dinler.
• Nem dengeleme
• Hassas cihazlar vitrin ve depolardaki nemi ayarlar, eserlerin bozulmasını önler.
• Dijital arşiv
• Eski kitap ve belgeler taranıp saklanır; kaybolma tehlikesi azalır.
• Yüzlerce yıllık eserleri korumak teknoloji olmadan neden daha zor olurdu?
• Nem, ışık ve zaman eserleri yıpratır. Cihazlar bu yıpranmayı yavaşlatır; dijital kopyalar eserin bilgisini saklar.
• Teknoloji kültürel mirasımızı korur, tanıtır ve gelecek kuşaklara taşır.

Öğretmene not: Sesli rehberlik sistemleri müzelerde ve tanıtım fuarlarında özellikle yabancı turistlere kolaylık sağlar. Öğrencilere sorun: Bir müze rehberi olsaydınız ziyaretçilere hangi teknolojiyi sunardınız?

17. Tarlada makineler

• Bölüm 2 · Ekonomi
• Traktör tarlayı sürer; sabanla günlerce süren iş çok kısalır.
• İlaçlama dronu tarlanın üstünde uçar, bitkileri kısa sürede ilaçlar.
• Biçerdöver ekini hem biçer hem döver; hasat çabucak biter, ürün ambara ulaşır.
• Makineler tarımı nasıl etkiledi?
• Olumlu
• Daha az emekle, daha kısa sürede daha çok ürün alınır.
• Dikkat
• Makineler pahalıdır, yakıt ister; tarlada daha az insan çalışır.
• Biçerdöver
• Tarlada ekini biçen ve başaktaki taneleri saptan ayıran büyük tarım makinesi.

Öğretmene not: Dron (insansız hava aracı) teknolojisi tarımın yanı sıra kargo, haritacılık, arama kurtarma ve film çekimi gibi pek çok alanda kullanılır. Tartışma sorusu: Makineler tarlada insanların işini azaltınca bu insanlar ne yapar? (Başka işlere yönelir; makineleri kullanan ve onaran yeni meslekler doğar.)

18. E-ticaret: Alışveriş ekranda

• Bölüm 2 · Ekonomi
• E-ticaret, ürünlerin genel ağ (internet) üzerinden alınıp satılmasıdır.
• Kolaylıkları
• Evden çıkmadan, her saatte alışveriş yapılabilir.
• Köydeki bir üretici ürününü uzak şehirlere satabilir.
• Fiyatları karşılaştırmak kolaylaşır.
• Riskleri
• Sahte sitelerde dolandırıcılık yapılabilir.
• Kart ve banka bilgileri çalınabilir.
• Gereksiz alışveriş artabilir.
• Ailenden biri genel ağdan ayakkabı alacak. Ona hangi uyarıları yaparsın?
• Bilinen, güvenilir sitelerden al; kart bilgilerini ve telefonuna gelen şifreyi kimseyle paylaşma; çok ucuz görünen fırsatlara dikkat et.

Öğretmene not: Çevrim içi bankacılık da ekonomideki önemli bir değişimdir: Para göndermek için artık bankaya gitmek gerekmez. Şifrelerin ve kişisel bilgilerin korunması gelecek derste (SB.5.6.2) ayrıntılı işlenecek.

19. Bir kayısının yolculuğu

• Etkinlik · Ekonomide teknoloji
• Hangi teknolojiler?
• Malatya’da bir bahçede toplanan kayısı, birkaç gün sonra İzmir’de bir sofrada. Bu yolculukta hangi teknolojiler kullanılmış olabilir?
• Ayıklama ve paketleme makineleri, kamyon ya da tren, e-ticaret sitesi, kargo takibi, kartla ödeme…
• Ekonomi
• İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı üretim, alışveriş ve tüketim işlerinin tümü.
• Sen tasarla!
• Bir çiftçinin ya da esnafın işini kolaylaştıracak bir icat düşün. Adını koy ve ne işe yarayacağını tek cümleyle anlat.

Öğretmene not: İkinci soruda her icat için “Kime, nasıl fayda sağlar? Bir sakıncası olabilir mi?” diye sorun; böylece öğrenciler hem olumlu hem olumsuz etkiyi gerekçesiyle düşünür. Kayısı yerine bölgenizde yetişen bir ürünü (fındık, çay, zeytin, pamuk…) de kullanabilirsiniz.

20. Sınır tanımayan öğrenme

• Bölüm 2 · Eğitim
• Genel ağ sayesinde yer ve saat fark etmeden derslere ve kurslara katılabiliyoruz.
• Dünyanın dört bir yanındaki kütüphanelerin dijital arşivlerine ulaşabiliyoruz.
• Videolar ve uygulamalarla evde de yabancı dil çalışabiliyoruz.
• Etkileşimli tahta, projeksiyon ve yazıcı gibi araçlar dersleri zenginleştiriyor.
• Genel ağ (internet)
• Dünyadaki bilgisayarları, telefonları ve diğer cihazları birbirine bağlayan dev iletişim ağı.
• Genel ağda bulduğumuz her bilgi doğru mudur? Nasıl anlarız?
• Hayır. Bilginin kimden geldiğine bakarız; ders kitabı ve güvenilir sitelerle karşılaştırırız.

Öğretmene not: Ders kitabı eğitimde kullanılan araçlara yazıcı, tarayıcı, projeksiyon, hoparlör, çizim tableti ve haricî bellek gibi örnekler verir. “Haricî”: dışla ilgili, dıştan olan. Öğrencilere sınıftaki araçları saydırın.

21. Salgın günlerinde EBA

• Bölüm 2 · Eğitim
• COVID-19 salgınında okullara ara verilince dersler Eğitim Bilişim Ağı (EBA) üzerinden uzaktan sürdürüldü.
• öğrenciye uzaktan eğitim imkânı
• 7/24
• haftanın her günü, günün her saati erişim
• tıklanmayı aşarak en çok ziyaret edilen siteler arasına girdi
• Okul ekrana taşındı: Uzaktan eğitim

Öğretmene not: Sayılar ders kitabında yer alan habere dayanır: Haberde EBA’nın salgın döneminde 18 milyon öğrenciye gece gündüz hizmet verebilecek altyapıya kavuştuğu ve 16 milyarı aşan tıklanmayla hem ülkemizde hem dünyada ziyaret sayısı en yüksek siteler arasına girdiği aktarılır. Türkiye’de okullara salgın nedeniyle Mart 2020’de ara verilmiş, uzaktan eğitime geçilmişti. EBA’da dersler, sınav örnekleri, kitaplar ve kütüphane gibi bölümler bulunur.

22. Uzaktan eğitim: Artısı, eksisi

• Bölüm 2 · Eğitim
• Artıları
• Salgında bile eğitim durmadı.
• Dersler, kitaplar ve sorular tek yerde toplandı.
• Konu tekrarı istenen saatte yapılabildi.
• Eksikleri
• Arkadaşlarla yüz yüze oyun ve sohbet azaldı.
• İnterneti ya da cihazı olmayan öğrenciler zorlandı.
• Uzun süre ekran başında kalmak yorucuydu.
• Sence uzaktan eğitim okulun yerini tutabilir mi? Gerekçeni söyle.
• Örnek cevap: Tam tutamaz. Bilgiye ulaşmayı kolaylaştırır ama arkadaşlık, oyun ve öğretmenle yüz yüze konuşmak okulda olur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrenciler görüşlerini gerekçeyle söylesin. Bu sınıftaki öğrenciler salgın döneminde okul öncesi yaştaydı; ağabeylerinin, ablalarının ya da anne babalarının deneyimlerini sorabilirler.

23. Ekran başında ölçüyü kaçırırsak

• Bölüm 2 · Eğitim
• Tablet ve bilgisayar kontrolsüz kullanılırsa bırakılması zor bir alışkanlığa, yani bağımlılığa dönüşebilir.
• Ekran başında çok vakit geçiren çocuk arkadaşlarıyla daha az oynar, yalnızlaşabilir.
• Aşırı kullanım dikkati dağıtır, öğrenmeyi zorlaştırabilir.
• Uzun süre ekrana bakmak, yanlış oturmak ve yüksek ses göz, duruş ve işitme sorunlarına yol açabilir.
• Bağımlılık
• Bir şeye aşırı bağlanıp onsuz yapamaz hâle gelme.
• Elif ödevini tablette yapıyor ama iki saattir ekrandan kalkmadı. Ona ne önerirsin?
• Ara vermesini, gözlerini dinlendirmesini, dik oturmasını ve ekran süresini bir büyüğüyle birlikte belirlemesini.

Öğretmene not: Ders kitabı, eğitim amaçlı kullanılan tablet ve bilgisayarların bile aşırı ve kontrolsüz kullanılınca bağımlılık, yalnızlaşma, dikkat sorunları ile duruş, işitme ve görme bozukluklarına yol açabileceğini vurgular. Teknolojik ürünlerin bilinçli kullanımı gelecek derste ayrıntılı işlenecek.

24. Sağlık, iletişim ve ulaşım

• Hastanede, telefonda ve yolda teknoloji neleri kolaylaştırıyor, hangi sorunları getiriyor?
• Tıbbi cihazlar
• e-Nabız
• Mektuptan mesaja
• Ekran ve aile
• Hızlı tren, navigasyon
• Kaynak dedektifleri

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ankara–İstanbul seferi yapan yüksek hızlı tren, Bilecik’te bir viyadükten geçiyor (2022). Öğrencilere sorun: Bu tren hangi şehirleri birbirine yaklaştırıyor? Yolculuk kısalınca insanların hayatında ne değişir?

25. Sağlıkta teknolojik cihazlar

• Bölüm 3 · Sağlık
• Ateşölçer
• Ateşimiz olup olmadığını gösterir.
• Stetoskop
• Kalp ve akciğer seslerini dinletir.
• Röntgen
• Kemiklerin görüntüsünü çeker.
• Ultrason ve MR
• Vücudun içini ameliyat etmeden ekranda gösterir.
• Gözlük
• Görme güçlüğü çekenlerin net görmesini sağlar.
• Diyaliz makinesi
• Böbrekleri yeterince çalışmayan hastaların kanını temizler.
• Bu cihazlar hastalığın erken teşhisine ve doğru tedavisine yardım eder.

Öğretmene not: Ders kitabı bu cihazlara tomografiyi ve işitme cihazını da ekler. MR, halk arasında “emar” diye de söylenir. Teşhis: hastalığın ne olduğunu belirleme, tanı. Öğrencilere bu cihazlardan hangisini kendilerinin ya da bir yakınlarının kullandığını sorun.

26. Röntgen: Vücudun içine bakan ışınlar

• Bölüm 3 · Sağlık
• X ışınları sayesinde doktorlar vücudun içini ameliyat etmeden görmeye başladı.
• Alman bilim insanı Wilhelm Röntgen X ışınlarını keşfetti
• Röntgen bu keşifle ilk Nobel Fizik Ödülü’nü aldı
• yılı aşkın
• süredir kırık kemikler bu ışınlarla bulunuyor
• Bir el ve yüzük, 22 Aralık 1895

Öğretmene not: Görsel, bilinen ilk röntgen görüntülerinden biridir: Wilhelm Conrad Röntgen’in 22 Aralık 1895’te çektiği, eşi Anna Bertha’nın sol eli. Kemikler ve parmaktaki yüzük görülür. Röntgen cihazı adını bu bilim insanından alır. Tartışma sorusu: Röntgenden önce doktorlar kırık bir kemiği nasıl anlıyordu? (Elle muayene ederek, şişliğe ve ağrıya bakarak tahmin ediyorlardı; röntgen kırığın yerini açıkça göstermeye başladı.) Bugün röntgen ve tomografi cihazları X ışınlarıyla çalışır; ışın fazla alınırsa zararlı olduğu için çekime doktor karar verir. Ultrason ve MR ise X ışını kullanmaz (sonraki slayt).

27. MR ve ultrason: X ışını olmadan

• Bölüm 3 · Sağlık
• MR çekimi: Hasta, kayan bir yatakla cihazın içine girer (Hindistan)
• MR cihazı, güçlü bir mıknatıs ve radyo dalgalarıyla vücudun içini ayrıntılı gösterir.
• Ultrason, kulağımızın duyamadığı ses dalgalarıyla çalışır; anne karnındaki bebek de böyle izlenir.
• Röntgen ve tomografiden farklı olarak ikisi de X ışını kullanmaz.
• MR çekiminden önce saat, kolye, anahtar gibi metal eşyalar çıkarılır. Sence neden?
• MR cihazı çok güçlü bir mıknatıstır: Metal eşyaları kendine çekebilir, görüntüyü de bozar.

Öğretmene not: Fotoğraf Hindistan’ın Jaipur kentindeki bir hastanede çekildi: Bir sağlık çalışanı, MR cihazına giren hastanın yanında duruyor. Röntgen ve tomografi X ışınıyla çalışır. Ultrason ses dalgalarıyla, MR ise güçlü bir mıknatıs ve radyo dalgalarıyla görüntü oluşturur; ikisinde de X ışını gibi zararlı ışın kullanılmaz. Ders kitabının ultrasonu da zararlı ışın yayan cihazlar arasında sayan cümlesi bu yüzden yanlıştır (ayrıntı: “Dikkatsiz kullanımın bedeli” slaytının notu). MR çekimi uzun sürebilir, cihaz çalışırken yüksek ses çıkarır; hasta kıpırdamadan yatmalıdır. Ek soru: Bu cihazlar hastaların hayatını nasıl değiştirdi? (Hastalıklar ameliyat etmeden ve erken bulunabiliyor.)

28. Sağlıkta dijital hizmetler

• Bölüm 3 · Sağlık
• Sıra beklemeden randevu
• Nuri Dede eskiden randevu için hastanede uzun süre sıra beklerdi. Şimdi torunu Arda ona telefondan randevu alıyor. Bu değişim Nuri Dede’ye ne kazandırdı?
• Zaman kazandı, yorulmadı; istediği gün ve saatte doktora gidebiliyor.
• e-Nabız
• Sağlık Bakanlığının kişisel sağlık kaydı sistemi. Tahlil sonuçlarına ve reçetelere tek yerden ulaşılır.
• Genel ağ doktor mu?
• Başı ağrıyan Mira, genel ağda okuduğu bir ilacı kendi kendine almak istiyor. Doğru mu yapıyor?
• Hayır. Genel ağdaki her bilgi doğru değildir; ilaç ancak doktora danışarak kullanılır.

Öğretmene not: Hastane randevuları Sağlık Bakanlığının MHRS (Merkezi Hekim Randevu Sistemi) üzerinden telefonla ya da genel ağdan alınabilir. Ders kitabı, genel ağda hastalıklar ve tedaviler hakkında bilgi bulunabildiğini ama her bilginin doğru olmadığını, mutlaka doktora danışılması gerektiğini vurgular.

29. Dikkatsiz kullanımın bedeli

• Bölüm 3 · Sağlık
• Teknoloji dikkatsiz kullanılınca sağlığımızı nasıl etkileyebilir?
• Bozuk bir ateşölçerle ölçüm yapmak
• Yanlış sonuç çıkar; hastalık gözden kaçabilir.
• Gerekmediği hâlde sık sık röntgen çektirmek
• Fazla ışın almak vücuda zarar verebilir.
• Gece geç saate kadar ekrana bakmak
• Uyku düzeni bozulur; ertesi gün yorgun ve dikkatsiz oluruz.
• Yürürken gözünü telefondan ayırmamak
• Dikkat dağılır; düşme ve kaza tehlikesi artar.

Öğretmene not: Ders kitabı, ışın yayan cihazların hem hastalar hem de bu cihazlarla çalışan sağlık personeli için dikkatli kullanım gerektirdiğini belirtir. DİKKAT: Kitap bu cümlede ultrasonu da zararlı ışın yayan cihazlar arasında sayıyor; bu doğru değildir. Röntgen ve tomografi X ışınlarıyla çalışır. Ultrason ses dalgalarıyla, MR ise güçlü bir mıknatıs ve radyo dalgalarıyla görüntü oluşturur; ikisi de X ışını gibi zararlı (iyonlaştırıcı) ışın kullanmaz. Bu yüzden slayttaki ışın uyarısı yalnız röntgen için yazıldı; öğrenciler kitaptaki ifadeyi sorarsa bu ayrımı anlatın. Röntgen çekimine doktor karar verir.

30. Uzaklar artık yakın

• Bölüm 3 · İletişim
• Telefon ve bilgisayarla başka şehirdeki, hatta başka ülkedeki yakınlarımızla görüntülü konuşuyoruz.
• Televizyon, radyo ve genel ağ sayesinde dünyadaki gelişmeleri anında öğreniyoruz.
• Telsiz, arama kurtarma ekiplerinin afet anında haberleşmesine yardım eder.
• Acil durumda 112’yi arayarak ambulansa, itfaiyeye ve polise tek numaradan ulaşırız.
• İletişim teknolojileri
• Ses, yazı ve görüntüyü uzaklara ileten telefon, radyo, televizyon, bilgisayar ve genel ağ gibi araçlar.
• Sence iletişim teknolojileri en çok kimin hayatını kolaylaştırdı? Neden?
• Örnek: Birbirinden uzakta yaşayan ailelerin. Çünkü artık her gün görüşüp konuşabiliyorlar.

Öğretmene not: Tek doğru cevap yoktur; önemli olan gerekçedir. Başka örnekler: Hasta yakınını hastaneden arayabilen aileler, depremde yakınlarına ulaşmaya çalışan insanlar, haberleri anında öğrenen herkes.

31. Mektuptan mesaja

• Bölüm 3 · İletişim
• Askerdeyken anneme mektup yazardım. Mektubum haftalar sonra ulaşırdı. Cevabını beklerken her gün postacının yolunu gözlerdim.
• Nuri Dede
• Arda’nın dedesi
• Nuri Dede’nin hayatında iletişim
• 1970’ler
• Gençliğinde mektup ve kartpostalla haberleşti.
• 1980’ler
• Köye telefon gelince uzaktakilerin sesini duydu.
• 2000’ler
• Cep telefonundan kısa mesaj yazmayı öğrendi.
• Bugün
• Torunlarıyla görüntülü konuşuyor.
• Mektuptan mesaja geçmek neler kazandırdı, neler kaybettirdi?

Öğretmene not: Ders kitabı, iletişim teknolojilerinin geleneklerimizi de değiştirdiğine dikkat çeker: Eskiden el yazısıyla özenle yazılan mektupların ve kartpostalların yerini bugün telefon mesajları aldı. Beklenen cevaplar. Kazanç: hız, kolaylık, anında haber. Kayıp: el yazısının sıcaklığı, özenle seçilen sözler, yıllarca saklanan anılar. İsteyen öğrenci bir büyüğüne kısa bir mektup yazabilir. Nuri Dede kurgusal bir karakterdir; yıllar, bu araçların ülkemizde yaygınlaştığı dönemlere göre örnek olarak verildi.

32. Ekranlar bizi yakınlaştırıyor mu?

• Bölüm 3 · İletişim
• Olumlu etkiler
• Uzaktaki yakınlarla bağımız güçlenir.
• Önemli haber ve duyurular hızla yayılır.
• Acil durumda yardım çağırmak kolaylaşır.
• Olumsuz etkiler
• Aynı evde bile ekrana dalınca sohbet azalır.
• Yanlış haberler de çok hızlı yayılır.
• Aşırı kullanım sağlığı bozabilir.
• Telefonunda bir haber gördün: “Kar yüzünden şehrin bütün yolları kapandı!” Paylaşmadan önce ne yaparsın?
• Haberin kaynağına bakarım; valilik ya da güvenilir haber sitelerinden doğrularım. Yanlışsa paylaşmam.

Öğretmene not: Ders kitabı, iletişim teknolojilerinin gereğinden fazla kullanımının aile ve arkadaşlarla geçirilen zamanı azaltabileceğini belirtir. Tartışma: Teknoloji bizi uzaktakilere yaklaştırırken yanımızdakilerden uzaklaştırıyor olabilir mi?

33. Daha hızlı, daha güvenli

• Bölüm 3 · Ulaşım
• Hızlı tren ve uçak
• Uzak şehirler arasındaki yolculuğu kısaltır, rahatlatır.
• Elektrikli araçlar
• Egzoz gazı çıkarmaz; şehir havasının temiz kalmasına yardım eder.
• Navigasyon
• Trafiği hesaba katıp en uygun yolu gösterir; zaman kazandırır.
• Güvenlik sistemleri
• Emniyet kemeri, hava yastığı ve akıllı trafik ışıkları canımızı korur.
• Bugün okula gelirken hangi ulaşım teknolojilerinden yararlandın?
• Örnek: Servis aracı ya da otobüs, emniyet kemeri, trafik ışıkları, toplu taşıma kartı…
• Yolculuk kolaylaşınca insanlar farklı yerleri gezip farklı kültürleri tanıma fırsatı bulur.

Öğretmene not: Ders kitabı ulaşım teknolojilerine hava araçlarını, gemileri ve trafik kameralarını da örnek verir. Elektrikli araçlar ve hızlı trenler elektrikle çalışır; benzine ve motorine olan ihtiyacı azaltır.

34. Yolda teknolojinin sorunları

• Bölüm 3 · Ulaşım
• Ulaşım teknolojileri hayatı kolaylaştırır ama bazı sorunları da beraberinde getirir.
• Araç sayısı arttıkça trafik sıkışıklığı büyür.
• Her yere arabayla gidince insanlar daha az yürür, daha az hareket eder.
• Benzinli ve dizel araçların egzoz gazı havayı kirletir.
• Navigasyon bazen yanlış yola saptırır; bozulan trafik ışıkları kazalara yol açabilir.
• Navigasyon
• Uydulardan aldığı konum bilgisiyle gidilecek yere en uygun yolu tarif eden sistem.
• Bu sorunlara karşı sen ne önerirsin?
• Örnek: Yakın yerlere yürümek ya da bisiklete binmek, toplu taşımayı kullanmak, elektrikli araçları yaygınlaştırmak.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrenciler her öneriyi bir gerekçeyle desteklesin. Örnek: “Toplu taşıma kullanılmalı, çünkü bir otobüs onlarca otomobilin taşıdığı insanı taşır.”

35. Dün ve bugün: Neler değişti?

• Her eski yöntemin yerini bugün ne aldı? Önce tahmin edin.
• Müze gezisi
• Kültür
• Bir müzeyi görmek için o şehre gitmek gerekirdi.
• Sanal müzede ekrandan gezi
• Alışveriş
• Ekonomi
• Alışveriş için çarşıya, para için bankaya gidilirdi.
• E-ticaret, çevrim içi bankacılık
• Ödev
• Eğitim
• Ödev için kütüphanede ansiklopedi karıştırılırdı.
• Dijital kütüphaneler ve EBA
• Randevu
• Sağlık
• Randevu için hastanede sıra beklenirdi.
• Telefondan ya da genel ağdan randevu
• Yol bulmak
• Ulaşım
• Yol, kâğıt haritadan ya da sorarak bulunurdu.
• Navigasyon uygulamaları
• Büyüklerinize sorun: Siz çocukken bu işleri nasıl yapardınız? En çok hangisini özlüyorsunuz?

Öğretmene not: “Bugün” kutuları birlikte açılır. Bu slayt Bölüm 2 ve 3’ün kısa bir tekrarıdır. Ek soru: Eski yöntemlerin hiç mi iyi yanı yoktu? (Ör. ansiklopedi karıştırırken başka konuları da keşfetmek, çarşıda esnafla sohbet etmek.)

36. Kaynak dedektifleri

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Her kaynağı okuyun: Hangi alanla ilgili? Etkisi olumlu mu, olumsuz mu? Gerekçeniz ne?
• Örnek haber: Bir köy kooperatifi, kadınların yaptığı erişteyi genel ağdan satmaya başladı.
• Fotoğraf: Akşam yemeğinde dört kişilik bir ailede herkes kendi telefonuna bakıyor.
• Anı: “Kasabamızdan şehre gitmek bütün günü alırdı; şimdi trenle bir saatte varıyoruz.”
• Örnek haber: Bir müzeye kurulan nem cihazları, eski el yazmalarının bozulmasını önlüyor.
• Kaynak
• Bir konuda bilgi edindiğimiz yazı, fotoğraf, harita, haber ya da anı.
• Hangi kaynak hangi alana giriyor? Etkisi olumlu mu, olumsuz mu?
• 1: ekonomi, olumlu. 2: iletişim, olumsuz. 3: ulaşım, olumlu. 4: kültür, olumlu.

Öğretmene not: Program, teknolojik gelişmelerin etkilerinin yazılı ve görsel kaynaklar üzerinden incelenmesini önerir (OB1, OB4). Bu kaynaklar sunu için yazılmış kurgusal örneklerdir. Gruplar kendi kaynaklarını da getirebilir: gazete haberi, aile fotoğrafı, büyüklerin anıları. Her cevap “çünkü” ile gerekçelendirilsin.

37. Gerekçeyle tartışalım

• Bir görüşü kabul etmek ya da çürütmek için neye bakarız? Tartışmada tutarsızlığı nasıl yakalarız?
• İki yüz
• İddia ve gerekçe
• Kabul ya da çürütme
• Tutarsızlık
• Genelleme
• Sınıf tartışması

38. Teknolojinin iki yüzü

• Telefon uzaktakini yakın eder; ölçüsüz kullanılırsa yanımızdakini uzaklaştırabilir.
• Otomobil yolu kısaltır; egzozuyla havayı kirletebilir.
• Genel ağ bir bilgi kapısıdır; yanlış bilgi de oradan yayılır.
• Tablet öğrenmeye yardım eder; kontrolsüz kullanılırsa bağımlılık yapabilir.
• Etki
• Bir şeyin başka bir şey üzerinde yol açtığı değişiklik.
• Sence teknolojinin etkisini iyi ya da kötü yapan nedir?
• Nasıl, ne kadar ve hangi amaçla kullandığımız. Aynı araç doğru kullanılınca yarar, yanlış kullanılınca zarar getirir.

Öğretmene not: “Merak edelim” slaytındaki ikinci soruya (Teknoloji toplum hayatını hep iyi yönde mi değiştirir?) buradan dönün. Bu düşünce, gelecek dersin konusu olan bilinçli kullanıma da köprü kurar.

39. İddia, gerekçe, kanıt

• Tartışırken fikrimizi söylemek yetmez; onu neden düşündüğümüzü de göstermeliyiz.
• İddia
• Doğru olduğunu düşündüğümüz görüş: “Hızlı tren şehirleri yakınlaştırır.”
• Gerekçe
• İddiamızın nedeni: “Çünkü yolculuk süresi kısalır.”
• Kanıt
• İddiayı destekleyen bilgi: haber, belge, gözlem ya da deneyim.
• “Telefonlar insanları yalnızlaştırır.” Bu iddiaya bir gerekçe ve bir kanıt bulun.
• Örnek gerekçe: Ekrana dalan kişi çevresiyle daha az konuşur. Örnek kanıt: Misafirlikte herkesin telefonuna baktığı, kimsenin konuşmadığı bir akşam.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: mantıksal temellendirme. Basit kalıp: “Bence …, çünkü … Örneğin …” Öğrencilerin her görüşü bu kalıpla söylemesini isteyin. Aynı iddiaya karşı bir gerekçe de bulunabileceğini gösterin (Telefonla uzaktaki yakınlarımızla konuşuruz).

40. Bir görüş nasıl değerlendirilir?

• İddia: “Bence e-Nabız zaman kazandırır.”
• Gerekçe: “Çünkü tahlil sonucunu görmek için hastaneye gitmek gerekmez.”
• Kanıt: “Annem kan tahlilinin sonucunu telefondan gördü.”
• Sınıf, görüşü değerlendirir
• Kabul
• Gerekçe mantıklı, kanıt güvenilirse görüş kabul edilir.
• Çürütme
• Gerekçe yoksa ya da kanıt yanlışsa görüş çürütülür.
• Çürütmek
• Bir görüşün yanlış ya da dayanaksız olduğunu gerekçe ve kanıtla göstermek.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: görüşleri çürütme ya da kabul etme. Bir görüşü çürütmek, o görüşü söyleyen kişiyi küçümsemek değildir; yalnızca görüş tartışılır. Örnek çürütme: “Teknoloji yalnız gençlerin işine yarar.” görüşü, telefondan randevu alan ve torunlarıyla görüntülü konuşan dedelerle çürütülür.

41. Tutarsızlığı yakala

• Tartışma becerisi · Tutarsızlık
• Asel nerede çelişiyor?
• Asel: “Teknolojinin hiçbir zararı yok!” Oysa az önce tabletle çok oynayınca gözlerinin yandığını anlatmıştı.
• Kendi yaşadığı olay, iddiasıyla çelişiyor: Teknoloji zarar da verebiliyor.
• Tutarsızlık
• Bir kişinin sözlerinin birbiriyle ya da kanıtlarla çelişmesi. Tutarsız bir görüş kolayca çürütülür.
• Lina’nın sözü doğru mu?
• Lina: “Telefonlar insanların konuşmasını tamamen bitirdi.” Oysa her akşam babaannesiyle telefonda sohbet ediyor.
• “Tamamen” sözü abartılı. Telefon bazı sohbetleri azaltsa da uzaktakilerle konuşmayı kolaylaştırıyor.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: tartışmalarda tutarsızlıkları tespit etme. Tutarsızlık iki biçimde görülür: Kişinin sözleri birbiriyle çelişir ya da iddiası kanıtlarla uyuşmaz. Sınıf tartışmasında duyulan tutarsızlıkları tahtaya yazın.

42. Hep, hiç, herkes: Genellemeye dikkat

• Tartışma becerisi · Genelleme
• Bu sözler neden tartışmada zayıf kalır? Daha doğru hâle getirelim.
• “Genel ağdaki bilgilerin hepsi doğrudur.”
• “Genel ağda doğru bilgi de var, yanlış bilgi de; kaynağına bakmalıyız.”
• “Teknoloji herkesi tembelleştirir.”
• “Teknolojiyi ölçüsüz kullanan kişi daha az hareket edebilir.”
• “Uzaktan eğitim okulun yerini tamamen tutar.”
• “Uzaktan eğitim öğrenmeye yardım eder ama okuldaki her şeyin yerini tutmaz.”
• “Elektrikli araçların hiçbir sorunu yoktur.”
• “Elektrikli araçlar egzoz gazı çıkarmaz ama trafik sıkışıklığını çözmez.”

Öğretmene not: “Hep, hiç, herkes, hiçbir, tamamen” gibi sözcükler genelleme yapar; tek bir karşı örnek bu tür iddiaları çürütür. Her satırda önce öğrencilerin daha doğru cümleyi kendileri kurmasını bekleyin, sonra satırı açın.

43. Bayramlaşma: Ziyaret mi, arama mı?

• Ziyaret
• Eylül’ün görüşü
• Bayramda büyüklerin elini öpmek, aynı sofrada oturmak bambaşka. Görüntülü arama bunun yerini tutamaz.
• Arama
• Yiğit’in görüşü
• Yakınlarımız çok uzaktaysa her bayram gidemeyiz. O zaman görüntülü arama da güzel bir bayramlaşmadır.
• Hiç görüşmemektense ekrandan görüşmek daha iyi.
• İki görüşün de güçlü yanları neler? Hangi durumda hangisini seçerdiniz? Gerekçenizi söyleyin.

Öğretmene not: Süreç bileşenleri b ve c. Tek doğru cevap yoktur; önemli olan gerekçedir. Beklenen sonuç: İki görüş birbirini tamamen dışlamaz. Yakınsak ziyaret; çok uzaktaysak ya da hastalık gibi bir engel varsa görüntülü arama bayramlaşmayı sürdürmenin bir yoludur. Görüşünü söyleyen herkes sözü kesilmeden dinlenmelidir.

44. Tartışma kurallarımız

• Söz alarak konuş
• Parmak kaldır, sıranı bekle; kimsenin sözünü kesme.
• Sonuna kadar dinle
• Sana katılmayan arkadaşının gerekçesini de dikkatle dinle.
• Kişiye değil, fikre
• Görüşü tartış; arkadaşını küçümseme, alay etme.
• Kanıta açık ol
• Güçlü bir kanıt görünce fikrini değiştirmek olgunluktur.
• Sınıfımız için bir kural daha ekleyelim: Ne olsun?
• Örnek: Sesimizi yükseltmeden konuşalım. Herkes en az bir kez söz alsın.
• Herkes görüşünü, başkalarının haklarına saygı göstererek özgürce söyler.

Öğretmene not: Program, kabul edilen ya da edilmeyen görüşlerin kişisel haklara saygı ve özgürlük çerçevesinde ifade edilmesini ister. Kuralları tartışmadan önce tahtaya ya da panoya asabilirsiniz.

45. Altı alan, altı grup

• Etkinlik · Sınıf tartışması
• Sınıf altı gruba ayrılır. Her grup bir alan seçer: kültür, ekonomi, eğitim, sağlık, iletişim ya da ulaşım.
• Alanınızdaki teknolojinin bir olumlu, bir olumsuz etkisini bulun.
• Her etki için “Bence …, çünkü …” diye gerekçe yazın.
• Sözcünüz görüşleri sunsun; diğer gruplar soru sorsun.
• Farklı görüşleri ve tutarsızlıkları tahtaya listeleyin.
• Sınıfça karar verin: Hangi görüş kabul, hangisi ret? Neden?
• Tartışma
• Farklı görüşlerin gerekçeleriyle karşılaştırıldığı saygılı fikir alışverişi.
• Sonucu yazın: “Sınıfımız … görüşünü kabul etti, çünkü …”

Öğretmene not: Program, tartışmada ortaya çıkan farklı görüşlerin ve tutarsızlıkların öğrencilerce tahtaya listelenmesini; sınıf değerlendirmesiyle kabul edilen ya da edilmeyen görüşlerin gerekçeleriyle sözlü veya yazılı ifade edilmesini önerir (E3.3, E3.4, E3.5, SDB3.3, D11.3). Süreç, kısa ya da uzun cevaplı maddeler içeren bir çalışma yaprağıyla değerlendirilebilir.

46. Tahtadaki görüşler: Kabul mü, ret mi?

• Bir sınıfın tartışmasından örnekler. Her kararın bir gerekçesi var.
• Kabul ettik
• “Sanal müze uzaktaki eserleri tanıtır.” Çünkü evden gezilebiliyor.
• “Biçerdöver hasadı hızlandırır.” Çünkü ekini kısa sürede kaldırıyor.
• Kabul etmedik
• “Teknoloji yalnız gençlere yarar.” Çünkü dedeler de torunlarıyla görüntülü konuşuyor.
• “Artık kitaba gerek yok.” Çünkü kitaplar hâlâ önemli bir kaynak; genel ağdaki her bilgi de doğru değil.
• Siz hangi görüşü tahtaya yazardınız? Kabul mü edersiniz, reddeder misiniz? Neden?

Öğretmene not: Süreç bileşeni c ve yazılı ifade: Öğrenciler kendi gruplarının kararlarını aynı biçimde (görüş + karar + gerekçe) defterlerine yazsın. Kabul edilmeyen görüşlerin nasıl daha doğru hâle getirilebileceğini de sorun (ör. “Teknoloji her yaştan insana yarar.”).

47. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Mektup yazanlar neden azaldı? Çünkü mesajlar ve e-postalar anında ulaşıyor.
• Gerekçeli cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı bilgilere, kanıtlara ve örneklere dayandırmak.
• Fikrin değişti mi?
• Derse başlarken “Teknoloji toplum hayatını hep iyi yönde mi değiştirir?” sorusuna ne demiştin? Şimdi ne düşünüyorsun?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve dayanağını söylesin. Fikri değişen öğrencilerden neyin fikrini değiştirdiğini açıklamalarını isteyin (süreç bileşeni c).

48. Özet ve tekrar

• Kavramları ve altı alanı hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Balık kılçığı özeti
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Teknoloji
• Hayatı kolaylaştırmak için üretilen araç ve gereçler ile bunları yapma ve kullanma bilgisi.
• Genel ağ
• Bilgisayarları, telefonları ve diğer cihazları dünya çapında birbirine bağlayan ağ; internet.
• E-ticaret
• Ürün ve hizmetlerin genel ağ üzerinden alınıp satılması.
• Gerekçe
• Bir görüşü neden doğru bulduğumuzu açıklayan sebep.
• Tutarsızlık
• Bir kişinin sözlerinin birbiriyle ya da kanıtlarla çelişmesi.

Öğretmene not: Programa göre 6. öğrenme alanının anahtar kavramları: dijital ayak izi, genel ağ, e-ticaret, teknoloji. Dijital ayak izi sıradaki konuda (SB.5.6.2 Teknolojik Ürünlerin Bilinçli Kullanımı) işlenecek.

50. Özet: Teknoloji ve toplum hayatı

• Toplum hayatına etkiler
• Kültür
• Sanal müze, karekodlu giriş, eser koruma
• Ekonomi
• E-ticaret, tarım makineleri, dron
• Eğitim
• Genel ağ, EBA, etkileşimli tahta
• Sağlık
• Hızlı teşhis, e-Nabız, telefondan randevu
• İletişim
• Görüntülü arama; mektup azaldı
• Ulaşım
• Hızlı tren, navigasyon; trafik, egzoz
• Her alanda olumlu ve olumsuz etkiler var. Etkiyi belirleyen, teknolojiyi nasıl kullandığımızdır.

Öğretmene not: Öğrencilerden her kılçığa bir olumlu ve bir olumsuz etki eklemelerini isteyin. Balık kılçığını deftere çizip sınıf tartışmasında bulunan örnekleri yerleştirebilirler.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Teknoloji yalnızca bilgisayar ve telefon gibi elektronik araçlardan oluşur.
• Tekerlek, saban ve kağnı gibi basit araçlar da teknolojidir. Araçları yapma ve kullanma bilgisi de teknolojiye dâhildir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Sanal müze uygulamalarıyla bir müzeyi o şehre gitmeden gezebiliriz.
• Kültür ve Turizm Bakanlığının Sanal Müze uygulamasıyla pek çok müze ekran başından gezilebilir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• COVID-19 salgınında okullara ara verilince dersler EBA üzerinden uzaktan sürdürüldü.
• Eğitim Bilişim Ağı (EBA), salgın döneminde milyonlarca öğrencinin derslere ulaşmasını sağladı.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Genel ağda okuduğumuz her sağlık bilgisi doğrudur; ilacımızı kendimiz seçebiliriz.
• Genel ağdaki her bilgi doğru değildir. Hastalandığımızda mutlaka doktora danışmalıyız.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Araç sayısının artması trafik sıkışıklığına ve hava kirliliğine yol açabilir.
• Yolculuğu kolaylaştıran taşıtlar, sayıları çok artınca trafik ve egzoz gazı gibi sorunlar da getirir.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir tartışmada görüşümüzü söylememiz yeterlidir; gerekçe göstermemize gerek yoktur.
• Bir görüşün kabul edilmesi için gerekçesi ve kanıtı olmalıdır. Gerekçesiz görüş kolayca çürütülür.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi teknolojinin sağlık alanındaki etkisine örnektir?
• Hızlı trenle şehirler arası yolculuğun kısalması
• Ultrason cihazıyla hastalığın erken fark edilmesi
• Bir müzeye karekod okutularak girilmesi
• Bir çiftçinin ürününü genel ağdan satması
• B
• Ultrason, vücudun içini görüntüleyerek teşhise yardım eder. A ulaşım, C kültür, D ekonomi alanına örnektir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı teknolojik ürünler, etkili oldukları alanlarla eşleştirilmiştir.
• Sanal müze
• Kültür
• İlaçlama dronu
• Ekonomi
• Etkileşimli tahta
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Ulaşım
• Sağlık
• Eğitim
• İletişim
• C
• Etkileşimli tahta, derslerde kullanılan ve öğrenmeyi kolaylaştıran bir eğitim aracıdır.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Birkaç dakika sonra Poyraz, dün akşam telefonundan arkadaşlarına yazdığı mesajları sınıfa gösterdi.
• Poyraz
• Telefonlar insanları birbirinden uzaklaştırıyor. Bu yüzden ben telefon hiç kullanmıyorum.
• Poyraz’ın davranışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Sözleri ile davranışı arasında tutarsızlık vardır.
• Görüşünü güvenilir bir kanıtla desteklemiştir.
• Teknolojinin yalnızca olumlu etkilerinden söz etmiştir.
• Arkadaşlarının görüşlerini gerekçeleriyle çürütmüştür.
• A
• Poyraz telefonu hiç kullanmadığını söylüyor ama telefonla mesajlaştığını gösteriyor. Sözü ile davranışı çelişiyor.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi teknolojinin toplum hayatına olumsuz etkilerinden biridir?
• Hastane randevusunun telefondan alınabilmesi
• Tarlanın dronla kısa sürede ilaçlanması
• Uzaktaki akrabalarla görüntülü konuşulabilmesi
• Genel ağdan alışverişte kart bilgilerinin çalınabilmesi
• D
• Genel ağdan alışverişte dolandırıcılık ve bilgi hırsızlığı tehlikesi vardır. Diğer seçenekler kolaylık sağlayan, olumlu etkilerdir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sınıfta “Navigasyon uygulamaları trafikte geçen süreyi kısaltır.” görüşü tartışılıyor.
• Aşağıdakilerden hangisi bu görüşü destekleyen bir gerekçedir?
• Navigasyonun ekranı renkli ve büyüktür.
• Navigasyon, yoğun yolları gösterip daha uygun yol önerir.
• Navigasyon bazen sürücüyü yanlış yola yönlendirebilir.
• Navigasyon kullanmak telefonun şarjını çabuk bitirir.
• B
• B, görüşün nedenini açıklar. C görüşe karşı bir gerekçedir; A ve D ise yolculuk süresiyle ilgili değildir.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Nuri Dede
• Gençliğimde bayram kartlarına güzel sözler yazar, postayla gönderirdik. Şimdi herkes telefondan kısa mesaj atıyor.
• Nuri Dede’nin anlattıkları, teknolojinin hangi alandaki etkisine örnektir?
• Sağlık
• Ulaşım
• İletişim
• Ekonomi
• C
• Bayram kartlarının yerini telefon mesajları aldı. Bu, iletişim teknolojilerinin haberleşme alışkanlıklarımızı değiştirdiğini gösterir.

63. Kim bilecek?

• Ürünlerin genel ağ üzerinden alınıp satılmasına ne ad verilir?
• E-ticaret
• Tahlil sonuçlarımıza ve reçetelerimize tek yerden ulaştığımız sistemin adı nedir?
• e-Nabız
• Hasatta ekini kesip tanelerini saptan ayıran büyük tarım makinesinin adı nedir?
• Biçerdöver

64. Gelecek derse hazırlanalım

• Teknolojik ürünleri bilinçli kullanmak ne demektir?
• Genel ağda bıraktığımız izlere ne ad verilir? Bu izler silinir mi?
• Şifrelerimizi ve kişisel bilgilerimizi nasıl koruruz?
• Evde elektriği ve teknolojik ürünleri nasıl tasarruflu kullanabiliriz?
• Evinizdeki bir teknolojik ürünün (televizyon, çamaşır makinesi, tablet…) kullanım kılavuzuna göz atın. Hangi uyarılar yazıyor? Not alın.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.6.2 “Teknolojik Ürünlerin Bilinçli Kullanımı” (36. hafta). Bu derste tartışılan olumsuz etkiler, gelecek derste bilinçli kullanım önerilerine dönüşecek.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 6. öğrenme alanı (Teknoloji ve Sosyal Bilimler), SB.5.6.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar ile etkinliklerdeki örnek haberler kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.
• Dijital hizmetler
• Adı geçen uygulama ve sitelerin (Türkiye Kültür Portalı, Sanal Müze, EBA, e-Nabız) adları ve içerikleri zamanla değişebilir.

66. Görsel kaynakları

• 5.000 yılı aşkın Ljubljana tekerleğinin bir kopyası (Slovenya)
• Daniel Thornton · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Ljubljana (8629147956).jpg
• Gutenberg matbaasının bir kopyası, Uluslararası Matbaa Müzesi (ABD)
• International Printing Museum · CC0 · Wikimedia Commons: Gutenberg press.png
• Tahta saban ve harman döveni, Rahmi M. Koç Müzesi (İstanbul)
• Александр Сигачёв · CC0 · Wikimedia Commons: Istambul - Rahmi M. Koç Museum - Threshing Board and Wooden Scratch Plough - 2026-03 - p01.jpg
• Gower-Bell telefonu (19. yüzyıl sonu), Musée des Arts et Métiers, Paris
• Lomita · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: L0662 - Musée des Arts et Métiers - Téléphone Gower Bell - 1878.jpg
• Atatürk ve Şehit Şerife Bacı Anıtı’nda cephane yüklü kağnı, Kastamonu
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kastamonu Atatürk and Martyr Şerife Bacı Monument 8886.jpg
• Buğday hasadında biçerdöver, Suşehri (Sivas)
• Maurice Flesier · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Wheat harvest in Sivas Province.jpg
• Anadolu Medeniyetleri Müzesinde bir salon, Ankara
• Derbrauni · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Museum of Anatolian Civilizations 08.jpg
• Ankara–İstanbul seferindeki yüksek hızlı tren, Bilecik
• Kabelleger / David Gubler · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: TCDD HT80000 Bilecik.jpg
• Wilhelm Röntgen’in çektiği ilk röntgen görüntülerinden biri (22 Aralık 1895)
• Wilhelm Röntgen · Kamu malı · Wikimedia Commons: First medical X-ray by Wilhelm Röntgen of his wife Anna Bertha Ludwig's hand - 18951222.jpg
• MR cihazıyla çekim, Jaipur’da bir hastane (Hindistan)
• GeorgeWilliams21 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: MRI Scanner at Narayana Multispeciality Hospital, Jaipur.jpg