Otomotiv Motor Yenileştirme 12. Sınıf Yıllık Plan

Otomotiv Motor Yenileştirme 12. Sınıf Yıllık Plan — Kaynaklar ve İçerik

• Motorlu Araçlar Teknolojisi 12. Sınıf Çerçeve Öğretim Programı (ÇÖP)
• Otomotiv Motor Yenileştirme Ders Bilgi Formu (DBF)
• Ders İçeriği

  Motorlu Araçlar Teknolojisi - Otomotiv Elektromekanik (Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi) alanında Otomotiv Motor Yenileştirme dersi 12. sınıf 2025-2026 eğitim öğretim yılı yıllık planı. Haftalık 5 ders saati.

  Üniteler ve Konular

  1. Düz Yüzey Yenileştirme (40 ders saati)

  • 1. Parçaların Temizlenmesi ve Kontrolü
    • 1. Taşlanacak parçaların temizlik ve kontrollerini yapar.
    • İş sağlığı ve güvenliği, yangın ve acil durum kuralları açıklanır
    • Çevre koruma mevzuatı açıklanır
    • Çalışılan yerin düzeni açıklanır
    • Çalışma alet ve donanımlarının koruyucu ve talimatlı bakımları açıklanır
    • Yenileştirmenin tanımı ve çeşitleri açıklanır.
    • Temizlemenin önemini açıklanır.
    • Temizleme maddelerini ve özelliklerini açıklar.
    • Temizleme araçları ve yöntemleri açıklanır.
    • Temizlenecek parçaların gözle kontrollerini yapması sağlanır.
    • Motor parçalarını temizlemek için gruplandırarak fiziki temizliklerini yapması sağlanır.
    • Kimyasal ve buharla temizleme yapması sağlanır.
    • Temizleme sonrası parçaların gözle kontrollerini yapması sağlanır.
    • Arızalı/hasarlı parçaları tespit etmesi sağlanır.
  • 2. Parçalarda Çatlak Kontrolü ve Onarımı
    • 2. Parçalarda çatlak kontrolü ve onarımı yapar.
    • Çatlama ve çatlama nedenleri açıklanır
    • Gözle çatlaklık kontrolünü yapması sağlanır.
    • Basınçlı hava ile çatlak kontrol yöntemi açıklanır
    • Manyetik çatlak kontrol yöntemi açıklanır
    • Özel boyalarla çatlak kontrol yöntemi açıklanır
    • Dikişle çatlak onarma yöntemi açıklanır
    • Çatlak su ceketleri tespit ve onarım metotları açıklanır
    • Motor bloğunun ve silindir kapağının çatlaklık kontrolünü yapması sağlanır.
    • Çatlak tespit edilen kısımların onarımını yapması sağlanır
    • Krank milini manyetik kontrol yöntemi ile kontrol etmesi sağlanır.
    • Onarımı yapılamayacak parçaları katalog değerlerine uygun olarak değiştirmesi sağlanır.
  • 3. Taşlama Tezgâhları ve Taşları
    • 3. Taşlama tezgâhını hazırlar.
    • Taşlama taşlarını özelliklerini ve elemanları açıklanır.
    • Taşlama taşı çeşitlerini ve biçimsel özellikleri açıklanır.
    • Taş bilemenin önemi ve bilenmesi açıklanır
    • Taşlama tezgâhları açıklanır.
    • Soğutma sıvıları ve kullanıldıkları yerler açıklanır.
    • Taşlama taşını/taşlarını başlığa bağlaması sağlanır.
    • Taşlama taşının/taşlarının kontrollerini yapması sağlanır.
    • Taşı/taşları bilemesi sağlanır.
    • Soğutma sıvısı hazırlaması sağlanır
    • Tezgâh ayarlarını kontrol etmesi sağlanır.
    • Taş başlığının otomatik sağa-sola taşlama aralığını ayarlar/kontrol etmesi sağlanır.
  • 4. Silindir Kapaklarının Yenileştirilmesi
    • 4. Silindir kapaklarını yenileştirir.
    • Silindir kapaklarının görevi, malzemesi ve yapısal özellikleri açıklanır.
    • Silindir kapağının eğilme, yiv ve korozyon nedenleri ve belirtileri açıklanır.
    • Mastarlar ve sentiller açıklanır.
    • Silindir kapağının eğiklik kontrolü açıklanır.
    • Silindir kapağının taşlanması ve dikkat edilecek hususları açıklanır.
    • Silindir kapağının frezelenmesi ve dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Silindir kapağının fiziki ve eğiklik kontrolünü yapması sağlanır.
    • Ölçü aletlerini kullanması sağlanır.
    • Katalog kullanması sağlanır.
    • Silindir kapağını tezgâha bağlaması sağlanır.
    • Komparatör ile yükseklik ayarı/kontrolü yapması sağlanır.
    • Kapağı katalog değerlerine göre taşlaması/frezelemesi sağlanır.
    • İşlem yapılan yüzeyleri yağlaması sağlanır.
  • 5. Motor Bloğunun Yenileştirilmesi
    • 5. Motor bloğunu yenileştirir.
    • Motor bloğunun görevi, malzemesi ve yapısı açıklanır.
    • Motor bloğunun taşlanması açıklanır.
    • Motor bloğunun taşlamada dikkat edilecek hususları açıklanır
    • Motor bloğunun fiziki kontrollerinin yapılması sağlanır.
    • Motor bloğunun malzemesinin tespit etmesi sağlanır.
    • Motor bloğunu eğiklik kontrolünün yapılması sağlanır.
    • Motor bloğunu tezgâha bağlaması sağlanır.
    • Tezgâhı ayarlaması ve çalıştırması sağlanır.
    • Motor bloğunu katalog değerlerine göre taşlaması / frezelemesi sağlanır.
    • İşlem yapılan yüzeyleri yağlaması sağlanır.
  • 6. Manifold, Volan ve Baskı Plakasını Yenileştirme
    • 6. Manifold, volan ve baskı plakasını yenileştirir.
    • Manifoldların taşlanması işlemi açıklanır.
    • Manifoldların frezelenmesi işlemi açıklanır.
    • Volanın taşlanması işlemi açıklanır.
    • Baskı plakasının taşlanması işlemi açıklanır.
    • Manifold, volan ve baskı plakasının gözle kontrollerini yapması sağlanır.
    • Manifold, volan ve baskı plakası malzemelerini tespit etmesi sağlanır.
    • Manifold, volan ve baskı plakasının eğiklik kontrolünü yapması sağlanır.
    • Manifoldu tezgâha bağlaması sağlanır.
    • Volan / baskı plakasını tezgâha /manyetik tablaya bağlaması sağlanır.
    • Manifold, volan ve baskı plakasını katalog değerlerine göre taşlaması/ frezelemesi sağlanır.

  2. Silindir Yenileştirme (35 ders saati)

  • 1. Silindirlerin Kontrolü
    • 1. Silindirlerin kontrolünü yapar.
    • Silindirleri ve arızaları açıklanır.
    • Komparatörlerle ölçü alma işlemi açıklanır.
    • Mikrometre ile ölçü alma işlemi açıklanır.
    • Silindirlerde ovallik, koniklik ve aşıntı miktarı hesapları yapması sağlanır.
    • Silindir seti açıklanır.
    • Silindirleri temizlemesi sağlanır.
    • Silindirlerin fiziki kontrollerini yapması sağlanır.
    • Silindirlerin arızalarını tespit etmesi sağlanır.
    • Silindirlerin ölçümlerini yaparak aşıntı miktarlarını tespit etmesi sağlanır.
    • Değerleri katalog değerleri ile karşılaştırması sağlanır.
    • Silindir segman seti miktarını tespit etmesi sağlanır.
    • Ölçümlere göre yapılacak işlemi belirlemesi sağlanır.
  • 2. Silindir Rektifiyesi
    • 2. Silindirleri rektifiye eder.
    • Rektifiye kalemlerinin malzemeleri ve yapısal özellikleri açıklanır.
    • Kalemlerin kısımları, açıları ve çeşitleri açıklanır.
    • Kalem bileme işlemi açıklanır.
    • Silindir rektifiye tezgâhları açıklanır.
    • Silindir bloğunu tezgâha bağlama ve ayar işlemleri açıklanır.
    • Silindirleri rektifiye işlemi açıklanır.
    • Silindir pahı kırma işlemi açıklanır.
    • Motor bloğunu rektifiye tezgâhına bağlama ve ayarlama yapması sağlanır.
    • Kalem kater düşey kurs ayarı yapması sağlanır.
    • Silindir çapına göre kater tespit etmesi sağlanır.
    • Kateri tezgâha bağlaması ve bilemesi sağlanır.
    • Rektifiye işlemini yapması sağlanır.
    • Silindirlere pah kırması sağlanır.
  • 3. Silindir Honlama
    • 3. Silindirleri honlar.
    • Honlamanın önemi açıklanır.
    • Honlama tezgâhları açıklanır.
    • Honlama aparatları sıralanır.
    • Silindirleri honlama işlemi açıklanır.
    • Silindirleri honlama işleminde dikkat edilecek hususlar sıralanır.
    • Gömlek çeşitleri ve kullanılma nedenleri açıklanır.
    • Gömlek geçirmede dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Honlanacak çap belirlemesi sağlanır.
    • Honlanacak kaba talaş ve ince talaş miktarlarını tespit etmesi sağlanır.
    • Tezgâhın soğutma sıvısını ayarlaması sağlanır.
    • Motor bloğunu tezgâha bağlaması sağlanır.
    • Tezgâhta honlama başlığı kurs ayarı yapması sağlanır.
    • Honlama başlığı taşlarını (kaba/ince) ayarlaması sağlanır.
    • Honlama tezgâh dönme ve ilerleme hızını ayarlayarak işlemi tamamlaması sağlanır.

  3. Supap Düzeneğini Yenileştirme (25 ders saati)

  • 1. Supap Yenileştirme
    • 1. Supapları yenileştirir.
    • Supapların görevleri, çeşitleri ve arızaları açıklanır.
    • Supap sapında ovallik, koniklik, eğiklik ve aşıntı miktarı kontrol etmesi sağlanır.
    • Supabın taşlama işlemi açıklanır.
    • Taşlama taşının bilenmesi işlemi açıklanır.
    • Supap taşlamada dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Supaplarını fiziki kontrollerini yapması sağlanır.
    • Supaplarda gerekli ölçümleri yapması sağlanır.
    • Supaplarda arıza tespiti yapması sağlanır.
    • Supap taşlama tezgâhını hazırlaması sağlanır.
    • Supap oturma yüzey açısını ölçmesi ve ayarlaması sağlanır.
    • Supabı tezgâha bağlaması ve taşlaması sağlanır.
    • Supap sapını tezgâha bağlaması ve taşlaması sağlanır.
  • 2. Supap Kılavuzları, İtici ve Külbütör Uçları Yenileştirilme
    • 2. Supap kılavuzları, itici ve külbütör uçlarını yenileştirir.
    • Supap kılavuzlarının, iticilerin ve külbütörün görevleri, malzemesi ve arızaları açıklanır.
    • Supap kılavuzlarının, iticilerin ve külbütörün temizlik ve kontrolleri açıklanır.
    • Supap kılavuzlarının değiştirilmesi açıklanır.
    • Supap kılavuzlarının raybalanması açıklanır.
    • Supap kılavuzlarının honlanması açıklanır.
    • Külbütörün taşlanması açıklanır
    • İticilerin taşlanması açıklanır.
    • Supap kılavuzlarının, iticilerin ve manivelaların gözle kontrolleri yapması sağlanır.
    • Kılavuzların, İticilerin ve manivelaların temizliğini ve ölçümlerini yapması sağlanır.
    • Onarım için gerekli işlemlerin veya parça değişimi tespiti yapılması sağlanır.
    • İticiyi ve manivelayı taşlaması sağlanır.
    • Yeni supap kılavuzlarını kapaktaki yüksekliğine dikkat ederek yerlerine çakması sağlanır.
    • Supap kılavuzları değiştirilmeyecekse kılavuzlara rayba çekmesi sağlanır.
    • Kılavuzları honlaması sağlanır.
  • 3. Supap Yuvalarını Yenileştirme
    • 3. Supap yuvalarını yenileştirir.
    • Supap yuvalarının özellikleri, kontrolleri ve arızaları sıralanır
    • Supap yuvalarının yenileştirilmesi açıklanır.
    • Supap yuvalarının taşlanması açıklanır.
    • Supap yuvalarının daraltılması açıklanır.
    • Supap yuvalarının düzgünlük kontrolü ve önemi açıklanır.
    • Supap yuvalarının temas yeri ve şeklinin kontrolü açıklanır.
    • Supap yuvalarının hassas işlenmesi işlemi açıklanır.
    • Supap yükseklik kontrolü açıklanır.
    • Supap yuvalarının temizliği ve fiziki kontrolleri yapması sağlanır.
    • Supap yuvalarında temas ve düzgünlük kontrolü yapması sağlanır.
    • Yuvalarda arıza tespiti yapması sağlanır.
    • Yuvayı yenileştirmesi sağlanır.
    • Tüm yuvalar için aynı işlemleri gerçekleştirmesi sağlanır.
    • Yenileştirme malzemelerini kapaktan sökmesi sağlanır.
    • Supabı yuvasına oturtarak sızdırmazlık ve yükseklik kontrollerini yapması sağlanır.
    • Kapak temizliği yapması sağlanır.
  • 4. Baga Geçirme
    • 4. Supap yuvalarına baga geçirir.
    • Bagaların özelliklerini, takılma ve değiştirilme nedenleri açıklanır.
    • Baga yuvası açma işlemi açıklanır.
    • Baga geçirme yöntemleri açıklanır.
    • Bagayı perçinleme işlemi açıklanır.
    • Supap alıştırma işlemi açıklanır.
    • Supap yuvalarının temizliği ve arıza tespiti yapması sağlanır.
    • Yuvalarda yenileştirme yapılıp yapılamayacağı belirlemesi sağlanır.
    • Baga yuvası açma tezgâhı ile baga yuvası açması sağlanır.
    • Yeni çapa uygun bagayı düzgün şekilde yuvaya çakması sağlanır.
    • Kenarlarından bagayı kapağa sabitlemesi sağlanır.
    • Supap açısına uygun olarak baga oturma yüzeyini taşlaması sağlanır.
    • Supapları yuvalara takması sağlanır.
    • Supapları yuvalara alıştırması sağlanır.
    • Supap ve yuva yüzeylerinde alıştırma kontrolü yapması sağlanır.

  4. Krank ve Kam Mili Yenileştirme (40 ders saati)

  • 1. Krank Milleri
    • 1. Krank millerini kontrol eder.
    • Krank milinin başlıca arızaları ve nedenleri açıklanır.
    • Komparatör ve mikrometreler ile ölçüm aşamaları açıklanır.
    • Krank milinde yapılan kontrolleri açıklanır.
    • Muyluların ölçümü ve değerlerinin hesaplanması açıklanır.
    • Krank milini temizlemesi ve fiziki kontrollerini yapması saplanır.
    • Krank milinin V yataklar üzerinde komparatörle eğiklik kontrolünü yapması sağlanır.
    • Krank mili ana ve kol muylularını ölçmesi sağlanır.
    • Ovallik koniklik ve aşıntı miktarını tespit etmesi sağlanır.
    • Yapılan kontrol değerlerini katalog değerleri ile karşılaştırması sağlanır.
    • Tespit edilen değerlere göre yenileştirme veya değişim yapması sağlanır.
  • 2. Krank Mili Taşlama Tezgâhları ve Taşlama Taşları
    • 2. Krank mili taşlama tezgâhını hazırlayıp krank milini bağlar.
    • Krank mili taşlama tezgâhının özellikleri ve elemanları açıklanır.
    • Taşlama taşının tanımı ve elemanları açıklanır.
    • Taşlama taşının dengelemesi açıklanır.
    • Taşın dengelenmesinde dikkat edilecek hususları açıklanır.
    • Taşın bilenmesinde dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Krank milini tezgâha bağlama aşamaları açıklanır.
    • Düşey ve yatay eksen ayarını yaparken dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Krank taşlama taşını tezgâha bağlaması ve bağlanan /bağlı olan taşı fiziki kontrolleri yapması sağlanır.
    • Statik ve dinamik denge kontrolü yapması sağlanır.
    • Soğutma sıvısını tamamlar/ kontrol etmesi sağlanır.
    • Taşlama taşını geri çekmesi ve destek ayaklarını yerleştirmesi sağlanır.
    • Krank milini tezgâha bağlaması sağlanır.
    • Tezgâhta ana yatak düşey ve yatay eksen ayarı yapması sağlanır.
    • Komparatörü taşlanacak muylu karşısına yerleştirmesi ve komparatörü sıfırlaması sağlanır.
    • Tezgâhta son kontrolleri yapması sağlanır.
  • 3. Ana ve Kol Yatak Muylularını Taşlanması
    • 3. Ana ve kol yatak muylularını taşlar.
    • Kurs ayarının tanımı ve aşamaları açıklanır.
    • Kurs ayarı yaparken dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Ana yatak muylularının taşlanmasının aşamaları açıklanır.
    • Kol yatak muylularının taşlanmasında dengeleme ayarını ve aşamaları açıklanır.
    • Kol muylularının düşey ve yatay eksen ayarları açıklanır.
    • Kol muylularının taşlama aşamaları açıklanır.
    • Ana ve kol yatak muylularını taşlarken dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Taşlama hataları açıklanır.
    • Katalog değerlerini tespit etmesi sağlanır.
    • Destek ayaklarını yerleştirmesi sağlanır.
    • Tezgâhta kurs ve sıfırlama ayarı yapması sağlanır.
    • Ana yatak muylusunu taşlaması sağlanır.
    • Kol muylu düşey ve yatay eksen ayarlarını yapması sağlanır.
    • Kol yatak muylusunu taşlaması sağlanır.
    • Ölçüm yaparak taşlama işlemlerini tamamlaması sağlanır.
    • Diğer taşlanacak muylu/muyluları ayarlaması ve taşlaması sağlanır.
  • 4. Polisaj
    • 4. Polisajlama yapar.
    • Polisajı ve önemi açıklanır.
    • Polisaj makineleri ve çeşitleri açıklanır
    • Polisaj yaparken dikkat edilecek hususlar açıklanır.
    • Muylu/kol muylu düşey yatay eksen ayarlarını yapması sağlanır.
    • Polisaj makinesini muyluya göre ayarlaması sağlanır.
    • Muylu ölçümü yapması sağlanır.
    • Tezgâhı ve polisaj makinesini çalıştırarak muyluları/kol muylularını polisajlaması sağlanır.
    • Tüm muylu ve kol muyluları için aynı işlemi tekrarlaması sağlanır.
  • 5. Kam Milleri
    • 5. Kam millerini yenileştirir.
    • Kam muylularını ve kamların kontrolleri açıklanır.
    • Kam mili taşlama tezgâhları açıklanır.
    • Kam milinin taşlanması aşamaları açıklanır.
    • Taşlama hataları ve giderilmesi işlemleri açıklanır.
    • Kam milinin fiziki kontrollerini yapması sağlanır.
    • Kam muylularının ve kamlarının ölçümünü yapması sağlanır.
    • Kam mili kamlarının onarımını yapması sağlanır.
    • Kam milini tezgâha bağlayarak taşlaması sağlanır.

  5. Motor Yataklarını Yenileştirme (20 ders saati)

  • 1. Yağ ve Krank Mili Eksenel Boşluğu
    • 1. Yağ boşluğu ve krank mili eksenel boşluğunu ölçer.
    • Yatakların görevi, çeşitleri ve yapısı açıklanır.
    • Yatak gerecinde aranan özellikler açıklanır.
    • Yağ boşluğunun önemini ve tespit yöntemi açıklanır.
    • Krank mili eksenel boşluğunu ve ölçüm yöntemi açıklanır.
    • Krank mili gezinti yatakları açıklanır.
    • Yatak arızaları ve belirtileri açıklanır.
    • Krank milini yerine takarak yağ boşluğunu tespit etmesi sağlanır.
    • Eksenel boşluğu ölçmesi sağlanır.
    • Değeri katalog değeri ile kıyaslayarak yenileştirme yapması sağlanır.
  • 2. Yatak Arızaları ve Nedenleri
    • 2. Ana yatak arızalarını tespit edip değiştirir.
    • Yatak arızaları ve nedenleri açıklanır.
    • Yatakların değiştirilmesi işlemi açıklanır.
    • Yeni yatak ölçüsünün belirlenmesi açıklanır.
    • Yatakların ve krank mili fiziki kontrollerini yapması sağlanır.
    • Krank ve motor gövde yağ kanallarının kontrollerini yapması sağlanır.
    • Yatakları yuvalarına takarak kepleri torkunda sıkması sağlanır.
    • Komparatörle yatak çapları ölçülerek aşıntı miktarı tespiti yapması sağlanır.
    • Yatakların değerlerini katalog değerlerine göre kıyaslaması sağlanır.
    • Onarım/değişim için yapılacak işlemlere karar vermesi sağlanır.
    • Kol yatakları için işlemleri tekrarlaması sağlanır.
  • 3. Kam Mili Yatakları
    • 3. Kam mili yataklarını yenileştirir.
    • Kam mili yataklarının görevi, özellikleri ve kontrolleri açıklanır.
    • Kam mili yataklarının yenileştirilmesi işlemleri açıklanır.
    • Kam mili ve yataklarının kontrollerini yapması sağlanır.
    • Komparatörle yatak çaplarını ölçmesi ve değerlendirmesi sağlanır.
    • Arıza tespiti yapması sağlanır.
    • Yeni yatakları temin etmesi ve yatakları değiştirmesi sağlanır.

  6. Piston ve Biyel Yenileştirme (20 ders saati)

  • 1. Piston Arızalarının Tespiti ve Yenileştirilmesi
    • 1. Piston arızalarını tespit edip yenileştirir.
    • Piston üzerindeki sembol ve rakamların anlamları açıklanır.
    • Piston boşluğu ve ölçüm işlemleri açıklanır.
    • Pistonların kontrolleri ve arızaları açıklanır.
    • Piston pimleri görevi, yapım özellikleri ve kontrolleri açıklanır.
    • Piston pim yuvalarının yenileştirilmesi işlemi açıklanır.
    • Pistonların ve silindirlerin fiziki kontrolleri yapması sağlanır.
    • Şekil değişikliklerini ve aşınmaları belirlemesi sağlanır.
    • Pistonları ve piston boşluklarını ölçmesi sağlanır.
    • Segman yuvalarında aşıntı tespiti yapması sağlanır.
    • Piston pimlerini ve pim yuvalarını ölçmesi sağlanır.
    • Değerleri ve aşınmaları katalog değerleri ile karşılaştırması sağlanır.
    • Değiştirme/yenileştirme için yapılacak işlemleri belirlemesi sağlanır.
  • 2. Segman Arızalarının Tespiti ve Yenileştirilmesi
    • 2. Segman arızalarını tespit edip yenileştirir.
    • Segmanların görevleri, özellikleri ve çeşitleri açıklanır.
    • Segman arızaları açıklanır.
    • Segmanların değiştirilmesi ve kontrolleri açıklanır.
    • Segmanların gözle kontrollerini yapması sağlanır.
    • Segman ve yuvası arasındaki boşluğu ölçmesi sağlanır.
    • Segman ağız açıklığını tespit etmesi sağlanır.
    • Segman aşıntı miktarını ölçer.
    • Değişim / yenileştirme için yapılacak işlemleri belirlemesi sağlanır.
    • Yeni segmanları özelliklerine ve katalog değerlerine göre tedarik ederek montaj işlemini gerçekleştirmesi sağlanır.
  • 3. Biyel Arızalarının Tespiti ve Yenileştirilmesi
    • 3. Biyel arızalarını tespit edip yenileştirir.
    • Biyelin görevleri ve yapısal özellikleri açıklanır.
    • Biyellerde eğiklik ve burukluk nedenleri, kontrolleri ve düzeltme işlemleri açıklanır.
    • Biyellerin fiziki kontrollerini yapması sağlanır.
    • Biyelin düzgünlük kontrolünü yapması sağlanır.
    • Krank bağlantısı ve pim bağlantısı eksenlerinden burukluk kontrolü yapması sağlanır.
    • Onarım işlemlerini belirler ve onarım işlemini yapması sağlanır.

  Dersin Amaçları

  • Bu derste öğrenciye; iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini alarak otomotiv motorlarının yenileştirilmesi işlemlerini yapma ile ilgili bilgi ve becerilerin kazandırılması amaçlanmaktadır.