5. Sınıf Birlikte Yaşamak Sunusu: Gruplar ve Roller

1. Birçok Grup, Birçok Rol

• Birçok Grup,
• Birçok Rol
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Birlikte Yaşamak Sunusu
• Evde, okulda, arkadaşlarımızla: Hangi gruplardayız? Bu gruplarda hangi rolleri üstleniyoruz?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 1. öğrenme alanı “Birlikte Yaşamak”. Öğrenme çıktısı SB.5.1.1 (2026-2027 yıllık planında 1. hafta); yılın ilk konusu, öğrenciler ortaokula yeni başladı. Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) dâhil olduğu grupları ve bu gruplardaki rollerini belirleme (Bölüm 1–2), b) gruplar ile roller arasındaki ilişkileri belirleme (Bölüm 3–4). Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: bayramlaşmada bir çocuk, büyüğünün elini öpüyor; fotoğrafın tamamı Bölüm 1’de “Bayramda akrabalarımızla” slaytında.

2. Merak edelim

• Bir gün boyunca kaç farklı grubun içinde yer alıyoruz?
• Aynı kişi nasıl olur da evde çocuk, okulda öğrenci, sahada kaptan olabilir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Grubumuzda kimler var?
• Ne?
• Rol ne demektir?
• Nerede?
• Nerelerde grup oluştururuz?
• Ne zaman?
• Rolümüz ne zaman değişir?
• Nasıl?
• Bir rolü nasıl iyi yaparız?
• Neden?
• Neden gruplar hâlinde yaşarız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Hangi gruplardayız?
• Grup nedir? Aile, akrabalar, arkadaşlar, okul
• Gruplardaki rollerimiz
• Rol nedir? Aynı anda birçok rol, yeni roller
• Haklar ve sorumluluklar
• Rollerin getirdikleri; benzer ve farklı olanlar
• Rol kartları
• Canlandırma, kontrol listesi, grup haritası
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Hangi gruplardayız?

• Hiçbirimiz tek başına yaşamayız. Ailemizden okulumuza kadar birçok grubun üyesiyiz.
• Grup nedir?
• Aile
• Akrabalar
• Arkadaşlar
• Okul ve kulüpler
• Sosyal sorumluluk

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf İstanbul’daki Gazi Mustafa Kemal Paşa Ortaokulu’nun binası. Sorun: Ortaokula başlayınca hangi yeni gruplara katıldınız? Cevapları Bölüm 2’deki “Ortaokula geçtik” slaytında yeniden kullanacaksınız.

5. Örnek olay: Elif’in bir günü

• Etkinlik · Gözlem
• Ortaokula yeni başladım. Günlerim çok hareketli geçiyor! Sabahtan akşama kadar hep birileriyle birlikteyim.
• Elif
• 5. sınıf öğrencisi
• Elif’in günü
• 07.30
• Annesi, babası ve küçük kardeşiyle kahvaltı eder.
• 08.30
• Sınıf arkadaşlarıyla birlikte derse girer.
• 15.30
• Okul korosunun provasına katılır.
• 18.00
• Anneannesine uğrar, kuzenleriyle oynar.
• Elif bir gün içinde hangi gruplarda yer aldı? Bu gruplarda kimlerle birlikteydi?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: aile (anne, baba, kardeş), okul ve sınıf (öğretmenler, sınıf arkadaşları), koro (koro arkadaşları, müzik öğretmeni), akrabalar (anneanne, kuzenler). Ardından öğrencilerden kendi günlerini aynı biçimde düşünmelerini isteyin: Sabahtan akşama kadar hangi gruplardaydılar? Elif’e bu sunuda yeniden döneceğiz.

6. Grup nedir?

• İnsanlar tek başına değil, birlikte yaşar, oynar ve çalışır.
• Bir grubun üyelerini ortak bir amaç ya da bağ bir araya getirir.
• Üyeler birbirini tanır, iletişim kurar ve birlikte hareket eder.
• Aile, sınıf, futbol takımı ve satranç kulübü birer gruptur.
• Grup
• Ortak bir amaç ya da bağ etrafında bir araya gelen, birbiriyle iletişim kuran insanlar.
• Durakta otobüs bekleyen ve birbirini tanımayan insanlar bir grup mudur?
• Hayır. Aynı yerdedirler ama birbirlerini tanımaz, birlikte hareket etmezler. Bir futbol takımı ise gruptur.

Öğretmene not: Grup olmak için aynı yerde bulunmak yetmez: ortak amaç, iletişim ve birlikte hareket gerekir. Öğrencilerden başka örnekler isteyin: Asansörde karşılaşan yabancılar bir grup mudur? (Hayır.) Okulun halk oyunları ekibi bir grup mudur? (Evet.)

7. Dâhil olduğumuz gruplar

• Aile
• Dünyaya gelir gelmez üyesi olduğumuz ilk grup
• Akrabalar
• Büyükanneler, dedeler, amcalar, teyzeler, kuzenler…
• Arkadaşlar
• Oyun oynadığımız, sevincimizi paylaştığımız grup
• Okul ve sınıf
• Birlikte öğrendiğimiz grup
• Kulüp ve takım
• Koro, satranç, voleybol…
• Sosyal sorumluluk
• İyilik için bir araya gelenler
• Bu gruplardan hangilerinde sen de yer alıyorsun? Listede olmayan bir grubun var mı?

Öğretmene not: Kartları tek tek açın; her biri için sınıftan bir örnek isteyin. Okulda ortak kurallara uyarız; kulüp ve takımları aynı ilgiyi paylaşanlar kurar; sosyal sorumluluk grupları topluma ve doğaya yardım eder. Listede olmayan gruplara örnek: mahalledeki oyun arkadaşları, izcilik grubu, dil kursu sınıfı, sınıfın mesajlaşma grubu.

8. Her grubun bir ortak amacı var

• Bu grupların üyelerini bir araya getiren ortak amaç nedir?
• Aile
• Birbirini sevmek, korumak, birlikte mutlu yaşamak
• Sınıf
• Birlikte öğrenmek, birbirine destek olmak
• Okul korosu
• Uyum içinde şarkı söylemek, konser vermek
• Futbol takımı
• İyi oynamak, maçı birlikte kazanmak

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sınıfa sorun: “Bu grubun üyeleri neden bir arada?” Ortak amaç, bir topluluğu grup yapan en önemli bağdır. Ek soru: Sosyal sorumluluk grubunun ortak amacı ne olabilir? (Topluma ve doğaya yardım etmek.)

9. İlk grubumuz: Aile

• Dünyaya geldiğimizde ilk olarak bir ailenin üyesi oluruz.
• Anne, baba ve çocuklar aile grubunu oluşturur. Aile, toplumun temelidir.
• Sevgiyi, saygıyı ve paylaşmayı ilk kez ailede öğreniriz.
• Ailede işler paylaşılır: Kimi sofrayı kurar, kimi çiçekleri sular.
• Ebeveyn
• Çocuklarının bakımını ve yetiştirilmesini üstlenen anne ve baba.
• Evinizde hangi işler aile üyeleri arasında paylaşılıyor?

Öğretmene not: Anayasa’nın 41. maddesi de “Aile, Türk toplumunun temelidir” diye başlar. “Ebeveyn” kelimesi ders kitabının sözlüğünde yer alır. Sınıfta farklı aile yapıları olabilir (tek ebeveynli aileler, büyükanne ve dedeyle yaşayanlar, koruyucu aileler); öğrencileri kendi ailelerini anlatmaya zorlamadan örnekleri genel tutun.

10. Akrabalarımız

• Akrabalar, aramızda kan ya da evlilik bağı olan kişilerdir. Bayramlarda, düğünlerde, zor günlerde bir araya geliriz.
• Babamızın tarafı
• Babaanne ve dede
• Babamızın erkek kardeşi: amca
• Babamızın kız kardeşi: hala
• Annemizin tarafı
• Anneanne ve dede
• Annemizin erkek kardeşi: dayı
• Annemizin kız kardeşi: teyze
• Amcamızın çocuğu bize ne olur? Biz dedemize ne oluruz?
• Amcamızın çocuğu kuzenimizdir. Biz de dedemizin torunuyuz.

Öğretmene not: Akraba grubundaki rollerimiz: torun (büyükanne ve dedelerimiz için), yeğen (amca, hala, dayı ve teyzelerimiz için), kuzen (onların çocukları için). Bayram ziyaretleri, el öpmek, hasta ziyareti gibi geleneklerle akrabalık bağlarının nasıl güçlendiğini konuşun.

11. Bayramda akrabalarımızla

• Bayramlaşmada bir çocuk, büyüğünün elini öpüyor.
• Bayramlarda akrabalarımızla buluşuruz: büyükanneler, dedeler, amcalar, teyzeler, kuzenler…
• El öpen çocuk büyüğüne saygı gösterir; büyükler de ona sevgiyle karşılık verir.
• Bu ziyaretlerde çocuklar torun, yeğen ve kuzen rollerini üstlenir.
• Bayram ziyaretlerinde sen hangi rollerdesin?
• Örnek: Büyükannemle dedemin torunu, teyzemin yeğeni, kuzenlerimin de kuzeniyim.

Öğretmene not: Kapaktaki fotoğrafın tamamı. Sorun: Fotoğrafta kimleri görüyoruz? Çocuk hangi geleneği yerine getiriyor? (bayramlaşma, el öpme) Fotoğraftaki kişilerin akrabalık ilişkisini bilmiyoruz; alt yazıda bu yüzden “büyüğü” deniyor. Öğrenciler kendi bayram ziyaretlerinde kimlerle bir araya geldiklerini ve o gün hangi rollerde olduklarını anlatsın.

12. Arkadaş grubumuz

• Arkadaşlarımızı kendimiz seçeriz. Ortak ilgiler ve güven bizi bir araya getirir.
• Birlikte oynarız
• Parkta, bahçede, teneffüste oyunlar kurarız.
• Birlikte öğreniriz
• Ödevlerde yardımlaşır, birbirimize konu anlatırız.
• Birlikte üretiriz
• Resim yapar, şarkı söyler, maç düzenleriz.
• Bir arkadaş grubunu bir arada tutan nedir?
• Ortak ilgiler, güven, paylaşmak ve birbirine saygı göstermek.

Öğretmene not: Aile ile arkadaş grubu arasındaki farka dikkat çekin: Ailemizi seçmeyiz, arkadaşlarımızı seçeriz. Arkadaşlarla geçirilen vakit hem eğlenceli hem öğreticidir; spor, sanat ve oyun bizi geliştirir.

13. Okul: Gruplar içinde gruplar

• Günümüzün büyük bölümü okulda geçer. Okul, içinde birçok küçük grubu barındıran büyük bir gruptur.
• Okulumuz: Öğrencileri, öğretmenleri ve çalışanlarıyla büyük bir topluluk
• Sınıfımız: Aynı derslikte birlikte öğrendiğimiz arkadaşlarımız
• Kulüpler: Müzik, resim, satranç gibi ilgi alanlarına göre kurulan gruplar
• Takımlar ve ekipler: Voleybol, futbol ya da halk oyunları için kurulan gruplar
• Proje ekipleri: Bir ödev ya da proje için kurulan küçük gruplar
• Sen okulda kaç farklı grubun üyesisin? Sayalım.
• Örnek: okulum, 5/B sınıfı, satranç kulübü, voleybol takımı, fen projesi ekibi. Tam beş grup!

Öğretmene not: Okul, “gruplar içinde gruplar” yapısını göstermek için iyi bir örnektir: Okulun içinde sınıflar, sınıfın içinde proje ekipleri vardır. Öğrencilere okulda katılabilecekleri kulüpleri ve takımları sorun.

14. Sosyal sorumluluk grupları

• Doğayı korumak
• Fidan dikmek, parkı temizlemek, atık pil toplamak
• Hayvanlara destek
• Sokak hayvanları için su ve mama kapları koymak
• Paylaşmak
• Okunan kitapları ihtiyacı olan okul kütüphanelerine göndermek
• Yaşlılara destek
• Yaşlı komşuların alışverişine yardım etmek, onları ziyaret etmek
• Kavram · Gönüllü
• Bir işi kimse zorlamadan, karşılık beklemeden kendi isteğiyle yapan kişi.
• Bu gruplar toplumun ve doğanın iyiliği için bir araya gelir. Biz de onlara katılabiliriz.

Öğretmene not: Sosyal sorumluluk grupları yaşam koşullarını iyileştirmek, doğayı korumak, yardımlaşmak ve dayanışmak için çalışır. Okulunuzda yürüyen bir kampanya varsa (atık pil, kitap bağışı vb.) örnek olarak gösterin. Yardımlaşma ve dayanışma, bu öğrenme alanının üçüncü konusunda (SB.5.1.3) ayrıntılı işlenecek.

15. Gruplar bize ne kazandırır?

• Her üye gruba farklı bir beceri katar: Biri güzel çizer, biri iyi anlatır, biri işleri düzenler.
• Birbirimizin deneyiminden ve fikirlerinden öğrenir, birlikte gelişiriz.
• Bir gruba ait olmak bize güven verir; yalnız olmadığımızı hissederiz.
• Gruplar uyum içinde olup birbirine destek oldukça toplum güçlenir.
• Toplum
• Aynı topraklarda bir arada yaşayan, ortak değerleri ve kuralları olan insanların bütünü.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Tek başına yapılması zor olan işler, birlikte çalışınca kolayca başarılır. Öğrencilere sorun: Bir grup çalışmasında senin gruba kattığın beceri ne? (iyi çizmek, düzenli olmak, araştırmak, sunmak…)

16. Gruplardaki rollerimiz

• Her grupta bir yerimiz ve görevimiz var. Grup değişince rolümüz de değişir.
• Rol nedir?
• Aynı anda birçok rol
• Grup değişir, rol değişir
• Rolleri nasıl ediniriz?
• Ortaokulda yeni roller
• Lider ve arabulucu

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel: geleneksel gölge oyunumuzun iki karakteri Karagöz ile Hacivat (müzede sergilenen 20. yüzyıl tasvirleri). Oyunda her karakterin kendine özgü bir rolü vardır. “Rol” kelimesini tiyatrodan bildiğimizi hatırlatıp bir sonraki slayta geçin.

17. Rol nedir?

• “Rol” kelimesini tiyatrodan biliriz. Ama gruplardaki rollerimiz oyun değildir.
• Tiyatroda rol
• Oyuncu sahnede bir karakteri canlandırır.
• Oyun bitince rol de sona erer.
• Gruptaki rolümüz
• Grupta üstlendiğimiz gerçek bir görevdir.
• Gerçek hayatta sürer; bize haklar ve sorumluluklar getirir.
• Rol
• Kişinin dâhil olduğu grupta üstlendiği görev ve bu göreve uygun davranışlar.
• Sen sınıfında hangi rollere sahipsin?
• Hepimiz öğrenciyiz. Bazılarımız sınıf başkanı, nöbetçi ya da grup sözcüsü gibi rolleri de üstleniriz.

Öğretmene not: Her rol, o gruptaki kişiden belli davranışlar bekler: Öğrenciden derse hazırlıklı gelmesi, kaptandan takım arkadaşlarını cesaretlendirmesi beklenir. “Rol yapmak” (bir şeymiş gibi davranmak) ile “rol üstlenmek” (gerçek bir görevi almak) arasındaki farkı vurgulayın.

18. Bir kişi, birçok rol

• Örnek olay
• Evde küçük kız kardeşime masal okurum. Okulda sınıf başkanıyım. Cumartesileri voleybol takımımla antrenman yaparım. Bayramlarda dedemin elini öper, kuzenlerimle oynarım.
• Emir
• 5. sınıf öğrencisi
• Emir’in rolleri
• Aile
• Çocuk ve ağabey
• Akraba
• Torun, yeğen, kuzen
• Okul
• Öğrenci ve sınıf başkanı
• Takım
• Voleybol oyuncusu
• Senin rollerin hangileri? Defterine Emir’inki gibi bir liste yap.

Öğretmene not: Emir birçok grubun üyesi olduğu için pek çok role aynı anda sahiptir; listesinde en az sekiz rol var. Öğrencilerin listelerini karşılaştırın: En çok rolü olan kim? Hangi rol herkeste ortak? (öğrenci, çocuk)

19. Grup değişir, rol değişir

• Elif’in rolü, kiminle ve hangi grupta olduğuna göre nasıl değişiyor?
• Annesi ve babasıyla kahvaltıda
• Çocuk
• Küçük kardeşine ayakkabısını bağlarken
• Abla
• Anneannesini ziyaret ederken
• Torun
• Okul korosunun provasında
• Koro üyesi

Öğretmene not: Bölümün başındaki Elif’e dönüyoruz. Her satırı açmadan önce sınıfa sorun: Burada Elif’in rolü ne? Sonuç: Kişi aynıdır ama gruba göre rolü değişir. İlk iki satıra dikkat çekin: Elif aynı grupta (ailede) bile anne ve babasının yanında çocuk, kardeşinin yanında abladır. Ek soru: Elif ders sırasında hangi roldedir? (öğrenci)

20. Aynı grupta farklı roller

• Antrenör
• Takımı çalıştırır, maç için oyun planı hazırlar.
• Kaptan
• Sahada arkadaşlarını yönlendirir, cesaretlendirir.
• Kaleci
• Kalesini korur, rakibin gol atmasını önlemeye çalışır.
• Forvet
• Rakip kaleye atak yapar, gol atmaya çalışır.
• Bir takımda herkes kaleci olmak isteseydi ne olurdu?
• Gol atan, pas veren kalmazdı; takım oynayamazdı. Bir grupta farklı roller birbirini tamamlar.

Öğretmene not: Aynı benzetmeyi sınıfa uygulayın: Sınıfta öğretmen, öğrenciler, sınıf başkanı ve nöbetçiler farklı rollerdedir; herkes rolünü yapınca sınıf uyum içinde çalışır.

21. Koroda herkesin bir rolü var

• Bir çocuk korosu sahnede, şefin yönetiminde (İstanbul, 2025).
• Şef, koroyu el ve kol hareketleriyle yönetir; başlama ve bitiş anlarını gösterir.
• Koro üyeleri şefi izler, birbirini dinler, seslerini uyum içinde birleştirir.
• Sahnedeki her çocuğun evde ve okulda başka rolleri de var; burada ise koro üyesi.
• Elif okul korosunda hangi roldedir? Onun rolüyle şefin rolü birbirini nasıl tamamlar?
• Elif koro üyesidir. Şef koroyu yönetir, Elif ve arkadaşları onu izleyerek şarkı söyler; biri olmadan öbürü eksik kalır.

Öğretmene not: Fotoğrafta şef, arkası bize dönük ve kolları havada, koroyu yönetiyor; koro üyeleri aynı giysileri giymiş. Sorun: Şefi nasıl tanıdınız? (Koroya dönük duruyor, el hareketleriyle yönetiyor.) Koro üyeleri neden aynı giysileri giymiş olabilir? (Aynı grubun üyesi olduklarını göstermek için.) Futbol takımıyla karşılaştırın: İki grupta da farklı roller birbirini tamamlar.

22. Rollerimizi nasıl ediniriz?

• Bazı rollere doğarız, bazılarını kendimiz seçeriz, bazıları ise bize seçimle ya da sırayla verilir.
• Doğuştan gelenler
• Çocuk, kardeş, torun, yeğen: Bu rolleri biz seçmeyiz.
• Kendi seçtiklerimiz
• Kulüp üyesi, takım oyuncusu, gönüllü: İsteyerek üstleniriz.
• Bize verilenler
• Sınıf başkanını sınıf seçer; nöbetçilik sırayla herkese düşer.
• Sen hangi rollerini kendin seçtin? Hangilerine kendiliğinden sahip oldun?

Öğretmene not: Rolleri edinme yollarını karşılaştırmak, gruplar ile roller arasındaki ilişkiyi çözümlemeye yardım eder: Ailedeki rollerimiz doğuştan gelir; kulüp ve takımdaki rollerimizi isteyerek alırız; sınıf başkanlığı gibi bazı roller seçimle, nöbetçilik gibi bazıları sırayla verilir.

23. Aynı saatte iki rol

• Örnek olay
• Cumartesi saat 14.00
• Emir’in voleybol maçı var. Aynı saatte kuzeni Asya’nın doğum günü kutlanacak. Emir hem takım oyuncusu hem de kuzen.
• Emir ne yapmalı?
• İki rolünün sorumluluklarını nasıl gözetebilir? Sen olsan ne yapardın?
• Takımına ve kuzenine durumu önceden anlatır. Maçı bitirip kutlamaya biraz geç katılabilir ya da kuzenini ertesi gün ziyaret eder.
• Öncelik
• Birden çok işimiz olduğunda önemine ve zamanına göre önce yapmamız gereken iş.

Öğretmene not: Tek bir doğru cevap yoktur. Önemli olan Emir’in iki gruba karşı sorumluluklarını düşünmesi, durumu açıkça anlatması ve plan yapmasıdır. Takımı ona güveniyor; kuzeni de onu bekliyor. Öğrencilerin kendi hayatlarından benzer durumlar anlatmasını isteyin.

24. Ortaokula geçtik: Neler değişti?

• Ortaokula başlamak, yeni gruplara katılmak ve yeni roller üstlenmek demektir.
• İlkokulda
• Derslerin çoğuna sınıf öğretmenimiz girerdi.
• Sorumluluklarımızı büyüklerimiz bize daha sık hatırlatırdı.
• Ortaokulda
• Her derse o dersin branş öğretmeni girer.
• Yeni kulüplere ve takımlara katılabiliriz.
• Ders programımızı, ödevlerimizi kendimiz takip ederiz.
• Ortaokulda hangi yeni gruplara katıldın ya da katılmak istersin? Orada rolün ne olur?

Öğretmene not: Program, ortaokula başlamakla birlikte gruplarda ve rollerde yaşanan değişime vurgu yapılmasını ister. Ortaokulda her sınıfın bir sınıf rehber öğretmeni de vardır. Öğrencilerin ilkokuldaki gruplarını ve rollerini hatırlamalarını, ardından yeni gruplarını eklemelerini isteyin.

25. Arkadaş grubunda roller

• Arkadaş gruplarında rolleri kimse dağıtmaz; roller çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkar.
• Lider
• Fikir önerir, herkesi dinler, grubu ortak bir hedefe yönlendirir.
• Arabulucu
• Anlaşmazlıkta iki tarafı da dinler, ortak bir çözüm bulmalarına yardım eder.
• Oyun arkadaşı
• Kurallara uyar, sırasını bekler, arkadaşlarını destekler.
• İyi bir lider her şeye tek başına mı karar verir?
• Hayır. İyi bir lider herkesin fikrini alır ve grubun ortak kararına saygı gösterir.

Öğretmene not: Program, arkadaş grubundaki rollere örnek olarak lider ve arabulucuyu verir. Bu rollerin ikisi de dinlemeyi gerektirir. Lider grubu yönlendirir ama emir vermez; arabulucu taraf tutmaz, iki tarafın da kabul edeceği bir yol arar.

26. Gruplarım ve rollerim

• Etkinlik · Listeleyelim
• Defterine üç sütun çiz: yakın çevrem, okulum, sınıfım. Her sütuna gruplarını ve rollerini yaz.
• Yakın çevrem: ailem, akrabalarım, mahalledeki arkadaşlarım…
• Okulum: kulübüm, takımım, proje ekibim…
• Sınıfım: 5/A sınıfı, grup çalışması ekibim…
• Her grubun yanına oradaki rolünü yaz: çocuk, torun, öğrenci, kaleci…
• Ortaokulla gelen yeni grup ve rollerini renkli kalemle işaretle.
• Yakın çevre
• Ailemiz, akrabalarımız, komşularımız ve mahallemiz gibi her gün içinde olduğumuz çevre.
• Listeni bir arkadaşınınkiyle karşılaştır: Hangi grup ve rolleriniz ortak?
• Örnek: İkimiz de aile, okul ve sınıf grubundayız. Ben satranç kulübündeyim, arkadaşım voleybol takımında.

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinliklerden biridir: Öğrenciler yakın çevrede, okulda ve sınıfta hangi gruplarda olduklarını inceler, her gruptaki rollerini yazıyla listeler. Bu liste Bölüm 3’teki karşılaştırma ve Bölüm 4’teki grup haritası için kullanılacak; öğrenciler defterlerini saklasın.

27. Rollerin getirdiği haklar ve sorumluluklar

• Her rol bize bazı haklar kazandırır ve bazı sorumluluklar yükler.
• Hak ve sorumluluk
• Ailede
• Okulda
• Benzer ve farklı olanlar
• Akvaryum tartışması
• Görev bilinci

28. Hak ve sorumluluk

• Haklarımız
• Sevgi ve saygı görmek
• Eğitim almak, oyun oynamak
• Fikrimizi özgürce söylemek
• Sorumluluklarımız
• Görevlerimizi zamanında yapmak
• Kurallara uymak
• Başkalarının haklarına saygı göstermek
• Hak
• Kişiye tanınan, kimsenin haksız yere elinden alamayacağı yetki ve imkânlar.
• Sorumluluk
• Üstlendiğimiz görevleri zamanında ve eksiksiz yapmak, davranışlarımızın sonucunu üstlenmek.
• Hak ve sorumluluk birlikte gelir: Eğitim alma hakkımız, derse hazırlıklı gelme sorumluluğunu da getirir.

Öğretmene not: Hak ve sorumluluk bir bütünün iki parçası gibidir. Temel haklar ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 4. öğrenme alanında (SB.5.4.3) ayrıntılı işlenecek; burada rollerimizle ilişkisine odaklanıyoruz.

29. Gruptan role, rolden sorumluluğa

• Bir gruba dâhil oluruz: aile, okul, takım…
• O grupta bir rol üstleniriz: çocuk, öğrenci, kaleci…
• Rolümüz bize haklar kazandırır, sorumluluklar yükler.
• Sorumluluklarımızı…
• Yerine getirirsek
• Grup uyum içinde çalışır, herkesin hakkı korunur, güven artar.
• Aksatırsak
• Grubun işleri aksar, başkalarının hakları zarar görür.
• Görev
• Bir kimsenin üstlendiği ya da ona verilen, yapılması gereken iş.

Öğretmene not: Bu zincir konunun özüdür: grup → rol → hak ve sorumluluk. Öğrencilerden kendi örneklerini zincire yerleştirmelerini isteyin. Ör. voleybol takımı → oyuncu → antrenmana katılma hakkı ve antrenmana zamanında gelme sorumluluğu.

30. Ailede haklarım ve sorumluluklarım

• Aile grubu · Çocuk rolü
• Sevgi ve bakım
• Ailemizin sevgisini, ilgisini ve korumasını görmek hakkımızdır.
• Güvenli bir yuva
• Güvenli bir evde yaşamak, sağlıklı beslenmek hakkımızdır.
• Söz hakkı
• Ailemizi ilgilendiren kararlarda fikrimizi söyleyebiliriz.
• Ev işlerine yardım
• Sofrayı kurmak, odamızı toplamak sorumluluğumuzdur.
• Saygı ve sevgi
• Büyüklerimize saygı, küçüklerimize sevgi gösteririz.
• Aile kuralları
• Uyku saati, ekran süresi gibi kurallara uyarız.

Öğretmene not: Üst sıradaki turkuaz kartlar hakları, alt sıradaki altın renkli kartlar sorumlulukları gösterir. Düşünelim: Söz hakkını kullanan bir çocuk, karar verildikten sonra neye dikkat etmeli? (Herkes dinlendikten sonra alınan ortak karara saygı göstermeli, kendine düşen işi yapmalı.) Öğrencilerden evdeki rollerinin (çocuk, abla, ağabey, kardeş) farklı sorumluluklarını örneklemelerini de isteyin: Abla ya da ağabey küçük kardeşine örnek olur, ona yardım eder.

31. Okulda: Öğrenci rolümüz

• Etkinlik · Hak mı, sorumluluk mu?
• Öğrenci olarak sahip olduklarımızı ve yapmamız gerekenleri ayıralım. Hangisi hak, hangisi sorumluluk?
• Temiz ve güvenli bir okulda eğitim almak
• Derse zamanında ve hazırlıklı gelmek
• Okulun kütüphanesinden, spor salonundan yararlanmak
• Sıraları, kitapları ve araç gereçleri özenle kullanmak
• Okulun rehber öğretmeninden destek almak
• Hangileri hak, hangileri sorumluluk?
• 1, 3 ve 5 haklarımızdır. 2 ve 4 ise öğrenci olarak sorumluluklarımızdır.

Öğretmene not: Öğrenciler önce tek başına, sonra sıra arkadaşıyla karşılaştırarak karar versin. Okulun imkânlarından yararlanma hakkı, onları koruma sorumluluğunu da getirir: Kütüphaneden yararlanan, kitabı özenle kullanır.

32. Özel roller, özel sorumluluklar

• Sınıf başkanı
• Sınıf başkanının, diğer öğrencilerden farklı olarak hangi sorumlulukları vardır?
• Sınıfını temsil eder, arkadaşlarının istek ve önerilerini öğretmenlerine iletir, sınıfın düzenine örnek olur.
• Nöbetçi öğrenci
• Nöbet sırası sana geldiğinde sınıfın için neler yaparsın?
• Tahtayı temizlerim, sınıfı havalandırırım, teneffüste sınıfın düzenine göz kulak olurum.
• Kalecinin özel hakkı
• Futbolda oyun sırasında topu elle tutabilen tek oyuncu kalecidir; o da yalnız kendi ceza sahasında. Bu hak, kaleyi koruma sorumluluğuyla birlikte gelir.

Öğretmene not: Bazı roller, sahibine başkalarında olmayan haklar ve sorumluluklar verir. Sınıf başkanı ayrıcalıklı değildir; bir öğrenci olarak bütün öğrenci sorumluluklarını taşır, üstüne sınıfını temsil etme görevini alır. Nöbetçinin görevleri okuldan okula değişebilir; kendi okulunuzun uygulamasını anlatın. Kaleci kartı için olası itiraz: Taç atışında top elle atılır ama o anda top oyunda değildir; bu yüzden “oyun sırasında” ifadesi doğrudur.

33. Benzer mi, farklı mı?

• Etkinlik · Karşılaştırma tablosu
• Ailedeki, okuldaki ve arkadaş grubundaki rollerimizin hak ve sorumluluklarını karşılaştıralım.
• Rollerimizde ortak olanlar
• Saygı görmek her rolümüzde hakkımızdır.
• Fikrimizi söylemek hem evde hem okulda hakkımızdır.
• Kurallara uymak her grupta sorumluluğumuzdur.
• Role göre değişenler
• Ödev yapmak öğrenci rolümüze aittir.
• Sınıfı temsil etmek sınıf başkanının görevidir.
• Sofrayı kurmaya yardım ailedeki rolümüzle ilgilidir.
• Bazı hak ve sorumluluklar birçok rolümüzde ortaktır; bazıları ise yalnız bir role aittir.

Öğretmene not: Program, rollere ilişkin hak ve sorumlulukların benzerlik ve farklılık açısından karşılaştırılmasını ve sonuçların bir karşılaştırma tablosuna kaydedilmesini önerir. Tablo iki sütunlu (benzer / farklı) ve iki satırlı (haklar / sorumluluklar) olabilir. Öğrenciler Bölüm 2’de hazırladıkları listeden yararlansın.

34. Akvaryum tartışması

• Etkinlik · Akvaryum tekniği
• Sınıf iki çember olur: İç çemberde beş öğrenci tartışır.
• Dış çember sessizce dinler, önemli fikirleri not alır.
• Süre bitince çemberler yer değiştirir, tartışma sürer.
• Tartışma soruları
• Sınıf başkanı
• Sınıf başkanının hakkı mı daha çok, sorumluluğu mu?
• Evin en küçüğü
• Evin en küçük çocuğunun da sorumlulukları olur mu?
• Akvaryum tekniği
• Bir grubun ortada tartıştığı, diğerlerinin çevresinde dinleyip gözlem yaptığı tartışma yöntemi.

Öğretmene not: Program, rollerin getirdiği hak ve sorumlulukların akvaryum ya da küçük grup tartışma teknikleriyle tartışılmasını önerir. İpuçları: 1. soruda sınıf başkanının fazladan bir sorumluluğu (sınıfını temsil etmek) olduğu ama ayrıcalığı olmadığı ortaya çıkmalı. 2. soruda yaşa uygun sorumluluklar örneklenebilir: oyuncaklarını toplamak, sofraya peçete koymak, büyüklerine saygı göstermek.

35. Kütüphane: Herkesin ortak alanı

• Millî Kütüphane’de bir okuma salonu, Ankara
• Kütüphanede kitap okumak ve ders çalışmak herkesin hakkıdır.
• Herkes bu haktan yararlanabilsin diye sessiz çalışır, kitaplara ve masalara özen gösteririz.
• Okul kütüphanemiz de bir ortak alandır; bütün öğrenciler ondan yararlanır.
• Kütüphanede biri yüksek sesle konuşursa kimin hakkı zarar görür?
• Orada okuyan ve ders çalışan herkesin hakkı zarar görür.

Öğretmene not: Millî Kütüphane Ankara’dadır. Fotoğraftaki salonda çok sayıda kişi aynı anda çalışıyor. Sorun: Bu kadar çok insan aynı yerde nasıl rahatça çalışabiliyor? (Herkes ortak kurallara uyduğu için.) Sıradaki slayttaki Can ile Nil’in tartışmasına geçmeden önce okul kütüphanenizin kurallarını hatırlatın.

36. Benim hakkım, senin hakkın

• Can
• Can’ın görüşü
• “Kütüphaneden aldığım kitap bende istediğim kadar kalabilir. Onu okumak benim hakkım.”
• Nil
• Nil’in görüşü
• Aynı kitabı bekleyen başka okurlar da var.
• Kitabı zamanında getirirsen herkes okuyabilir. Bitiremezsen süresini uzatırsın.
• Hangi görüş herkesin hakkını korur? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Nil’in görüşü. Kütüphaneden yararlanmak bir haktır; bu hak kitabı zamanında ve sağlam getirme sorumluluğunu da getirir. Böylece başka okurların hakkı da korunur. Genelleme: Hakkımızı kullanırken başkalarının haklarına saygı göstermek de bir sorumluluktur.

37. Görev bilinci: Zamanında ve eksiksiz

• Bir görev aksarsa ya da tam yapılırsa grup nasıl etkilenir?
• Nöbetçi öğrenci tahtayı temizlemeyi unuttu.
• Ders, tahta temizlenene kadar geç başladı.
• Proje ekibinden biri kendi bölümünü hazırlamadı.
• Ekip, sunumunu eksik yapmak zorunda kaldı.
• Çiçekleri sulama sırası gelen kardeş bunu unuttu.
• Çiçekler soldu, ailenin emeği boşa gitti.
• Kampanya sorumlusu afişleri zamanında astı.
• Herkes kampanyadan haberdar oldu, destek arttı.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin görev bilinci geliştirmesini ve görevlerini zamanında, eksiksiz yerine getirmesini ister. Son satır olumlu bir örnektir: Görevini zamanında yapan biri bütün grubu başarıya taşır. Her satırda sorun: Bu kişinin görevi hangi rolünden geliyor?

38. Bir haftalık görev çizelgem

• Etkinlik · Görev bilinci
• Bir hafta boyunca üç farklı rolünün birer sorumluluğunu takip et.
• Defterine yedi günlük bir çizelge çiz.
• Ailedeki rolünden bir sorumluluk seç: ör. sofrayı kurmaya yardım etmek.
• Öğrenci rolünden bir sorumluluk seç: ör. ödevini zamanında yapmak.
• Takım, kulüp ya da arkadaş grubundan bir sorumluluk seç.
• Her gün yaptıklarını işaretle; hafta sonunda kendini değerlendir.
• Görev bilinci
• Üstlendiğimiz işin önemini bilmek ve onu zamanında, eksiksiz yapmak.
• Hangi sorumluluğu yerine getirmekte zorlandın? Bunun için ne yapabilirsin?

Öğretmene not: Bir hafta sonra çizelgeleri sınıfa getirin. Öğrenciler en kolay ve en zor sorumluluklarını paylaşsın; zorlandıkları işler için birbirlerine öneri versinler (hatırlatıcı not, alarm, aileden destek).

39. Rol kartları: Canlandıralım

• Rollerimizi canlandıralım; hak ve sorumluluklarımızı yaşayarak keşfedelim.
• Rol kartları
• Canlandırma
• Duygu ve düşünceler
• Kontrol listesi
• Grup haritası
• Sorularımız

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf: Antalya’daki Aspendos Antik Tiyatrosu; solda seyircilerin oturduğu basamaklar, arkada sahne binası görülüyor. Roma döneminde, MS 2. yüzyılda yapılan bu tiyatro bugün de çok iyi korunmuş durumdadır. Şimdi sahne sınıfımız: Rollerimizi canlandıracağız.

40. Nasıl canlandıracağız?

• Etkinlik · Canlandırma
• Sınıf dört gruba ayrılır: aile, arkadaş, okul ve sosyal sorumluluk grubu.
• Her grup bir rol kartı alır; karttaki rolleri üyeler paylaşır.
• Grup beş dakikada planını yapar: Kim ne diyecek, olay nasıl bitecek?
• Her grup 2–3 dakikalık canlandırmasını sunar.
• İzleyiciler kontrol listesini doldurur.
• Oyuncular rollerindeki duygu ve düşüncelerini anlatır.
• Canlandırma
• Bir olayı, içindeki kişilerin yerine geçerek oyun gibi sahnelemek.
• Kural: Görevini zamanında hazırla, rolünü eksiksiz oyna.

Öğretmene not: Program bu etkinlikte sınıfı dört gruba ayırmayı, her gruba önceden hazırlanmış bir rol kartı vermeyi ve canlandırmadan sonra öğrencilerin duygu ve düşüncelerini paylaşmasını önerir. Değerlendirmede gözlem formu, derecelendirme ölçeği ya da kontrol listesi kullanılabilir.

41. Rol kartlarımız

• Aile grubu
• Ailece bir kedi sahipleneceksiniz. Abla, ağabey ve kardeşler bakım işlerini nasıl paylaşır?
• Arkadaş grubu
• Sürpriz doğum günü hazırlığı: Lider görevleri dağıtır, arabulucu bir tartışmayı çözer.
• Okul grubu
• Sınıfın çiçeklerine kim bakacak? Başkan nöbet çizelgesi önerir, nöbetçiler işe başlar.
• Sosyal sorumluluk
• Atık pil kampanyası: Yönetici planlar, kampanya sorumlusu afiş asar, gönüllüler toplar.
• Unutmayın
• Rolünüzün haklarını ve sorumluluklarını konuşmalarınızda gösterin. Olayı olumlu bir çözümle bitirin.

Öğretmene not: Kart ayrıntıları (isteğe göre değiştirin). Kart 1 · Aile: Ece (abla), Mert (ağabey) ve Duru (kardeş) annelerine kediye kimin mama vereceğini, kumunu kimin temizleyeceğini anlatır; anne ve babaları kararlarda onların fikrini sorar. Kart 2 · Arkadaş: Lider Yiğit davetiye, süsleme ve pasta görevlerini dağıtır; Ada ile Mete pasta konusunda anlaşamaz, arabulucu İdil ortak bir yol önerir. Kart 3 · Okul: Sınıf başkanı İpek, sınıfın çiçekleri için haftalık nöbet çizelgesi önerir; ilk nöbetçiler Arda ve Lina neler yapacaklarını konuşur. Kart 4 · Sosyal sorumluluk: Yönetici Mina görevleri böler, kampanya sorumlusu Ali afiş hazırlar, gönüllüler sınıfları dolaşıp atık pil toplar.

42. Örnek canlandırma: Pasta tartışması

• Etkinlik · Arkadaş grubu
• Ada çikolatalı, Mete meyveli pasta istiyordu. Sesler yükselmeye başladı. Önce ikisini de sırayla dinledim, sonra bir öneri getirdim.
• İdil
• Arabulucu rolünde
• Canlandırmada neler oldu?
• Lider Yiğit görevleri dağıttı: davetiye, süsleme, pasta.
• Pasta seçiminde Ada ile Mete anlaşamadı.
• İdil, “Pasta meyveli, kurabiyeler çikolatalı olsun mu?” dedi.
• Grup öneriyi oyladı; herkes kendi görevine koyuldu.
• Sen İdil’in yerinde olsaydın bu tartışmayı nasıl çözerdin? Başka bir yol önerebilir misin?

Öğretmene not: Bu, 2. rol kartı için örnek bir canlandırmadır. Öğrencilere sorun: Lider Yiğit hangi sorumluluğunu yerine getirdi? (görevleri adil dağıtmak) İdil arabulucu olarak ne yaptı? (iki tarafı dinledi, ikisinin de isteğini içeren bir çözüm önerdi) Ada ile Mete hangi hakkı kullandı? (fikrini söyleme hakkı)

43. Canlandırmadan sonra konuşalım

• Etkinlik · Duygu ve düşünceler
• Nasıl hissettin?
• Canlandırdığın rolde kendini nasıl hissettin? Seni en çok ne zorladı, ne sevindirdi?
• Hak mı, sorumluluk mu?
• Rolünde hangi haklarını kullandın? Hangi sorumlulukları üstlendin?
• Örnek: Lider olarak fikrimi söyleme hakkımı kullandım. Herkesi dinleme ve görevleri adil dağıtma sorumluluğunu üstlendim.
• Empati
• Kendimizi başkasının yerine koyarak onun duygularını ve düşüncelerini anlamak.

Öğretmene not: Program, canlandırmadan sonra öğrencilerin üstlendikleri role, o rolün haklarına ve sorumluluklarına dair neler hissettiklerini ve düşündüklerini paylaşmasını ister. Her gruptan en az bir oyuncu konuşsun. Bir rolü canlandırmak, o roldeki kişiyle empati kurmamızı kolaylaştırır.

44. Kontrol listesi: Nasıl canlandırdık?

• Etkinlik · Değerlendirme
• İzleyiciler her madde için evet ya da hayır işaretler.
• Grup, rolleri adil biçimde paylaştı.
• Herkes rolünün haklarını ve sorumluluklarını gösterdi.
• Canlandırma zamanında hazırlandı ve eksiksiz sunuldu.
• Oyuncular birbirini dinledi, sırayla konuştu.
• Olay olumlu bir çözümle sona erdi.
• Kontrol listesi
• Bir çalışmada bulunması gerekenleri sıralayan, evet-hayır diye işaretlenen değerlendirme aracı.
• Bir sonraki canlandırmada neyi daha iyi yapabiliriz?

Öğretmene not: Kontrol listesini tahtaya yazın ya da çoğaltıp dağıtın. Her grup sunarken diğer gruplar işaretlesin; sonuçları kırıcı olmadan, “güçlü yanımız / geliştireceğimiz yan” diye paylaşın.

45. Grup haritamı çiziyorum

• Etkinlik · Ürün
• Sayfanın ortasına kendini çiz ya da adını yaz.
• Çevresine dâhil olduğun grupları yerleştir; kendine çizgilerle bağla.
• Her grubun yanına o gruptaki rolünü yaz.
• Her rolün altına bir hak ve bir sorumluluk ekle; farklı renklerle ayır.
• Zihin haritası
• Bir konuyu ortadan dışa doğru dallanan çizgiler ve kısa notlarla gösteren şema.
• Haritana bakarak gruplarınla rollerin arasındaki ilişkiyi tek cümleyle anlat.
• Örnek: Hangi gruptaysam ona uygun bir rolüm oluyor; her rolüm de bana haklar ve sorumluluklar getiriyor.

Öğretmene not: Programa göre öğrenciler canlandırmanın sonunda gruplarıyla rolleri arasındaki ilişkiyi yazıyla, sözle ya da bir görselle anlatır. Grup haritası görsel bir yoldur; isteyen öğrenci aynı ilişkiyi kısa bir paragrafla ya da sözlü olarak anlatabilir. Haritalar sınıf panosunda sergilenebilir.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Rolümüz ne zaman değişir? Bulunduğumuz grup değişince: Evde çocuk, okulda öğrenciyiz.
• Çözümleme
• Bir bütünü parçalarına ayırıp bu parçalar arasındaki ilişkileri incelemek.
• Hâlâ merak ettiklerin
• Cevabını bulamadığın bir soru kaldı mı? Onu kimden ya da hangi kaynaktan öğrenebilirsin?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu ve bulduğu cevabı söylesin. “Çözümleme” bu konunun öğrenme çıktısındaki beceridir: Bugün gruplarımızı, rollerimizi, haklarımızı ve sorumluluklarımızı tek tek ayırıp aralarındaki ilişkileri inceledik.

47. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Grup
• Ortak bir amaç ya da bağ etrafında bir araya gelen, birbiriyle iletişim kuran insanlar.
• Rol
• Kişinin dâhil olduğu grupta üstlendiği görev ve bu göreve uygun davranışlar.
• Hak
• Kişiye tanınan, kimsenin haksız yere elinden alamayacağı yetki ve imkânlar.
• Sorumluluk
• Üstlendiğimiz görevleri zamanında ve eksiksiz yapmak, sonuçlarını üstlenmek.
• Saygı
• Başkalarının duygularına, düşüncelerine ve haklarına değer vermek.

Öğretmene not: Maarif programına göre 1. öğrenme alanının anahtar kavramları: birlik ve beraberlik, dayanışma, grup, hak, kültür, rol, saygı, sorumluluk, STK, yardımlaşma. Kültür sıradaki konuda (SB.5.1.2); yardımlaşma, dayanışma ve STK ise SB.5.1.3’te işlenecek. Birlik ve beraberlik her iki konuda da öne çıkar.

49. Özet: Gruplar ve roller

• Grup
• Ortak amaç ya da bağla bir araya gelen insanlar
• İlk grup: Aile
• Dünyaya gelir gelmez ailemizin üyesi oluruz.
• Birçok grup
• Akraba, arkadaş, okul, kulüp, sosyal sorumluluk…
• Rol
• Her grupta bir yerimiz ve görevimiz vardır.
• Birçok rol
• Aynı anda çocuk, öğrenci, takım oyuncusu olabiliriz.
• Hak ve sorumluluk
• Her rol haklar kazandırır, sorumluluklar yükler.
• Ortak ve farklı
• Saygı görmek her rolde hakkımızdır; ödev ise öğrencinin işidir.
• Görev bilinci
• Görevini zamanında yapan, grubunu güçlendirir.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için sunudan bir örnek hatırlatın: Elif’in günü, Emir’in rolleri, futbol takımı, Can ile Nil’in kütüphane tartışması, rol kartları.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Sinemada aynı filmi izleyen ve birbirini tanımayan seyirciler bir grup oluşturur.
• Aynı yerde, aynı anda bulunmak grup olmak için yetmez. Grup üyeleri birbirini tanır, iletişim kurar ve ortak bir amaç için birlikte hareket eder.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Doğduğumuz andan itibaren üyesi olduğumuz ilk grup ailedir.
• Dünyaya geldiğimizde ilk olarak bir ailenin üyesi oluruz. Aile, toplumun temelidir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir kişinin rolü, içinde bulunduğu gruba göre değişebilir.
• Elif evde çocuk ve abla, anneannesinin yanında torun, okul korosunda koro üyesidir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Sınıf başkanlığı, doğuştan sahip olduğumuz rollerdendir.
• Sınıf başkanı, sınıf arkadaşlarının oylarıyla seçilir. Çocuk, torun, kardeş gibi rolleri ise biz seçmeyiz.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Görevini zamanında yapmayan bir üye, bütün grubun işini zorlaştırabilir.
• Nöbetçi tahtayı temizlemezse ders geç başlar; projede bir bölüm eksik kalırsa bütün ekip etkilenir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir hakkımızı kullanırken başkalarının haklarını düşünmemiz gerekmez.
• Hakkımızı kullanırken başkalarının hakkına da saygı gösteririz. Kütüphane kitabını zamanında getirmek, başka okurların hakkını korur.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Zehra
• Sabahları kardeşimi okula hazırlarken anneme yardım ederim. Bu hafta sınıfımızın nöbetçisiyim. Akşamları da mahallemizin basketbol takımıyla antrenman yaparım.
• Zehra’nın sözlerine göre aşağıdaki gruplardan hangisinde yer aldığı söylenemez?
• Aile
• Okul
• Spor takımı
• Sosyal sorumluluk grubu
• D
• Zehra ailesinde annesine yardım ediyor, okulda nöbetçilik yapıyor, basketbol takımında antrenmana gidiyor. Bir sosyal sorumluluk grubundan ise söz etmiyor.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi öğrenci rolümüzün getirdiği bir sorumluluktur?
• Okul bahçesini temiz tutmak
• Okul kütüphanesinden kitap almak
• Teneffüste dinlenmek
• Sınıfta fikrini özgürce söylemek
• A
• Okulun bahçesini temiz tutmak, öğrenci olarak yerine getirmemiz gereken bir görevdir. Kütüphaneden yararlanmak, dinlenmek ve fikrimizi söylemek ise haklarımızdır.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki sorumluluklardan hangisi hem aile hem de okul grubundaki rollerimiz için ortaktır?
• Sınıfın isteklerini öğretmene iletmek
• Sofrayı kurmaya yardım etmek
• Grubun kurallarına uymak
• Ders programını takip etmek
• C
• Evin de okulun da kuralları vardır; kurallara uymak iki gruptaki rolümüzün ortak sorumluluğudur. A ve D yalnız okulla, B yalnız aileyle ilgilidir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı gruplar ve bu gruplardaki rollerden birer örnek verilmiştir.
• Aile
• Çocuk
• Sınıf
• Sınıf başkanı
• Sosyal sorumluluk grubu
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Torun
• Kampanya sorumlusu
• Nöbetçi
• Kaleci
• B
• Kampanya sorumlusu, sosyal sorumluluk grubundaki rollerdendir. Torun akraba grubunda, nöbetçi okulda, kaleci spor takımında bir roldür.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Okulun satranç kulübünde Berk açılış hamlelerini çok iyi bilir. Ela, rakiplerin eski oyunlarını inceler. Ozan da turnuva takvimini ve hazırlıkları takip eder. Kulüp bu yıl il turnuvasında ilk kez derece aldı.
• Bu bilgiler en çok hangi düşünceyi destekler?
• Bir grupta herkes aynı görevi yapmalıdır.
• Kulüpler yalnızca yarışmalara katılmak için kurulur.
• Grup üyeleri farklı becerileriyle grubun başarısına katkı sağlar.
• Başarı için tek bir üyenin çalışması yeterlidir.
• C
• Her üye farklı bir beceriyle gruba katkı sağlamış, başarı birlikte gelmiştir. Diğer yargılar bu bilgilerle çelişir ya da bu bilgilerden çıkarılamaz.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ortaokula başlayan Ayşe’nin yaşadığı değişikliklerden hangisi, onun yeni bir rol üstlendiğini gösterir?
• Sabahları daha erken kalkmaya başladı.
• Okulun halk oyunları ekibine katıldı.
• Ders kitaplarının sayısı arttı.
• Teneffüslerde bahçede daha çok vakit geçirdi.
• B
• Halk oyunları ekibine katılan Ayşe yeni bir grubun üyesi olmuş, o grupta bir rol üstlenmiştir. Diğerleri birer değişikliktir ama yeni bir rol değildir.

62. Kim bilecek?

• Annemizin kız kardeşine ne ad veririz?
• Teyze
• Tartışan arkadaşlarını dinleyip ortak bir çözüm bulmalarına yardım eden kişiye ne denir?
• Arabulucu
• Bir işi kimse zorlamadan, karşılık beklemeden kendi isteğiyle yapan kişiye ne denir?
• Gönüllü

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Kültür ne demektir? Yemeklerimiz, giysilerimiz ve bayramlarımız kültürümüzün parçası mı?
• Ülkemizin farklı yörelerinde hangi halk oyunları ve gelenekler var?
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile hangi ortak kültürel bağlarımız var?
• Farklı kültürlere saygı duymak birlikte yaşamayı nasıl kolaylaştırır?
• Ailenden ya da bir büyüğünden yörenize özgü bir yemeği, oyunu ya da geleneği öğren; bir sonraki derste sınıfa anlat.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.1.2 “Kültürel Özelliklere Saygı ve Birlikte Yaşama Kültürü” (2–3. haftalar). Bu dersteki grup, rol ve saygı kavramları yeni konunun temelini oluşturur.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 1. öğrenme alanı (Birlikte Yaşamak), SB.5.1.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler, konuşmalar ve rol kartları kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

65. Görsel kaynakları

• Bayramlaşma ve el öpme geleneği, Türkiye
• Turpcan · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Türklerde Bayramlaşma ve El Öpme Geleneği; Saygı ve Sevginin İfadesi.jpg
• Gazi Mustafa Kemal Paşa Ortaokulu, İstanbul
• Vano111ru · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Gazi Mustafa Kemal Paşa Ortaokulu.jpg
• Karagöz ile Hacivat tasvirleri (20. yüzyıl), Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İstanbul
• Francesco Bini · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turchia, marionette karagoz, xx secolo, karagöz e hacivat (protagonista e antagonista) 02.jpg
• Üsküdar Belediyesi Çocuk Korosu, İstanbul (2025)
• Doktorgamze · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Üsküdar Belediyesi Çocuk Korosu 2025.jpg
• Millî Kütüphane, Adnan Ötüken Okuma Salonu, Ankara
• Karamelkedi · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Milli Kütüphane Adnan Ötüken Okuma Salonu.jpg
• Aspendos Antik Tiyatrosu, Antalya
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Aspendos Theatre Scaenae frons whole breadth 7341.jpg