5. Sınıf Birlikte Yaşamak Sunusu: Kültürel Zenginlikler

1. Farklı Renkler, Tek Desen

• Farklı Renkler,
• Tek Desen
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Birlikte Yaşamak Sunusu
• Oyunlardan sofralara, 23 Nisan’dan Kıbrıs’a: Kültürlere saygı birlikte yaşamayı nasıl güzelleştirir?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 1. öğrenme alanı “Birlikte Yaşamak”. Öğrenme çıktısı SB.5.1.2 (2026-2027 yıllık planında 2–3. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: kültürel özelliklere saygının birlikte yaşamaya etkisini örnekler üzerinden inceleme (Bölüm 1–4), bunu yazılı, görsel ya da dijital ürüne dönüştürme (Bölüm 3’teki mektup ve Bölüm 4’teki ürün etkinliği) ve ifade etme (Bölüm 4’ün sonu). Kapak başlığı ve kapaktaki çiçek motifli ebru, Bölüm 2’deki ebru benzetmesine gönderme yapar. Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Dili, kıyafeti ya da yemekleri bizden farklı olan insanlarla nasıl bir arada yaşarız?
• Kültürel özelliklere saygı duymak birlikte yaşamayı nasıl etkiler?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• KKTC’nin kurucusu kimdir?
• Ne?
• Kültür ne demektir?
• Nerede?
• Mangala nerelerde oynanır?
• Ne zaman?
• Dünya çocukları ne zaman buluşur?
• Nasıl?
• Başka ülkelerde nasıl selamlaşılır?
• Neden?
• Kültürlere neden saygı duymalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; “Özet ve tekrar” bölümündeki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Kültür nedir?
• Kültürün ögeleri, gelenek, yöreler, oyunlar, miras
• Farklı kültürleri tanıyalım
• 23 Nisan konukları, sınıflandırma, selamlaşma
• KKTC ile bağlarımız
• Ortak tarih, ortak sofra, ortak el sanatları
• Saygıyla birlikte yaşamak
• Misafirperverlik, ön yargı, kukla, ürün
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Kültür nedir?

• Bizi biz yapan değerler nelerdir? Kültürümüzü oluşturan ögeleri tanıyalım.
• Maddi ve manevi ögeler
• Kültürün ögeleri
• Gelenek ve görenek
• Yörelerimiz
• Geleneksel oyunlar
• Kültürel miras

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğrafta davul eşliğinde zeybek oynayan bir oyuncu görülüyor. Öğrencilere sorun: Bu fotoğrafta kültürümüze ait hangi ögeleri görüyorsunuz? (halk oyunu, müzik, giyim-kuşam, bir arada eğlenme)

5. Kültür: Bizi biz yapan değerler

• Dilimiz, yemeklerimiz, bayramlarımız, oyunlarımız ve türkülerimiz kültürümüzün parçasıdır.
• Kültür bir günde oluşmaz; bir milletin yüzyıllar boyunca biriktirdiği bir hazinedir.
• Ortak kültür insanları birbirine bağlar; birlik ve dayanışmayı güçlendirir.
• Kültür bir milleti diğer milletlerden ayırır; onun kimlik kartı gibidir.
• Kültür
• Bir milletin tarih boyunca oluşturduğu maddi ve manevi değerlerin bütünü.
• Bu sabah okula gelene kadar kültürümüze ait neler gördün, duydun ya da tattın?
• Örnek: kahvaltıda simit ve peynir, büyüklere “Günaydın” demek, yolda bir çeşme ya da cami.

Öğretmene not: Tanımı somutlaştırın: Kitaba göre kültürümüz, milletimizin yaşayış biçiminin aynasıdır. Öğrencilerin cevaplarını “eşya” ve “davranış” diye ikiye ayırarak sıradaki slayta (maddi ve manevi ögeler) zemin hazırlayın.

6. Maddi ve manevi kültür ögeleri

• Kültürün bazı ögelerini elimizle tutabiliriz; bazılarını ise ancak yaşayarak hissederiz.
• Maddi ögeler
• Yapılar: cumbalı evler, camiler, köprüler
• Eşyalar: halı, kilim, bakır kaplar
• Giysiler: cepken, yazma, şalvar
• Manevi ögeler
• Dil, inanç ve değerler
• Gelenek ve görenekler, bayramlar
• Türküler, masallar, atasözleri
• Maddi
• Elle tutulup gözle görülebilen; somut.
• Manevi
• Elle tutulamayan; duygu ve düşünceyle ilgili, soyut.
• Bayramda büyüklerin elini öpmek maddi bir öge mi, manevi bir öge mi?
• Manevi: Elle tutulan bir eşya değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir gelenektir.

Öğretmene not: Cumba: Geleneksel Türk evlerinin üst katında, cepheden dışarı taşan oda bölümü. Bir ögenin iki yönü olabilir: Halı maddi bir eşyadır ama üzerindeki motifler bir anlam ve gelenek taşır. Bu ayrım kesin bir ezber değildir; öğrencilerin örnek bulmasını kolaylaştıran bir araçtır.

7. Kültürü oluşturan ögeler

• Sanat
• Ebru, çini, hat; halı ve kilim dokumacılığı
• Müzik
• Türküler; bağlama, kaval, kemençe, davul ve zurna
• Yemek
• Mantı, tarhana çorbası, baklava, Türk kahvesi
• Giyim-kuşam
• Cepken, yazma, şalvar ve yöresel kıyafetler
• Kutlama
• Dinî ve millî bayramlar, düğünler, Nevruz
• Gelenek ve görenek
• Bayram ziyareti, el öpme, misafire ikram

Öğretmene not: Bu altı başlık, Bölüm 2’deki sınıflandırma tablosunun satırları olacak. Program, kendi kültürümüze ve farklı kültürlere ait sanat, müzik, yemek, giyim, kutlama, gelenek ve göreneklerin incelenmesini önerir. Kartları açarken her başlığa öğrencilerden kendi ailelerinden bir örnek isteyin. Ek örnek: ramazan ayında iki minare arasına ışıklı yazı ya da resim olarak asılan mahya, gelenek ve görenek başlığına girer.

8. Gelenek, görenek, kültürel miras

• Kültür, kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşar. Bu aktarımı anlatan üç kavramı tanıyalım.
• Gelenek
• Eskiden beri süren, saygı duyulan ve kuşaktan kuşağa aktarılan alışkanlıklar. Ör. bayram ziyareti
• Görenek
• Büyüklerimizden gördüğümüz gibi yapmayı sürdürdüğümüz davranışlar. Ör. evde ayakkabı çıkarmak
• Kültürel miras
• Geçmiş kuşaklardan bize kalan ve gelecek kuşaklara aktarmamız gereken kültür değerleri
• Ailende büyüklerinden öğrendiğin ve hâlâ sürdürdüğün bir gelenek var mı?
• Örnek: bayram sabahı büyükleri ziyaret etmek, misafire kahve ikram etmek, düğünde kına gecesi.

Öğretmene not: Sözlükteki anlamlarıyla gelenek, eskiden kaldığı için saygı gösterilen ve sonraki kuşaklara aktarılan alışkanlık, bilgi ve davranışlardır; görenek ise bir işi eskiden nasıl yapılıyorsa öyle yapmayı sürdürme alışkanlığıdır. Gelenek ve görenek çoğu zaman birlikte, “örf ve âdet” anlamında kullanılır.

9. Yurdumuzun dört bir yanından

• Yörelerimizin kültürü
• Karadeniz
• Kemençe eşliğinde horon oynanır; hamsi sofraların yıldızıdır.
• Ege
• Aydın ve Muğla’da efeler, ağır adımlarla zeybek oynar.
• Doğu ve Güneydoğu
• Davul zurna çalınca el ele tutuşulur, halay çekilir.
• İç Anadolu
• Kayseri’nin mantısı, Konya’nın kaşık oyunları ünlüdür.
• Senin yaşadığın yerin halk oyunu, yemeği ya da türküsü hangisi?
• Yörelerimizin renkleri farklı ama kültürümüz bir: Bu da bir zenginliktir.

Öğretmene not: Ülkemizin içinde de kültürel zenginlik vardır: Yörelerin halk oyunları, ağızları, yemekleri ve kıyafetleri farklıdır; hepsi birlikte Türk kültürünü oluşturur. Ek örnekler: Erzurum’da bar, Silifke’de de kaşık oyunları, Teke yöresinde teke zortlatması. Öğrencilerin kendi yörelerine ait örnekleri tahtaya ekleyin.

10. Mangala: Kırk sekiz taşlık akıl oyunu

• Geleneksel oyunlarımız
• Mangala, bir akıl ve strateji oyunudur. Türk dünyasında ve Afrika’dan Asya’ya pek çok ülkede oynanır.
• taş
• Oyuna her kuyuda 4 taşla başlanır.
• Her oyuncunun önünde 6 kuyu ve 1 hazine var.
• Hazinesinde en çok taş toplayan kazanır.
• Afrika’dan 19. yüzyıla ait, kayık biçimli bir mangala tahtası

Öğretmene not: Mangala tahtasında iki oyuncunun önünde altışar küçük kuyu ve birer büyük hazine bulunur; 48 taş kuyulara dörder dörder dağıtılarak oyuna başlanır. Bu ailedeki oyunların adı ve kuralları ülkeden ülkeye değişebilir; slayttaki sayılar Türkiye’de oynanan mangalaya göredir. Ders kitabındaki kaynağa göre mangala; Mali, Nijerya, Gana, Kenya ve Fildişi Sahili gibi Afrika ülkelerinde, Kazakistan, Kırgızistan, Hindistan ve Endonezya gibi Asya ülkelerinde ve Karayipler’de de yaygındır. Sınıfta yumurta kartonu ve nohut ya da boncukla kolayca bir mangala tahtası yapılabilir. Fotoğraftaki tahta, Gine-Bissau’daki Bijagós (Bidjogo) halkına aittir ve Brooklyn Müzesinin koleksiyonundadır; müzeye göre bu tahtada da çoğu mangala tahtası gibi 12 kuyu ve 2 hazine vardır. Tahtanın kayık biçimi, ada halkının hayatında kanoların önemini yansıtır.

11. Oyunlar sınır tanımaz

• Geleneksel oyunlarımız
• Körebe ve beştaş
• Körebe Almanya’dan Kazakistan’a, beştaş Güney Kore’den Yunanistan’a kadar pek çok ülkede oynanıyor.
• Geleneksel oyun
• Kuşaktan kuşağa aktarılarak bugüne ulaşan, çoğu zaman basit malzemelerle oynanan oyun.
• Sen olsan?
• Dilini bilmediğin bir ülkenin çocuğuyla hangi oyunu hemen oynayabilirdin? Neden?
• Körebe ya da beştaş gibi her yerde bilinen bir oyunu. Ortak oyunlar, dil bilmesek de kaynaşmamızı sağlar.

Öğretmene not: Kitaptaki kaynağa göre üçtaş, beştaş, dokuztaş, istop, körebe ve mangala Türkiye’nin yanında birçok ülkede de oynanır. Farklı kültürlerde aynı oyunların bulunması, insanların ortak yönlerinin çok olduğunu ve kültürlerin birbirini etkilediğini gösterir. Öğrencilere bildikleri ve oynadıkları geleneksel oyunları sorun.

12. Büyüklerimizin oyunları

• Etkinlik · Görüşme
• Aile büyüklerinle konuşarak bir geleneksel oyunu kayda geçir ve sınıfa öğret.
• Büyüklerine çocukken hangi oyunları oynadıklarını sor.
• Bir oyunun adını, kurallarını ve malzemelerini not et.
• Oyunun başka ülkelerde de oynanıp oynanmadığını araştır.
• Teneffüste oyunu arkadaşlarına öğret.
• Kuşak
• Aşağı yukarı aynı yıllarda doğmuş insanlar; nesil.
• Bir oyunu öğretmek, kültürümüzü yaşatmanın en eğlenceli yoludur.

Öğretmene not: Bu etkinlik, millî ve manevi değerlerimizi yaşatma sorumluluğunu somutlaştırır. Öğrenciler dinledikleri oyunları kısa bir “oyun kartı” hâline getirip sınıf panosunda toplayabilir. Araştırmada ders kitabının yanında güvenilir dijital kaynaklar kullanılabilir.

13. Kültürel mirasımızı yaşatalım

• Kültürel miras, atalarımızdan bize kalan değerli bir emanettir.
• Ebru sanatımız ve Türk kahvesi geleneğimiz, UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir.
• Mirasımızı öğrenip yaşatırsak millî birliğimiz güçlenir.
• Bugün öğrendiğimiz türküyü, oyunu ve tarifi yarın biz aktaracağız.
• UNESCO
• Birleşmiş Milletlerin eğitim, bilim ve kültür alanında çalışan kuruluşu.
• Kimse türkülerimizi söylemese, ebru yapmasa yüz yıl sonra ne olurdu?
• Bu değerler unutulup kaybolurdu. Kimliğimizin bir parçasını yitirirdik.

Öğretmene not: Ebru 2014’te, Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013’te UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne alındı. Ebru: Su üzerine serpilen boyalarla oluşturulan desenin kâğıda aktarıldığı geleneksel sanatımız. Program, öğrencilerin millî ve manevi değerlerin yaşatılmasında sorumluluk üstlenmelerini bekler.

14. Farklı kültürleri tanıyalım

• Dünyanın çocukları 23 Nisan’da buluşuyor. Kültürlerini inceleyelim; benzerlikleri ve farklılıkları bulalım.
• 23 Nisan şenlikleri
• Konuklarımızın kültürü
• Sınıflandırma tablosu
• Dünyada selamlaşma
• Benzerlik ve farklılık
• Kültürel zenginlik

15. 23 Nisan: Dünya çocukları bir arada

• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Atatürk’ün Türk çocuklarına armağanıdır.
• Şenliklere farklı ülkelerden çocuklar konuk olarak gelir.
• Konuk çocuklar halk oyunlarını, kıyafetlerini ve şarkılarını sahnede tanıtır.
• Dilleri farklı olsa da birlikte oynar, dostluk kurarlar.
• Şenlik
• Bir sevinci paylaşmak için düzenlenen, herkesin katıldığı eğlenceli kutlama.
• Bir 23 Nisan konuğuna kültürümüzden hangi üç şeyi tanıtmak isterdin?
• Örnek: zeybek oyununu, ebru sanatını ve bir tabak mantıyı.

Öğretmene not: Kitap, Türkiye’nin çocuklarına bayram armağan edip bunu dünyanın çocuklarıyla paylaşan ilk ve tek ülke olduğunu vurgular. TRT Uluslararası 23 Nisan Çocuk Şenliği’nde konuk çocuklar ülkelerini ve kültürlerini tanıtır; kitaptaki karekodlu video izletilebilir. Sıradaki slaytlarda konuk çocukların kültürlerinden örnekleri inceleyip sınıflandıracağız.

16. Konuğumuz Aigerim’i dinleyelim

• Örnek olay · 23 Nisan konuğu
• Merhaba, ben Aigerim! Kazakistan’dan geldim. Baharı biz de Nevruz’la karşılarız. Size dombramla bir şarkı çalacağım.
• Aigerim
• Kazakistan, 11 yaşında (kurgusal)
• Kültürümden dört örnek
• Müzik
• İki telli dombra çalarız.
• Yemek
• Haşlanmış et ve ince hamurla beşbarmak yaparız.
• Ev
• Atalarımız keçeden, taşınabilen çadır evlerde yaşardı.
• Bayram
• Martta Nevruz’u coşkuyla kutlarız.
• Aigerim’in anlattıklarında bize tanıdık gelen neler var?

Öğretmene not: Aigerim kurgusal bir karakterdir; anlattıkları Kazakistan kültürüne ait gerçek örneklerdir. Beklenen cevaplar: Nevruz bizde de kutlanır; dombra, bağlamaya benzeyen telli bir çalgıdır; “beşbarmak” adı Türkçedeki “beş parmak” sözüyle aynıdır (bu yemek geleneksel olarak elle yenir). Kazaklar da Türk dünyasındandır; dillerimizde ortak kelimeler çoktur. Bu benzerlikler, ortak bir geçmişten gelen kültürel bağları gösterir.

17. Konuklarımızın kültürlerinden

• Bulgaristan
• Martta beyaz-kırmızı ipten bileklik takılır; kaval, zurna ve gadulka çalınır.
• Türkmenistan
• Erkekler telpek adlı post başlık takar; düğünde plov ikram edilir; halıları ünlüdür.
• Rusya
• Geleneksel kadın giysisi sarafan ve kokoşnik başlıktır; bahar, Maslenitsa ile karşılanır.
• Bu kültürlerde size tanıdık gelen neler var?
• Kaval ve zurna bizde de çalınır; plov pilavımıza benzer; Maslenitsa da Nevruz gibi baharı karşılar.

Öğretmene not: Örnekler, ders kitabındaki 23 Nisan konuğu çocukların tanıtımlarından derlendi. Bulgaristan: Marteniçka denen bileklik mart ayında takılır; gadulka yaylı bir çalgıdır; Surva Festivali’nde kürkten kukeri kostümleri giyilir. Türkmenistan: Telpek koyun postundan yapılır; mayısın son pazarı Halı Bayramı kutlanır. Rusya: Balalayka ve gusli önemli çalgılardır; Tolstoy, Dostoyevski ve Çehov dünyaca ünlü yazarlarıdır.

18. Üç ülke, üç kültürel özellik

• Görsellerle inceleyelim
• Konuklarımızın anlattığı özelliklerden üçüne yakından bakalım.
• Marteniçka · Bulgaristan
• Beyaz ve kırmızı ipten yapılır, martta takılır.
• Halı · Türkmenistan
• 19. yüzyılda dokunmuş bir Türkmen halısı
• Sarafan · Rusya
• Gömlek üstüne giyilen uzun, askılı elbise
• Bu üç örneği sınıflandırma tablosunda hangi satırlara yazarsınız?
• Marteniçka: gelenek ve görenek · Türkmen halısı: sanat · Sarafan: giyim-kuşam

Öğretmene not: Görseller, konuk çocukların anlattığı özellikleri somutlaştırır. Marteniçka, baharın gelişini karşılamak için mart ayının ilk gününden itibaren takılan bir Bulgar geleneğidir; bileklik, rozet ya da küçük bebek biçiminde olabilir. Fotoğraftaki halı, Türkmenlerin Saryk boyuna ait 19. yüzyıldan kalma bir halıdır ve Cleveland Sanat Müzesinin koleksiyonundadır; Türkmenistan’da her yıl mayısın son pazarı Halı Bayramı kutlanır. Sarafan fotoğrafındaki giysi de müzede sergilenen 19. yüzyıldan bir bayram giysisidir. Sorunun cevabıyla sıradaki sınıflandırma tablosu etkinliğine geçin.

19. Sınıflandırma tablosu hazırlayalım

• Etkinlik · Sınıflandırma
• İncelediğimiz kültürel özellikleri altı başlıkta toplayalım. Defterinize iki sütunlu bir tablo çizin.
• Satırlara sanat, müzik, yemek, kutlama, giyim-kuşam, gelenek ve görenek yazın.
• Sol sütuna kültürümüzden, sağ sütuna farklı kültürlerden örnekler ekleyin.
• Örnekleri sunudan, ders kitabından ve güvenilir dijital kaynaklardan bulun.
• Her örneğin yanına ait olduğu ülkeyi parantez içinde yazın.
• Tablonuzu sıra arkadaşınızınkiyle karşılaştırın, eksikleri tamamlayın.
• Sınıflandırma
• Benzer özellikteki şeyleri aynı grupta toplamak.
• Örnek satır
• Müzik: bağlama, kaval (Türkiye) · gadulka (Bulgaristan), dombra (Kazakistan)

Öğretmene not: Program, belirlenen kültürel özelliklerin sınıflandırma tablosuna kaydedilmesini önerir (KB2.5). Tablo bir çalışma yaprağı olarak da verilebilir. Sıradaki slaytta tabloyu birlikte dolduracağız.

20. Tabloyu birlikte dolduralım

• Etkinlik · Sınıflandırma
• Her satırda önce kendi örneğinizi söyleyin, sonra açalım.
• Yemek · Bizde: mantı, tarhana, baklava
• Başka kültürlerde: plov (Türkmenistan), beşbarmak (Kazakistan)
• Giyim-kuşam · Bizde: cepken, yazma, şalvar
• Başka kültürlerde: sarafan (Rusya), telpek (Türkmenistan)
• Kutlama · Bizde: 23 Nisan, Nevruz
• Başka kültürlerde: Maslenitsa (Rusya), Halı Bayramı (Türkmenistan)
• Gelenek · Bizde: büyüğün elini öpmek
• Başka kültürlerde: martta marteniçka takmak (Bulgaristan)

Öğretmene not: Satırları tek tek açın; öğrencilerin kendi tablolarındaki örnekleri de ekleyin, slayttakiler yalnızca örnektir. Halı Bayramı Türkmenistan’da mayısın son pazarı kutlanır. Sanat ve müzik satırlarını öğrenciler tamamlasın (ör. ebru ve kalaycılık; bağlama ve gadulka).

21. Dünyada nasıl selamlaşılır?

• Haritada inceleyelim
• Türkiye: El sıkışır, sarılırız; büyüklerimizin elini öpüp alnımıza koyarız.
• Japonya: İnsanlar birbirine saygıyla hafifçe eğilerek selam verir.
• Fransa: Yakınlar birbirini yanaklarından öperek selamlaşır.
• Filipinler: Çocuklar büyüklerinin elini alınlarına değdirir.
• Yeni Zelanda: Maoriler burunlarını ve alınlarını birbirine değdirir.
• Selamlaşma
• Karşılaşan insanların söz ya da hareketle birbirine iyi dileklerini göstermesi.
• Türkiye
• Japonya
• Fransa
• Filipinler
• Yeni Zelanda
• Selamlaşma örneği
• Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Selamlaşma her kültürde vardır ama biçimi değişir. Türkiye’deki el öpüp alna koyma ile Filipinler’deki selamlaşmanın birbirine benzemesi, birbirinden uzak kültürler arasında bile benzerlikler olabileceğini gösterir. Japonlar da bizim gibi eve ayakkabıyla girmez. Düşünelim: Biri sizi kendi ülkesinin selamıyla selamlasa nasıl karşılık verirsiniz? (Gülümseyerek, onun selamına saygı göstererek; isterseniz ondan bu selamı öğrenerek.)

22. Benzerlikler ve farklılıklar

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Benzerlikler
• Her kültürde bayram, düğün, müzik ve misafir ağırlama vardır.
• Nevruz da Maslenitsa da baharın gelişini kutlar.
• Büyüğün elini alna götürmek hem bizde hem Filipinler’de var.
• Farklılıklar
• Diller ve selamlaşma biçimleri
• Kıyafetler, çalgılar, yemeklerin tadı
• Bayramların zamanı ve kutlanışı
• Benzerlik
• İki şeyin bazı yönlerden birbirine uyması, ortak özellik taşıması.
• Farklılık
• Bir şeyi ötekinden ayıran özellik.
• Benzerlikler bizi yakınlaştırır, farklılıklar bizi zenginleştirir.

Öğretmene not: Program, ülkemizin ve farklı ülkelerin kültürel özelliklerinin benzerlik ve farklılık açısından karşılaştırılmasını önerir (KB2.7). Öğrenciler sınıflandırma tablolarına bakarak her sütuna en az bir örnek eklesin. KKTC ile karşılaştırma Bölüm 3’te yapılacak.

23. Örnek olay: Döner Almanya’da

• Kültürler yolculuk eder
• Bir yemeğin yolculuğu
• 1961’den sonra Almanya’ya çalışmaya giden vatandaşlarımız kültürlerini de götürdü. Döner, bugün Almanya’nın en sevilen yiyeceklerinden biri.
• Göç
• İnsanların yaşadığı yeri bırakıp başka bir yere yerleşmesi.
• Düşünelim
• Bir yemek, iki ülkenin insanlarını nasıl yakınlaştırabilir?
• Aynı sofrada buluşan insanlar birbirini tanır; ön yargılar azalır, dostluk kurulur.

Öğretmene not: Kitaba göre Almanya’nın işçi istemesi üzerine 1961–1973 arasında pek çok vatandaşımız bu ülkeye çalışmaya gitti; bu göç iki ülkeyi yakınlaştırdı, iki kültürün bir arada yaşamasının yolunu açtı. Bugün Almanya’da pek çok döner lokantası vardır. Benzer biçimde bugün Millî Eğitim Bakanlığının yurt dışına gönderdiği öğrenciler de gittikleri ülkelerin dilini ve kültürünü tanıyor.

24. Kültürel zenginlik: Bir ebru gibi

• Ebru teknesinde, su üzerinde oluşturulmuş bir lale deseni
• Teknedeki boyalar birbirine karışmaz; her biri kendi rengini korur.
• Hepsi birlikte tek bir desen olur. Kültürlerde de farklılıklar birleşince zenginlik doğar.
• Bu deseni korumanın yolu, her kültüre saygı duymaktır.
• Dünyadaki herkes aynı yemeği yese, aynı oyunu oynasa, aynı şarkıyı söylese ne olurdu?
• Hayat tekdüze olurdu. Birbirimizden öğrenecek yeni bir şey kalmazdı.

Öğretmene not: Kültürel zenginlik: Farklı kültürlerin bir arada bulunmasından doğan çeşitlilik ve renklilik (tanım “Anahtar kavramlar” slaytında da var). Fotoğrafta ebru teknesinde, su üzerinde yapılmış bir lale deseni görülüyor. Ebruda boyalar, kitreyle koyulaştırılmış suyun üzerine serpilir; renkler birbirine karışmadan yayılır, usta fırça ve bizle desen verir, oluşan desen kâğıda alınır. Benzetmeyi kapak başlığıyla bağlayın: “Farklı renkler, tek desen.” Öğrencilerden kendi benzetmelerini bulmalarını isteyin (ör. gökkuşağı, çiçek bahçesi, orkestra).

25. KKTC ile tarihî ve kültürel bağlarımız

• Kıbrıs Türkleri soydaşlarımızdır: Tarihimiz, dilimiz ve kültürümüz ortak. Bu bağları tanıyalım.
• KKTC nerede?
• Tarihî bağlar
• Bayrak ve kurucu
• Ortak sofra
• Ortak el sanatları
• Arkadaşa mektup

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğrafta Lefkoşa’da bir binaya yan yana asılmış KKTC ve Türkiye bayrakları görülüyor; bayraklar dikey asıldığı için KKTC bayrağındaki iki kırmızı şerit sağda ve solda kalmış. Bayrakların simgelerini bu bölümdeki “KKTC: Türk dünyasının bir parçası” slaytında inceleyeceksiniz.

26. KKTC nerede, nasıl kuruldu?

• Haritada inceleyelim
• 1571: Kıbrıs, Osmanlı Devleti’nin fethiyle Türk yurdu oldu.
• 1878: Ada, Osmanlı’nın son döneminde İngiliz yönetimine geçti.
• 1974: Kıbrıs Türklerinin güvenliği için Kıbrıs Barış Harekâtı yapıldı.
• 15 Kasım 1983: Rauf Denktaş’ın önderliğinde KKTC kuruldu.
• Soydaş
• Aynı soydan gelen, kökleri ortak olan kişi.
• Ankara
• Türkiye’nin başkenti
• Lefkoşa
• KKTC’nin başkenti
• AKDENİZ
• KARADENİZ

Öğretmene not: Noktalar yaklaşık konumlardır; haritada sınırlar gösterilmemiştir. Kıbrıs Akdeniz’de, Anadolu’nun hemen güneyindedir; KKTC adanın kuzeyindedir. Kıbrıs Barış Harekâtı 20 Temmuz 1974’te başladı. Kitapta Rauf Denktaş’ın bir çocukluk anısına yer verilir: Onu büyüten dedesi, 1878’de adada Türk bayrağının indirildiği ve İngiliz bayrağının çekildiği günü görmüş; Türklerin bir gün geri döneceğine inanmıştır. Kıbrıs Türkleri uzun yıllar varlıklarını ve bağımsızlıklarını korumak için kararlılıkla mücadele etti.

27. Lefkoşa’da bir Osmanlı izi: Büyük Han

• Tarihî bağlarımız
• Büyük Han’ın avlusu ve ortadaki küçük mescit (Lefkoşa)
• Osmanlılar Kıbrıs’ı fethettikten bir yıl sonra, 1572’de yaptırdı.
• İki katlı odalar avluyu çevreler; ortada şadırvanlı küçük bir mescit vardır.
• Bugün sanat atölyeleri, dükkânlar ve kafelerle yine bir buluşma yeri.
• Hanlar eskiden hangi insanları bir araya getirirdi?
• Farklı yerlerden gelen yolcuları ve tüccarları. Hanlar, kültürlerin buluştuğu yerlerdi.

Öğretmene not: Büyük Han, Kıbrıs’taki en büyük kervansaraydır. Osmanlılar adayı 1571’de Venediklilerden aldıktan bir yıl sonra, 1572’de yapılmıştır. Avlunun ortasında, altında abdest almak için şadırvan bulunan küçük bir mescit vardır. İki katlı, revaklı odaların bir avluyu çevrelemesi Anadolu’daki Osmanlı hanlarında da görülen bir düzendir. İngiliz yönetimi döneminde bir süre hapishane olarak kullanılan yapı, uzun bir onarımın ardından bugün sanat atölyeleri, dükkânlar ve kafelerin bulunduğu bir kültür merkezidir. Fotoğraf akşam çekilmiştir. Öğrencilere sorun: Bu yapı, Kıbrıs ile aramızdaki tarihî bağ hakkında bize ne anlatıyor?

28. KKTC: Türk dünyasının bir parçası

• KKTC bayrağının ortasında, Türk bayrağındaki gibi bir ay yıldız var; Türklüğü simgeler.
• Kırmızı şeritlerden üstteki Türkiye’yi, alttaki KKTC’yi simgeler.
• KKTC’yi kuran Rauf Denktaş, devletin ilk cumhurbaşkanı oldu.
• KKTC’de 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı da törenlerle kutlanır.
• Türk dünyası
• Dili, tarihi ve kültürü ortak olan Türk topluluklarının bütünü.
• KKTC’li bir çocuk 29 Ekim’de Türk bayrağı sallarken ne hissediyor olabilir?
• Türkiye’yi kendi ailesi gibi gördüğü için sevinç ve gurur duyar. Bu, iki ülkenin gönül bağını gösterir.

Öğretmene not: Bayraktaki simgelerin anlamı ders kitabındaki açıklamaya göre verilmiştir. Rauf Denktaş (1924–2012) KKTC’yi kurdu ve ilk cumhurbaşkanı oldu. Kitaptaki iki habere değinin: KKTC’de Cumhuriyetimizin 100. yılı ve 29 Ekim törenlerle kutlandı; Millî Savunma Bakanlığı Kıbrıs Barış Harekâtı’nın 50. yıl dönümünü andı. Önemli günlerin birlikte kutlanması iki ülke arasındaki tarih, kültür ve gönül birliğini gösterir.

29. Kültür adaya nasıl taşındı?

• Anadolu’dan Kıbrıs’a giden Türkler dillerini, inançlarını ve geleneklerini de götürdü.
• Bu kültür zamanla ada hayatıyla kaynaştı.
• Kıbrıs Türkleri bu kültürü kuşaktan kuşağa aktardı.
• Bugün iki ülkeye bakınca
• Pek çok benzerlik
• Türkçe, bayramlar, zeybek, tarhana, Türk kahvesi, ebru ve kilim
• Adaya özgü renkler
• Hellim peyniri, lefkara işi, testi oyunu ve Kıbrıs ağzı
• Kültürel etkileşim
• Farklı kültürlerin bir araya gelince birbirinden bir şeyler alması.

Öğretmene not: Kitaba göre Anadolu’dan adaya yerleşen Türkler dillerini, inançlarını ve yaşayış biçimlerini de beraberlerinde götürdü; bunlar zamanla adanın kendi kültürüyle kaynaştı ve sonraki kuşaklara aktarıldı. Bu yüzden iki ülke arasında pek çok ortak kültürel unsur vardır. Lefkara işi: keten kumaş üzerine işlenen geleneksel bir nakış. Testi oyunu: KKTC düğünlerinde, şeker ve para doldurulmuş bir testiyle oynanan geleneksel oyun. Kıbrıs ağzı: Kıbrıs Türklerinin konuştuğu Türkçenin yerel söyleyişi.

30. İki ülke, ortak sofra

• Tarhana çorbası
• İki mutfakta da sevilen, kışın sıcacık içilen çorba
• Hellim
• Kıbrıs’ın geleneksel peyniri; bugün Türkiye’de de çok sevilir.
• Kabak çiçeği dolması
• Kabak çiçekleri pirinçli içle doldurularak pişirilir.
• Enginar dolması
• Hem Türkiye’de hem KKTC’de sevilen bir sebze yemeği
• Bu sofrada senin de tanıdığın yemekler hangileri? Hangisini ilk kez duydun?

Öğretmene not: Kitapta tarhana, humus, hellim ve dolmalar (kabak çiçeği, enginar), iki mutfağın ortak lezzetlerine örnek olarak verilir. Ortak yemekler, aynı kökten gelen kültürün sofraya yansımasıdır. İsterseniz öğrencilere evde bu yemeklerden hangilerinin yapıldığını sorun.

31. Bir fincan kahvenin hatırı

• KKTC’de kahve ikramı
• KKTC’de Türk kahvesi evlerde yemeklerden sonra içilir; misafire de yanında bir bardak su ve turunç ya da ceviz macunuyla sunulur.
• İkram
• Konuğa yiyecek ya da içecek sunarak gönlünü hoş etmek.
• Atasözünü yorumlayalım
• “Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır.” sözü bize ne anlatıyor?
• Küçük bir iyilik ve ikram bile uzun yıllar unutulmaz; dostluğu güçlendirir.

Öğretmene not: Turunç macunu ve ceviz macunu, meyvenin şekerle pişirilmesiyle yapılan geleneksel tatlılardır. Türk kahvesi kültürü ve geleneği 2013’ten beri UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir. Misafire kahve ikramı hem Türkiye’de hem KKTC’de ortak bir gelenektir.

32. Ortak oyunlar, giysiler, el sanatları

• Zeybek
• Ege’de olduğu gibi KKTC’de de tek başına ya da halka olup oynanır.
• Cepken
• Gömlek üstüne giyilen işlemeli, kısa ve yakasız giysi
• Tarabulus kuşağı
• Trablusgarp’ta dokunup adaya geldiği için bu adı alan bel kuşağı
• Zembil
• Hasırdan örülen kulplu sepet; Anadolu’da da kullanılır.
• Ebru
• Su üzerindeki boyalarla yapılan desen kâğıda aktarılır.
• Kilim
• Tezgâhta elle dokunan desenli yaygı; iki ülkede de yaşar.

Öğretmene not: Kartları açtıktan sonra vurgulayın: Ortak kültürel ögeler, Türkiye ile KKTC arasındaki gönül bağının kanıtıdır. Kitaba göre zeybek, Aydın ve Muğla gibi Ege illerimizde yaygın bir halk oyunudur ve KKTC’de de severek oynanır. Tarabulus kuşağı ipek ya da koyun yününden yapılır, kök boyalarla boyanır; o dönemde Osmanlı toprağı olan Trablusgarp’ta dokunup adaya geldiği için bu adı almıştır. Anadolu’nun bazı köylerinde ve folklor kıyafetlerinde de görülür. Ahşap baskı da iki kültürde ortak el sanatlarındandır.

33. KKTC’deki bir arkadaşa mektup

• Etkinlik · Mektup
• Lefkoşa’da yaşayan, senin yaşındaki bir çocuğa mektup yazdığını düşün.
• Kendini, aileni ve şehrini tanıt.
• Yöreninden bir yemek, oyun ya da türkü anlat.
• Ona KKTC’deki bir gelenek hakkında soru sor.
• İki ülkenin ortak yönlerinden birini yaz.
• Mektubunu bir dostluk cümlesiyle bitir.
• Gönül bağı
• İnsanları birbirine sevgiyle bağlayan güçlü duygu.
• Örnek kapanış
• “Aramızda deniz var ama gönlümüz bir.”

Öğretmene not: Mektuplar sınıf panosunda sergilenebilir; kardeş okul varsa öğretmen gözetiminde gönderilebilir. Etkinlik, süreç bileşeni b’ye (yazılı ürüne dönüştürme) hizmet eder. Ders kitabı, iki ülke arasındaki bağları vurgulayan slogan cümleler yazılmasını da önerir.

34. Saygıyla birlikte yaşamak

• Farklı kültürlerden insanları neler bir araya getirir? Saygı birlikte yaşamayı nasıl güzelleştirir?
• Buluşma nedenleri
• Misafirperverlik
• Uyum ve destek
• Ön yargı ve merak
• Kukla canlandırma
• Ürün ve sunum

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğrafta Kapadokya’da Göreme vadileri üzerinde uçan sıcak hava balonları görülüyor. Ders kitabı da Kapadokya’yı turizm merkezlerimizden biri olarak anar: Dünyanın dört bir yanından gelen turistler burada kültürümüzü tanır.

35. Kültürleri buluşturan durumlar

• Turizm
• Kapadokya’yı, Efes’i gezen turistler kültürümüzü yakından tanır.
• Eğitim
• Yabancı öğrenciler ülkemizde, bizim öğrencilerimiz yurt dışında okur.
• Çalışma
• İnsanlar iş için başka ülkelere gider; kültürlerini de götürür.
• Göç ve sığınma
• Savaştan kaçan aileler ülkemize sığınır, yeni komşularımız olur.
• Spor
• Etnospor gibi festivaller farklı ülkelerin sporcularını buluşturur.
• Sanat ve şenlik
• 23 Nisan şenlikleri, konserler ve sergiler dünyayı bir araya getirir.

Öğretmene not: Düşünelim: Senin çevrende farklı kültürlerden insanlar hangi durumlarda bir araya geliyor? Program, farklı kültürlerden insanları buluşturan durumların örnek olaylarla sorgulanmasını önerir (SDB2.3). Kitaptaki haberlerde turizm (Kuşadası’na yıllardır gelen bir turist), eğitim (Rize’de okuyup horon öğrenen bir öğrenci), göç ve sığınma (Türk ve Suriyeli ailelerin birlikte kurduğu sofra), çalışma (Almanya’da döner) ve yurt dışında eğitim örnekleri vardır. Etnospor Kültür Festivali’nde yağlı güreş, cirit ve okçuluk gibi geleneksel sporlar sergilenir.

36. Türk misafirperverliği

• Ülkemize eğitim, turizm ya da iş için pek çok misafir gelir.
• Kim olursa olsun misafirimizi güler yüzle ağırlarız; dilini, dinini, rengini sormayız.
• Bu sıcaklıktan etkilenen bazı misafirler ülkemize yerleşmeyi seçer.
• Böylece milletler arasında dostluk artar, ön yargılar azalır.
• Misafirperverlik
• Konuk ağırlamayı sevmek; konuğa saygı ve sevgiyle davranıp ikramda bulunmak.
• Misafir on kısmetle gelir, birini yer, dokuzunu bırakır.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Misafir ağırlamak bir yük değil, bereket ve mutluluk getiren bir iştir. Kitaba göre misafirperverlik kültürümüzün önemli bir değeridir; misafirperverliğimizden etkilenen bazı misafirler ülkemize yerleşiyor, bu da milletler arasındaki etkileşimi artırıyor ve ön yargıları azaltıyor. Kitaptaki karekodlu içerikte yabancıların gözünden Türkiye’ye dair örnekler vardır.

37. Uyum iki yönlü bir yoldur

• Ülkemiz zor günlerde Balkanlar’dan Suriye’ye pek çok yerden gelen milyonlarca insana kapısını açtı. Birlikte huzurla yaşamak için iki taraf da çaba gösterir.
• Ev sahibi
• Yeni gelen
• Kapısını açar, yol gösterir
• Selam verir, oyuna çağırır
• Dili ve çevreyi tanıtır
• Yeni yurdunu tanımaya çalışır
• Türkçe öğrenir
• Gelenek ve kurallara saygı gösterir
• Uyum
• Yeni bir ortama alışıp oradaki insanlarla huzur içinde yaşayabilme.
• Saygı karşılıklı olunca birlikte yaşamak kolaylaşır.

Öğretmene not: Kitaba göre milletimiz, geçmişten bugüne hep mazlumun yanında yer aldı; son yüzyılda Balkanlar’dan, Kafkasya’dan, Afganistan’dan, Irak’tan ve Suriye’den gelen milyonlarca insan ülkemize sığındı. Devletimiz savaş ve iç karışıklıktan kaçan pek çok kişiye geçici koruma sağladı; uyum için projeler yürütüldü. Örneğin Türk Kızılayının bir toplum merkezinde Türk ve Suriyeli aileler ramazanda bir “dostluk sofrası” kurup yöresel yemeklerini paylaştı. Bu konuyu işlerken sınıftaki göçmen ya da sığınmacı öğrencilerin duygularını gözetin.

38. Örnek olay: Merdivendeki selam

• Etkinlik · Örnek olay
• Ne yanlış gitti?
• Apartmana Japonya’dan bir aile taşındı. Küçük Hana, merdivende Deniz’e eğilerek selam verdi. Deniz’in arkadaşları kıkırdayıp onu taklit etti.
• Hana kendi kültürünün selamını verdi. Taklit etmek onu kırar; selamına gülümseyerek karşılık vermek saygıdır.
• Ön yargı
• Bir kişi ya da topluluk hakkında, onu tanımadan önceden edinilen yargı.
• Sen olsan?
• Hana’nın yerinde ne hissederdin? Ertesi gün Deniz ona nasıl bir jest yapabilir?
• Örnek: Hana’yı oyuna çağırıp ona “Merhaba” demeyi öğretebilir, ondan da Japonca selamı öğrenebilir.

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. Tartışmayı empatiye bağlayın: Başka bir ülkeye taşınsaydık ve bizim el öpme geleneğimize gülünseydi ne hissederdik? Farklı bir selam “tuhaf” değil, yalnızca başka bir kültürün parçasıdır. Bu örnek olay, kültürleri buluşturan durumlarda saygının önemini sorgulatır.

39. Ön yargı mı, merak mı?

• mı?
• Ön yargı
• Tanımadan yargılamak
• “Bu yemeği hiç görmedim, kesin kötüdür. Tatmam bile!”
• Merak
• Sorarak tanımak
• Önce sorar, sonra tadar; kendi kültürünü de paylaşır.
• Bunun adı ne, nasıl yapılıyor? Ben de sana mantıyı anlatayım!
• Okulun kültür gününde hangisi yeni bir arkadaşlık başlatır? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Merak. Soru soran ve kendi kültürünü paylaşan kişi karşısındakine değer verdiğini gösterir; ön yargı ise tanımadan dışlar ve kırar. Öğrencilere, önce tanımadan yargıladıkları ama sonra sevdikleri bir yemek, oyun ya da şarkı olup olmadığını sorun.

40. Hem sahip çıkarım hem saygı duyarım

• Kendi kültürüme sahip çıkarım
• Türkçeyi doğru ve güzel konuşurum.
• Bayramlarımızı, geleneklerimizi yaşatırım.
• Türkülerimizi, oyunlarımızı öğrenip öğretirim.
• Başka kültürlere saygı duyarım
• Farklı kıyafet, yemek ve inançlarla alay etmem.
• Tanımadan yargılamam; merak eder, sorarım.
• İnsanları farklılıklarıyla olduğu gibi kabul ederim.
• Saygı, kendi kültürümüzü unutmak değildir: Kendi değerlerimizi yaşatır, başkalarınınkine de değer veririz.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin insanların farklı kültür ve inançlara sahip olabileceğini fark etmelerini, millî ve manevi değerlerin yaşatılmasında sorumluluk üstlenmelerini bekler (D14.3, D19.3); farklı toplumların kültürlerine saygılı olmanın önemi de vurgulanır. İki sütunun birbirini tamamladığını gösterin: Kendi kültürünü seven, başkasının da kendi kültürünü sevdiğini anlar.

41. Kukla sahnesi: Senaryolarımız

• Etkinlik · Kukla canlandırma
• 1. Yeni sınıf arkadaşı
• Güney Kore’den gelen Min-ji Türkçeyi yeni öğreniyor; teneffüste yalnız kalıyor.
• 2. Yayladaki misafirler
• Turist bir aile horon halkasına katılmak istiyor ama adımları bilmiyor.
• 3. Kültür günü sofrası
• Biri, arkadaşının getirdiği yöresel yemek için “Bu ne biçim şey?” dedi.
• Nasıl yapacağız?
• Eşit sayıda kişiden oluşan gruplar bir senaryo seçer; olayı el kuklalarıyla 2–3 dakikada canlandırır.
• İzleyenler, sahnede saygının nasıl gösterildiğini söyler.

Öğretmene not: Program, örnek olaylardan hareketle benzer durumları içeren senaryoların el kuklalarıyla canlandırılmasını önerir; ipli kukla, gölge oyunu ya da tiyatro kuklası da kullanılabilir (E2.1, E2.2, E2.3, SDB2.2). Bir önceki derste öğrencilerden çorap, düğme ve iplikle ailece el kuklası hazırlamaları istenebilir. Senaryolar kurgusaldır; gruplar olayın sonunu saygılı davranışlarla kendileri tamamlar. Gölge oyunu seçen gruplar Karagöz ile Hacivat’tan ilham alabilir.

42. Sahneden sonra konuşalım

• Etkinlik · Kukla canlandırma
• Saygı neyi değiştirdi?
• Sahnelerde saygılı davranışlar olayın sonunu nasıl etkiledi?
• Kırgınlık yerine dostluk doğdu; yeni gelenler kendini güvende ve mutlu hissetti.
• Farklılıkları kabul etmek
• İnsanları dili, kıyafeti, inancı ve alışkanlıklarıyla olduğu gibi benimsemek.
• Ya saygı olmasaydı?
• Aynı sahnede biri alay etseydi ya da dışlasaydı neler olurdu?
• Kırgınlık, yalnızlık ve küslük olurdu; birlikte yaşamak zorlaşırdı.

Öğretmene not: Program, canlandırılan durumlardan hareketle kültürel özelliklere saygı duymanın önemini ve insanları farklılıklarıyla kabul etmenin gerekliliğini ortaya koymayı önerir (D15.1). Her gruptan, sahnesinde saygıyı gösteren bir cümleyi tahtaya yazmasını isteyin. Süreç bir çalışma yaprağıyla değerlendirilebilir.

43. Saygıyı anlatan bir ürün

• Etkinlik · Ürün ve sunum
• Grubunuzla “Kültürlere saygı birlikte yaşamayı nasıl etkiler?” sorusunu anlatan bir ürün hazırlayın.
• Türünü seçin: afiş, çizgi roman, kısa video, dijital pano ya da slogan.
• Bu dersten en az iki örnek kullanın: oyunlar, 23 Nisan, KKTC…
• Saygının birlikte yaşamaya etkisini açıkça gösterin.
• Ürününüzü sınıfa sunun, arkadaşlarınızın sorularını cevaplayın.
• Afiş
• Bir düşünceyi resim ve kısa yazıyla duyurmak için hazırlanan büyük ilan.
• Örnek slogan
• “Renkler farklı, gökkuşağı bir.”

Öğretmene not: Program, grupların kültürel özelliklere saygı duymanın birlikte yaşamaya etkisine yönelik yazılı, görsel ya da dijital ürünler hazırlamasını ve bu ürünlerden yola çıkarak sunum yapmasını önerir. Örnek slogan yalnızca fikir vermek içindir; özgün ürünü teşvik edin. Dijital ürünlerde başkalarının fotoğraflarını ve adlarını izinsiz kullanmamayı hatırlatın.

44. Saygı birlikte yaşamaya ne katar?

• Herkes kendini güvende ve değerli hisseder.
• Ön yargılar azalır, yeni dostluklar kurulur.
• Milletler arasında yakınlık ve barış güçlenir.
• Toplumda birlik, beraberlik ve huzur artar.
• Birlik ve beraberlik
• Bir toplumun üyelerinin ortak duygu ve amaçlarla uyum içinde bir arada olması.
• Kültürlere saygı duymak birlikte yaşamayı nasıl etkiler? Tek cümleyle anlat.
• Örnek: Farklılıklara saygı gösterirsek kırgınlık yerine dostluk olur, hep birlikte huzurla yaşarız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Öğrenciler kültürel özelliklere saygı duymanın birlikte yaşamaya etkisini kendi cümleleriyle ifade etsin. Birkaç cümleyi tahtaya alıp ortak noktalarını bulun. Kitap da bu amaçla kısa bir metin yazılmasını önerir.

45. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sorularımıza dönelim
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

46. Anahtar kavramlar

• Kültür
• Bir milletin tarih boyunca oluşturduğu maddi ve manevi değerlerin bütünü.
• Gelenek
• Eskiden beri süren ve kuşaktan kuşağa aktarılan alışkanlık ve davranışlar.
• Kültürel zenginlik
• Farklı kültürlerin bir arada bulunmasından doğan çeşitlilik ve renklilik.
• Saygı
• Başkalarının duygu, düşünce ve değerlerini önemseyip onlara özenle davranmak.
• Birlik ve beraberlik
• Bir toplumun üyelerinin ortak duygu ve amaçlarla uyum içinde bir arada olması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 1. öğrenme alanının anahtar kavramları: birlik ve beraberlik, dayanışma, grup, hak, kültür, rol, saygı, sorumluluk, STK, yardımlaşma. Bu derste kültür, saygı ve birlik ve beraberlik işlendi; grup, rol, hak ve sorumluluk bir önceki konuda (SB.5.1.1), dayanışma, yardımlaşma ve STK sıradaki konuda (SB.5.1.3) ele alınır.

47. Özet: Saygıyla birlikte yaşamak

• Huzurla birlikte yaşamak
• Kültür
• Maddi ve manevi değerlerimizin bütünü
• Kültürel miras
• Oyun, sanat ve gelenekleri yaşatmak
• Farklı kültürler
• Benzerlik yakınlaştırır, fark zenginleştirir
• KKTC
• Ortak tarih, dil, sofra ve el sanatları
• Buluşma nedenleri
• Turizm, eğitim, çalışma, göç, spor, sanat
• Saygı
• Alay etmemek, merak etmek, kabul etmek
• Her kılçığa bu dersten bir örnek ekleyin: Hangi örnek saygıyı en iyi anlatıyor?

Öğretmene not: Balık kılçığı burada konunun özeti olarak kullanıldı: Kılçıklar, birlikte yaşamayı güçlendiren bilgi ve davranışları gösterir. Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa sunudan bir örnek (mangala, Aigerim, Lefkoşa, Hana gibi) yazabilir.

48. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Kültürlere neden saygı duymalıyız? Çünkü saygı, farklı insanların huzurla bir arada yaşamasını sağlar.
• Örnekle açıklamak
• Bir düşünceyi, incelediğimiz bir olay ya da bilgiyle desteklemek.
• Hâlâ merak ettiklerimiz
• Cevabını bulamadığınız sorular hangileri? Onları nereden araştırabiliriz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve bu cevabı hangi örnekle desteklediğini söylesin. Cevaplanamayan sorular için ders kitabını ve güvenilir dijital kaynakları önerin.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Kültür yalnızca elle tutulabilen eşyalardan oluşur.
• Kültürün dil, inanç, türküler ve bayramlar gibi elle tutulamayan manevi ögeleri de vardır.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Körebe ve beştaş gibi oyunlar başka ülkelerde de oynanır.
• Bu oyunlar Almanya’dan Kazakistan’a, Güney Kore’den Yunanistan’a kadar pek çok ülkede bilinir. Ortak oyunlar kültürleri yakınlaştırır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Kıbrıs, 1571’de Osmanlı Devleti tarafından fethedilmiştir.
• Kıbrıs’ın Türk yurdu oluşu bu fetihle başladı; o günden bu yana adayla tarihî ve kültürel bağlarımız sürüyor.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• 23 Nisan şenliklerine yalnızca Türkiye’deki çocuklar katılabilir.
• Şenliklere farklı ülkelerden çocuklar da konuk olur; kültürlerini tanıtır, dostluk kurarlar.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Yeni gelen bir arkadaşın konuşmasını taklit edip ona gülmek saygısızlıktır.
• Taklit ve alay kişiyi kırar, yalnız bırakır. Farklı konuşmak da kültürel bir özelliktir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Başka kültürlere saygı duymak için kendi kültürümüzden vazgeçmemiz gerekir.
• Hem kendi kültürümüzü yaşatır hem başka kültürlere saygı duyarız; ikisi birbirini tamamlar.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci, farklı ülkelere ait kültürel özellikleri sınıflandırma tablosuna yerleştiriyor.
• Sarafan
• Giyim-kuşam
• Plov
• Yemek
• Gadulka
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Kutlama
• Müzik
• Gelenek ve görenek
• C
• Gadulka, Bulgaristan’a ait yaylı bir çalgıdır; bu yüzden müzik satırına yazılır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Türkiye ile KKTC’nin ortak kültürel ögelerinden biri değildir?
• Zeybek oyunu
• Misafire kahve ikramı
• Tarhana çorbası
• Maslenitsa şenliği
• D
• Maslenitsa, Rusya’da baharı karşılamak için yapılan bir şenliktir. Zeybek, kahve ikramı ve tarhana iki ülkenin ortak kültüründendir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Okul şenliğinde sahneye başka bir yöreden gelen halk oyunu ekibi çıktı. Arda, gösteriyi izlemeden “Bu oyun kesin sıkıcıdır.” dedi.
• Arda’nın bu davranışı aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanabilir?
• Ön yargı
• Misafirperverlik
• Dayanışma
• Merak
• A
• Arda oyunu hiç izlemeden, tanımadan yargılamıştır. Bir şeyi tanımadan önceden edinilen yargıya ön yargı denir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir mahallede her ay “komşu sofrası” kuruluyor. Farklı şehirlerden ve ülkelerden gelen aileler yöresel yemeklerini getirip paylaşıyor. Bir yıl sonra küslükler azalıyor, çocuklar birlikte oynamaya başlıyor.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Yemek yapmak herkesin görevidir.
• Kültürel özellikleri paylaşmak birlikte yaşamayı güçlendirir.
• Komşular aynı şehirden olmalıdır.
• Farklı yemekler insanları birbirinden uzaklaştırır.
• B
• Paylaşılan sofralar insanları tanıştırmış, küslükleri azaltmış ve dostlukları artırmıştır. Diğer yargılara bu bilgilerden ulaşılamaz.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda bazı durumlar verilmiştir.
• I. Bir Japon turistin Kapadokya’yı gezmesi
• II. Bir Türk öğrencinin Almanya’da üniversite okuması
• III. Farklı ülkelerden sporcuların bir festivalde yarışması
• Bunlardan hangileri farklı kültürlerden insanları bir araya getiren durumlara örnektir?
• Yalnız I
• I ve II
• II ve III
• I, II ve III
• D
• Turizm, eğitim ve spor; üçü de farklı kültürlerden insanların tanışıp kaynaşmasını sağlar.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Sınıfımıza yeni katılan Lina, ülkesindeki savaş nedeniyle ailesiyle Türkiye’ye geldi. Türkçeyi yeni öğreniyor.
• Aşağıdakilerden hangisi Lina’nın sınıfa uyum sağlamasına en çok katkı sunar?
• Türkçesi gelişene kadar onu gruplara almamak
• Hatalarını herkesin önünde düzeltmek
• Onu oyunlara katıp kelime öğrenmesine yardım etmek
• Onunla yalnızca öğretmen aracılığıyla konuşmak
• C
• Oyuna katılan Lina yalnız kalmaz; arkadaşlarıyla konuştukça Türkçesi de gelişir.

61. Kim bilecek?

• Boyaların su üzerinde desen oluşturduğu, UNESCO listesindeki geleneksel sanatımız hangisidir?
• Ebru
• 15 Kasım 1983’te kurulan KKTC’nin ilk cumhurbaşkanı kimdir?
• Rauf Denktaş
• Her oyuncunun önünde altı kuyu ve bir hazine bulunan geleneksel akıl oyunu hangisidir?
• Mangala

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Yardımlaşma ve dayanışma ne demektir? Birer örnek verebilir misin?
• Geçmişte insanlar ihtiyaç sahiplerine onları incitmeden nasıl yardım ederdi?
• Çevremizde yardımlaşma çalışmaları yapan hangi kurum ve kuruluşlar var?
• Sınıfça hangi sosyal sorumluluk projesini hayata geçirebiliriz?
• Ailenden ya da komşularından, çevrende yapılmış bir yardımlaşma örneğini dinle ve defterine not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.1.3 “Yardımlaşma ve Dayanışma Faaliyetlerinin Toplumsal Birliğe Etkisi”. Bu derste öğrendiğimiz saygı ve birlikte yaşama kültürü, yardımlaşma ve dayanışmanın temelini oluşturur. İkinci sorunun ipucu: Selçuklu ve Osmanlı döneminde kullanılan sadaka taşları.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 1. öğrenme alanı (Birlikte Yaşamak), SB.5.1.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; sınırları göstermez.

64. Görsel kaynakları

• Çiçek motifli bir ebru
• Brcan · CC0 · Wikimedia Commons: Ebru Sanatı Resim Art.jpg
• Davul eşliğinde zeybek oyunu
• Turpcan · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Asalet ve Cesaretin Dansı; Zeybek Oyunu.jpg
• Kayık biçimli mangala tahtası, Gine-Bissau (19. yüzyıl, Brooklyn Müzesi)
• Yazarı bilinmiyor · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Brooklyn Museum 22.239 Mancala Game Board.jpg
• El yapımı marteniçkalar, Bulgaristan
• Petko Yotov ( user:5ko ) · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Martenitsa-hand-made.jpg
• Türkmen halısı, Saryk boyu (19. yüzyıl, Cleveland Sanat Müzesi)
• clevelandart.org · CC0 · Wikimedia Commons: Turkmenistan or Afghanistan, Saryk tribe, 19th century - Turkmen Main Carpet - 2006.201 - Cleveland Museum of Art.tif
• Rus kadınlarının bayram giysisi: sarafan (19. yüzyıl, Perm yöresi)
• Лапоть · CC0 · Wikimedia Commons: Russian holiday female dress - Perm', 19c - State Historical Museum of the Southern Urals.jpg
• Ebru teknesinde, su üzerinde lale deseni
• Artofebru · CC0 · Wikimedia Commons: Tulips in a Marbling trayss.jpg
• KKTC ve Türkiye bayrakları, Lefkoşa
• Adam Jones from Kelowna, BC, Canada · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Flags of Turkey and Northern Cyprus - Northern Nicosia - Turkish Republic of Northern Cyprus - 01 (28439610076).jpg
• Büyük Han’ın avlusu ve ortasındaki mescit, Lefkoşa
• Diego Delso · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Gran Posada, Nicosia Norte, Chipre del Norte, 2021-12-13, DD 37-39 HDR.jpg
• Göreme vadileri üzerinde sıcak hava balonları, Kapadokya
• MusikAnimal · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Hot air balloons over valleys near Göreme, Cappadocia at dawn.JPG