5. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: Bütçe Planlama

1. Paranın Yol Haritası

• Paranın
• Yol Haritası
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• İhtiyaç mı, istek mi? Gelirimizi ve giderimizi nasıl dengeler, harçlığımızla nasıl bütçe yaparız?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.5.5.2 (2026-2027 yıllık planında 30–31. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: bütçe için gerekli kaynakları belirleme (Bölüm 1–2 ve Bölüm 4’ün başı), bu kaynakları temin etme ve etkin kullanmaya yönelik bir taslak oluşturma (Bölüm 4, performans görevi). Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır; tutarlar yalnızca hesaplama örneğidir.

2. Merak edelim

• Bir şeyi çok istemek, ona gerçekten ihtiyacımız olduğunu mu gösterir?
• Harçlığın hafta bitmeden tükenirse ne yaparsın? Bunu nasıl önleyebilirsin?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Evimizin bütçesini kim planlar?
• Ne?
• Bütçe ne demektir?
• Nerede?
• Paramızı en çok nerede harcarız?
• Ne zaman?
• Ne zaman para biriktirmeliyiz?
• Nasıl?
• Harçlığımı nasıl planlarım?
• Neden?
• Tasarruf neden önemlidir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın (süreç bileşeni a için hazırlık). Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• İhtiyaç mı, istek mi?
• Temel ihtiyaçlar, öncelik, 10 saniye kuralı
• Bütçe nedir?
• Gelir, gider, denge ve aile bütçesi
• Tasarrufun gücü
• Para ve enerji tasarrufu, faydaları, atasözleri
• Harçlığımı planlıyorum
• Gelir kaynaklarım, bütçe planı, bir haftalık deneme
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. İhtiyaç mı, istek mi?

• Neye gerçekten ihtiyacımız var, neyi yalnızca istiyoruz? Doğru seçim, bütçenin ilk adımıdır.
• İhtiyaç
• İstek
• Temel ihtiyaçlar
• Öncelik sırası
• 10 saniye kuralı
• Bilinçli tüketici

5. Her gün seçim yaparız

• Kahvaltı eder, okula gider, akşam sıcak evimizde uyuruz. Bunlar hayatımız için gereklidir.
• Yeni bir top, bir dondurma, bir oyun da isteriz. Bunlar bizi mutlu eder.
• Ama paramız sınırlıdır; istediğimiz her şeyi aynı anda alamayız.
• Bu yüzden harcamadan önce seçim yaparız: Hangisi önce gelmeli?
• Mal ve hizmet
• Mal: ekmek, defter gibi elle tutulan ürünler. Hizmet: muayene, ulaşım gibi bizim için yapılan işler.
• Bugün kullandığın şeylerden hangileri olmasa olmazdı?
• Örneğin su, kahvaltı, mont, defter ve kalem. Şeker ya da oyuncak olmasa da olurdu.

Öğretmene not: Konuya günlük hayattan girin. Tahtada iki sütun açın: “Olmasa olmaz” ve “Olsa iyi olur”. Öğrenciler bir gün içinde kullandıkları mal ve hizmetleri bu sütunlara yerleştirsin. Sonraki slaytta bu sütunlar “ihtiyaç” ve “istek” adını alacak.

6. İhtiyaç ve istek

• İhtiyaç
• Sağlıklı yaşamak için mutlaka karşılanmalıdır.
• Karşılanmazsa hayatımız zorlaşır.
• Tekrarlanır: Doyarız, sonra yine acıkırız.
• İstek
• Yaşamak için şart değildir ama bizi mutlu eder.
• Kişiden kişiye değişir.
• Sınırsızdır: Biri karşılanınca yenisi doğar.
• Sağlıklı bir hayat için karşılamak zorunda olduğumuz mal ve hizmetler.
• Yaşamak için gerekmeyen ama sahip olunca bizi mutlu eden mal ve hizmetler.
• Susuzluğu gidermek ihtiyaç mı? Peki bunu yalnızca en sevdiğin meyve suyuyla yapmak?
• Susuzluğu gidermek ihtiyaçtır; bunu özellikle sevdiğimiz bir içecekle yapmak istektir.

Öğretmene not: Harcamalarımızın hepsi aynı değildir: Kimi zorunludur, kimi yalnızca hoşumuza gider. Önceki dersin sonunda öğrencilerden bir hafta boyunca harcamalarını yazıp her birinin yanına “ihtiyaç” mı, “istek” mi olduğunu not etmeleri istenmişti; bu listeleri burada kullanın. Tanımları öğrencilerin kendi örnekleriyle somutlaştırın. İhtiyaçların tekrarlandığını (susarız, su içeriz, bir süre sonra yine susarız) ve isteklerin kişiden kişiye değiştiğini vurgulayın. İstekler kötü değildir; ama bütçede ihtiyaçlardan sonra gelir.

7. Temel ihtiyaçlarımız

• Beslenme
• Büyümek ve sağlıklı kalmak için yemeye, içmeye ihtiyacımız var.
• Barınma
• Bizi soğuktan, sıcaktan ve tehlikelerden koruyan bir eve ihtiyacımız var.
• Giyinme
• Mevsime uygun giysiler bizi soğuktan ve sıcaktan korur.
• Sağlık
• Hastalanınca doktora gider, gerekirse ilaç kullanırız.
• Okula gitmek, defter ve kitap almak sence ihtiyaç mı, istek mi?
• İhtiyaç. Eğitim de hayatımız için gereklidir; okul için gereken araç gereç de ihtiyaçlarımız arasındadır.

Öğretmene not: Ders kitabı beslenme, giyim ve barınmayı temel ihtiyaçlar arasında sayar; sağlık da yaşamak için zorunludur. Kartları tek tek açarken sorun: Bu ihtiyaç karşılanmazsa ne olur?

8. Kamp çantası

• Etkinlik · Öncelik belirleme
• Çantana ne koyarsın?
• Bir haftalık okul kampına gidiyorsun. Çantana yalnızca beş şey sığıyor. Önce neleri koyarsın?
• Örnek: matara, mevsime uygun giysi, diş fırçası, varsa ilacın, el feneri. Oyuncak ancak yer kalırsa girer.
• Öncelik
• Bir şeyin, önemi nedeniyle başka şeylerden önce gelmesi.
• Listeler aynı mı?
• Listeni bir arkadaşınınkiyle karşılaştır. Hangi eşyalarda anlaştınız, hangilerinde ayrıldınız? Neden?

Öğretmene not: Öğrenciler önce tek başına beş eşya seçsin, sonra ikili karşılaştırsın. Ortak seçilen eşyaların çoğunun ihtiyaç, farklı seçilenlerin çoğunun istek olduğunu fark ettirin: İhtiyaçlar çoğu insanda ortaktır, istekler kişiden kişiye değişir.

9. Yeni çanta: İhtiyaç mı, istek mi?

• Aynı ürün, farklı durum
• Deniz
• Birinci durum
• Deniz’in tek okul çantasının askısı koptu, dibi de yırtıldı. Kitapları yolda düşüyor. Yeni bir çanta almak istiyor.
• Selin
• İkinci durum
• Selin’in sağlam bir okul çantası var. Arkadaşında gördüğü ışıklı çantadan da almak istiyor.
• Onunki ışık saçıyor, benimki sıradan!
• Hangisi için yeni çanta ihtiyaç, hangisi için istek? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Deniz için yeni çanta ihtiyaçtır, çünkü eskisi artık işini görmüyor. Selin için istektir, çünkü sağlam bir çantası var. Aynı ürün, kişinin durumuna göre ihtiyaç da istek de olabilir. Ek soru: Çantası yalnızca biraz yırtılmış olsaydı Deniz ne yapabilirdi? (Tamir ettirmek de bir tasarruf yoludur.)

10. Önce ihtiyaçlar, sonra istekler

• Önce temel ihtiyaçlar: beslenme, barınma, giyinme, sağlık.
• Sonra diğer ihtiyaçlar: okul araç gereci, ulaşım.
• Beklenmedik durumlar için bir miktar birikim.
• Para artarsa iki yol var
• İsteği karşılamak
• Bütçeye uyan bir isteğimizi seçerek alırız.
• İsteği ertelemek
• Biraz daha biriktirip isteğimizi sonraya bırakırız.
• Erteleme
• Bir isteği hemen karşılamayıp daha uygun bir zamana bırakmak.

Öğretmene not: Sıralamayı bir merdivene benzetin: Alt basamak sağlam olmadan üste çıkılmaz. İstekler kötü değildir; ihtiyaçlar karşılandıktan sonra bütçede yer varsa seçilerek karşılanabilir.

11. 10 saniye kuralı

• Alışverişten önce
• Kasada ödeme yapmadan önce dur ve 10 saniye düşün. Kendine şu dört soruyu sor:
• İhtiyaç mı, istek mi? “Olmasa da olur.” diyorsan bu bir istektir.
• Bütçemde yeri var mı? Parası ayrılmamışsa almak beni sıkıntıya sokar.
• Daha uygununu bulabilir miyim? Başka yerlerde fiyatına ve kalitesine bakarım.
• Benzeri elimde var mı? Varsa yenisini almadan önce iki kez düşünürüm.
• Piyasa araştırması
• Bir ürünü almadan önce farklı yerlerdeki fiyatını ve kalitesini karşılaştırmak.
• Dört cevap da “al” diyorsa alırsın; biri bile “dur” diyorsa vazgeç ya da bekle.

Öğretmene not: Ders kitabındaki “10 saniye kuralı”, alışverişte ödeme yapmadan önce sorulacak dört soruya dayanır. Kuralı canlandırın: Bir öğrenci kasiyer olsun, diğeri 10 saniye boyunca soruları yüksek sesle sorup kararını versin.

12. Örnek olay: Kırtasiyedeki karar

• Etkinlik · 10 saniye kuralı
• Kırtasiyede 36 renkli, parıltılı bir kalem seti gördüm. Çok güzeldi! Ama evde 12 renkli setim duruyor. Üstelik harçlığımın yarısı gidecekti.
• Kerem
• 5. sınıf öğrencisi
• Kerem’in 10 saniyesi
• İhtiyaç mı? Kalemlerim var; bu bir istek.
• Bütçemde yeri var mı? Beslenmeme az para kalır.
• Daha uygunu var mı? Başka yere hiç bakmadım.
• Benzeri var mı? Evet, 12 renkli setim var.
• Kerem sence ne yapmalı? Sen olsan nasıl karar verirdin?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Dört cevap da “dur” diyor; Kerem seti şimdi almamalı. Set hâlâ çok istediği bir şeyse birikim yapıp ileride, fiyatları karşılaştırarak alabilir. Amaç isteklerden vazgeçmek değil, onları plana bağlamaktır. İsterseniz iki öğrenci Kerem ile satıcıyı canlandırsın.

13. Bilinçli tüketici olalım

• Reklamı gördün mü?
• Reklamda çok eğlenceli görünen bir oyuncak gördün. Hemen almalı mısın?
• Hayır. Reklam isteğimizi artırır. Karar verirken ihtiyacımı ve bütçemi düşünürüm.
• Bilinçli tüketici
• İhtiyacını bilen, bütçesini aşmayan, fiyat ve kaliteyi karşılaştıran, israf etmeyen kişi.
• Paketin üstünde ne var?
• Marketten paketli bir yiyecek alırken nelere bakarsın?
• Son kullanma tarihine, içindekilere ve fiyatına bakarım. Fişimi de alırım.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin bilinçli tüketici olmanın gerekliliklerini fark etmelerini ister (D17.1). Bilinçli tüketicinin davranışlarını tahtada listeleyin: ihtiyacı kadar almak, fiyat ve kaliteyi karşılaştırmak, son kullanma tarihine bakmak, fiş almak, israf etmemek.

14. Pazarda bilinçli alışveriş

• Piyasa araştırması
• Haftalık semt pazarında bir meyve tezgâhı, Ankara
• Tezgâhtaki kartta ürünün kilo fiyatı yazar. Fiyatı öğrenmeden alışveriş yapmayız.
• Birkaç tezgâhı gezip fiyatı ve tazeliği karşılaştırırız. Bu bir piyasa araştırmasıdır.
• Listemizdeki kadar alırız. Fazlası bozulup çöpe gider; bu da israftır.
• Pazara giderken yanına bir alışveriş listesi almak bütçene nasıl yardım eder?
• Yalnızca ihtiyacımız olanı alırız. Plansız harcama yapmaz, israfı önleriz.

Öğretmene not: Fotoğraf 2017’de Ankara’nın Çankaya ilçesinde kurulan bir semt pazarında çekildi; karttaki fiyat o yıla aittir, bugünkü fiyatları yansıtmaz. Önce fotoğrafı sessizce inceletin: Tezgâhta hangi ürünler var? Bunlar ihtiyaç mı, istek mi? (Beslenme temel bir ihtiyaçtır.) Ardından 10 saniye kuralının “Daha uygununu bulabilir miyim?” sorusunu hatırlatın: Pazarda tezgâhları dolaşıp karşılaştırmak bu sorunun cevabını bulmanın bir yoludur.

15. Bütçe nedir?

• Para bir yerden gelir, bir yere gider. Bütçe, bu yolculuğu önceden planlamamızı sağlar.
• Gelir
• Gider
• Bütçe dengesi
• Aile bütçesi
• Bütçenin faydaları
• Finansal okuryazarlık

16. Para nereden gelir, nereye gider?

• Elimize giren paraya gelir, harcayıp elimizden çıkan paraya gider denir.
• Maaş, harçlık
• Cüzdan
• Gelir: Elimize giren para
• Ailede çalışanların maaşı
• Harçlık, bayram harçlığı
• Harcamalar
• Gider: Elimizden çıkan para
• Kira, fatura, market, kırtasiye
• Gezi, sinema, oyuncak
• Harcama
• Bir mal ya da hizmet almak için para ödemek.
• Sağlıklı bir bütçede gider, geliri aşmaz.

Öğretmene not: Gelir ve gideri öğrencilerin hayatına bağlayın: Harçlık gelirdir, kantinde yapılan alışveriş giderdir. Kumbaradaki birikim de gerektiğinde kullanılabilecek bir kaynaktır. İhtiyaç ve isteklerimiz için yaptığımız bütün harcamalar giderlerimizin içindedir.

17. Bütçe nedir?

• Bütçe, bir kişinin, ailenin ya da kurumun belli bir süre için önceden planladığı gelir ve giderlerin tümüdür.
• Harçlığımızı haftalık planlayabiliriz.
• Aile bütçesi çoğunlukla aylık yapılır.
• yıl
• Devlet ve kurumlar yıllık bütçe hazırlar.
• Bütçe, paranın yol haritasıdır

Öğretmene not: Ders kitabına göre bilinçli tüketici bütçesini yıla, aya, haftaya, hatta güne göre de yapabilir. Devletin de bütçesi vardır: Türkiye’nin bütçesi her yıl TBMM’de görüşülüp kabul edilir. Kapaktaki “yol haritası” benzetmesine dönün: Yola çıkmadan önce rotamızı çizeriz; harcamadan önce de bütçe yaparız.

18. Bütçe bir terazi gibidir

• Gelir giderden fazla
• Para artar. Artan parayı biriktiririz.
• Gelir gidere eşit
• Para tam yeter ama birikime hiç para kalmaz.
• Gider gelirden fazla
• Para yetmez. Borç almak zorunda kalabiliriz.
• Bu üç durumdan hangisi bir aileyi zor durumda bırakır? Neden?
• Gider gelirden fazla olursa aile borçlanır. Borç da sonraki ayların bütçesini sıkıştırır.
• Amaç, gideri gelirin altında tutup birikime de yer ayırmaktır.

Öğretmene not: Terazi benzetmesi: Bir kefede gelir, öbüründe gider var. Gider kefesi ağır basarsa bütçe açık verir. Ders kitabına göre gelir giderleri karşılamıyorsa bazı harcamalar kısılmalı, harcama alışkanlıkları gözden geçirilmelidir.

19. Hesaplayalım

• Etkinlik · Gelir − gider
• Efe’nin haftası
• Efe’nin haftalık harçlığı 300 TL. Bu hafta 200 TL harcadı. Ne kadar parası kaldı?
• 300 − 200 = 100 TL kaldı. Efe bu parayı kumbarasına atarsa tasarruf etmiş olur.
• Tasarruf miktarı
• Gelirden giderler çıkınca kalan para: gelir − gider. Bu parayı biriktirebiliriz.
• Ya fazla harcasaydı?
• Efe bu hafta 350 TL’lik harcama yapmak isteseydi ne olurdu? Ne yapmalıydı?
• 50 TL eksik kalırdı. Bir isteğinden vazgeçmeli ya da onu ertelemeliydi.

Öğretmene not: Tutarlar yalnızca örnektir; sınıfınıza uygun sayılarla değiştirebilirsiniz. İkinci soru bütçe açığına zemin hazırlar: Gider gelirden fazla olunca aradaki fark ya borçla ya da harcamayı kısarak kapatılır. Borç almanın kalıcı bir çözüm olmadığını vurgulayın.

20. Aile bütçesinde neler var?

• Etkinlik · Bütçe örneği
• Gelir kalemleri
• Ailede çalışanların maaşı
• Ek işten kazanılan para
• Varsa kira geliri gibi diğer gelirler
• Gider kalemleri
• Kira ve faturalar: elektrik, su, doğal gaz
• Mutfak, giyim, sağlık, okul, ulaşım
• Gezi, tatil, sinema, eğlence
• Sabit gelir
• Maaş ya da düzenli harçlık gibi belli aralıklarla gelen gelir.
• Geçici gelir
• Bayram harçlığı ya da ara sıra yapılan ek iş gibi düzenli olmayan gelir.
• Gider kalemlerinden hangileri ihtiyaç, hangileri istek?
• İlk iki satırdakiler ihtiyaçtır. Gezi, tatil, sinema ve eğlence ise çoğunlukla istektir.

Öğretmene not: Bir aile bütçesindeki kalemleri inceleyin; gelirleri ve giderleri ayrı ayrı listeleyin. Program, bütçe örnekleri üzerinden bütçeyi oluşturan unsurların belirlenip listelenmesini önerir (OB1); dijital kaynaklardaki örnek bütçelerden de yararlanılabilir (OB2). Öğrenciler defterlerine iki sütunlu bir bütçe listesi çizip kalemleri yerleştirsin. Gelir ile gider arasındaki dengeyi ve tasarrufun kişi ve aile için önemini birlikte konuşun (OB3).

21. Aileler neden bütçe yapar?

• Her ailenin bugünkü durumu, yani yaşam düzeyi farklıdır.
• Aileler daha iyi bir hayat için hedef koyar: daha rahat bir ev, iyi bir eğitim…
• Bu hedefe ulaşmak için kaynaklarını dikkatli ve verimli kullanır.
• Gerçekçi ve uygulanabilir bir bütçe planı, hedefe giden yolu gösterir.
• Yaşam standardı
• Bir ailenin ulaşmak istediği ekonomik, sosyal ve kültürel hayat düzeyi.
• Bir aile yazın tatile gitmek istiyor. Bunun için bütçesinde neler yapabilir?
• Her ay tatil için biraz para ayırabilir, gereksiz harcamaları kısabilir, fiyatları önceden araştırabilir.

Öğretmene not: Ders kitabı iki kavramı ayırır: Yaşam düzeyi ailenin bugünkü ekonomik, sosyal ve kültürel durumunu; yaşam standardı ise ailenin varmak istediği düzeyi anlatır. Her ailenin hedefi farklıdır; önemli olan hedefe plansız harcamayla değil, gerçekçi bir bütçeyle yürümektir.

22. Bütçe yapmanın faydaları

• Parayı görürüz
• Paranın nereden gelip nereye gittiğini açıkça görürüz.
• Disiplin sağlar
• Düşünmeden yapılan, plansız harcamaları önler.
• Huzur getirir
• Para yüzünden yaşanan kaygı ve tartışmalar azalır.
• Birlikte karar
• Aile bireyleri harcamalara birlikte karar verir.
• Hazırlıklı oluruz
• Beklenmedik durumlar için önceden para ayırırız.
• Birikim yaparız
• Her ay ne kadar biriktirebileceğimizi hesaplarız.

Öğretmene not: Kartlar açıldıktan sonra sorun: Bu faydalardan hangisini kendi çevrende gördün? Ders kitabına göre bütçe, ailenin gelir ve giderlerini denetim altına alır, harcamalarda disiplin sağlar, aile bireylerini birlikte karar almaya yöneltir ve beklenmedik durumlara hazırlıklı olmayı kolaylaştırır. Ailesinin parasal durumunu anlatmak istemeyen öğrencileri zorlamayın; kurgusal örnekler de verebilirler.

23. Finansal okuryazarlık

• Okuryazar biri yazıyı okur ve anlar. Finansal okuryazar biri de parayı akıllıca kullanır.
• Bu becerinin ilk basamağı bütçe hazırlamaktır.
• Harcamadan önce düşünür, karşılaştırır, sonra karar verir.
• Bugünü düşünürken yarını da unutmaz; az da olsa biriktirir.
• Geliri akıllıca kullanıp ondan en çok faydayı sağlayabilme becerisi.
• Parayı akıllıca kullanmayı küçük yaşta öğrenmek neden önemlidir?
• Küçükken kazandığımız alışkanlıklar büyüyünce de sürer. Harçlığını planlayan çocuk, ileride kendi bütçesini de kolayca yönetir.

Öğretmene not: Ders kitabı finansal okuryazarlığı, geliri akıllıca değerlendirip ondan en yüksek faydayı sağlama becerisi olarak tanımlar; bütçe hazırlamayı da bu becerinin ilk basamağı sayar.

24. Aile toplantısı

• Etkinlik · Aile bütçesi
• Önerin ne?
• Ailen bu ay biraz tasarruf etmek istiyor. Evde uygulanabilecek üç öneri bul.
• Örnek: boş odanın ışığını kapatmak, alışverişe listeyle gitmek, eşyalarımızı özenle kullanıp uzun ömürlü kılmak.
• Ortak karar
• Aile bireylerinin birlikte konuşup herkesin görüşünü dinleyerek verdiği karar.
• İsteğin sığmadı mı?
• Çok istediğin bir şey bu ayın bütçesine sığmadı. Bunu nasıl karşılarsın?
• Anlayışla karşılarım. Gelecek aylar için birlikte plan yapabilir, harçlığımdan biriktirerek katkı verebilirim.

Öğretmene not: Ders kitabı, bütçe hazırlamanın aile bireylerini birlikte karar almaya teşvik ettiğini vurgular. Çocukların bütçe konuşmalarına katılmasının sorumluluk duygusunu geliştirdiğini anlatın. Öğrencilerin aile gelirleriyle ilgili kişisel bilgileri sınıfta paylaşması gerekmez.

25. Tasarrufun gücü

• Küçük birikimler nasıl büyür? Paramızı, suyumuzu ve enerjimizi idareli kullanmak neler kazandırır?
• Tasarruf nedir?
• Enerji etiketi
• Tasarrufun faydaları
• Kişi, aile, ülke
• İki arkadaşın hikâyesi
• Atasözleri

26. Tasarruf nedir?

• Tasarruf, elimizdeki kaynakları boşa harcamadan, idareli kullanmaktır. Üç yolla tasarruf ederiz:
• Para biriktirmek
• Gelirin bir kısmını harcamayıp kumbaraya ya da bankaya ayırmak
• Masrafı azaltmak
• Gereksiz harcamalardan vazgeçmek, fiyatları karşılaştırmak
• Az tüketmek
• Elektriği, suyu ve doğal gazı gerektiği kadar kullanmak
• Kimse izlemezken açık kalan televizyon hangi tasarrufu unuttuğumuzu gösterir?
• Enerji tasarrufunu: Enerjiyi gerektiği kadar kullanmayı unuttuk. Boşuna çalışan cihaz faturayı artırır.

Öğretmene not: Ders kitabı, tasarrufun yalnızca para biriktirmek ya da masrafları azaltmak olmadığını; enerji verimliliği yüksek ürünleri seçmenin de tasarruf olduğunu vurgular. Bir önceki konuda (SB.5.5.1) işlenen kaynakların verimli kullanımıyla bağlantı kurun.

27. Enerji etiketini okuyalım

• Enerji tasarrufu
• Bir çamaşır makinesinin enerji etiketi (örnek)
• Buzdolabı, çamaşır makinesi gibi beyaz eşyaların üzerinde bir enerji etiketi bulunur.
• Yeşil A en az, kırmızı G en çok enerji harcar. Siyah ok, cihazın sınıfını gösterir.
• Enerji verimliliği
• Aynı işi daha az enerji harcayarak yapabilmek.
• Ailen yeni bir çamaşır makinesi alacak. Fiyatın yanında etikete de neden bakmalı?
• Verimli bir makine yıllarca daha az elektrik harcar. Uzun vadede hem aile bütçesine hem doğaya katkı sağlar.

Öğretmene not: Görsel, Avrupa Birliği’nin 2021’den beri kullandığı çamaşır makinesi etiketinin örneğidir; “XYZ” yazan yerlere gerçek etikette cihazın değerleri (elektrik ve su tüketimi, kapasite gibi) yazılır. Örnekteki siyah ok, makinenin B sınıfında olduğunu gösteriyor. Ders kitabındaki enerji verimliliği etiketi görselini hatırlatın. Verimli bir cihazın aynı işi daha az elektrikle yaptığını, faturayı düşürdüğünü ve daha az enerji harcamanın doğayı da koruduğunu vurgulayın. Öğrencilerden evlerindeki bir beyaz eşyanın etiketine bakıp sınıfını not etmelerini isteyebilirsiniz. Eski etiketlerde A+++ gibi sınıflar da vardı; ortak kural, yeşil tarafın daha verimli olmasıdır.

28. Tasarrufun faydaları

• Geleceğe güvence
• Bozulan bir eşya ya da hastalık gibi beklenmedik durumlarda zorlanmayız.
• Emeğin değeri
• Paranın emekle ve zamanla kazanıldığını daha iyi anlarız.
• Yatırım
• Birikimle bir iş kurabilir ya da işimizi büyütebiliriz.
• Aile ekonomisi
• Aile bütçesi rahatlar, borç yükü azalır.
• Ülke ekonomisi
• Birikimler ve enerji tasarrufu ülkemizin ekonomisini güçlendirir.
• Yaşanabilir dünya
• Kaynakları idareli kullanınca doğayı gelecek nesiller için koruruz.

Öğretmene not: Tasarrufun faydaları kişiden aileye, ülkeden dünyaya uzanır. Kartlar açıldıktan sonra sorun: Biriktirdiği parayla tezgâhını büyüten bir pazarcı, tasarrufun hangi faydasına örnektir? (Yatırım: Birikimini ileride daha çok kazanç getirecek bir işe harcamıştır.) Bir örnek daha: Biriktirdiği parayla yeni bir dikiş makinesi alan terzi daha çok iş yapar ve daha çok kazanır.

29. Küçük tasarruf, büyük etki

• Evde yaptığımız küçük bir tasarruf nerelere kadar uzanır?
• Dişimizi fırçalarken musluğu kapatırız.
• Su faturası azalır, su kaynakları korunur.
• Boş odanın ışığını söndürürüz.
• Aile bütçesinde elektriğe giden para azalır.
• Milyonlarca ev enerjiyi idareli kullanır.
• Ülkemiz dışarıdan daha az enerji satın alır.
• Daha az enerji harcanır.
• Karbon salınımı azalır; dünyamız daha yaşanabilir kalır.

Öğretmene not: Zinciri kişiden aileye, ülkeden dünyaya doğru okuyun. Ders kitabı, evde enerji tasarrufu için alınan önlemlerin faturayı düşürmekle kalmayıp enerji ithalatına harcanan parayı ve karbon salınımını da azalttığını belirtir. İthal etmek: Başka ülkelerden mal satın alıp ülkeye getirmek (dış alım). Kömür, petrol ve doğal gaz yakıldığında havaya karbondioksit karışır; bu da küresel ısınmayı artırır.

30. Evde tasarruf avı

• Etkinlik · Gözlem
• Nerede israf var?
• Mutfakta, banyoda ve odanda boşa giden su, elektrik ya da yiyecek görüyor musun?
• Örnek: açık kalan musluk, boş odada yanan lamba, şarjı dolduğu hâlde prizde duran cihaz, artıp çöpe giden yemek.
• İsraf
• Bir şeyi gereğinden çok ya da boş yere harcamak.
• Tasarruf listesi
• Bir hafta boyunca evini gözle. Ailenle beş maddelik bir tasarruf listesi hazırla, buzdolabına as.

Öğretmene not: Ders kitabı, görseller üzerinden alınabilecek tasarruf önlemlerini ve bunların kazanımlarını sorar; bu etkinlik konuyu öğrencinin kendi evine taşır. Listeler bir hafta sonra sınıfta paylaşılabilir.

31. Örnek olay: Mert’in haftası

• Pazartesi harçlığımı aldım, hemen kantine koştum. Perşembe günü müze gezisi için para toplandı ama cebimde hiç para kalmamıştı.
• Mert
• 5. sınıf öğrencisi
• Gün gün neler oldu?
• Pazartesi: Harçlığının yarısını abur cubura verdi.
• Salı: Kalanıyla bir paket oyun kartı aldı.
• Perşembe: Gezi parası için ablasından borç aldı.
• Ertesi hafta: Yeni harçlığının bir kısmı borca gitti.
• Mert’in haftası neden zor geçti? Borç, sonraki haftasını nasıl etkiledi?

Öğretmene not: Mert’in hikâyesi kurgusaldır. Mert’in hatalarını birlikte bulun: plansız harcama, önce istekleri karşılama, birikim yapmama, borçlanma. Borcun bir sonraki haftanın gelirinden ödendiğini, böylece yeni haftanın daha az parayla başladığını vurgulayın.

32. Aynı harçlık, farklı son

• Ada ile Mert’in harçlığı aynıydı. Peki gezi günü neden biri rahattı, öbürü zorlandı?
• Mert
• Harçlığı ilk günlerde bitti.
• Önce isteklerini karşıladı.
• Borç aldı, yeni haftaya borçlu başladı.
• Ada
• Harcamalarını bir deftere yazdı.
• Önce ihtiyaçlarını karşıladı, fiyatları karşılaştırdı.
• Her hafta harçlığının bir kısmını kumbaraya attı.
• Ada gezi parasını nereden buldu? Mert bundan sonra neyi değiştirmeli?
• Ada kumbarasındaki birikimini kullandı. Mert harçlığını planlamalı, önce ihtiyaçlarını karşılamalı, az da olsa biriktirmeli.

Öğretmene not: İki hikâyeyi karşılaştırırken bütçeye uyulmadığında yaşanabilecek sorunları belirleyin (D17.1): Para erken biter, borç birikir, fırsatlar kaçar. Ada’nın her hafta biriktirdiği küçük paraların gezi günü işine yaradığını bir sonraki slayttaki atasözleriyle ilişkilendirin.

33. Atasözlerinden bütçe dersleri

• Etkinlik · Atasözleri
• Atalarımız para ve bütçe hakkında ne söylemiş? Her atasözünün dersini bulalım.
• “Damlaya damlaya göl olur.”
• Az az biriktirilen para zamanla büyür.
• “Ak akçe kara gün içindir.”
• Biriktirdiğin para zor günde işine yarar.
• “İki ölç, bir biç.”
• Almadan önce iyice düşün, karşılaştır.
• “Azıcık aşım, kaygısız başım.”
• Borçsuz, ölçülü bir hayat insana huzur verir.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce atasözünü okuyup anlamını öğrencilere sorun. “Ak akçe” eskiden gümüş parayı, “kara gün” sıkıntılı günleri anlatır. Ek çalışma: Öğrenciler para ve tutumlulukla ilgili başka atasözleri araştırıp sınıfa getirsin.

34. Cumhuriyet’in ilk yıllarında tasarruf

• Tarihten bir fotoğraf
• Ankara Sergi Evi, Atatürk Bulvarı (1934)
• Fotoğraftaki yapı Ankara Sergi Evi. 29 Ekim 1934’te, Cumhuriyet’in 11. yıl dönümünde açıldı.
• Binayı, halkı tutumlu yaşamaya çağıran Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti yaptırdı.
• Binada yerli mallar sergilendi. Amaç, halkın yerli malını tanıması ve kullanmasıydı.
• Tasarruf sence yalnızca ailelerin mi, yoksa bütün ülkenin mi işidir? Neden?
• Bütün ülkenin. Kişiler ve aileler tasarruf edince ülkenin kaynakları korunur, ekonomisi güçlenir.

Öğretmene not: Fotoğraf, Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü arşivindendir. Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti 1929’da kuruldu; amacı halkı israfla mücadeleye, hesaplı ve tutumlu yaşamaya alıştırmak, yerli mallarını tanıtıp kullandırmaktı. Cemiyet 1933’te yerli malların sergileneceği bir bina için yarışma açtı; mimar Şevki Balmumcu’nun projesi seçildi. Bina 29 Ekim 1934’te bir sanayi sergisiyle açıldı, 1940’ların sonunda opera binasına dönüştürüldü. Öğrencilere fotoğraftaki trafik polisini ve 1934 Ankara’sını da gösterin. Ardından bir sonraki slayttaki Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası’na geçin.

35. Tasarruf her yerde

• Tutum haftası
• Okullarımızda her yıl 12–18 Aralık’ta Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası kutlanır. Bu hafta tasarrufu ve yerli üretimi hatırlatır.
• Yatırım
• Birikimi, ileride daha çok gelir sağlayacak bir işe ya da araca harcamak.
• Okulumuzda tasarruf
• Okulunuzda tasarruf için bir kampanya başlatsanız ne yapardınız?
• Örnek: “Işığı kapat” kartları, kâğıdın iki yüzünü kullanmak, kırtasiye paylaşım kutusu, sınıf kumbarası.

Öğretmene not: Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası, okullarda kutlanan belirli gün ve haftalardandır. Kampanya fikirlerini sınıfça oylayıp birini okul panosunda duyurabilirsiniz.

36. Harçlığımı planlıyorum

• Gelir kaynaklarımızı belirleyip kendi bütçemizi hazırlayalım, bir hafta uygulayıp sonucu görelim.
• Gelir kaynaklarım
• Bütçenin adımları
• Örnek bütçe
• Dört plan
• Performans görevi
• Öz değerlendirme

37. Benim gelir kaynaklarım

• Günlük harçlık
• Ailemin düzenli verdiği para. Sabit gelirimdir.
• Bayram harçlığı
• Bayramlarda büyüklerimden gelir. Geçici bir gelirdir.
• Kumbaram
• Daha önce biriktirdiğim para. Gerektiğinde kaynak olur.
• Senin bütçen için hangi gelir kaynakların var? Hangisi düzenli, hangisi ara sıra gelir?
• Bütçeni düzenli gelirine göre kur; geçici gelirleri birikime ya da önemli hedeflere ayır.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kendi bütçelerini oluşturabilecekleri gelir kaynaklarını belirlemelerini ister: günlük harçlıklar, bayram harçlıkları, kumbaradaki paralar (süreç bileşeni a). Harçlık almayan öğrenciler kumbara, hediye para ya da sınıfça belirlenen hayalî bir harçlıkla çalışabilir.

38. Doğru bütçenin adımları

• Uygulanabilir bir bütçe için bu adımları sırayla izleyelim.
• Gelirlerini yaz: Planı düzenli gelen paraya göre yap.
• Giderlerini yaz: İhtiyaçlarını ve isteklerini öncelik sırasına koy.
• Karşılaştır: Gider geliri aşıyorsa bazı isteklerinden vazgeç.
• Borcunu unutma: Borcun varsa önce onu ödemeye para ayır.
• Biriktir: Beklenmedik durumlar ve hedeflerin için pay ayır.
• Bütçe planı
• Belli bir süredeki gelirleri ve yapılacak harcamaları önceden gösteren yazılı plan.
• Son ve en önemli adım: Hazırladığın plana uy!

Öğretmene not: Ders kitabındaki bütçe hazırlama kuralları öğrencilerin düzeyine göre beş adıma indirildi. Öğrenciler adımları defterlerine yazıp kendi bütçe planlarında kontrol listesi olarak kullanabilir.

39. Örnek bütçe: Ece’nin haftası

• Ece’nin haftalık harçlığı 400 TL. Bütçesini önce ihtiyaçlarına göre planladı.
• TL
• Gelir: haftalık harçlık
• Gider: beslenme 200, kırtasiye 50, bir istek 50
• Tasarruf: 400 − 300, kumbaraya
• 10 haftada 1.000 TL birikir

Öğretmene not: Tutarlar yalnızca örnektir; gerçek fiyatları yansıtmaz, sınıfınıza uygun sayılarla değiştirebilirsiniz. Öğrencilere sorun: Ece her hafta isteğine ayırdığı 50 TL’yi de biriktirseydi 10 haftada ne kadar parası olurdu? (150 × 10 = 1.500 TL) Hesabı “Damlaya damlaya göl olur.” atasözüyle ilişkilendirin.

40. Dört arkadaş, dört plan

• Etkinlik · Dördünün de harçlığı haftada 400 TL
• Ali
• Harçlığının hepsini ilk iki günde abur cubura ve oyunlara harcadı.
• Bora
• Beslenmeye 200 TL ayırdı, kalan 200 TL ile bir oyuncak aldı.
• Cemre
• Beslenmeye 200 TL ayırdı, 100 TL’yi kumbaraya attı, 100 TL ile kitap aldı.
• Duru
• Beslenme bile almadı; harçlığının hepsini kumbaraya attı.
• Hangi plan hem ihtiyaçları karşılıyor hem de tasarruf sağlıyor? Neden?
• Cemre’nin planı. Önce ihtiyacını karşılamış, birikim yapmış, kalanla bir isteğini seçmiş. Duru biriktirmiş ama ihtiyacını karşılamamış.

Öğretmene not: Ders kitabı, dört gönüllü öğrencinin harçlıklarıyla birer harcama planı yapmasını ve planların tasarruf ve dengeli harcama bakımından karşılaştırılmasını önerir. İsterseniz önce dört gönüllü öğrenci kendi planını tahtaya yazsın, sonra bu dört örnekle karşılaştırın. Duru örneği önemlidir: Tasarruf, ihtiyaçlarımızdan vazgeçmek değildir.

41. Plana uymazsak ne olur?

• Para hafta bitmeden tükenir; önemli bir ihtiyaç için para kalmaz.
• Borç almak zorunda kalırız; borç, sonraki haftanın harçlığından yer.
• Beklenmedik bir durumda hazırlıksız yakalanırız.
• Kaygı ve tartışmalar artar; ailede huzur bozulabilir.
• Borç
• Başkasından alınan ve belli bir zamanda geri verilmesi gereken para ya da eşya.
• Ayağını yorganına göre uzat.
• Atasözü

Öğretmene not: Program, bütçeye göre hareket edilmediğinde yaşanabilecek sorunların belirlenmesini ister (D17.1). Mert’in hikâyesine dönün: Harçlığın erken bitmesi, borç ve gezi günü yaşanan sıkıntı bu sorunların örnekleridir. Atasözünün anlamı: Harcamalarını gelirine göre ayarla.

42. Performans görevi: Bütçe planım

• Etkinlik · Performans görevi
• Kendi gelirlerinle bir haftalık bütçe planı hazırla ve uygula.
• Gelir kaynaklarını ve tutarlarını yaz: harçlık, bayram harçlığı, kumbara.
• Bir haftalık ihtiyaçlarını ve isteklerini öncelik sırasıyla listele.
• Giderlerini topla; gelir − gider ile tasarrufunu hesapla.
• Planı bir hafta uygula; her harcamanı harcama defterine yaz.
• Hafta sonunda plandan önceki ve sonraki harcamalarını karşılaştır.
• Harcama defteri
• Her harcamanın tarihiyle, ne için ve ne kadar olduğuyla yazıldığı defter.
• Unutma
• Planında israftan uzak dur. Önce ihtiyaçlar, sonra birikim, en son istekler.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin belirledikleri kaynaklardan elde ettikleri gelirle, öncelikle ihtiyaçları doğrultusunda ve israftan uzak durarak kendi bütçelerini planlamalarını ister (D17.2, SDB1.2, E3.3). Bu performans görevi dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir. Ders kitabı hazırlık için 2 ders saati önerir; uygulama bir hafta sürer.

43. Harcama defterim: Önce ve sonra

• Etkinlik · Rapor
• Planını bir hafta uyguladıktan sonra harcamalarını karşılaştır. Neler değişti?
• Plandan önce
• Canım ne isterse aldım.
• Haftanın ortasında param bitti.
• Parayı nereye harcadığımı hatırlamadım.
• Plandan sonra
• Önce ihtiyaçlarımı aldım.
• Hafta sonunda kumbarama para kaldı.
• Her harcamamı deftere yazdım.
• Bir hafta sonra senin tablonda en büyük değişiklik ne oldu?

Öğretmene not: Program, bütçe planı bir hafta uygulandıktan sonra öğrencilerin plan öncesi ve sonrası harcamalarındaki değişiklikleri bir rapor ya da tabloyla göstermesini önerir. Öğrenciler üç sütunlu bir tablo hazırlayabilir: plandan önce, plandan sonra, değişiklik.

44. Kendimi değerlendiriyorum

• Etkinlik · Öz değerlendirme
• Plana uyabildim mi?
• Planına haftanın kaç gününde uyabildin? Seni en çok hangi harcama zorladı?
• Öz değerlendirme
• Kişinin kendi çalışmasını, güçlü yanlarını ve geliştirmesi gereken yönlerini değerlendirmesi.
• Gelecek hafta
• Bir sonraki bütçende neyi farklı yapacaksın? Kendine bir hedef koy.
• Örnek: Kantine haftada iki kez gideceğim, her hafta biraz biriktireceğim, alışverişten önce 10 saniye kuralını uygulayacağım.

Öğretmene not: Program, öğrenci ürünlerinin öz değerlendirme formlarıyla değerlendirilebileceğini belirtir (SDB1.2). Cevapları not vermek için değil, öğrencinin kendi gelişimini görmesi için kullanın.

45. Bütçe bize neler kazandırır?

• Sorumluluk alırız: Kendi paramızı kendimiz yönetiriz.
• Sabretmeyi öğreniriz: Bir isteği ertelemek de bir beceridir.
• Karar verme becerimiz gelişir: Seçenekleri karşılaştırırız.
• Geleceği düşünürüz: Bugün biriktirir, yarın kullanırız.
• Tutumluluk
• Parayı ve eşyayı gereksiz yere harcamadan, idareli kullanma.
• Bugünkü dersten bütçeyle ilgili hangi sonuca ulaştın? Tek cümleyle yaz.
• Örnek: Önce ihtiyaçlarımı karşılar, az da olsa biriktirirsem hem bugünüm hem yarınım rahat olur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Öğrenciler bütçe kaynaklarını temin etme ve etkin kullanmaya yönelik kendi taslaklarını oluşturdu. Şimdi bütçe yapmanın para dışındaki kazanımlarını konuşun; birkaç öğrencinin cümlesini tahtaya yazın.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Tasarruf neden önemlidir? Çünkü beklenmedik durumlara hazırlıklı olmamızı ve hedeflerimize ulaşmamızı sağlar.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, topladığımız bilgilere ve örneklere dayandırmak.
• İlk soruya dönüş
• Harçlığın hafta bitmeden tükenmesin diye artık neler yapabilirsin?
• Bütçe planı yaparım, önce ihtiyaçlarımı karşılarım, harcamalarımı yazarım, az da olsa biriktiririm.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve dayanağını (sunudaki bir örnek, ders kitabı ya da ailesiyle yaptığı konuşma) söylesin.

47. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Bütçe
• Belli bir süre için önceden planlanan gelir ve giderlerin tümü.
• Gelir
• Maaş, harçlık gibi elimize giren para.
• Gider
• İhtiyaç ve isteklerimiz için harcadığımız para.
• Tasarruf
• Kaynakları idareli kullanmak ve gelirin bir kısmını geleceğe ayırmak.
• Finansal okuryazarlık
• Parayı akıllıca kullanıp ondan en çok faydayı sağlayabilme becerisi.

Öğretmene not: Programa göre “Hayatımızdaki Ekonomi” öğrenme alanının anahtar kavramları: bütçe, gelir, gider, ekonomik faaliyet, sürdürülebilirlik, tasarruf. Sürdürülebilirlik bir önceki konuda (SB.5.5.1) işlendi; ekonomik faaliyet sıradaki konuda (SB.5.5.3) işlenecek.

49. Özet: Dengeli bir bütçenin sırları

• Dengeli bütçe
• Önce ihtiyaç
• İhtiyaçlar önce, istekler sonra
• 10 saniye kuralı
• Almadan önce dur, düşün, sor
• Gelir − gider
• Gider, geliri aşmamalı
• Düzenli gelir
• Plan, sabit gelire göre yapılır
• Tasarruf
• Para, su ve enerji boşa gitmez
• Plana uymak
• Harcamalar yazılır, plan izlenir
• Her kılçığa sunudan bir örnek ekleyin: Kerem, Ece, Ada ile Mert, Cemre…

Öğretmene not: Balık kılçığının başı “dengeli bütçe”, kılçıklar onu oluşturan alışkanlıklardır. Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa kendi hayatından bir örnek yazabilir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• İhtiyaçlar bir kez karşılandığında bir daha ortaya çıkmaz.
• İhtiyaçlar tekrarlanır: Su içeriz ama bir süre sonra yeniden susarız; doyarız, sonra yine acıkırız.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• İsteklerin bir sınırı yoktur; biri karşılanınca çoğu zaman yenisi ortaya çıkar.
• Yeni bir oyun alınca yenisini, yeni bir ayakkabı alınca başka bir rengini isteyebiliriz. Ayrıca herkesin istekleri farklıdır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Bütçeyi yalnızca aileler hazırlar.
• Kişiler, aileler, şirketler ve belediyeler gibi kurumlar, hatta devlet de belli bir süre için bütçe hazırlar.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Boş odada yanan lambayı söndürmek de bir tasarruf davranışıdır.
• Tasarruf yalnızca para biriktirmek değildir; enerjiyi ve suyu idareli kullanmak da tasarruftur.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bütçe planı, bayram harçlığı gibi geçici gelirlere göre yapılmalıdır.
• Plan, düzenli gelen sabit gelire göre yapılır. Geçici gelirler birikime ya da önemli hedeflere ayrılabilir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Giderleri gelirinden fazla olan kişi borçlanmak zorunda kalabilir.
• Gider geliri aşınca aradaki fark ya birikimden ya da borçla kapatılır. Bu yüzden gider, geliri aşmamalıdır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi bir ihtiyaç örneğidir?
• Koleksiyonu için beşinci oyuncak arabayı almak
• Küçülen kışlık botunun yerine yenisini almak
• Sevdiği şarkıcının konserine bilet almak
• Çalışan saatinin yerine yeni model bir saat almak
• B
• Kışın ayağı soğuktan koruyan bot, sağlık için gereklidir. Diğerleri yaşamak için zorunlu değildir; isteklerdir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bir ailenin bütçesindeki bazı kalemler sınıflandırılmıştır.
• Annenin maaşı
• Gelir
• Su faturası
• Gider
• Kırtasiye alışverişi
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Borç
• Tasarruf
• D
• Kırtasiye için ödenen para, elimizden çıkan paradır; bu yüzden giderdir. Maaş ise gelirdir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Can’ın haftalık harçlığı 500 TL’dir. Can bu hafta beslenmesine 250 TL, kırtasiyeye 100 TL, bir dergiye 50 TL harcamıştır.
• Buna göre Can’ın bu haftaki tasarruf miktarı kaç TL’dir?
• 100 TL
• 150 TL
• 200 TL
• 400 TL
• A
• Giderler 250 + 100 + 50 = 400 TL’dir. Tasarruf = gelir − gider: 500 − 400 = 100 TL.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Nehir
• Kantinde yeni çıkan bir çikolata gördüm. Almadan önce kendime ‘Bu hafta bütçemde buna yer var mı?’ diye sordum.
• Nehir’in davranışı aşağıdakilerden hangisiyle en çok ilgilidir?
• Geçici gelirine güvenerek harcama yapmak
• Ürünün fiyatını başka yerlerle karşılaştırmak
• Bütçesini dikkate alarak alışveriş yapmak
• Bir isteğini ihtiyaç gibi görmek
• C
• Nehir, harcamadan önce bütçesine bakıyor. Bu, 10 saniye kuralındaki sorulardan biridir ve bilinçli tüketicinin davranışıdır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki atasözlerinden hangisi tutumlu olmanın önemini anlatır?
• Ağaç yaşken eğilir.
• Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
• Bugünün işini yarına bırakma.
• Sakla samanı, gelir zamanı.
• D
• Bu atasözü, değersiz görünen bir şeyi bile boşa harcamayıp saklamanın bir gün işe yarayacağını anlatır. Diğerleri eğitim, komşuluk ve çalışkanlıkla ilgilidir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Selim aylardır bisiklet almak için para biriktiriyor. Bir gün kumbarasındaki parayla çok beğendiği bir oyuncağı almak istedi. Biraz düşündü, “Önce bisikletimi alayım, oyuncağa sonra bakarım.” dedi ve biriktirmeye devam etti.
• Selim’in bu davranışı aşağıdakilerden hangisini gösterir?
• İsteklerini hiç önemsemediğini
• Hedefi için bir isteğini ertelediğini
• Geçici gelirlere güvendiğini
• Bütçesinin açık verdiğini
• B
• Selim, bisiklet hedefine ulaşmak için oyuncak isteğini sonraya bıraktı. Bisiklet de onun bir isteğidir; yani istekleri önemsemiyor değil, onları sıraya koyuyor.

62. Kim bilecek?

• Parayı akıllıca kullanıp ondan en çok faydayı sağlama becerisine ne ad verilir?
• Finansal okuryazarlık
• Bir ürünü almadan önce farklı yerlerdeki fiyatını ve kalitesini karşılaştırmaya ne denir?
• Piyasa araştırması
• Bir cihazın aynı işi daha az elektrik harcayarak yapabilmesine ne denir?
• Enerji verimliliği

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Ailemizin bütçesindeki gelir hangi işlerden ve mesleklerden kazanılıyor?
• Yaşadığımız ilde insanlar en çok hangi işlerde çalışıyor?
• İlimizde hangi ürünler yetişiyor ya da üretiliyor?
• Tarım, sanayi, ticaret, turizm: Bunlardan hangileri ilimizde yapılıyor?
• İlinizin valilik ya da il tarım ve orman müdürlüğü internet sitesinde il ekonomisini anlatan bölümü bulun; öne çıkan ürünleri not edin.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.5.3 “Yaşadığım İldeki Ekonomik Faaliyetler”. Bu dersteki gelir kavramı yeni konuya köprü kurar: Ailelerin geliri ekonomik faaliyetlerden elde edilir.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.5.5.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar ve tutarlar
• Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Tutarlar yalnızca hesaplama örneğidir; gerçek fiyatları yansıtmaz.

65. Görsel kaynakları

• Türk lirası banknotları ve 50 kuruşluk madenî para
• Aykhan Zayedzadeh · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: 100 Turkish lira and 50 kuruş.jpg
• Bir fırında raflara dizilmiş ekmekler, Eskişehir
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bread - Ekmek.jpg
• Haftalık semt pazarında meyve tezgâhı, Çankaya, Ankara (2017)
• E4024 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Pazar in Ankara.jpg
• Aylık bütçesini konuşan bir aile (temsilî)
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• Damlayan musluk
• Karthik916 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Dripping tap water (2013).jpg
• Çamaşır makinesi enerji etiketi örneği (AB, 2021’den beri)
• European Commission · Attribution · Wikimedia Commons: EU washing machines label.jpg
• Ankara Sergi Evi, Atatürk Bulvarı (1934)
• Directorate General of Press and Information · Kamu malı · Wikimedia Commons: Atatürk Boulevard, Exhibition House (Sergi Evi), 1934 (16826593236).jpg
• Haftalık harçlığını planlayan bir öğrenci (temsilî)