5. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: İlimizdeki Ekonomik Faaliyetler

1. Tarladan Çarşıya

• Tarladan
• Çarşıya
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• Tarlada, fabrikada, limanda, okulda: İlimizde insanlar hangi işlerle geçimini sağlıyor?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.5.5.3 (2026-2027 yıllık planında 32–34. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) ekonomik faaliyetleri çözümleme (Bölüm 1–2), b) alanlarına göre sınıflandırma (Bölüm 3), c) yorumlama (Bölüm 4). Her sınıf farklı bir ilde olduğu için örnekler Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinden seçildi. Bölüm 4’teki etkinliklerde kendi ilinizin bilgilerini kullanın; slayt notlarında uyarlama önerileri var. Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Kahvaltıdaki ekmek, peynir ve zeytin sofranıza gelene kadar kimlerin emeğinden geçer?
• Neden her ilde aynı işler yapılmaz? Senin ilinde insanlar en çok hangi işlerle geçimini sağlar?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• İlimizde kimler, hangi işlerde çalışır?
• Ne?
• Ekonomik faaliyet ne demektir?
• Nerede?
• Turistler ilimizde en çok nereyi gezer?
• Ne zaman?
• İlimizde hasat ne zaman yapılır?
• Nasıl?
• Ekonomik faaliyetler nasıl sınıflandırılır?
• Neden?
• Ekonomik faaliyetleri neden korumalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Her öğrenci 5N1K kartına ilimizin ekonomisiyle ilgili merak ettiği bir soru yazsın. Kartları panoda toplayın; Bölüm 5’in başındaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. Kartlardaki sorular yalnızca örnektir; ilinize göre değiştirin (ör. “Limanımızdan hangi ürünler gönderilir?”, “İlimizin fabrikaları ne üretir?”).

3. Yol haritamız

• Ekonomik faaliyet nedir?
• İhtiyaçlar, gelir, ürün ve hizmet, meslekler
• Ekonomik faaliyet türleri
• Tarımdan turizme dokuz faaliyet
• Ekonomik faaliyet alanları
• Birincilden beşincile sınıflandırma
• İlimizdeki faaliyetler
• Coğrafya, harita, araştırma, sürdürülebilirlik
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu üç haftaya yayılır. Önerilen dağılım: 1. hafta Bölüm 1–2; 2. hafta Bölüm 3 ve Bölüm 4’ün harita slaytları; 3. hafta il araştırması, sunumlar ve tekrar.

4. Ekonomik faaliyet nedir?

• İnsanlar ihtiyaçlarını nasıl karşılar, geçimini nasıl sağlar? Gün boyu karşılaştığımız işlere bakalım.
• İhtiyaç ve istek
• Günlük hayatta ekonomi
• Gelir
• Ürün ve hizmet
• Doğal kaynaklar
• Ekonomi ve bağımsızlık

5. İhtiyaçlarımızdan ekonomiye

• Yaşamak için beslenmeye, giyinmeye ve barınmaya ihtiyaç duyarız.
• Daha mutlu yaşamak için isteklerimiz de vardır: bir bisiklet, bir kitap, bir gezi.
• Bunları karşılamak için insanlar üretir, taşır, satar ve hizmet verir.
• Bu işleri yapan insanlar gelir elde eder, kendi ihtiyaçlarını da karşılar.
• Ekonomik faaliyet
• İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak, daha iyi yaşamak ve gelir elde etmek için yaptığı işler.
• Okul çantan sana ulaşana kadar kimler çalışmış olabilir?
• Kumaşı dokuyan, çantayı tasarlayıp diken, onu taşıyan ve mağazada satan kişiler.

Öğretmene not: Önceki konudaki (SB.5.5.2) ihtiyaç-istek ayrımını hatırlatın. Ekonomik faaliyetin iki yönü vardır: İnsanların ihtiyaç ve istekleri karşılanır, bu işleri yapanlar da gelir elde eder. Çanta örneğini başka eşyalarla genişletin: kalem, ayakkabı, ekmek.

6. Elif’in bir günü

• Günlük hayatta ekonomik faaliyetler
• Kahvaltıda
• Ekmek, peynir ve domates yer. Bunlar tarladan, ahırdan ve fırından gelir.
• Yolda
• Servisle okula gider. Şoför, öğrencileri taşıyarak çalışır.
• Okulda
• Öğretmeni ders anlatır. Elif okulda eğitim hizmeti alır.
• Pazarda
• Annesiyle meyve alır. Pazarcı, ürün satarak kazanır.
• Sen bugün okula gelene kadar hangi ekonomik faaliyetlerden yararlandın?
• Gün boyu, çoğu zaman farkına bile varmadan pek çok ekonomik faaliyetten yararlanırız.

Öğretmene not: Elif kurgusal bir 5. sınıf öğrencisidir. Kartları açarken her biri için “Burada kim çalışıyor; ne üretiyor ya da hangi hizmeti veriyor?” diye sorun. Kahvaltı: tarım, hayvancılık, sanayi; yol: ulaşım; okul: eğitim hizmeti; pazar: ticaret. Günü sürdürün: Akşam lambayı yakan, tabletten belgesel izleyen Elif başka hangi faaliyetlerden yararlanır? (Enerji üretimi; bilgi üretimi ve yayıncılık.) Öğrencilerin kendi günlerinden örnek vermesini isteyin (program: günlük hayattan örnekler, OB1).

7. Emek karşılığında gelir

• Ekonomik faaliyetlerde iki yönlü bir alışveriş vardır: Ürün ya da hizmet bir yöne, para öbür yöne gider.
• Üretici
• Tüketici
• Ürün ya da hizmet sunulur
• Fırıncı ekmek satar.
• Berber saç keser, şoför yolcu taşır.
• Karşılığı ödenir: Bu para üreticinin geliridir
• Ekmek parası fırıncının geliri olur.
• Fırıncı da bu parayla un ve maya alır.
• Gelir
• Bir kişinin ya da ailenin çalışarak, ürün ya da hizmet satarak kazandığı para.
• Birimizin harcaması bir başkasının geliri olur. Ekonomik faaliyetler böyle birbirine bağlanır.

Öğretmene not: Önceki konudaki (SB.5.5.2) bütçe, gelir ve gider kavramlarıyla bağ kurun: Ailenin geliri çoğunlukla bir ekonomik faaliyetten gelir; yaptığımız harcamalar da başka birinin gelir kaynağı olur. Soru: Fırıncının aldığı un hangi ekonomik faaliyetlerden geçerek gelir? (Buğday tarımı, un fabrikası, taşıma, satış.)

8. Ürün mü, hizmet mi?

• Ekonomik faaliyetlerde insanlar ya bir ürün ortaya koyar ya da bir hizmet sunar.
• Ürün ortaya koyanlar
• Buğday eken, inek besleyen çiftçi
• Kömür çıkaran madenci
• Fabrikada kumaş dokuyan işçi
• Hizmet sunanlar
• Hastaları muayene eden doktor
• Yolcu taşıyan şoför
• Ders anlatan öğretmen
• Hizmet
• Bir eşya üretmeden insanların bir ihtiyacını karşılayan iş: eğitim, sağlık, ulaşım, satış gibi.
• Berber, marangoz ve kargocu hangi gruba girer?
• Marangoz ürün ortaya koyar: masa, dolap. Berber ve kargocu hizmet sunar.

Öğretmene not: Ürün-hizmet ayrımı, Bölüm 3’teki sınıflandırmanın temelidir: Ürün ortaya koyan işler birincil ve ikincil alanlarda, hizmet sunan işlerin çoğu üçüncül alanda toplanır; bilgi üreten ve karar veren işler ise dördüncül ve beşincil alanlardadır. Ek örnek isteyin: terzi, itfaiyeci, kasiyer, fırıncı.

9. Çevremizdeki meslekler

• Etkinlik · Meslek çemberi
• Ailende ve çevrende kimler hangi işlerde çalışıyor? Çember ya da U düzeninde oturup konuşalım.
• Ailenden ve çevrenden üç meslek düşün.
• Bu kişiler bir ürün mü ortaya koyuyor, bir hizmet mi sunuyor?
• Her mesleğin hangi ekonomik faaliyetle ilgili olduğunu söyle.
• Arkadaşlarını sözlerini kesmeden dinle; benzer meslekleri fark et.
• Aynı faaliyete giren meslekleri tahtada gruplayalım.
• Meslek
• Belli bir eğitimle kazanılan ve insanların geçimini sağlamak için yaptığı düzenli iş.
• Örnek
• Dayım fırıncı: Ekmek üretiyor. Teyzem hemşire: Sağlık hizmeti veriyor.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin günlük hayatta karşılaştıkları ekonomik faaliyetlere örnek vermesini önerir. Tartışmayı tüm öğrencilerin katılımıyla yürütün. Ailesinin işini söylemek istemeyen öğrenci komşusundan, mahallesinden ya da okuldan bir örnek verebilir. Tahtadaki gruplar, Bölüm 2’deki faaliyet türlerine (tarım, sanayi, ticaret…) hazırlık olur.

10. Doğadan gelen kaynaklar

• Doğadaki hangi kaynak, hangi ekonomik faaliyete imkân verir?
• Verimli toprak ve uygun iklim
• Tarım: buğday, pamuk, sebze, meyve
• Geniş çayırlar ve meralar
• Hayvancılık: et, süt, yün, deri
• Ormanlar
• Ormancılık: kereste, yakacak odun, kâğıt ham maddesi
• Yer altındaki madenler
• Madencilik: kömür, demir, bakır, mermer

Öğretmene not: Önceki konudaki (SB.5.5.1) doğal kaynaklarla bağ kurun. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini bekleyin. Ek soru: Denizler, göller ve akarsular hangi faaliyetlere imkân verir? (Balıkçılık, deniz ulaşımı, enerji üretimi, turizm.) Kendi ilinizin öne çıkan doğal kaynağını sorun: Bu kaynak ilimizde hangi işi mümkün kılıyor?

11. Tek faaliyet mi, çeşitli faaliyetler mi?

• A köyü
• Tek faaliyet
• Köydeki herkes yalnızca fındık yetiştiriyor. Bütün geçimleri bu tek ürüne bağlı.
• B köyü
• Çeşitli faaliyetler
• Fındığın yanında hayvancılık ve arıcılık yapılıyor; bir atölye ve bir köy pansiyonu var.
• Bir işimiz aksarsa öbürü bizi ayakta tutar.
• Bir yıl bahar donu fındık ürününü azaltırsa hangi köy daha az etkilenir? Neden?
• mü?

Öğretmene not: Beklenen cevap: B köyü. Geçim kaynakları çeşitli olduğu için bir ürünün azalması herkesi aynı anda zor durumda bırakmaz. Aynı düşünce ülke için de geçerlidir: Ülkemizin gelişmesi ve ekonomisinin kesintisiz sürmesi için ekonomik faaliyetlerin hem çeşitli hem sürekli olması önemlidir. Köyler kurgusaldır.

12. Ekonomi ve bağımsızlık

• Ülkemizin ekonomisi
• İzmir, 1923
• 1923’te İzmir’de Türkiye İktisat Kongresi toplandı. Atatürk, savaşta kazanılan zaferlerin ekonomide kazanılacak zaferlerle desteklenmesi gerektiğini anlattı.
• İktisat
• Ekonomi demektir. Türkiye İktisat Kongresi, “Türkiye Ekonomi Kongresi” anlamına gelir.
• Düşünelim
• Bir ülke yiyeceğini, giyeceğini ve ilacını hep başka ülkelerden almak zorunda kalsaydı ne olurdu?
• Başka ülkelere bağımlı kalırdı. Kendi ihtiyacını üreten ülke kararlarını daha özgürce verir.

Öğretmene not: Ders kitabı konuya Atatürk’ün kongreyi açış konuşmasından bir bölümle başlar. Konuşmanın ana fikri: Siyasi ve askerî zaferler, ekonomide kazanılan zaferlerle desteklenmezse kalıcı olamaz; millî bağımsızlık ekonomik bağımsızlıkla tamamlanmalıdır. Sözü birebir okutmak isterseniz kitaptaki hâlini kullanın. Kongre 17 Şubat–4 Mart 1923’te İzmir’de toplandı. Soru: “Ekonomik zaferle taçlandırmak” sizce ne demektir? (Savaşta kazanılan bağımsızlığı çalışarak ve üreterek kalıcı hâle getirmek.)

13. Ekonomik faaliyet türleri

• Tarladan fabrikaya, limandan otele: İnsanlar hangi işlerle geçimini sağlar?
• Tarım
• Hayvancılık
• Ormancılık ve madencilik
• Sanayi
• Ulaşım ve ticaret
• Turizm ve hizmet

14. Tarım: Topraktan ürün

• Tarım, toprağı işleyip ekerek ve dikerek bitkisel ürün elde etmektir.
• Tarla ürünleri
• Buğday, arpa, mısır, pamuk, ayçiçeği, şeker pancarı
• Bahçe ürünleri
• Meyve, sebze, zeytin, fındık, çay
• Seracılık
• Cam ya da naylon örtü altında, soğuktan koruyarak sebze ve meyve yetiştirme
• Ekmek, şeker, tişört ve meyve suyunun tarımla ne ilgisi var?
• Ham maddeleri tarımdan gelir: buğday, şeker pancarı, pamuk ve meyve.

Öğretmene not: Tarım birçok sanayi kolunun ham maddesini sağlar: un ve unlu ürünler, şeker, yağ, meyve suyu, tekstil, hayvan yemi. Kendi ilinizde en çok yetişen üç tarım ürününü sorun; il tarım ve orman müdürlüğünün sitesinden birlikte kontrol edin.

15. Hayvancılık: Hayvanlardan ürün

• Büyükbaş (inek, manda) ve küçükbaş (koyun, keçi) hayvanlardan et, süt, yün ve deri elde edilir.
• Kümes hayvancılığı: Tavuk, hindi gibi hayvanlardan et ve yumurta elde edilir.
• Balıkçılık: Denizde, gölde ve akarsuda balık avlanır ya da çiftliklerde yetiştirilir.
• Arıcılık ve ipek böcekçiliği: Bal, balmumu ve ipek elde edilir.
• Hayvancılık
• Yararlı hayvanları besleyip bakarak et, süt, yumurta, yün, bal gibi ürünler elde etme.
• Peynir, deri ayakkabı ve yün kazağın ham maddesi nereden gelir?
• Hayvancılıktan: Süt peynire, deri ayakkabıya, yün kazağa dönüşür.

Öğretmene not: Ders kitabı balıkçılığı, arıcılığı, ipek böcekçiliğini ve kümes hayvancılığını hayvancılığın içinde sayar. Hayvancılık; süt ürünleri, et, dericilik ve yün dokuma gibi sanayi kollarına ham madde sağlar. İlinizde hangi hayvancılık türünün yaygın olduğunu sorun (ör. kıyıda balıkçılık, yaylada arıcılık, çayır ve meralarda büyükbaş hayvancılık).

16. Ormancılık ve madencilik

• Ormancılık
• Ormandan kereste, tomruk ve yakacak odun sağlanır.
• Mobilya ve kâğıt fabrikalarına ham madde gider.
• Kesilen ağaçların yerine fidan dikilir.
• Madencilik
• Yer altındaki madenler çıkarılır ve işlenir.
• Kömür, demir, bakır, krom, bor, mermer…
• Madenler otomotiv, beyaz eşya ve mobilya sanayisini besler.
• Kereste
• Ağaç gövdesinin biçilmesiyle elde edilen tahta.
• Maden
• Yer altından çıkarılan, işe yarar doğal madde.
• Ülkemizde pek çok çeşit maden vardır; bu yönden dünyanın zengin ülkelerindendir.

Öğretmene not: Tomruk: Kesilip dalları temizlenmiş, henüz biçilmemiş ağaç gövdesi. Ders kitabına göre madencilik, yer altındaki madenleri çıkarma ve işleme işidir ve birincil faaliyetler arasında yer alır. Dünyadaki bor rezervlerinin büyük bölümü ülkemizdedir. Ormanlarımızın korunması ve ağaçlandırma, Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Orman Genel Müdürlüğünün görevidir. İlinizde orman işletmesi, maden ya da taş ocağı varsa örnek gösterin.

17. Sanayi: Fabrikada üretim

• Ham madde gelir: pamuk, süt, buğday, demir, kum…
• Fabrikada makinelerle işlenir, biçim verilir.
• Aynı üründen çok sayıda üretilir. Buna toplu üretim denir.
• Sanayinin bazı kolları
• Dokuma ve tekstil
• Pamuktan iplik, kumaş ve giysi
• Makine ve otomotiv
• Demir ve çelikten araç, traktör, buzdolabı
• Sanayi
• Ham maddenin fabrikalarda makinelerle işlenerek toplu hâlde ürüne dönüştürülmesi.

Öğretmene not: Ders kitabına göre ülkemiz sanayi çeşitliliği bakımından zengindir. Sanayinin kolları arasında besin, dokuma ve tekstil, makine, maden, kimya, cam, seramik ve çimento sayılır. “Toplu üretim”i aynı üründen bir seferde çok sayıda yapılması diye anlatın. İlinizdeki fabrikaları ya da organize sanayi bölgesini sorun: Orada ne üretiliyor, ham maddesi nereden geliyor?

18. Ulaşım ve ticaret el ele

• Ulaşım, yolcu ya da yükü bir yerden başka bir yere taşımaktır. Ticaret ise kazanç için yapılan alım satımdır.
• Fabrika
• Market
• Ulaşım: Ürün kara, demir, deniz ya da hava yoluyla taşınır
• Tır, tren, gemi, kargo uçağı
• Yolcular da aynı yolları kullanır
• Tüketici
• Ticaret: Ürün kazanç amacıyla satılır
• Pazar, market, mağaza
• Çevrim içi alışveriş siteleri
• Ticaret
• Kazanç sağlamak amacıyla mal alıp satma işi.
• Ulaşım geliştikçe sanayi ve ticaret de gelişir: Ürünler uzak yerlere daha hızlı ulaşır.

Öğretmene not: Ulaşımın dört yolu: kara yolu, demir yolu, deniz yolu ve hava yolu. Ders kitabına göre ulaşımın gelişmesi sanayi ve ticareti, sanayinin gelişmesi de ticareti olumlu etkiler. Sorular: İlimizde hangi ulaşım yolları var? İlimizin ürünleri başka illere ve ülkelere nasıl gönderiliyor?

19. Limanda ulaşım ve ticaret

• Fotoğrafı inceleyelim
• Ambarlı Limanı’nda yük alan bir konteyner gemisi, İstanbul
• Ürünler konteyner denen büyük çelik kutulara konur; vinçler bu kutuları gemiye yükler.
• Gemi, yükü deniz yoluyla başka şehirlere ve ülkelere taşır. Bu bir ulaşım faaliyetidir.
• Taşınan ürünler alıcılara satılır: Ticaret de ulaşım sayesinde büyür.
• Bu limanda kimler çalışıyor olabilir?
• Vinç operatörü, kaptan ve gemi çalışanları, tır şoförleri, depo ve gümrük çalışanları.

Öğretmene not: Fotoğraf, İstanbul’un Avrupa yakasındaki Ambarlı Limanı’nda çekildi; Ambarlı, ülkemizin en işlek konteyner limanlarındandır. Önce öğrencilere sorun: Fotoğrafta neler görüyorsunuz? (Vinçler, konteynerler, gemi.) Sonra: Bu konteynerlerin içinde neler olabilir, nereye gidiyor olabilir? Limanda hem ulaşım hem ticaret iç içedir; Bölüm 3’te ikisini de üçüncül alanda bulacağız. İlinizde liman, havalimanı, demir yolu istasyonu ya da lojistik merkezi varsa örnek verin.

20. Turizm: Gezip görmenin ekonomisi

• Yaz turizmi: Yazı uzun ve sıcak kıyılarda deniz, kum ve güneş
• Kış turizmi: Bol kar yağan dağlarda kayak merkezleri
• Kültür turizmi: Antik kentler, müzeler, camiler, kaleler
• Doğa, yayla, termal ve sağlık turizmi: Yaylalar, şelaleler, kaplıcalar, tedavi için gelenler
• Turizm
• İnsanların dinlenmek, eğlenmek, yeni yerler görüp tanımak için yaptığı geziler.
• İlimizde yeni bir otel açılırsa kimler iş bulur?
• Aşçı, garson, temizlik görevlisi, resepsiyoncu, şoför, rehber; çevredeki esnaf da kazanır.

Öğretmene not: Ülkemizde yaz ve kış turizminin yanında kültür, doğa, yayla, termal ve sağlık turizmi de yapılır; turizm ülkemizin önemli ekonomik faaliyetlerindendir. Turizm yalnız otellere değil; lokantalara, rehberlere, taşımacılara, el sanatları ve hediyelik eşya satıcılarına da gelir sağlar. İlinizin turizm türlerini il kültür ve turizm müdürlüğünün sitesinden birlikte bulun.

21. Hizmet sunan meslekler

• Eşya üretmeden insanların ihtiyaçlarını karşılayan işlerin hepsi hizmettir. Ülkemizde pek çok kişi hizmet işlerinde çalışır.
• Eğitim: öğretmen, okul müdürü, kütüphaneci
• Sağlık: doktor, hemşire, eczacı
• Güvenlik: polis, jandarma, bekçi
• Bankacılık ve haberleşme: bankacı, postacı, kargocu
• Hukuk ve büro işleri: avukat, hâkim, sekreter
• İş gücü
• Bir işte çalışan insanların bedensel ve zihinsel emeği.
• Okulumuzda hangi hizmetler veriliyor?
• Eğitim, rehberlik, temizlik, güvenlik, kantin ve servis hizmetleri.

Öğretmene not: Ders kitabı sağlık, eğitim, güvenlik, haberleşme ve bankacılık işlerini hizmet faaliyetine örnek verir; ülkemizde çok sayıda kişi bu alanda çalışır. Öğrencilere okulda kimlerin hangi hizmeti verdiğini sorun. İlinizdeki hastane, üniversite, adliye gibi kurumlar da hizmet örneğidir.

22. Kim, hangi faaliyette?

• Etkinlik · Eşleştirelim
• Bu kişiler hangi ekonomik faaliyette çalışıyor? Önce siz söyleyin, sonra açalım.
• Gül Hanım, zeytinliğinde zeytin hasadı yapıyor.
• Tarım
• Rıza Reis, teknesiyle Karadeniz’de hamsi avlıyor.
• Hayvancılık (balıkçılık)
• Murat Bey, kayak merkezinde kayak öğretiyor.
• Turizm
• Oya Hanım, cam fabrikasında şişe üretiyor.
• Sanayi

Öğretmene not: Kişiler kurgusaldır. Her satırda önce öğrencilerin cevabını bekleyin. Balıkçılık, ders kitabında hayvancılığın içinde sayılır. Murat Bey’in işi aynı zamanda bir hizmettir: Turizm, hizmet sunan işler arasındadır (Bölüm 3’te üçüncül alan). Ek alıştırma: Öğrenciler ilimizden tanıdıkları birinin işini söylesin, sınıf faaliyet türünü bulsun.

23. Fotoğraflardan faaliyet bulalım

• Etkinlik · Görsel inceleme
• Fotoğraf da bilgi veren bir görsel kaynaktır. Her fotoğrafta hangi ekonomik faaliyeti görüyorsun?
• Demre (Antalya)
• Cam örtülü, içi yeşil bitkilerle dolu bir yapı
• Foça (İzmir)
• Limanda yan yana bağlanmış vinçli tekneler
• Palandöken (Erzurum)
• Karlı yamaçlar, teleferik ve kayakçılar
• Bu üç fotoğrafta hangi ekonomik faaliyetleri tanıdın?
• Seracılık (tarım), balıkçılık (hayvancılık) ve kış turizmi.

Öğretmene not: Program, ekonomik faaliyetlerin yazılı ve görsel kaynaklarla incelenmesini önerir (OB1, OB4). Görsel kaynak; fotoğraf, harita, grafik ve afiş gibi bilgi veren görüntülerdir. Fotoğrafları tek tek açın, öğrenciler ipuçlarını söylesin: cam çatı, vinçli tekneler, teleferik. Her fotoğrafın köşesinde çekenin adı ve kaynağı yazar. Sorun: Bir fotoğrafın nerede, ne zaman ve kim tarafından çekildiğini neden bilmeliyiz? (Bilginin doğru ve güncel olduğundan emin olmak için; eski ya da başka bir yere ait fotoğraf bizi yanıltabilir.) Ödev: Gazete, il tanıtım broşürü ya da resmî kurumların sitelerinden ilimize ait üç fotoğraf bulun; altına faaliyet türünü ve kaynağını yazıp sınıf panosunda sergileyin.

24. Ekonomik faaliyet alanları

• Ham madde, ürün, hizmet, bilgi ve karar: Ekonomik faaliyetler beş alanda toplanır.
• Birincil
• İkincil
• Üçüncül
• Dördüncül
• Beşincil
• Sınıflandırma

25. Beş ekonomik faaliyet alanı

• Birincil
• Doğadan doğrudan ham madde elde edilir: tarım, hayvancılık, ormancılık, madencilik.
• İkincil
• Ham madde işlenir, ürüne dönüştürülür: sanayi, inşaat, enerji üretimi.
• Üçüncül
• İnsanlara hizmet sunulur: ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık, bankacılık.
• Dördüncül
• Bilgi toplanır, işlenir ve yayılır: grafik tasarım, reklam, çevrim içi hizmetler.
• Beşincil
• Önemli kararlar alınır, işler yönetilir: ülke ve büyük şirket yöneticiliği.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi grafiği ekonomik faaliyetleri bu beş alanda toplar. Kolay hatırlama ipucu: 1. doğadan al, 2. işle, 3. hizmet et, 4. bilgi üret, 5. karar ver. Kartları açarken her alan için öğrencilerden ilimizden bir örnek isteyin.

26. Birincil: Doğadan ham madde

• Alan 1 · Birincil faaliyetler
• Tarım: Tarladan buğday, bahçeden meyve, seradan sebze
• Hayvancılık: Ahırdan süt, kümesten yumurta, denizden balık, kovandan bal
• Ormancılık: Ormandan kereste ve yakacak odun
• Madencilik: Yer altından kömür, demir, mermer
• Ham madde
• İşlenerek başka bir ürüne dönüştürülen madde: pamuk, süt, kereste, demir gibi.
• Kurak geçen bir yıl hangi birincil faaliyetleri zorlar?
• Tarımı ve hayvancılığı: Ürün azalır, hayvanlar için ot ve su bulmak zorlaşır.

Öğretmene not: Birincil faaliyetler doğrudan doğaya bağlıdır; bu yüzden iklim, toprak ve su kaynakları onları çok etkiler. Kendi ilinizdeki birincil faaliyetleri sorun ve tahtanın bir köşesine yazın; Bölüm 4’teki sınıflama tablosunda kullanacaksınız.

27. İkincil: Ham maddeden ürüne

• Alan 2 · İkincil faaliyetler
• İkincil faaliyetlerde ham madde işlenir ve kullanılabilir hâle getirilir.
• Sanayi
• Fabrikada buğdaydan un, sütten peynir, kumdan cam
• İnşaat
• Çimento, demir ve tuğlayla ev, okul, köprü, yol
• Enerji üretimi
• Su, rüzgâr, güneş ve kömürden elektrik
• Okulumuzun binası hangi ikincil faaliyetin ürünüdür?
• İnşaatın. Yapımında çimento, demir, tuğla, cam gibi sanayi ürünleri kullanılmıştır.

Öğretmene not: İkincil faaliyetler birincil faaliyetlerin ürünlerini kullanır: Tarım ve hayvancılık besin ve tekstil sanayisine, madencilik inşaata ve enerji üretimine ham madde sağlar. İlinizde baraj, rüzgâr ya da güneş santrali varsa örnek olarak gösterin.

28. Üçüncül: Hizmet sunmak

• Alan 3 · Üçüncül faaliyetler
• Ticaret ve bankacılık
• Satıcı ürünü alıcıya satar; banka paramızı güvenle saklar.
• Ulaşım
• Şoför, kaptan ve pilot yolcu ve yük taşır.
• Turizm
• Otelci, rehber ve aşçı konukları ağırlar.
• Eğitim, sağlık, güvenlik
• Öğretmen öğretir, doktor iyileştirir, polis güvenliğimizi sağlar.
• Bu işlerin ortak noktası ne?
• Hiçbiri yeni bir eşya üretmez; hepsi insanlara hizmet sunar.

Öğretmene not: Ders kitabına göre üçüncül alan; ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık, hukuk, finans (bankacılık), güvenlik ve büro hizmetlerini kapsar. Bölüm 2’de ayrı ayrı tanıdığımız ticaret, ulaşım, turizm ve hizmet faaliyetleri burada tek alanda birleşir.

29. Dördüncül ve beşincil: Bilgi ve karar

• Alan 4 ve 5 · Dördüncül ve beşincil faaliyetler
• Dördüncül: Bilgi
• Bilgi toplanır, işlenir ve yayılır.
• Grafik tasarım, reklam, yazılım, çevrim içi hizmetler
• Araştırma ve geliştirme (AR-GE) çalışmaları
• Beşincil: Karar
• Önemli kararlar alınır; işler yönetilir ve denetlenir.
• Ülke yöneticileri, büyük şirketlerin yöneticileri
• Verilen kararlar çok sayıda insanı etkiler.
• AR-GE
• Araştırma ve geliştirme: Yeni ürün ve yöntem bulmak için yapılan bilimsel çalışmalar.
• Teknoloji geliştikçe hangi alanda yeni meslekler ortaya çıkıyor?
• Dördüncül alanda: yazılım geliştirici, veri uzmanı, grafik tasarımcı gibi.

Öğretmene not: Ders kitabına göre dördüncül alanda teknolojinin gelişmesiyle bilgi toplanır, işlenir ve yayılır; beşincil alanda karar verme, yönetim ve denetim işleri yer alır. Bu tanımlara göre AR-GE ve araştırma işleri yeni bilgi ürettiği için dördüncül; belediye başkanlığı ya da büyük bir şirketin genel müdürlüğü gibi karar verip yöneten işler beşincil alandadır. Kitaptaki sınıflama etkinliğinde geçen AR-GE çalışanı, araştırmacı ve belediye başkanı örneklerini bu ölçüte göre yerleştirin. Bu iki alan küçük yaştaki öğrenciler için soyuttur; “bilgi üretenler” ve “karar verenler” diye somutlaştırın.

30. Hangi alanda çalışıyorlar?

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Filiz Hanım
• Bir haber sitesinde çalışıyor. Haberleri videolara ve grafiklere dönüştürüp yayımlıyor.
• Dördüncül: Bilgiyi işleyip yayıyor.
• Cengiz Bey
• Bir çimento fabrikasında makinelerin başında çalışıyor.
• İkincil: Ham maddeyi işleyip ürüne dönüştürüyor.
• Nazlı Hanım
• Büyük bir şirketin genel müdürü. Yeni fabrikanın nereye kurulacağına o karar veriyor.
• Beşincil: Karar veriyor ve yönetiyor.

Öğretmene not: Kişiler kurgusaldır. Öğrenciler cevaplarını gerekçesiyle söylesin: “… alanındadır, çünkü … yapıyor.” Ardından ilimizden tanıdıkları kişilerin işlerini aynı biçimde sınıflandırsınlar.

31. Bir tişörtte beş alanın emeği

• Bir ürünün hikâyesi
• Pamuklu tişört
• 5 alan, 5 adım
• Ekonomik faaliyet alanı
• Benzer işleri bir araya toplayan grup. Beş alan birbirine bağlıdır.
• Büyük bir giyim şirketinin yöneticileri yeni bir tişört üretmeye karar verir.
• Beşincil
• Grafik tasarımcı tişörtün desenini bilgisayarda çizer.
• Dördüncül
• Çiftçi tarlada pamuk yetiştirir.
• Birincil
• Fabrikada pamuktan iplik, kumaş ve tişört üretilir.
• İkincil
• Tişört tırla mağazaya taşınır ve satılır.
• Üçüncül

Öğretmene not: Tek bir ürünün arkasında beş alanın da emeği olabilir. Öğrencilere başka bir ürün seçtirip aynı zinciri kurdurun (ör. bir defter: orman, kâğıt fabrikası, kırtasiye; bir kavanoz reçel: meyve bahçesi, reçel fabrikası, market). Hangi adımların ilimizde yapılabileceğini sorun.

32. Zincirin bir halkası koparsa

• Kurak bir yıl olur; tarlada buğday az yetişir.
• Un fabrikasına az buğday gelir; az un üretilir.
• Fırınlar ve marketler daha az ürün satar.
• Kimler etkilenir?
• Çiftçi
• Az ürün sattığı için geliri azalır.
• Tüketici
• Ekmek ve unlu ürünler pahalanabilir.
• Birbirine bağlılık
• Bir alanda yaşanan sorunun zincirleme olarak öbür alanları da etkilemesi.

Öğretmene not: Bu akış birincil, ikincil ve üçüncül alanların birbirine nasıl bağlı olduğunu gösterir. Olumlu bir zincir de kurun: Yeni bir liman ya da demir yolu açılırsa fabrikalar ürünlerini kolayca taşır, ticaret artar, yeni işler açılır. İlinize uyarlayın: İlimizde hangi faaliyet aksarsa en çok kişi etkilenir?

33. Kartları alanlarına yerleştirelim

• Etkinlik · Sınıflama oyunu
• Çay bahçesi
• Yaş çay yaprağı toplanır.
• Mermer ocağı
• Mermer blokları çıkarılır.
• Kâğıt fabrikası
• Defter kâğıdı üretilir.
• Rüzgâr santrali
• Elektrik üretilir.
• Şehir otobüsü
• Yolcular taşınır.
• Sağlık merkezi
• Hastalar muayene edilir.
• Yazılım şirketi
• Uygulama geliştirilir.
• Bakanlık
• Ülke için kararlar alınır.
• Birincil: çay, mermer · İkincil: kâğıt, rüzgâr · Üçüncül: otobüs, sağlık · Dördüncül: yazılım · Beşincil: bakanlık

Öğretmene not: Kartları beş alana ayırma etkinliği. Alt satırdaki cevap anahtarı tıklayınca açılır; önce öğrencilerin yerleştirmesini bekleyin. Kartları tahtaya yazıp öğrencilerin gruplar hâlinde yerleştirmesini isteyin; her yerleştirmenin gerekçesini söyletin. Kartlar bilerek aynı renktedir, renk ipucu vermez. Tartışmalı durumlar öğreticidir: Çay toplamak birincil, çayı fabrikada işlemek ikincil, çayı satmak üçüncüldür. Oyunu kendi ilinizin faaliyetleriyle tekrarlayın.

34. İlimizdeki ekonomik faaliyetler

• Her ilin doğası, iklimi ve konumu farklıdır. Bu farklar ilimizde yapılan işleri nasıl belirler?
• Coğrafya ve ekonomi
• Haritada örnekler
• İlimizi araştıralım
• Sınıflama tablosu
• Sürdürülebilirlik
• Koruma bilinci

35. İlimizin ekonomisini neler belirler?

• İlimizin ekonomisi
• Yer şekilleri
• Ova, dağ, plato, kıyı
• İklim
• Sıcaklık, yağış, kar, güneşli gün sayısı
• Bitki örtüsü
• Orman, çayır, mera, çiçekli yaylalar
• Su kaynakları
• Deniz, göl, akarsu, kaplıca
• Yer altı kaynakları
• Kömür, demir, mermer, petrol
• Ulaşım ve tarih
• Liman, otoyol, havalimanı, tarihî yerler
• İlimizin her kılçığa uyan bir özelliğini bulun: Bu özellik ilimizde hangi işi mümkün kılıyor?

Öğretmene not: Ders kitabına göre bir yerin ekonomisini etkileyen coğrafi özellikler; iklim, yer şekilleri, su kaynakları, bitki örtüsü ile yer altı ve yer üstü kaynaklarıdır. Ülkemizde bu özellikler bölgeden bölgeye değiştiği için ekonomik faaliyetler de çeşitlidir. “Ulaşım ve tarih” kılçığı, haritadaki İstanbul ve Çanakkale örneklerine hazırlıktır. Etkinlik: Öğrenciler balık kılçığını defterlerine çizip ilimizin özelliklerini yazsın.

36. Haritada doğaya dayalı faaliyetler

• Ülkemizden örnekler · Birincil faaliyetler
• Tarım: Verimli ovalarıyla Adana; ılık kışları sayesinde seralarıyla Antalya
• Hayvancılık: Dağ çayırları geniş Kars’ta büyükbaş hayvancılık
• Arıcılık: Çiçekli yaylalarıyla Hakkari
• Balıkçılık ve ormancılık: Denizde Trabzon, ormanlarıyla Rize
• Madencilik: Yer altı kaynakları çıkarılıp işlenen Batman
• Adana
• Tarım
• Antalya
• Seracılık
• Kars
• Hayvancılık
• Hakkari
• Arıcılık
• Trabzon
• Balıkçılık
• Rize
• Ormancılık
• Batman
• Madencilik
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kendi ilimizi haritada bulalım: Hangi örneğe benziyor?
• İşaretler yaklaşık konumlardır; her ilde başka faaliyetler de vardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabındaki haritadan alınmıştır. Her ilde başka faaliyetler de vardır: Rize’de çay tarımı, Trabzon’da fındık tarımı gibi. Batman’da petrol çıkarılır ve rafineride işlenir. Kendi ilinizi haritada gösterin ve sorun: İlimiz hangi örneğe benziyor? Hangi doğal özelliği hangi faaliyete imkân veriyor? İki haritada yedi coğrafi bölgenin hepsinden örnek var.

37. Haritada sanayi ve hizmet örnekleri

• Ülkemizden örnekler · İkincil ve üçüncül faaliyetler
• Hizmet: Okulları, hastaneleri, bankaları çok olan başkent Ankara
• Ticaret ve sanayi: Kara, deniz ve hava yollarının buluştuğu İstanbul
• Kültür turizmi: Antik kentleri ve tarihî alanlarıyla Çanakkale
• Yaz turizmi: Uzun yazları, koyları ve plajlarıyla Muğla
• Kış turizmi: Karlı dağlarıyla Erzurum
• Ankara
• Hizmet
• İstanbul
• Ticaret, sanayi
• Çanakkale
• Kültür turizmi
• Muğla
• Yaz turizmi
• Erzurum
• Kış turizmi
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• İlimizde hangi sanayi, ticaret, hizmet ve turizm faaliyetleri var?
• İşaretler yaklaşık konumlardır; her ilde başka faaliyetler de vardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabındaki haritadan alınmıştır. Ankara’da eğitim, sağlık, haberleşme ve bankacılık gibi hizmetler gelişmiştir; İstanbul’da ulaşım ağı zengin olduğu için ticaret ve sanayi gelişmiştir. Çanakkale’de Troya antik kenti ve Gelibolu Yarımadası’ndaki tarihî alan kültür turizmine örnektir. Erzurum’daki Palandöken, önemli bir kayak merkezidir. İlinizi bu örneklerle karşılaştırın.

38. Bu ilde hangi işler gelişir?

• Etkinlik · Yorumlayalım
• Kıyıdaki il
• Uzun kumsalları var, yazları uzun ve sıcak geçiyor. Antik kentleri ünlü.
• Yaz ve kültür turizmi, balıkçılık; otel, lokanta, rehberlik gibi hizmetler.
• Ovadaki il
• Geniş ve düz ovaları var. Akarsuları tarlaları suluyor, toprağı verimli.
• Tarım; ürünleri işleyen un, şeker, yağ ve meyve suyu fabrikaları.
• Ormanlık il
• Dağları sık ormanlarla kaplı, yılın her mevsimi yağış alıyor.
• Ormancılık; mobilya ve kâğıt sanayisi; doğa ve yayla turizmi.

Öğretmene not: Önce öğrencilerin yorumlamasını bekleyin, sonra cevabı açın. İller temsilîdir; benzer özellikteki gerçek illeri haritada bulun (kıyı: Muğla, Antalya; ova: Adana, Konya; orman: Rize, Kastamonu). Ardından kendi ilinizi üç cümleyle aynı biçimde tanıtın; sınıf hangi faaliyetlerin geliştiğini ya da gelişebileceğini yorumlasın.

39. Bir ili özetleyelim: Rize

• Fotoğrafı inceleyelim
• Evlerin arasında çay bahçeleriyle kaplı yamaçlar, Rize
• Birincil: Bol yağış alan dik yamaçlarda çay yetişir; yaş çay yaprağı toplanır.
• İkincil: Toplanan yapraklar çay fabrikalarında işlenir ve paketlenir.
• Üçüncül: Çay başka illere taşınıp satılır; yaylalara turistler gelir.
• İlimizin ekonomisini de böyle üç cümleyle özetleyebilir misin?
• Örnek: İlimizde … yetişir. … fabrikalarında işlenir. Turistler … görmeye gelir.

Öğretmene not: Haritada Rize’yi ormanlarıyla tanıdık; Rize aynı zamanda ülkemizde en çok çay üretilen ildir. Fotoğrafta evlerin arasındaki yamaçların çay bahçeleriyle kaplı olduğunu gösterin. Aynı ilde birden çok alandan faaliyet bulunur: Çay bahçesi birincil, çay fabrikası ikincil, taşıma, satış ve turizm üçüncül alandadır. Ayder ve Huser gibi yaylalar Rize’nin turizm merkezlerindendir. Bu örnek, “Sorularımıza dönelim” slaytındaki ilimizi özetleme çalışmasına hazırlıktır; öğrenciler ilimiz için aynı üç cümleyi kursun.

40. İlimizi araştıralım: Nereye bakalım?

• Etkinlik · Bilgi toplama
• İlimizin ekonomisi hakkında güvenilir bilgiyi resmî kurumların genel ağ sitelerinde buluruz.
• Valilik ve kaymakamlık
• İlin ve ilçenin tanıtımı, ekonomisi, öne çıkan ürünleri
• İl tarım ve orman müdürlüğü
• Yetişen ürünler, hayvancılık, balıkçılık, ormanlar
• İl kültür ve turizm müdürlüğü
• Tarihî yerler, müzeler, turizm türleri
• Bir bilginin doğru olduğundan nasıl emin olabiliriz?
• Resmî kaynağa bakar, bilginin tarihini kontrol eder, ikinci bir güvenilir kaynakla karşılaştırırız.

Öğretmene not: Program, ilimizdeki faaliyetlerin valilik, kaymakamlık ve il tarım ve orman müdürlüğü gibi resmî kurumların sitelerinden araştırılmasını önerir (OB2). Belediyelerin, ticaret ve sanayi odalarının ve organize sanayi bölgelerinin siteleri de yararlıdır. Araştırmayı okulda, öğretmen rehberliğinde yapın; öğrenciler her bilginin kaynağını ve tarihini not etsin.

41. Sınıflandıralım, sunalım

• Etkinlik · Sınıflama tablosu
• Bulduğumuz faaliyetleri beş alana göre bir tabloda toplayalım, sonra sınıfa sunalım.
• Beş sütunlu bir tablo çizin: birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül, beşincil.
• Her faaliyeti ilimizden bir örnekle doğru sütuna yazın.
• İsterseniz tabloyu bir kavram ağına çevirin: ortada ilimizin adı, çevresinde alanlar.
• Tablodan yararlanarak ilimizin ekonomisini 2–3 dakikada sunun.
• Dinleyenler sözü kesmeden dinlesin, sonra görüşlerini saygıyla söylesin.
• Kavram ağı
• Bir ana kavramı ve ona bağlı kavramları çizgilerle birbirine bağlayan şema.
• Kontrol listesi
• Beş alanı doğru kullandım. Her faaliyete ilimizden örnek verdim. Kaynağımı söyledim. Arkadaşlarımı dinledim.

Öğretmene not: Program, faaliyetlerin sınıflama tablosu ya da kavram ağıyla sınıflandırılmasını, ardından sözlü ya da yazılı sunulmasını önerir; sunumlar kontrol listesi ya da derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilebilir. Sunum sırasında öğrencilerin birbirini etkin dinlemesine, duygu ve düşüncelerini saygıyla söylemesine dikkat edin (SDB2.1). Dördüncül ve beşincil sütunlar boş kalırsa sorun: “İlimizde bilgiyle ve kararla ilgili işler nerede yapılır?” (üniversite, gazete, radyo; valilik, belediye, büyük şirketlerin yönetimi).

42. Sürdürülebilir ekonomi

• Yorumlayalım · Sürdürülebilirlik
• Orman, toprak, su ve balık bilinçsizce tüketilirse kolay kolay yerine gelmez.
• Aşırı avlanma, bilinçsiz ağaç kesimi, tarlaya bina yapmak geçim kaynaklarını yok eder.
• Sürdürülebilir üretimde kaynak korunur: Kesilen ağacın yerine fidan dikilir, av yasağına uyulur.
• Böylece ilimizdeki işler bugün de yarın da sürer; gelecek kuşaklar da yararlanır.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları, gelecek kuşakların da yararlanabileceği biçimde koruyarak kullanmak.
• İlimizde kaynakları tüketen bir faaliyet var mı? Nasıl daha sürdürülebilir olur?
• Örnek: Salma sulama yerine damla sulama; ormanda kontrollü kesim ve ağaçlandırma.

Öğretmene not: Program, ekonomik faaliyetleri sürdürülebilir biçimde yürütmenin ilimiz ve ülkemiz için neden önemli olduğunu açıklamayı ister (OB8). Önceki konudaki (SB.5.5.1) kaynakların verimli kullanımı ve Sıfır Atık ile bağ kurun. Tartışma: İlimizdeki önemli bir faaliyet sürdürülebilir yapılmazsa 20 yıl sonra ne olur?

43. Örnek olay: Rıza Reis’in takvimi

• Sürdürülebilir balıkçılık
• Bahar ve yaz aylarında balıklar yumurtlar, yavrular büyür. O aylarda ağ atarsak denizdeki balık her yıl biraz daha azalır. Yasak bitene kadar teknemi boyar, ağlarımı onarırım.
• Rıza Reis
• Balıkçı, Karadeniz kıyısı
• Bir balıkçının yılı
• Bahar
• Av yasağı başlar; balıklar ürer, yavrular büyür.
• Yaz
• Tekne boyanır, ağlar onarılır.
• Güz
• Av mevsimi açılır, tekneler denize çıkar.
• Kış
• Hamsi avlanır; balık pazarlara ve lokantalara ulaşır.
• Herkes yasağa uymasaydı birkaç yıl sonra denizde ve Rıza Reis’in işinde ne olurdu?

Öğretmene not: Rıza Reis kurgusaldır (Bölüm 2’deki eşleştirmede tanışmıştık). Ülkemizin denizlerinde gırgır ve trol gibi büyük ağlarla yapılan ticari av, balıkların üreme dönemini kapsayan aylarda her yıl yasaktır; yasak genellikle ilkbaharda başlar, yaz sonunda biter. Tarihleri Tarım ve Orman Bakanlığı belirler. Beklenen cevap: Balıklar azalır; balıkçılar, balık satıcıları, taşımacılar ve balık lokantaları gelirini kaybeder.

44. Fabrika mı, zeytinlik mi?

• mı?
• Yorumlayalım · Farklı görüşler
• Fabrika
• Birinci görüş
• Fabrika yüzlerce kişiye iş verir, ilimizin geliri artar; gençler iş için göç etmek zorunda kalmaz.
• Zeytinlik
• İkinci görüş
• Zeytin ağaçları yüzyıllarca ürün verir. Verimli toprak bir kez betonla kaplanırsa geri gelmez.
• Fabrika verimsiz bir araziye ya da sanayi bölgesine kurulsun.
• İki görüşün de haklı yanları neler? Hem iş hem doğa korunabilir mi?

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. İki görüş de haklı yanlar içerir: Fabrika iş ve gelir getirir; zeytinlik ise yüzyıllar boyunca geçim kaynağıdır. Beklenen uzlaşma: Fabrika, altyapısı hazır organize sanayi bölgesine ya da tarıma elverişsiz bir araziye kurulsun. Öğrencilerin görüşlerini gerekçeleriyle söylemesini, karşı görüşü saygıyla dinlemesini isteyin.

45. Ekonomik değerlerimizi koruyalım

• Değerler · Koruma bilinci
• Ekonomik değer
• Toprağımız, suyumuz, ormanımız, madenimiz, tarihî eserlerimiz ve emeğimiz: geçim kaynaklarımız.
• Coğrafi işaret
• Bir yöreyle özdeşleşmiş ürünler adıyla tescil edilir: Malatya kayısısı, Antep fıstığı gibi. Bu ürünler yetiştikleri ilin değeridir.
• Sen ne yapabilirsin?
• İlimizin ekonomik değerlerini korumak için bir öğrenci olarak neler yapabilirsin?
• Yöremin ürünlerini tanır, tanıtırım. İsraf etmem; ormanda ateş yakmam, tarihî eserlere zarar vermem.

Öğretmene not: Program, ülkemizdeki ekonomik faaliyetlerin önemini ve bu faaliyetlerin kaynağı olan ekonomik değerleri koruma bilincini kazandırmayı amaçlar (D19.3, vatanseverlik). Coğrafi işaret, bir ürünün belli bir yöreyle özdeşleştiğini gösteren resmî tesciltir; Türk Patent ve Marka Kurumu verir. İlinizin coğrafi işaretli ürünlerini kurumun coğrafi işaret sayfasından birlikte bulun ve sınıf panosuna ekleyin.

46. Özet ve tekrar

• Sorularımıza dönelim, konuyu özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Merak ettiklerimiz
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Neden her ilde farklı işler yapılır? Çünkü her ilin yer şekilleri, iklimi ve kaynakları farklıdır.
• Özetlemek
• Bir konunun en önemli bilgilerini kısa ve öz biçimde, kendi cümlelerimizle anlatmak.
• İlimizi özetleyelim
• İlimizin ekonomik faaliyetlerini 4–5 cümlelik bir paragrafla özetleyin. Her alandan en az bir örnek verin.

Öğretmene not: Öğrenme çıktısı “özetleyebilme”dir; bu paragraf konunun ürünü olarak değerlendirilebilir. Paragrafın başını tahtada birlikte kurun: “İlimizde … yetiştirilir. … fabrikaları vardır. Turistler … için gelir.” Panodaki 5N1K kartlarını geri dağıtın; her öğrenci sorusunu ve bulduğu cevabı söylesin.

48. Anahtar kavramlar

• Ekonomik faaliyet
• İhtiyaçları karşılamak ve gelir elde etmek için yapılan üretim, ticaret ve hizmet işleri.
• Gelir
• Çalışarak, ürün ya da hizmet satarak kazanılan para.
• Ham madde
• İşlenerek başka bir ürüne dönüştürülen madde: pamuk, süt, kereste, demir.
• Hizmet
• Eşya üretmeden insanların ihtiyacını karşılayan iş: eğitim, sağlık, ulaşım.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları gelecek kuşakların da yararlanabileceği biçimde koruyarak kullanmak.

Öğretmene not: Maarif programına göre 5. öğrenme alanının anahtar kavramları: bütçe, gelir, gider, ekonomik faaliyet, sürdürülebilirlik, tasarruf. Bütçe, gider ve tasarruf önceki konuda (SB.5.5.2) işlendi; ham madde ve hizmet bu konunun temel terimleri olarak eklendi.

49. Özet: İlimizin ekonomisini okumak

• Ekonomik faaliyet
• İhtiyaçları karşılamak ve gelir elde etmek için yapılan işler.
• Dokuz tür
• Tarım, hayvancılık, ormancılık, madencilik, sanayi, ticaret, ulaşım, turizm, hizmet.
• Birincil
• Doğadan ham madde: tarla, ahır, orman, maden.
• İkincil
• Ham maddeden ürün: sanayi, inşaat, enerji.
• Üçüncül
• Hizmet: ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık.
• Dördüncül, beşincil
• Bilgiyi işlemek ve önemli kararlar almak.
• Coğrafya
• Yer şekilleri, iklim, kaynaklar ve ulaşım ilin ekonomisini belirler.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları koruyarak üretirsek ilimizin ekonomisi yarına kalır.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Elif’in günü, pamuklu tişört, Rıza Reis, zeytinlik ve fabrika). Son iki kartta ilimizden birer örnek isteyin.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Ekonomik faaliyetler yalnızca tarlalarda ve fabrikalarda yapılır.
• Okulda, hastanede ve otelde de ekonomik faaliyet vardır: Öğretmen, doktor ve otelci de çalışarak gelir elde eder.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Ormancılık, mobilya ve kâğıt fabrikalarına ham madde sağlar.
• Ormandan elde edilen kereste ve odun, mobilya ve kâğıt yapımında kullanılır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir fabrikada sütten peynir ve yoğurt üretilmesi üçüncül ekonomik faaliyettir.
• Ham madde işlenip ürüne dönüştürüldüğü için bu bir ikincil faaliyettir (sanayi).

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Ulaşımın gelişmesi, sanayinin ve ticaretin gerilemesine yol açar.
• Tam tersi: Ürünler kolay ve hızlı taşınınca sanayi ve ticaret de gelişir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ilin yer şekilleri ve iklimi, orada hangi ekonomik faaliyetlerin yapılacağını etkiler.
• Örneğin verimli ovalarda tarım, ormanlık dağlarda ormancılık gelişir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ilde birbirinden farklı ekonomik faaliyetlerin yapılması, o ilin ekonomisini zor zamanlara karşı güçlendirir.
• Bir faaliyet aksadığında öbürleri geçimi sürdürür. Bu yüzden çeşitlilik hem il hem ülke ekonomisi için önemlidir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bir ürünün yolculuğundaki faaliyetler, ait oldukları alanlarla eşleştirilmiştir.
• Zeytin toplamak
• Birincil
• Zeytinden zeytinyağı üretmek
• İkincil
• Zeytinyağını başka ülkelere satmak
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Üçüncül
• Dördüncül
• Beşincil
• B
• Satış bir ticaret işidir. Ticaret, hizmet sunan üçüncül faaliyetler arasındadır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi dördüncül ekonomik faaliyete örnektir?
• Serada domates yetiştiren çiftçi
• Limanda gemiye yük taşıyan işçi
• Cam fabrikasında şişe üreten işçi
• Çevrim içi reklamlar hazırlayan tasarımcı
• D
• Dördüncül faaliyetlerde bilgi toplanır, işlenir ve yayılır; reklam hazırlamak da böyle bir iştir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilimizin bazı coğrafi özellikleri şunlardır:
• Kışları uzun ve karlı geçer.
• Dağlık alanlar geniş yer kaplar.
• Yazın yaylaları gür çayırlarla kaplanır.
• Bu ilde aşağıdaki ekonomik faaliyetlerden hangilerinin gelişmesi beklenir?
• Seracılık ve yaz turizmi
• Kış turizmi ve büyükbaş hayvancılık
• Pamuk tarımı ve yaz turizmi
• Seracılık ve pamuk tarımı
• B
• Karlı dağlar kış turizmine, gür çayırlar büyükbaş hayvancılığa uygundur. Seracılık ve pamuk tarımı sıcak iklim, yaz turizmi ise yazı uzun ve sıcak kıyılar ister.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Ormanlık bir ilimizde ormancılık, mobilya ve kâğıt sanayisi gelişmiş. Bu işler uzun yıllar sürsün diye ne yapılmalı?
• Aşağıdakilerden hangisi bu faaliyetlerin sürdürülebilir olmasına katkı sağlar?
• Daha çok kazanmak için ağaçları hızla kesmek
• Orman alanlarına yeni binalar yapmak
• Kesilen ağaçların yerine fidan dikmek
• Kâğıt fabrikasını tamamen kapatmak
• C
• Ağaçlandırma ormanı yeniler; ormana bağlı işler gelecekte de sürer. Hızlı kesim ve yapılaşma ormanı yok eder, fabrikayı kapatmak ise işi bitirir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 1923’te İzmir’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi’nde Atatürk, askerî zaferlerin ekonomik zaferlerle desteklenmesi gerektiğini vurguladı.
• Bu görüşe göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Bağımsızlığın kalıcı olması için ekonomi de güçlü olmalıdır.
• Ekonomik gelişme için yalnızca tarıma önem verilmelidir.
• Ülkeler ihtiyaçlarının tamamını dışarıdan almalıdır.
• Ekonomi, askerî başarılardan sonra önemini yitirir.
• A
• Atatürk’e göre savaşta kazanılan bağımsızlığın kalıcı olması için ekonomide de başarı gerekir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
• Kömür ocağında çalışan madenci – Birincil
• Otomobil fabrikasında çalışan işçi – İkincil
• Bankada çalışan memur – Üçüncül
• Büyük bir şirketi yöneten genel müdür – Dördüncül
• D
• Büyük şirketleri yöneten, önemli kararlar alan yöneticiler beşincil alanda yer alır. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

62. Kim bilecek?

• Kazanç amacıyla yapılan alım satım işine ne denir?
• Ticaret
• Sebze ve meyvenin cam ya da naylon örtü altında yetiştirilmesine ne ad verilir?
• Seracılık
• Yer altındaki kömür, demir, mermer gibi kaynakları çıkarıp işleme faaliyetine ne denir?
• Madencilik

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Tekerlek, saban ve telefon insanların hayatını nasıl değiştirdi?
• Evinizde hangi teknolojik araçlar var? En çok hangisini, ne amaçla kullanıyorsunuz?
• Teknoloji tarımı, sanayiyi ve ticareti nasıl değiştiriyor?
• Teknolojinin hayatımıza zararları da olabilir mi?
• Ailenden bir büyüğüne sor: Senin yaşındayken hangi teknolojik araçlar yoktu? Cevaplarını deftere not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.6.1 “Teknolojik Gelişmelerin Toplum Hayatına Etkileri” (6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”, 35. hafta). Bu dersteki dördüncül faaliyetler (çevrim içi hizmetler, yazılım) ve fabrikalardaki makineler yeni konuya köprü kurar.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.5.5.3.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İl örnekleri ders kitabındaki haritadan alındı; işaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Kişiler
• Elif, Rıza Reis ve sunudaki diğer kişiler ile A ve B köyleri kurgusaldır; “Bu ilde hangi işler gelişir?” slaytındaki iller temsilîdir.

65. Görsel kaynakları

• Buğday hasadında biçerdöver, Suşehri (Sivas)
• Maurice Flesier · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Wheat harvest in Sivas Province.jpg
• Ambarlı Limanı’nda yük alan konteyner gemisi, İstanbul
• ---=XEON=--- · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: In Ambarli - Crain Gottwald - MV KAPTAN ERGUN - panoramio.jpg
• Cam sera, Demre (Antalya)
• Caleb Maclennan · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Greenhouse Demre.jpg
• Limanda balıkçı tekneleri, Foça (İzmir)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Foça Fishing fleet 6504.jpg
• Palandöken Kayak Merkezi ve aşağıda Erzurum şehri
• hüseyin yeşil · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: PALANDÖKEN KAYAK MERKEZİ - panoramio.jpg
• SEKA Kâğıt Müzesi’nde eski kâğıt makineleri, İzmit (Kocaeli)
• Cobija · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: SEKA Kağıt Müzesi kağıt makinesi salonu (3).jpg
• Ayder yakınlarında ormanlarla kaplı bir vadi, Çamlıhemşin (Rize)
• Mustafa Orhon · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: MOKM63.jpg
• Çay bahçeleriyle kaplı yamaçlar, Rize
• sly06 · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Tea Rize.jpg