5. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: Kaynakların Verimli Kullanımı

1. Her Damla, Her Ağaç Değerli

• Her Damla,
• Her Ağaç Değerli
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• Toprağı, suyu, ormanı ve madenleri verimli kullanmak doğayı ve insanları nasıl etkiler?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.5.5.1 (2026-2027 yıllık planında 28–29. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: kaynakları verimli kullanmanın etkisini farklı kaynaklar üzerinden inceleme (Bölüm 1–3), bilgileri bağlamdan kopmadan dönüştürme (etkinlikler, Bölüm 4) ve nesnel, anlamı değiştirmeden yeniden ifade etme (ürün etkinliği ve “Sorularımıza dönelim”). Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve köyler kurgusaldır. Kapaktaki fotoğraf, Bolu’daki Yedigöller Millî Parkı’nda orman içinden akan bir dereyi gösteriyor.

2. Merak edelim

• Bugün kullandığımız su, toprak ve orman yarın da herkese yetecek mi?
• Bir şeyi boşa harcadığımızda yalnız biz mi kaybederiz, yoksa doğa ve başka insanlar da mı?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Kaynakları kimler korumalı?
• Ne?
• Doğal kaynak ne demektir?
• Nerede?
• Evde en çok nerede israf olur?
• Ne zaman?
• Bir kaynak ne zaman tükenir?
• Nasıl?
• Suyu nasıl tasarruflu kullanırız?
• Neden?
• Atıkları neden ayrı toplarız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. Öğrenciler önceden evde, okulda ve çevrede toprak, su, orman ve madenlerin nasıl kullanıldığını gözlemlediyse gözlemlerini de paylaşsınlar.

3. Yol haritamız

• Kaynaklarımızı tanıyalım
• Kaynak, doğal kaynak, yenilenebilir mi?
• Toprak, su, orman, maden
• Dün ve bugün nasıl kullanıyoruz?
• Verimli mi, verimsiz mi?
• Doğaya ve insanlara etkileri, tasarruf
• Sıfır Atık ve 5D modeli
• Atık, geri dönüşüm, yeniden kullanım
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Kaynaklarımızı tanıyalım

• Sabahtan akşama kadar kullandığımız her şey nereden geliyor?
• Kaynak
• Doğal kaynak
• Yenilenebilir
• Yenilenemez
• Verimli kullanım
• Gözlem etkinliği

Öğretmene not: Fotoğrafta Trabzon’un Çaykara ilçesindeki Uzungöl ve çevresi görülüyor: göl, orman, dağlar, tarlalar ve evler bir arada. Öğrencilere sorun: Bu fotoğrafta hangi doğal kaynakları görüyorsunuz? Buradaki insanlar bu kaynaklardan nasıl yararlanıyor olabilir?

5. Bir günümüz kaynaklarla dolu

• Kahvaltıda
• Ekmeğin unu buğdaydan yapılır.
• Giyinirken
• Tişörtün pamuğu tarlada yetişir.
• Okulda
• Defterin kâğıdı ağaçtan yapılır.
• Aydınlanırken
• Elektriği akarsu, güneş, rüzgâr ya da kömürle üretiriz.
• Isınırken
• Evimizi doğal gazla ya da kömürle ısıtırız. Suyu güneş de ısıtabilir.
• Yolculukta
• Servis aracının yakıtı petrolden elde edilir.
• Yaşamak ve üretmek için yararlandığımız her şeye kaynak denir.

Öğretmene not: Kartları açarken her birinin hangi ihtiyacımızı karşıladığını sorun: beslenme, giyinme, eğitim, aydınlatma, ısınma, ulaşım. Zinciri geriye doğru sürdürün: ekmek → un → buğday → toprak, su ve güneş. Barınma ve temizlik için de örnek isteyin (tuğla, çimento, sabun, su). Böylece ihtiyaçlarımızı çeşitli kaynaklarla karşıladığımız sonucuna ulaşılır.

6. Doğal kaynak nedir?

• Doğada kendiliğinden bulunur; onu insan yapmaz.
• İnsanlar ilk çağlardan beri doğal kaynaklardan yararlanarak yaşar.
• Başlıcaları: toprak, su, orman, maden, bitkiler, güneş ve rüzgâr.
• Kullandığımız her ürünün temelinde bir doğal kaynak vardır.
• Doğal kaynak
• İnsan yapmadan doğada bulunan ve insanların ihtiyaçları için yararlandığı varlıklar.
• Kurşun kalem hangi doğal kaynaklardan yapılmış olabilir?
• Gövdesi ağaçtan yapılır. Ucu da grafit denen bir madenle kilin karışımıdır.

Öğretmene not: Doğal kaynak ile insan yapımı ürün arasındaki farkı somutlaştırın: Ağaç doğal kaynaktır, masa üründür; kil doğal kaynaktır, tuğla ve çömlek üründür. Öğrencilerden sınıftaki üç eşyanın hangi doğal kaynaktan yapıldığını bulmalarını isteyin.

7. Yenilenebilir mi, yenilenemez mi?

• Doğal kaynakları, kullandıkça yeniden oluşup oluşmadıklarına göre ikiye ayırırız.
• Yenilenebilir kaynaklar
• Kullandıkça bitmez ya da yeniden oluşur.
• Güneş, rüzgâr, akarsular
• Ormanlar da yeniden yetişir ama bu yıllar sürer.
• Yenilenemez kaynaklar
• Oluşması milyonlarca yıl sürer; bitince yerine yenisi gelmez.
• Kömür, petrol, doğal gaz
• Demir, bakır, bor gibi madenler
• Yenilenebilir bir kaynak hiç azalmaz mı?
• Azalabilir. Kesilen ağacın yerine fidan dikilmezse orman küçülür; kirlenen akarsuyu kullanamayız.

Öğretmene not: Kömür, petrol ve doğal gaz, milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların kalıntılarından oluşmuştur. Yenilenebilir kaynakların da dikkatli kullanılması gerektiğini vurgulayın: Tatlı su sınırlıdır, toprağın oluşması ise çok uzun sürer.

8. Kaynaklar bütün canlılar için

• Bu kaynaklar olmasaydı doğada neler olurdu?
• Güneş olmasaydı…
• Bitkiler büyüyemez, her yer karanlık ve buz gibi olurdu.
• Su olmasaydı…
• Hiçbir bitki, hayvan ya da insan yaşayamazdı.
• Toprak olmasaydı…
• Bitkiler kök salamaz; hayvanlar ve insanlar besin bulamazdı.
• Ormanlar olmasaydı…
• Birçok hayvan yuvasız kalır, havamız daha kirli olurdu.

Öğretmene not: Kaynaklar yalnız insanlar için değil, doğadaki bütün canlılar için gereklidir. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahminini alın. Sonra şunu sorun: Sınırsız olmayan bir kaynağı boşa harcarsak bu zincirde neler değişir? Bazı sonuçların geri döndürülemeyeceğini (yok olan bir türün geri gelmemesi gibi) vurgulayın.

9. Verimli kullanım, israf, tasarruf

• Kaynakları nasıl kullandığımızı bu üç kavramla anlatırız.
• Verimli kullanım
• Bir kaynağı boşa harcamadan, ihtiyacımız kadar ve en yararlı biçimde kullanmak
• İsraf
• Bir şeyi gereksiz yere, boşuna harcamak; savurganlık
• Tasarruf
• İdareli kullanmak; gereksiz harcamadan kaçınıp biriktirmek
• Kantinden alınıp yarısı çöpe atılan simit hangi kavrama örnektir?
• İsrafa. Simidin unu, suyu, fırının enerjisi ve fırıncının emeği de boşa gitmiş olur.

Öğretmene not: Verimli kullanımı günlük örneklerle somutlaştırın: tabağa yiyebileceğimiz kadar yemek almak, kâğıdın iki yüzünü kullanmak, boş sınıfın ışığını kapatmak. Tasarrufun yalnız parayla ilgili olmadığını; su, elektrik ve eşya için de geçerli olduğunu belirtin.

10. Doğa bize emanet

• Emanet kitap
• Arkadaşın en sevdiği kitabı sana emanet etse ona nasıl davranırsın?
• Özenle okur, yıpratmadan ve zamanında geri veririm.
• Emanet
• Korunup geri verilmek üzere birine bırakılan değerli şey.
• Ya doğa?
• Toprağı, suyu ve ormanları bizden sonra gelecek çocukların emaneti gibi görseydik nasıl kullanırdık?
• Kirletmeden, israf etmeden kullanır; onlara da yetecek kadarını bırakırdık.

Öğretmene not: Farklı kültürlerde doğayı gelecek kuşakların bir emaneti gibi gören sözler vardır; atasözlerimiz de toprağın, suyun ve emeğin değerini anlatır. Öğrencilerden toprak, su ya da ağaçla ilgili bildikleri bir atasözünü bulup bu bağlamda yorumlamalarını isteyin.

11. Kaynak dedektifleri iş başında

• Etkinlik · Gözlem
• Evde, okulda ve çevrende toprak, su, orman ve madenlerin nasıl kullanıldığını gözle.
• Sınıfça dört grup kurun: toprak, su, orman ve maden grupları.
• Kaynağınızın evde, okulda ve sokakta nerede, nasıl kullanıldığını not edin.
• Her kullanımın doğaya bir etkisini yazın.
• Her kullanımın insanlara bir etkisini yazın.
• Bulduklarınızı tabloya işleyip sınıfla tartışın.
• Gözlem
• Bir şeyi dikkatle izleyip gördüklerimizi kaydetmek.
• Sizce hangi kaynak en çok boşa harcanıyor? Gözlemlerinizden örnek verin.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin evdeki, okuldaki ve çevredeki gözlemlerine dayanarak toprağın, suyun, ormanların ve madenlerin nasıl kullanıldığı hakkında görüş bildirmelerini önerir. Örnek tablo satırı: Su → bahçe sulama → yer altı suyu azalabilir → sebze ve meyve yetişir. Tabloyu kontrol listesiyle değerlendirebilirsiniz.

12. Toprak, su, orman, maden

• Doğal kaynakları dün nasıl kullanıyorduk, bugün nasıl kullanıyoruz?
• Ham madde
• Dün ve bugün
• Toprak ve sulama
• Su
• Ormanın armağanları
• Madenler

Öğretmene not: Fotoğrafta Nevşehir’in Avanos ilçesinde, çarkın başında kili biçimlendiren bir çömlek ustası görülüyor. Avanos çömlekçiliği Kızılırmak’ın getirdiği kille yapılır. Topraktan çanak çömlek yapmak, eskiden olduğu gibi bugün de süren bir uğraştır. Öğrencilere sorun: Bu ustanın kullandığı doğal kaynak hangisi?

13. Kaynak kullanımı neden arttı?

• Eskiden topraktan çanak çömlek yapılır, odunla ısınılırdı.
• Bugün fabrikalar doğal kaynakları ham madde olarak kullanıyor.
• Bir kaynaktan pek çok farklı ürün yapılıyor.
• Nüfus hızla artıyor: Daha çok insan, daha çok ihtiyaç demek.
• Ham madde
• Bir ürünü yapmak için kullanılan, henüz işlenmemiş madde: pamuk, odun, demir cevheri.
• Deden çocukken evlerde olmayan hangi eşyalar bugün var?
• Ör. bilgisayar, tablet, cep telefonu. Bunları üretmek için maden, petrol ve enerji gerekir.

Öğretmene not: Ders kitabı iki temel neden gösterir: Doğal kaynaklar ekonomik faaliyetlerde ham madde olarak kullanılıyor ve insan nüfusu hızla artıyor. İhtiyaçlar çoğalıp çeşitlendikçe kaynak tüketimi de artar. Öğrencilere aile büyükleriyle kısa bir “o zaman ve şimdi” söyleşisi yapmalarını önerebilirsiniz.

14. Kaynaklar ekonomiyi döndürür

• Tarım
• Toprak ve suyla ürün yetiştirilir.
• Balıkçılık
• Denizler ve göller balık verir.
• Sanayi
• Fabrikada maden ve odun işlenir.
• Enerji
• Akarsudan, güneşten ve rüzgârdan elektrik üretilir.
• Ulaşım
• Denizlerde ve göllerde yük ve yolcu taşınır.
• Turizm
• Deniz, orman ve yaylalar her yıl pek çok ziyaretçi çeker.
• Bunların hepsi birer ekonomik faaliyettir ve doğal kaynaklara dayanır.

Öğretmene not: Ekonomik faaliyet: İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı üretim, dağıtım ve tüketim çalışmaları. Ünitenin anahtar kavramlarındandır; yaşanılan ildeki ekonomik faaliyetler SB.5.5.3’te ayrıntılı işlenecek. Öğrencilere yaşadıkları ilde hangi doğal kaynağın hangi ekonomik faaliyete kaynaklık ettiğini sorun.

15. Dün ve bugün kaynaklarımız

• Bu kaynakları dün nasıl kullanıyorduk? Bugün neler değişti?
• Toprak
• Dün
• Tarım, çanak çömlek
• Tarım, tuğla, kiremit, seramik, cam, çimento
• Su
• İçme, temizlik, sulama, su değirmeni
• Bunlara ek olarak elektrik, sanayi, turizm
• Orman
• Ev, gemi, eşya, ısınma
• Kâğıt, mobilya, ilaç, kozmetik, dinlenme
• Maden
• Alet, silah, para, süs eşyası
• Çelik, otomobil, boya, elektronik eşya
• Güneş, rüzgâr
• Meyve kurutma, yel değirmeni
• Güneş paneli ve rüzgâr türbiniyle elektrik
• Kaynakların kullanım alanları da kullanım miktarı da arttı.

Öğretmene not: “Bugün” satırları tıklayınca birlikte açılır; önce öğrencilerin tahmin etmesini isteyin. Yel değirmenleri ve su değirmenleri eskiden tahıl öğütmek için kullanılırdı; bugün rüzgâr türbinleri ve hidroelektrik santralleri elektrik üretir. Balıkçılık ve deniz ulaşımı da çok eskiden beri yapılır; bugün bunlar çok daha büyük ölçekte sürüyor. Ders kitabına göre toprak eskiden olduğu gibi bugün de çanak çömlek yapımında kullanılır; su ise geçmişte genellikle içme, temizlik ve tarımda kullanılırken bugün enerji üretiminde de önemli bir yere sahiptir.

16. Toprağı tanıyan çiftçi

• Toprak analizi
• Laboratuvarda çiftçinin getirdiği toprak incelenir. Tarlaya en uygun ürün, sulama ve gübre belirlenir.
• Neden önemli?
• Toprağa uymayan bir ürün ekilirse neler olur?
• Ürün az olur; su, gübre ve emek boşa gider. Toprak da yıpranır.
• Erozyon
• Toprağın su ve rüzgârla taşınıp kaybolması. Ağaçsız ve hor kullanılan yerlerde artar.

Öğretmene not: Ders kitabında Zonguldak Valiliğinin kurduğu toprak ve su analiz laboratuvarına ilişkin bir haber yer alır: Çiftçiler bu laboratuvar sayesinde arazilerine uygun ürünleri, sulama tekniklerini, toprağın verimini ve gübrelemeyi öğreniyor. Toprağın çok yavaş oluştuğunu, kaybedilen toprağın kolayca yerine gelmediğini vurgulayın. Erozyonla mücadelede ağaçlandırmanın önemine değinin.

17. Salma sulama mı, basınçlı sulama mı?

• Tarlayı sulamanın da verimli ve verimsiz yolları vardır.
• Salma sulama
• Su, tarlaya serbestçe bırakılır.
• Çok su boşa gider.
• Toprak zarar görür, ürün azalır.
• Basınçlı sulama
• Damla ya da yağmurlama yöntemiyle yapılır.
• Su, bitkiye ölçülü ulaşır; tasarruf sağlanır.
• Toprak korunur, ürün artar ve kaliteli olur.
• Deden bahçesi için hangi sulama yöntemini seçmeli? Ona ne önerirsin?
• Damla sulamayı: Daha az suyla daha çok ürün alınır, toprak da korunur.

Öğretmene not: Damla sulamada su, borulardaki küçük deliklerden bitkinin köküne damla damla verilir; yağmurlamada su, yağmur gibi serpilir. Ders kitabına göre salma sulama su kaybına yol açar, toprak kalitesini olumsuz etkiler ve tarımsal verimi düşürür; basınçlı sulama ise toprak kaybını önler, verimi artırır, su tasarrufu sağlar ve ürün kalitesine katkıda bulunur.

18. Damla sulamada su nereye gider?

• Fotoğrafı inceleyelim
• Damla sulamayla sulanan bir marul tarlası
• Sıraların altından ince bir hortum geçer. Hortumun küçük deliklerinden su damla damla çıkar.
• Koyu lekeler ıslak toprak: Su yalnız fidelerin dibine ulaşıyor.
• Sıraların arası kuru kalıyor; su boşa gitmiyor.
• Bu tarla salma sulamayla sulansaydı fotoğraf nasıl görünürdü?
• Tarlanın her yeri suyla kaplanırdı. Sıraların arası da ıslanır, suyun çoğu boşa giderdi.

Öğretmene not: Fotoğraftaki tarlada damla sulama hortumu marul sıralarının altından geçiyor; hortumun üzerinde yaklaşık 30 santimetrede bir küçük delik var. Koyu lekeler, bu deliklerden sızan suyun ıslattığı topraktır. Öğrencilere sorun: Fotoğrafta suyun gittiği ve gitmediği yerleri gösterebilir misiniz? Damla sulamada su doğrudan bitkinin köküne verildiği için buharlaşarak ya da akıp giderek kaybolan su azalır.

19. Su: Hayatın ve üretimin kaynağı

• İçmek, temizlenmek ve yemek yapmak için her gün su kullanırız.
• Tarlalar ve bahçeler sulamayla ürün verir.
• Akarsular üzerine kurulan santrallerde elektrik üretilir.
• Denizler ve göller balıkçılık, turizm ve ulaşım için önemlidir.
• Hidroelektrik
• Akarsuyun gücüyle santrallerde üretilen elektrik enerjisi.
• Su gibi aziz ol.
• Su getirene söylenen teşekkür sözü

Öğretmene not: “Su gibi aziz ol.” sözü, kültürümüzde suyun ne kadar değerli görüldüğünü gösterir; su ikram eden kişiye teşekkür olarak söylenir. Fabrikalar da üretimde çok su kullanır. Öğrencilere suyun hangi ekonomik faaliyetlerde kullanıldığını sorun.

20. Ormanın bize verdikleri

• Temiz hava
• Ağaçlar oksijen üretir.
• Ham madde
• Kâğıt ve mobilya ağaçtan yapılır.
• Şifa
• Bitkilerinden ilaç yapılır.
• Besin
• Kestane, çam fıstığı, kuşburnu ve kekik ormandan gelir.
• Yuva
• Yaban hayvanları ve nesli azalan canlılar ormanda yaşar.
• İş ve dinlenme
• Birçok insana iş verir; yürüyüş ve dinlenme alanıdır.
• Bir orman yanarsa bu armağanlardan hangilerini kaybederiz?

Öğretmene not: Sorunun beklenen cevabı: Hepsini; üstelik ormanın yeniden yetişmesi uzun yıllar sürer. Ders kitabına göre ilaç yapımında ağaçların ve bitkilerin köklerinden, kabuklarından, yapraklarından, çiçeklerinden ve tohumlarından yararlanılır; ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından çok zengindir; ormanlar insanların ruh sağlığına da iyi gelir. Orman yangınlarının çoğunun insan kaynaklı olduğunu, piknikte ateş yakmamak ve cam şişe gibi atıkları ormanda bırakmamak gerektiğini hatırlatın.

21. Hatıra ağacı geleneği

• Atalarımızdan
• Bir bebek doğunca, biri askere gidince ya da evlenince hatıra ağacı dikilirdi. Yol kenarlarına da herkes yararlansın diye dut ağaçları dikilirdi.
• Neden uzun ömürlü?
• Hatıra ağacı için neden uzun ömürlü ağaçlar seçilirdi?
• Ağaç yıllarca yaşayıp anıyı sürdürsün; gelecek kuşaklar da gölgesinden ve meyvesinden yararlansın diye.
• Gelenek
• Bir toplumda eskiden beri süren ve kuşaktan kuşağa aktarılan alışkanlık ve davranışlar.

Öğretmene not: Ders kitabına göre atalarımız doğan, ölen ve askere giden kişilerin anısına genellikle uzun ömürlü ağaç fidanları dikerdi; ağaç dikmek evlenen çiftler için de önemli bir âdetti. Öğrencilere çevrelerinde ağaç dikmekle ilgili bir gelenek olup olmadığını aile büyüklerine sormalarını önerin.

22. Madenler: Sanayinin ham maddesi

• Madenler; çelik, otomobil, boya ve elektronik eşya üretiminde ham madde olarak kullanılır.
• Demir
• Çeliğin ham maddesidir; köprü, bina, araba ve beyaz eşyada kullanılır.
• Bakır
• Elektriği iyi iletir; kablolarda ve elektronik eşyalarda kullanılır.
• Bor
• Sabun, deterjan, roket yakıtı ve ısıya dayanıklı cam yapımında kullanılır. En büyük yatakları ülkemizdedir.
• Madenler yenilenemez. Tükenmemeleri için ne yapabiliriz?
• Metal eşyaları onarıp uzun süre kullanabilir, eskileri geri dönüşüme verebiliriz.

Öğretmene not: Dünyadaki bor yataklarının en büyük bölümü ülkemizdedir; bor, ülkemiz için önemli bir ekonomik değerdir. Madenler yenilenemeyen kaynaklar olduğu için metal atıkların geri dönüşümü, yeni maden çıkarma ihtiyacını azaltır.

23. Verimli mi, verimsiz mi?

• Kaynakları israf edince ya da verimli kullanınca doğada ve hayatımızda neler değişir?
• İki köyün hikâyesi
• Doğaya etkisi
• İnsanlara etkisi
• Temiz enerji
• Su ve enerji tasarrufu
• Tartışma

24. İki köyün hikâyesi

• Örnek olay
• İki köyün de toprağı, deresi ve ormanı var. Biri kaynaklarını verimsiz, öbürü verimli kullanıyor.
• Kurudere köyü
• Tarlalar salma sulamayla sulanıyor; derenin suyu azalıyor.
• Kesilen ağaçların yerine fidan dikilmiyor.
• Çöpler dere kenarına atılıyor.
• Yeşilvadi köyü
• Bahçeler damla sulamayla sulanıyor.
• Her yıl fidan dikiliyor.
• Atıklar ayrı toplanıyor.
• On yıl sonra hangi köyde yaşamak isterdin? İki köyün doğası ve insanları nasıl etkilenir?
• Kurudere’de su ve ürün azalır, hastalıklar artar, insanlar göç eder. Yeşilvadi’de su, toprak ve orman korunur; ürün ve gelir artar.

Öğretmene not: Program, kaynakların verimli ya da verimsiz kullanıldığı durumların doğaya ve insana etkilerinin sınıfça tartışılmasını önerir. Tahtayı ikiye bölün: “Doğaya etkisi” ve “İnsanlara etkisi”. Her köy için öğrencilerin tahminlerini yazın. Köyler ve olaylar kurgusaldır.

25. Doğa nasıl etkilenir?

• Doğanın dengesi bozulur: Bir halka kopunca bütün zincir etkilenir.
• İklim değişir; sıcak hava dalgaları ve kuraklık artar.
• Göller ve dereler kurur, toprak verimini yitirir.
• Bazı bitki ve hayvan türleri yok olur.
• Doğal denge
• Doğadaki canlı ve cansız varlıklar arasındaki uyum.
• Bu zararları sonradan düzeltmek neden çok zordur?
• Yok olan bir tür geri gelmez. Kuruyan göl ve kaybolan toprak ise ancak çok uzun sürede yerine gelir.

Öğretmene not: Ders kitabına göre nüfus arttıkça, ihtiyaçlar çoğalıp çeşitlendikçe doğal kaynaklar daha hızlı tüketiliyor. Bilinçsiz tüketimin sonuçları: Doğanın dengesi bozuluyor, iklim değişiyor, kuraklık yaşanıyor, bazı bitki ve hayvan türleri yok oluyor. Sınırlı kaynakları verimsiz kullanmanın bazı sonuçlarını sonradan telafi etmek mümkün olmayabilir.

26. Küçülen bir göl: Burdur Gölü

• Fotoğrafı inceleyelim
• Burdur Gölü’nün çekilen kıyısı, havadan görünüm (2021)
• Yeşil alan gölün suyu. Beyaz alan ise su çekilince ortaya çıkan kuru göl tabanı.
• Burdur Gölü son yıllarda hızla küçüldü; eskiden su olan yerler bugün kuru.
• Göl çevresinde tarım ve hayvancılık yapan insanlar da bu durumdan etkileniyor.
• Bir gölün küçülmesinde insanların da payı olabilir mi? Nasıl?
• Olabilir. Gölü besleyen sular ve yer altı suları tarlaları sulamak için aşırı kullanılırsa göle daha az su ulaşır. Kuraklık da bunu hızlandırır.

Öğretmene not: Fotoğraf 2021’de Burdur Gölü’nün kıyısında havadan çekildi. Beyaz alandaki ince koyu çizgiler, su çekildiği için açıkta kalan ve göle doğru akan küçük su yollarıdır. Kaynaklarda gölün küçülmesinin nedenleri arasında kuraklık ile gölü besleyen suların ve yer altı sularının sulama için aşırı kullanılması sayılır. Burdur Gölü birçok su kuşunun yaşadığı önemli bir sulak alandır. Bu örnek, bir önceki slayttaki “Göller ve dereler kurur” maddesinin gerçek bir örneğidir; sınırlı bir kaynağı verimsiz kullanmanın bazı sonuçları kolayca geri alınamaz.

27. İnsanlar nasıl etkilenir?

• Kaynaklar israf edilince hayatımızda neler değişir?
• Su israf edilir, barajlar boşalır.
• Musluklarda su kesintisi olur, tarlada ürün azalır, yiyecekler pahalanır.
• Kömür ve petrol çok yakılır.
• Hava kirlenir; solunum hastalıkları artar.
• Evde enerji boşa harcanır.
• Faturalar kabarır, aile bütçesi zorlanır.
• Ormanlar yok olur.
• Temiz hava, gölge, iş ve dinlenme alanları kaybolur.

Öğretmene not: Etkileri iki gruba ayırın: sağlık (kirli hava ve su) ve ekonomi (ürün kaybı, fatura, iş kaybı). Öğrencilerden Bölüm 1’deki dedektif tablosunun “insanlara etkisi” sütunuyla karşılaştırma yapmalarını isteyin. Aile bütçesi sıradaki konuda (SB.5.5.2) ele alınacak.

28. Haberleri ve görselleri inceleyelim

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Kaynakların kullanımını anlatan bir haber, fotoğraf ya da bilgi grafiği bulun.
• Haberi ya da görseli kim hazırlamış? Gazete mi, resmî bir kurum mu?
• Hangi doğal kaynak anlatılıyor?
• Kaynak verimli mi, verimsiz mi kullanılmış?
• Bunun doğaya ve insanlara etkisi ne olmuş?
• Bilgiyi kendi cümlelerinle, anlamını değiştirmeden anlat.
• Güvenilir bilgi kaynağı
• Hazırlayanı belli olan ve başka kaynaklarla doğrulanabilen haber, kitap ya da site.
• Bir bilgiyi neden en az iki kaynaktan kontrol etmeliyiz?
• Bir kaynak yanılmış ya da eksik bilgi vermiş olabilir. İki kaynak aynı şeyi söylüyorsa bilgiye daha çok güveniriz.

Öğretmene not: Program, kaynak kullanımının doğaya ve insanlara etkisini gösteren yazılı ve görsel kaynakların incelenmesini (OB1, OB4) ve dijital kaynaklardan da yararlanılmasını (OB2) önerir. Ders kitabındaki haberler (sulama, orman, plastik poşet, Sıfır Atık) ile bakanlık ve TEMA Vakfı gibi kurumların genel ağ sayfaları kullanılabilir. Son madde, süreç bileşeni c’ye (nesnel ve anlamı değiştirmeden yeniden ifade etme) hizmet eder. Bu etkinlikte “kaynak” sözcüğü iki anlamda geçer: doğal kaynak (su, toprak, orman) ve bilgi kaynağı (haber, kitap, site). Öğrencilere bu farkı hatırlatın.

29. Kömür, petrol ve doğal gazın bedeli

• Kömür, petrol ve doğal gaz yenilenemeyen enerji kaynaklarıdır. Onları kullanırken hem doğa hem ülkemiz bir bedel öder.
• Yakıt
• Hava
• Yanınca havaya gazlar karışır
• Hava kirlenir, hastalıklar artar
• Hava ısınır, iklim değişir
• Başka ülkeler
• Ülkemiz
• Petrolün ve doğal gazın çoğu dışarıdan gelir
• Ülkemiz bunlar için çok para öder
• Tasarruf, ülke ekonomisine katkıdır
• İthal etmek
• Bir ülkenin başka ülkelerden mal satın alıp getirmesi.
• Enerjiyi verimli kullanmak doğayı da ülkemizi de korur.

Öğretmene not: Ders kitabına göre bu yakıtlar yandığında açığa çıkan gazlar çevreyi kirletir ve çeşitli hastalıklara yol açar; havayı ısıtan gazlar ise küresel iklim değişikliğine neden olur. Bu yakıtların önemli bir kısmı başka ülkelerden satın alındığı için ülkemize maliyeti de yüksektir. Öğrencilere bu yakıtları daha verimli kullanmak için hangi önlemlerin alınabileceğini sorun.

30. Temiz enerjiye yönelelim

• Güneş ve rüzgâr
• Çatılardaki güneş panelleri ışığı elektriğe çevirir. Rüzgâr türbinleri rüzgârla döner ve elektrik üretir.
• Temiz enerji
• Güneş, rüzgâr ve akarsu gibi yenilenebilir kaynaklardan, havayı kirletmeden üretilen enerji.
• Okulumuzda
• Okulumuzun çatısına güneş paneli kurulsa neler kazanırız?
• Elektriğin bir kısmını kendimiz üretir, faturayı azaltır, havayı kirleten yakıtları daha az kullanırız.

Öğretmene not: Güneş ve rüzgâr tükenmez; elektrik üretirken havaya kirletici gaz salmaz. Güneşli bölgelerimizde çatılardaki güneş enerjili su ısıtıcıları da yaygındır. Temiz enerji kaynaklarını kullanmak, yenilenemeyen yakıtları korumanın ve verimli kullanmanın bir yoludur.

31. Ülkemizde temiz enerji

• Fotoğrafları inceleyelim
• Rüzgârın ve akarsuyun gücüyle elektrik üretiyoruz.
• Rüzgâr türbinleri
• Gaziantep’in Nurdağı ilçesinde, rüzgârlı tepelerde
• Hidroelektrik santrali
• Elazığ’da, Fırat Nehri üzerindeki Keban Barajı
• Bu santraller kömürle çalışan bir santralin yerini alsa doğa ve insanlar ne kazanır?
• Hava daha az kirlenir, sağlığımız korunur. Yenilenemeyen yakıtlar da daha az tüketilir.

Öğretmene not: İlk fotoğrafta Gaziantep’in Nurdağı ilçesindeki tepelere kurulmuş rüzgâr türbinleri, ikincisinde Elazığ’daki Keban Barajı görülüyor: Solda baraj gölü, ortada taş dolgu baraj gövdesi, sağ altta nehrin kıyısında elektriğin üretildiği santral yapıları var. Keban Barajı Fırat Nehri üzerindedir. Rüzgâr ve akarsu, kullandıkça tükenmeyen kaynaklardır. Barajların da akarsudaki canlılara ve çevreye etkileri olabilir; bu yüzden her yatırımın dikkatle planlanması gerekir. Öğrencilere sorun: Yaşadığımız yerde rüzgâr türbini, baraj ya da güneş paneli gördünüz mü?

32. Enerjiyi verimli kullanalım

• Işığı kapat
• Odadan çıkarken ışığı söndür.
• Fişi çek
• Şarj aletini prizde unutma.
• Isıyı koru
• Odayı kısa süre havalandır.
• Doğru seçim
• Az enerji harcayan lambaları ve eşyaları tercih et.
• Yürü, pedal çevir
• Yakın yerlere yürüyerek ya da bisikletle git.
• Toplu taşıma
• Otobüs, tramvay ve metro bir seferde çok yolcu taşır.
• Bu önerilerden hangisini bu akşam evde uygulayabilirsin?

Öğretmene not: Ders kitabında, enerji kaynaklarını küçük ama etkili önlemlerle verimli kullanan tüketicilerin doğal gaz faturasında önemli tasarruf sağlayabildiğini anlatan bir haber yer alır. Öğrencilerle bir hafta sürecek bir “enerji avcısı” görevi planlayabilirsiniz: Gereksiz yanan lambaları ve prizde unutulan şarj aletlerini not etsinler.

33. Suyu koruyan alışkanlıklar

• Tatlı su sınırlıdır. Küçük alışkanlıklarla her gün su tasarrufu yapabiliriz.
• Daha az kullanalım
• Dişini fırçalarken musluğu kapat.
• Duşu kısa tut.
• Meyve ve sebzeyi su dolu kapta yıka.
• Yeniden kullanalım
• Sebze yıkadığın suyla çiçek sula.
• Su ısınırken akan suyu bir kapta topla.
• Yağmur suyunu biriktirip bahçede kullan.
• Biliyor musunuz? · 22 Mart
• Dünya Su Günü, Birleşmiş Milletlerin kararıyla 1993’ten beri her yıl 22 Mart’ta kutlanır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi grafiği su tasarrufu önerilerini toplar: musluğu gereksiz yere açık bırakmamak, sızıntıları tamir ettirmek, makineleri dolu çalıştırmak, sensörlü musluk ve az su harcayan rezervuar kullanmak, yağmur suyunu toplamak gibi. Dünya Su Günü, sınırlı tatlı su kaynaklarını verimli kullanmak için hem bireylerin hem toplumun bilincini artırmayı amaçlar. Öğrencilere bu önerilerden hangilerini uyguladıklarını sorun; damlayan bir musluğu büyüklerine haber vermelerinin önemini hatırlatın.

34. Bir tişörtün yolculuğu

• Tarlada pamuk yetişir: Toprak, su ve güneş gerekir.
• Fabrikada iplik ve kumaş olur: Bol su ve enerji harcanır.
• Mağazadan alınır, dolabımıza girer.
• Dolaptaki tişört için iki yol
• Uzun süre kullanırız
• Özenle giyer, söküğünü dikeriz. Bize küçük gelince kardeşimize ya da ihtiyacı olana veririz.
• Çabucak atarız
• Yerine yenisi alınır; yine su, enerji ve toprak harcanır, çöp artar.
• Tekstil
• Liflerden iplik, iplikten kumaş üreten sanayi dalı; dokumacılık.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi grafiği, giysilerin kullanım süresi kısaldıkça moda sektörünün çevreye zararının arttığını anlatır: Her yıl çok sayıda giysi üretilir; bunun için ağaç kesilir ve çok miktarda su kullanılır. Sentetik kumaşların yıkanması da sulara mikroplastik bırakır. Öğrencilere giysilerinin kullanım süresini nasıl uzatabileceklerini sorun.

35. Benim bir damlam ne değiştirir?

• Etkinlik · Büyük grup tartışması
• Kerem
• Birinci görüş
• Ben musluğu kapatsam ne olur? Milyonlarca insan su harcıyor; benim tasarrufum fark etmez.
• Elif
• İkinci görüş
• Herkes böyle düşünürse su biter. Milyonlarca küçük tasarruf birleşince büyük fark olur.
• Damlaya damlaya göl olur.
• Sizce kim haklı? Örneklerle tartışın; arkadaşınızın sözünü kesmeden dinleyin.

Öğretmene not: Program, verimli ve verimsiz kaynak kullanımının doğaya ve insana etkileri üzerine sınıfça (büyük grup) bir tartışma yapılmasını; bu sırada öğrencilerin birbirini etkin biçimde dinlemesini, duygu ve düşüncelerini dile getirmesini önerir (SDB2.1). Beklenen sonuç: Tek bir kişinin tasarrufu küçük görünse de herkes uygulayınca büyük fark olur; ayrıca bir kişinin davranışı ailesini ve arkadaşlarını da etkiler. Atasözünün anlamı: Küçük birikimler zamanla büyür. Tartışmayı gözlem formu ya da kontrol listesiyle değerlendirebilirsiniz.

36. Sıfır Atık ve 5D modeli

• Atıklarımızı azaltıp yeniden değerlendirirsek kaynaklarımızı nasıl koruruz?
• Atık ve çöp
• Atalarımızdan örnekler
• Geri dönüşüm
• Sıfır Atık projesi
• 5D modeli
• Ürün etkinliği

Öğretmene not: Fotoğrafta İstanbul’da Kadıköy Belediyesinin bahçesindeki ayrı toplama kutuları görülüyor: yeşil kutu cam atıklar, mavi kutu ambalaj atıkları, gri kutu çöp için. Öğrencilere sorun: Çöp için neden ayrı bir kutu var? Okulumuzda hangi atık kutuları bulunuyor?

37. Her atık çöp değildir

• Atık
• Kullandıktan sonra elimizde kalan maddedir.
• Bir kısmı yeniden kullanılır ya da ham madde olur.
• Kâğıt, cam, plastik ve metal geri dönüşür.
• Çöp
• Hiçbir biçimde yeniden kullanılamayan atıktır.
• Geri dönüşüme kazandırılamaz.
• Islak mendil, sakız, kırık porselen tabak
• Geri dönüşüm
• Atıkların işlenip yeniden ham maddeye ya da ürüne dönüştürülmesi.
• Boş bir reçel kavanozu atık mıdır, çöp mü?
• Atıktır. Yıkanıp saklama kabı olarak yeniden kullanılabilir ya da cam kutusuna atılıp geri dönüşür.

Öğretmene not: Ders kitabındaki ayrım: Atıkların bir bölümü yeniden kullanılabilir ya da ham maddeye dönüştürülebilir; hiçbir biçimde yeniden kullanılamayan atıklara çöp denir ve bunlar geri dönüşüme kazandırılamaz. Bu yüzden bir şeyi “çöp” saymadan önce bir kez daha düşünmeliyiz. Meyve ve sebze kabukları gibi organik atıklar geri dönüşüm kutusuna atılmaz; kompost yapılarak toprağa gübre olarak kazandırılabilir.

38. Atalarımız atığı değerlendirirdi

• Köylerde hayvan dışkısı tarlada gübre olurdu; kurutulup tezek olarak yakılırdı.
• Boş teneke kutular saksı, kavanozlar saklama kabı olurdu.
• Kardeşler ve kuzenler birbirinin kıyafetlerini giyerdi.
• Sokak sokak gezen eskiciler eski eşyaları toplardı.
• Yeniden kullanım
• Bir eşyayı atmadan aynı ya da farklı bir amaçla tekrar kullanmak.
• Sakla samanı, gelir zamanı.
• Atasözü

Öğretmene not: Ders kitabı, ülkemizdeki en eski atık değerlendirme örneği olarak çiftçilerin hayvan dışkısından gübre yapmasını ve onu kurutup tezek olarak yakmasını gösterir. Kültürümüzde israf hoş karşılanmaz; ekmek kırıntısını bile boşa harcamamaya özen gösterilir. Atasözünün anlamı: Bugün değersiz görünen bir şey ileride işe yarayabilir. Öğrencilere evlerinde yeniden kullanılan bir eşya örneği sorun.

39. Atık değil, yakıt: Tezek

• Fotoğrafı inceleyelim
• Kars’ın bir köyünde kurumaya bırakılmış tezekler (1989)
• Bu kalıplar tezek: Hayvan gübresi samanla karıştırılır, kalıplanıp açık havada kurutulur.
• Ormanın, dolayısıyla odunun az olduğu Kars yöresinde köylüler kışın tezekle ısınırdı.
• Atık sanılan gübre hem yakıt hem tarlada gübre olarak değerlendirilirdi.
• Evinizde atık gibi görünen ama yeniden işe yarayan bir şey var mı?
• Ör. Meyve ve sebze kabukları kompost olup gübreye dönüşür, boş kavanozlar saklama kabı olur.

Öğretmene not: Fotoğraf 1989’da Kars’ın bir köyünde çekildi. Ormanın ve odunun az olduğu Kars-Ardahan yöresinde tezek, uzun yıllar köylerin başlıca kış yakıtı oldu. Ders kitabı, hayvan dışkısının gübre ve tezek olarak kullanılmasını ülkemizdeki en eski ve bilinen atık değerlendirme örneği olarak gösterir. Bugün bazı çiftliklerde hayvan gübresinden biyogaz da üretiliyor. Öğrencilere sorun: Tezek yapan köylü, atık sayılan bir şeyi neye dönüştürmüş?

40. Hangi atık nereye?

• Kâğıt
• Eski gazeteler yeniden kâğıt olur.
• Cam
• Şişeler yeniden cam olur.
• Plastik
• Pet şişeler ayrı toplanır.
• Metal
• Konserve kutuları eritilir.
• Pil
• Toprağı ve suyu kirletir; pil kutusuna atılır.
• Elektronik
• Eski telefon ve kablolar ayrı toplanır.
• Organik
• Meyve ve sebze kabukları gübreye dönüşür.
• Atık yağ
• Kızartma yağı lavaboya dökülmez, biriktirilir.
• Atıkları kaynağında ayrı toplarsak geri dönüşüm kolaylaşır, kaynaklarımız korunur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki atık türleri tablosu: kâğıt, cam, plastik, metal, ahşap, kompozit, organik, bitkisel, elektronik ve pil. Kompozit ambalaj, süt ve meyve suyu kutusu gibi birden çok malzemeden yapılmış ambalajdır. Piller ve elektronik atıklar zararlı maddeler içerdiği için ayrı toplanmalıdır. Öğrencilere okuldaki atık kutularını ve pil toplama kutusunu gösterin.

41. Poşet yerine bez çanta

• Poşet ücretli olunca
• Marketlerde plastik poşet 2019’dan beri ücretli. Ardından poşet kullanımı büyük ölçüde azaldı; birçok kişi bez çanta ve file kullanmaya başladı.
• File
• İpten örülmüş, delikli alışveriş torbası. Yıllarca kullanılabilir.
• Beslenme çantanda
• Beslenme çantanda tek kullanımlık plastik yerine neler kullanabilirsin?
• Matara, yıkanabilir beslenme kutusu, bez peçete. Bunlar tekrar tekrar kullanılır, çöp oluşturmaz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre ücretli poşet uygulamasından sonra plastik poşet kullanımı yüzde 65 azaldı. Böylece çevre daha az kirlendi; plastik ham maddesi için yurt dışına ödenen para da azaldığından büyük bir tasarruf sağlandı (bu oran farklı kaynaklarda farklı verilebilir). Plastiğin ham maddesi büyük ölçüde petrol ve doğal gazdan elde edilir; plastiği azaltmak yenilenemeyen kaynakları da korur.

42. Sıfır Atık projesi

• Sıfır Atık, israfı önlemeyi ve atıkları kaynağında ayırıp geri kazanmayı amaçlayan projedir.
• Proje ülkemizde başlatıldı
• Mart
• BM’nin ilan ettiği Uluslararası Sıfır Atık Günü
• 5D
• Sıfır Atık eğitiminde kullanılan model
• Ülkemizin başlattığı proje dünyaya örnek oldu

Öğretmene not: 2017’de başlatılan Sıfır Atık projesini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı yürütür. Okullar, hastaneler, havalimanları, otogarlar, alışveriş merkezleri gibi atık çeşidinin fazla olduğu yerlerde aşamalı olarak uygulanıyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, ülkemizin sunduğu Sıfır Atık kararını kabul ederek 30 Mart’ı Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan etti. Bakanlık, Millî Eğitim Bakanlığı ve TEMA Vakfı iş birliğiyle yürütülen Sıfır Atık Eğitim Projesi ise doğa dostu tüketimi ve 5D modelini tanıtır.

43. 5D modeli: Beş basamakta koruma

• Sıfır Atık eğitiminde kullanılan 5D modeli, israfı önlemenin beş basamağıdır.
• Düşün, gerekli değilse tüketme: Yeni kalem almadan önce kalemliğine bak.
• Daha az tüket: Tabağına yiyebileceğin kadar yemek al.
• Değerlendir, yeniden kullan: Kâğıdın arka yüzüne de yaz.
• Değiştir, farklı amaçla kullan: Boş kavanozu kalemlik yap.
• Dönüştür, doğa kazansın: Pet şişeyi geri dönüşüm kutusuna at.
• Sıfır Atık
• İsrafı önleyen, atığı azaltan ve atığı kaynağında ayırıp geri kazandıran yaklaşım.
• Sence bu basamaklardan hangisi en önce gelmeli? Neden?
• Düşünmek: Gereksiz bir şeyi hiç almazsak onun atığı da oluşmaz.

Öğretmene not: Ders kitabı 5D modelini, üç kurumun (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, TEMA Vakfı) birlikte yürüttüğü Sıfır Atık Eğitim Projesi kapsamında tanıtır. Kalın yazılan basamak adları modelin kendisidir; örnekler bu sunu için yazılmıştır. Öğrencilerden her basamak için evlerinden bir örnek bulmalarını isteyin.

44. Mira’nın sıfır atık haftası

• Etkinlik · Örnek olay
• Bu hafta ailemle 5D’yi uyguladık. Çöp kovamız eskisinden çok daha geç doldu!
• Mira
• 5. sınıf öğrencisi
• Mira’nın haftası
• 1. gün
• Mutfağa kâğıt, plastik, cam ve metal için ayrı kutular koyduk.
• 2. gün
• Pazara giderken poşet almadık, fileyi yanımıza aldık.
• 3. gün
• Kırılan oyuncağımı atmadık; babamla birlikte onardık.
• 4. gün
• Evde biriken eski pilleri okuldaki pil kutusuna götürdüm.
• Mira’nın yaptıkları 5D’nin hangi basamaklarına örnektir?

Öğretmene not: Olası eşleştirmeler: 1. gün → Dönüştür (atıkları geri dönüşüm için ayırmak); 2. gün → Daha az tüket (poşet kullanmamak) ya da Değerlendir, yeniden kullan (fileyi tekrar tekrar kullanmak); 3. gün → Değerlendir, yeniden kullan (oyuncağı onarıp kullanmaya devam etmek); 4. gün → Dönüştür (pilleri doğru toplama noktasına götürmek). Birden fazla cevap kabul edilebilir; öğrencilerin gerekçelerini dinleyin. Mira kurgusal bir karakterdir.

45. Verimli kullanınca kim kazanır?

• Doğa kazanır: Su, toprak ve orman korunur; canlılar yaşamını sürdürür.
• İnsanlar kazanır: Hava ve su temiz kalır, sağlığımız korunur.
• Ailemiz kazanır: Faturalar azalır, bütçemize katkı sağlanır.
• Vatanımız kazanır: Kaynaklarımız ve doğal güzelliklerimiz korunur.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları, bizden sonra gelecek kuşaklara da yetecek biçimde kullanmak.
• Okulumuzu daha sürdürülebilir yapmak için bir kural önerin.
• Ör. Boş sınıfın ışığı kapatılsın, kâğıdın iki yüzü kullanılsın, artan ekmek değerlendirilsin.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin ülkemizin varlıklarına sahip çıkmanın, ekonomik değerlerimizi ve doğal güzelliklerimizi korumanın, kaynakları bilinçli ve sürdürülebilir biçimde kullanmanın önemini fark etmesini amaçlar (OB8, D19.3). Sürdürülebilirlik ünitenin anahtar kavramlarındandır.

46. Kaynaklarımıza sahip çıkalım

• Etkinlik · Ürün
• 1. grup · Hikâye
• Bir damlanın serüvenini anlatın.
• 2. grup · Şiir
• Doğaya seslenen dizeler yazın.
• 3. grup · Haber
• Okuldan bir tasarruf haberi yazın.
• 4. grup · Slogan
• Kısa ve akılda kalıcı bir çağrı yazın.
• 5. grup · Resim
• Verimli ve verimsiz kullanımı çizin.
• Hep birlikte
• Sunun, sergileyin, değerlendirin.
• Unutmayın
• Ürününüzde 5D’den yararlanın. Kaynaklarımıza sahip çıkmanın vatanımıza sahip çıkmak olduğunu anlatın.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin gruplar hâlinde, kaynakları israf etmeden ve verimli kullanmanın doğaya ve insana etkisini anlatan hikâye, şiir, haber, slogan ya da resim hazırlamalarını (E2.2, SDB2.2, E3.3, OB4); ardından ürünlerden yararlanarak bu etkiyi sözlü ya da yazılı sunmalarını önerir. Ürünler bütüncül dereceli puanlama anahtarıyla, arkadaşların ürünleri ise akran değerlendirme formuyla değerlendirilebilir. Örnek slogan (yalnız fikir vermek için): “Bugün bir damla, yarın bir göl!”

47. Sorularımıza dönelim

• Kartlara dönelim
• Dersin başında 5N1K kartlarına yazdığınız sorulardan hangilerini artık cevaplayabilirsiniz?
• Ör. Atıkları neden ayrı toplarız? Çünkü ayrı toplanan atık kolayca geri dönüşür, kaynaklar korunur.
• Nesnel anlatım
• Bir bilgiyi kendi duygumuzu katmadan, anlamını değiştirmeden aktarmak.
• Sen anlat
• Bugün öğrendiğin bir bilgiyi kendi cümlelerinle, anlamını bozmadan bir arkadaşına anlat.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (ders kitabı, haber, gözlem) söylesin. Son kutu süreç bileşeni c’ye hizmet eder: Dinleyen arkadaş, anlatılan bilginin anlamının değişip değişmediğini kontrol etsin.

48. Özet ve tekrar

• Öğrendiklerimizi toparlayalım, sonra bilgimizi sınayalım.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Doğal kaynak
• İnsan yapmadan doğada bulunan, ihtiyaçlarımız için yararlandığımız varlıklar.
• Ekonomik faaliyet
• İhtiyaçları karşılamak için yapılan üretim, dağıtım ve tüketim işleri.
• Tasarruf
• Kaynakları idareli kullanmak, gereksiz harcamadan kaçınmak.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları gelecek kuşaklara da yetecek biçimde kullanmak.
• Geri dönüşüm
• Atıkların işlenip yeniden ham maddeye ya da ürüne dönüştürülmesi.

Öğretmene not: Maarif programına göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: ekonomik faaliyet, sürdürülebilirlik, tasarruf, bütçe, gelir ve gider. Bütçe, gelir ve gider sıradaki konuda (SB.5.5.2), yaşanılan ildeki ekonomik faaliyetler SB.5.5.3’te ayrıntılı işlenecek.

50. Özet: Kaynaklarımızı koruyalım

• Doğal kaynaklar
• Toprak, su, orman, maden, güneş ve rüzgâr doğanın armağanıdır.
• İki tür
• Güneş ve rüzgâr yenilenir; kömür, petrol ve madenler tükenir.
• Ekonominin temeli
• Tarım, sanayi, enerji ve turizm doğal kaynaklara dayanır.
• Artan tüketim
• Nüfus ve ihtiyaçlar arttıkça kaynaklar hızla tükeniyor.
• Doğaya etkisi
• Denge bozulur; kuraklık ve iklim değişikliği artar.
• İnsanlara etkisi
• Kirli hava hastalık, israf ise ürün ve para kaybı getirir.
• Tasarruf
• Musluğu kapat, ışığı söndür, damla sulamayı seç.
• Sıfır Atık ve 5D
• Düşün, daha az tüket, değerlendir, değiştir, dönüştür.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (iki köyün hikâyesi, bir tişörtün yolculuğu, Mira’nın haftası vb.).

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Güneş ve rüzgâr, kullandıkça tükenen doğal kaynaklardır.
• Güneş ve rüzgâr yenilenebilir kaynaklardır. Kömür, petrol ve doğal gaz ise kullandıkça tükenir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Defter, doğada kendiliğinden bulunan bir doğal kaynaktır.
• Defter insan yapımı bir üründür. Kâğıdı ise bir doğal kaynak olan ormandaki ağaçlardan elde edilir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Ormanlar oksijen kaynağıdır ve birçok yaban hayvanına yuva olur.
• Ormanlar ayrıca kâğıt, mobilya ve ilaç için ham madde; insanlar için de iş ve dinlenme alanı sağlar.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Islak mendil ve sakız, geri dönüşüm kutusuna atılması gereken atıklardır.
• Bunlar hiçbir biçimde yeniden kullanılamayan çöplerdir. Geri dönüşüm kutularına kâğıt, cam, plastik ve metal atılır.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Kaynakların hızla ve bilinçsizce tüketilmesi kuraklık ve iklim değişikliği gibi sorunlara yol açabilir.
• Bilinçsiz tüketim doğanın dengesini bozar; bazı bitki ve hayvan türleri yok olabilir.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Petrol ve doğal gazı tasarruflu kullanmak ülke ekonomisine de katkı sağlar.
• Bu yakıtların çoğunu başka ülkelerden satın alırız. Daha az kullanırsak ülkemiz daha az para öder.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir köyde tarlalar yıllarca salma sulamayla sulandı. Köyün yanındaki dere zamanla kurudu, tarlaların verimi düştü.
• Bu durumun insanlar üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
• Derede yaşayan balıkların azalması
• Köylülerin ürününün ve gelirinin azalması
• Dere kenarındaki bitkilerin kuruması
• Toprağın verimli tabakasının kaybolması
• B
• Ürün azalınca köylülerin geliri de azalır. Diğer seçenekler doğa üzerindeki etkilerdir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ayşe, giyemeyecek kadar yıpranan eski tişörtünü atmadı; kesip toz bezi yaptı.
• Ayşe’nin bu davranışı 5D modelinin hangi basamağına örnektir?
• Düşün, gerekli değilse tüketme.
• Daha az tüket.
• Değiştir, farklı amaçla kullan.
• Dönüştür, doğa kazansın.
• C
• Tişört atılmadı; giysi olarak değil, toz bezi olarak farklı bir amaçla kullanıldı.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı doğal kaynaklar ve bunlardan elde edilenler verilmiştir.
• Toprak
• Tuğla ve kiremit
• Orman
• Kâğıt ve mobilya
• Akarsu
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Hidroelektrik enerji
• Çelik ve bakır kablo
• Çanak çömlek
• İlaç ve kozmetik
• A
• Akarsuların gücüyle santrallerde elektrik üretilir. Çelik ve kablo madenlerden, çanak çömlek topraktan, ilaç ve kozmetik ormandan elde edilir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi suyu verimli kullanmaya örnek değildir?
• Dişleri fırçalarken musluğu kapatmak
• Sebze yıkanan suyla çiçek sulamak
• Damlayan musluğu tamir ettirmek
• Bulaşık makinesini yarı boşken çalıştırmak
• D
• Makine yarı boşken çalıştırılırsa su ve enerji daha az bulaşık için harcanır. Makineler dolunca çalıştırılmalıdır.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Marketlerde plastik poşet ücretli olunca birçok kişi alışverişe bez çanta ve fileyle gitmeye başladı.
• Bu değişikliğin doğaya en önemli katkısı aşağıdakilerden hangisidir?
• Doğaya karışan plastik atığın azalması
• Marketlerdeki ürün çeşidinin artması
• Alışverişlerin daha kısa sürmesi
• Bez çanta fiyatlarının düşmesi
• A
• Plastik poşet doğada çok uzun süre yok olmaz. Daha az poşet kullanılınca doğaya karışan plastik atık da azalır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir köyde ormandan kaç ağaç kesilirse yerine o kadar fidan dikiliyor. Kekik ve kuşburnu toplanırken bitkilerin köklerine zarar verilmiyor.
• Bu köydeki davranışlar en çok hangi kavramla ilgilidir?
• İsraf
• İthal etmek
• Geri dönüşüm
• Sürdürülebilirlik
• D
• Köylüler ormandan yararlanırken onu gelecek kuşaklar için de koruyor. Bu, sürdürülebilir kullanımdır.

63. Kim bilecek?

• Ağaçsız yamaçlarda toprağın su ve rüzgârla taşınıp kaybolmasına ne denir?
• Erozyon
• Roket yakıtı, sabun ve deterjan yapımında kullanılan, en büyük yatakları ülkemizde bulunan maden hangisidir?
• Bor
• Birleşmiş Milletlerin ülkemizin önerisiyle Uluslararası Sıfır Atık Günü ilan ettiği gün hangisidir?
• 30 Mart

64. Gelecek derse hazırlanalım

• İhtiyaç ile istek arasındaki fark nedir?
• Bir ailenin bütçesinde hangi gelirler ve giderler bulunur?
• Harçlığımızı nasıl planlarsak hem ihtiyacımızı karşılar hem de biriktirebiliriz?
• Bütçeye uymadan harcama yapınca ne gibi sorunlar yaşanır?
• Bu hafta harçlığını nelere harcadığını bir kâğıda yaz. Her harcamanın yanına “ihtiyaç” mı, “istek” mi olduğunu not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.5.2 “Bütçe Oluşturma” (30–31. haftalar). Bu derste öğrenilen tasarruf ve israf kavramları, bütçe planlamanın temelini oluşturur.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.5.5.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve köyler kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

66. Görsel kaynakları

• Yedigöller Millî Parkı’nda bir dere, Bolu
• Hamdigumus · CC0 · Wikimedia Commons: Yedigöller Deresi.jpg
• Uzungöl ve çevresi, Çaykara (Trabzon)
• Mhmt061 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Uzungöl 112020.jpg
• Avanos’ta çömlek yapan bir usta, Nevşehir (2015)
• Alexey Komarov · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: In pottery shop in Avanos, Cappadocia, Turkey, May, 2015.jpg
• Damla sulamayla sulanan marul tarlası
• Dwight Sipler from Stow, MA, USA · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Watering (4858870444).jpg
• Burdur Gölü’nün çekilen kıyısı, havadan görünüm (2021)
• Ekrem07 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Elmas göl.jpg
• Nurdağı’nda rüzgâr türbinleri, Gaziantep
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Wind turbines on Nurdağı 02.jpg
• Keban Barajı, baraj gölü ve hidroelektrik santrali, Elazığ
• Kesim00 · CC0 · Wikimedia Commons: Keban Barajı Üstten Görünüm.jpg
• Kadıköy Belediyesi bahçesinde ayrı toplama kutuları, İstanbul
• Kurmanbek · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Sorted recycling bins in the garden of Kadıköy Municipality.jpg
• Kars’ın bir köyünde kurumaya bırakılmış tezekler (1989)
• Volker Höhfeld · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kars Yaylası 06 1989 Yalınkaya Tezek-Brennmaterial.jpg