5. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: İlk Yerleşim Yerleri

1. İlk Köylerin İzinde

• İlk Köylerin
• İzinde
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Göbeklitepe’den Hacılar’a: Anadolu’nun ilk yerleşimlerinde insanlar nasıl barındı, beslendi, geçindi?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.5.3.2 (2026-2027 yıllık planında 16–17. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: tarihsel bağlam oluşturma (Bölüm 1: zaman ve mekân), kaynaklardan edinilen bilgileri yorumlama (Bölüm 2 ve 3: Göbeklitepe, arkeoloji, Çayönü, Çatalhöyük, Hacılar), kaynaklara dayalı bakış açısı oluşturma (Bölüm 4: karşılaştırma, tarihsel empati, ürün). Tarihler ders kitabındaki tarih şeridinden alınmıştır ve yaklaşıktır. Kapaktaki fotoğraf: Şanlıurfa’daki Göbeklitepe’de yuvarlak bir yapı ve T biçimli dikili taşlar (2022); üstteki çatı kalıntıları korur, yürüme yolu da ziyaretçilerin kalıntılara zarar vermeden gezmesini sağlar. Sunudaki karakter ve konuşmalar kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Binlerce yıl önce Anadolu’da yaşayan bir çocuk olsaydın nerede uyur, ne yer, neler yapardın?
• Toprağın altında kalmış bir köyde insanların nasıl yaşadığını bugün nereden biliyoruz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Göbeklitepe’yi kimler yaptı?
• Ne?
• Höyük ne demektir?
• Nerede?
• İlk köyler nerelerde kuruldu?
• Ne zaman?
• İnsanlar ne zaman tarıma başladı?
• Nasıl?
• Çatalhöyük’te eve nasıl girilirdi?
• Neden?
• İnsanlar neden tek yere yerleşti?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’teki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. Ders boyunca öğrenciler kendilerini binlerce yıl önce yaşamış biri gibi düşünecek; bu, programın istediği tarihsel empatinin ilk adımıdır.

3. Yol haritamız

• Ne zaman, nerede?
• Tarih şeridi, milat, MÖ ve MS, yüzyıl, harita
• Avcılıktan yerleşik hayata
• Mağaralar, Göbeklitepe, arkeoloji ve höyük
• Çayönü, Çatalhöyük ve Hacılar
• Barınma, beslenme ve temel geçim faaliyetleri
• Geçmişi anlamak, mirası korumak
• Zorluklar, dün ve bugün, karakterler, koruma
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Ne zaman, nerede?

• Binlerce yıl önceki olayları zamana göre nasıl sıralarız? İlk yerleşimler haritada nerede?
• Tarih şeridi
• Takvim ve milat
• MÖ ve MS
• Yüzyıl
• Kaç yıl önce?
• İlk yerleşimler haritası

5. Kendi tarih şeridini çiz

• Etkinlik · Tarih şeridi
• Tarih şeridi, olayları oluş sırasına göre bir çizgi üzerinde gösterir. Önce kendi hayatınla dene.
• Defterine soldan sağa uzun bir çizgi çiz.
• Sol uca doğduğun yılı, sağ uca bu yılı yaz.
• Arasına okula başladığın yılı ve unutamadığın iki olayı yerleştir.
• Yılları çizginin altına, olayları üstüne yaz.
• Arkadaşınla karşılaştır: Hangi olay daha eski, hangisi daha yeni?
• Kronolojik sıra
• Olayların eskiden yeniye doğru, oluş sırasına göre dizilmesi.
• Ailenden bir büyüğünün doğduğu yılı da eklersen onu şeridin neresine yazarsın?
• Kendi doğduğum yılın soluna; çünkü daha eskidir. Geçmişe gittikçe şerit sola doğru uzar.

Öğretmene not: Program, MÖ, milat, MS ve yüzyıl kavramlarının bir tarih şeridi üzerinde somutlaştırılmasını ister. Öğrenciler önce kendi hayatlarının kısa tarih şeridini çizsin; böylece “eski–yeni” ve “sıra” fikri somutlaşır. Sonraki slaytlarda bu şeridi binlerce yıl geriye uzatacağız.

6. Takvim ve milat

• İnsanlar zamanı ölçmek için Ay’ın ve Güneş’in hareketlerini izleyip takvimler yaptı.
• Bugün kullandığımız miladi takvim, Hz. İsa’nın doğumunu başlangıç kabul eder.
• Bu başlangıç noktasına milat denir. Tarihler milattan önce ve sonra diye ikiye ayrılır.
• Milat
• Miladi takvimde başlangıç kabul edilen Hz. İsa’nın doğumu.
• Herkesin aynı takvimi kullanması neden kolaylık sağlar?
• Herkes bir tarihi aynı biçimde anlar. Olayları sıralamak ve karşılaştırmak kolaylaşır.

Öğretmene not: Tarih boyunca birçok medeniyet Ay’ın ya da Güneş’in hareketlerine göre takvim yapmıştır. Miladi takvimde 0 yılı yoktur: MÖ 1 yılından sonra doğrudan MS 1 yılı gelir. Tarih şeridinde milat bir başlangıç noktası olarak gösterilir. Sıradaki konuda (SB.5.3.3) Sümerlerin Ay’ı gözleyerek yaptığı takvimle bağlantı kurabilirsiniz.

7. Milattan önce, milattan sonra

• Tarih şeridinin ortasında milat vardır. Milattan önceki yıllar MÖ, milattan sonraki yıllar MS ile gösterilir.
• Milat
• Geçmiş
• MÖ: Geçmişe gittikçe sayılar büyür
• MÖ 8200, MÖ 7000’den daha eskidir.
• Büyük sayı, daha eski olay
• Günümüz
• MS: Günümüze geldikçe sayılar büyür
• 1923 yılı, 2026’dan daha eskidir.
• Büyük sayı, daha yeni olay
• MÖ ve MS
• Milattan önce ve milattan sonra. MS tarihler çoğu zaman kısaltmasız yazılır: 2026 gibi.
• MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe olay eskileşir.

Öğretmene not: Tahtaya uzun bir çizgi çizip ortasına “Milat” yazın. Sol tarafa MÖ 7000 ve MÖ 8200’ü, sağ tarafa 1923 ve 2026’yı yerleştirin. Öğrencilere sorun: MÖ 8200 neden daha soldadır? Tarih şeridi daima soldan sağa, yani eskiden yeniye doğru okunur.

8. Yüzyıl: Yüz yıllık zaman dilimi

• Yüzyıl
• 100 yıllık zaman dilimi. 1–100 yılları 1. yüzyıl, 101–200 yılları 2. yüzyıldır.
• Hangi yüzyıldayız?
• 2026 yılı hangi yüzyıldadır? Peki 1923 yılı hangi yüzyıldaydı?
• 2026 yılı 21. yüzyıldadır. 1923 yılı ise 20. yüzyıldaydı.
• Kolay yol
• Pratik hesap
• Yılın son iki rakamını sil, kalan sayıya 1 ekle. Örnek: 1453 → 14 + 1 = 15. yüzyıl.

Öğretmene not: 21. yüzyıl 2001–2100, 20. yüzyıl 1901–2000 yıllarını kapsar. Pratik kural, son iki rakamı 00 olmayan yıllar için geçerlidir: 1900 yılı 19. yüzyılın son yılıdır. MÖ yüzyıllar da aynı mantıkla geriye doğru sayılır: MÖ 100–MÖ 1 yılları MÖ 1. yüzyıldır; MÖ 7500 yılı MÖ 75. yüzyıldadır. Bu ayrıntı zor gelirse yalnız MS örnekleriyle yetinebilirsiniz.

9. İlk yerleşimler tarih şeridinde

• Tarih şeridi
• İlk yerleşimler
• MÖ 10000–7000
• Tarihler yaklaşıktır. MÖ sayıları küçüldükçe günümüze yaklaşırız.
• MÖ 10000
• Göbeklitepe inşa edildi (Şanlıurfa).
• Günümüzden yaklaşık 12.000 yıl önce
• MÖ 8200
• Çayönü (Diyarbakır): Boğazçay kıyısında bir köy
• MÖ 8000
• Göbeklitepe’deki yapılar terk edildi.
• MÖ 7500
• Çatalhöyük (Konya): Çarşamba Çayı kıyısında kalabalık bir yerleşim
• MÖ 7000
• Hacılar (Burdur): Dağlar arasındaki bir vadide köy
• Yerleşim yeri
• İnsanların uzun süre birlikte yaşadığı köy, kasaba ya da şehir.

Öğretmene not: Tarihler ders kitabındaki tarih şeridinden alınmıştır ve yaklaşıktır; sunu boyunca bu tarihler kullanılır. Kaynaklarda bu yerleşimler için farklı tarihler de geçer: Örneğin Çatalhöyük’ün kuruluşu için MÖ 7500 ile MÖ 7000 arasında değişen tarihler verilir (ders kitabındaki bir kaynak da “yaklaşık 9000 yıl önce” der). Hacılar’ın MÖ 7000’i en eski katmanların tarihidir; çömlekçi atölyeleri gibi buluntular daha sonraki katmanlardan çıkmıştır. Öğrenciler farklı bir tarihle karşılaşırsa bunun yeni kazılar ve farklı ölçümlerden kaynaklandığını açıklayın. Göbeklitepe’deki yapılar MÖ 8000 dolaylarında, nedeni bilinmeden terk edildi. Öğrencilere sorun: Göbeklitepe yapıldığında Hacılar’da henüz köy var mıydı? (Hayır; Hacılar yaklaşık 3000 yıl sonraya tarihlenir.)

10. Kaç yıl önce? Hesaplayalım

• Etkinlik · Hesaplayalım
• MÖ bir tarihin günümüzden kaç yıl önce olduğunu bulmak için o sayıya içinde bulunduğumuz yılı ekleriz.
• Göbeklitepe: MÖ 10000
• 10000 + 2026 = 12.026 → yaklaşık 12.000 yıl önce
• Çayönü: MÖ 8200
• 8200 + 2026 = 10.226 → yaklaşık 10.200 yıl önce
• Çatalhöyük: MÖ 7500
• 7500 + 2026 = 9.526 → yaklaşık 9.500 yıl önce
• Hacılar: MÖ 7000
• 7000 + 2026 = 9.026 → yaklaşık 9.000 yıl önce

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrenciler hesabı defterde yapsın. Hesapta içinde bulunduğunuz yılı kullanın; sonuç yine yaklaşık aynıdır. MS tarihlerde ise bugünkü yıldan o tarihi çıkarırız: 1923 yılı, 2026’dan 103 yıl öncedir. Ders kitabı da Göbeklitepe’nin günümüzden yaklaşık 12 bin yıl önce yapıldığını yazar; hesabımız bununla uyumludur. Sonuçların yuvarlak olması, bu tarihlerin zaten yaklaşık olmasındandır.

11. Anadolu’nun ilk yerleşim yerleri

• Haritada inceleyelim
• Mağaralar: Avcı-toplayıcılar Karain, Beldibi, Yarımburgaz ve Şarklı Keper gibi mağaraları kullandı.
• Göbeklitepe: Şanlıurfa yakınlarında, yerleşik hayattan önce yapılmış bir inanç merkezi.
• İlk köyler: Diyarbakır’da Çayönü, Konya’da Çatalhöyük, Burdur’da Hacılar.
• Düşünelim: Bu yerlerin ortak özellikleri neler olabilir?
• Yarımburgaz
• Karain
• Beldibi
• Şarklı Keper
• Göbeklitepe
• Çayönü
• Çatalhöyük
• Hacılar
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Mağara
• İnanç merkezi
• İlk köyler
• Noktalar yaklaşık konumları gösterir.

Öğretmene not: Karain ve Beldibi Antalya’da, Yarımburgaz İstanbul’da, Şarklı Keper Gaziantep’tedir. Göbeklitepe Şanlıurfa’nın kuzeydoğusunda, Çayönü Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında, Çatalhöyük Konya’nın Çumra ilçesi yakınlarında, Hacılar Burdur’un güneybatısındadır. Öğrenciler dijital bir haritada bu yerleri arayıp kendi illerine uzaklıklarını karşılaştırabilir (OB2).

12. Neden bu yerler seçildi?

• Su
• Akarsu ve göl kıyıları içme suyu ve balık sağladı.
• Verimli toprak
• Ovalardaki verimli topraklar tarım yapmayı kolaylaştırdı.
• Orman ve av
• Ormanlar odun, yabani meyve ve av hayvanı sağladı.
• Hammadde
• Taştan, kilden ve obsidiyenden alet ve kaplar yapıldı.
• Bugün insanlar yaşayacakları yeri seçerken nelere bakıyor? Hangileri o günlerle aynı?
• Su, iş, ulaşım, güvenlik, okul ve hastane. Su ve güvenli bir çevre o gün de bugün de önemlidir.

Öğretmene not: Çayönü, Dicle’nin bir kolu olan Boğazçay’a yakındır; Çatalhöyük, Çarşamba Çayı’nın kıyısında, eski Konya Gölü kuruyunca ortaya çıkan verimli topraklardadır; Hacılar’ın çevresinde çam, meşe ve ardıç ormanları vardı. Öğrencilerden güvenlik gibi başka etkenleri de tahmin etmelerini isteyin.

13. Avcılıktan yerleşik hayata

• Yerleşik hayattan önce insanlar nasıl yaşıyordu? Göbeklitepe ve kazılar bize neler anlatıyor?
• Avcı-toplayıcı toplum
• Mağaralar ve taş aletler
• Yerleşik hayat
• Göbeklitepe
• Arkeoloji
• Höyük

Öğretmene not: Bölüm görseli: Antalya’daki Karain Mağarası’nda kazı alanı (2011). Avcı-toplayıcıların barındığı bu mağarada kazılar 1946’da başladı. Öğrencilere sorun: Mağaranın tavanındaki numaralı etiketler ve tavandan sarkan ipler ne işe yarıyor olabilir? (Arkeologlar kazı alanını karelere bölüp her buluntunun yerini kaydeder.)

14. Avcı-toplayıcıların hayatı

• Yiyeceklerini üretmezlerdi: Yabani bitki ve meyve toplar, hayvan avlarlardı.
• Yiyecek ve su bulmak için sürekli göç ederlerdi.
• Barınak olarak çoğu zaman mağaraları kullanırlardı.
• Çakmak taşını yontarak basit taş aletler yaparlardı.
• Avcı-toplayıcı toplum
• Yiyeceğini avlanarak ve doğadan toplayarak sağlayan, göçebe yaşayan topluluk.
• Avcı-toplayıcılar neden bir yerde uzun süre kalamazdı?
• Çevredeki av hayvanları ve bitkiler azalınca yiyecek bulmak için yeni yerlere gitmeleri gerekirdi.

Öğretmene not: Bu dönemde insanlar doğada hazır bulduklarıyla beslenirdi. Göçebe, belli bir yerde sürekli yaşamayan, yer değiştiren demektir. Öğrencilere sorun: Her gün yiyecek aramak zorunda olan biri ileriki günler için bir şey biriktirebilir mi?

15. Mağaralar ve taş aletler

• Şarklı Keper Mağarası
• Gaziantep’teki bu mağarada çakmak taşından aletler bulundu. Bu aletlere göre insanlar mağarayı MÖ 600.000 yıllarında kullanmış olabilir.
• Çakmak taşı
• Kırılınca keskin kenarlar oluşan sert bir taş. Balta, kesici, delici ve kazıyıcı yapımında kullanıldı.
• Taş aletler ne işe yarardı?
• Taştan balta, kesici, delici ve kazıyıcılar hangi işlerde kullanılmış olabilir?
• Avlanmak, eti ve deriyi kesmek, deriyi delip temizlemek, dal kırmak ve kök kazmak için.

Öğretmene not: Ders kitabında bu dönemde kullanılan başka mağaralar da geçer: Yarımburgaz (İstanbul), Beldibi ve Karain (Antalya). Karain Mağarası’nı önceki konuda ortak miras ögesi olarak tanımıştık. Ek soru: Avcı-toplayıcılar barınmak için neden mağaraları seçmiş olabilir? (Yağmurdan, soğuktan ve yabani hayvanlardan korunmak için hazır bir sığınaktı.) Aletin biçimi, ne için kullanıldığına dair ipucu verir: Bu da bir kanıttır.

16. Yerleşik hayata geçiş

• İnsanların yaklaşık MÖ 10000 yıllarında yerleşik hayata geçtiği kabul edilir: Göçü bırakıp ürettikleriyle aynı yerde yaşamaya başladılar.
• Avcı-toplayıcı hayat
• Yiyecek toplanır, hayvan avlanır.
• Sürekli göç edilir.
• Mağaralarda ya da geçici yerlerde barınılır.
• Yerleşik hayat
• Yiyecek üretilir: tarım ve hayvancılık.
• Aynı yerde uzun süre yaşanır.
• Evler yapılır, ürünler depolanır.
• Tarım yapmaya başlayan insanlar neden göç etmeyi bıraktı?
• Ektikleri ürünü bekleyip hasat etmek için tarlalarının yanında kalmaları gerekti. Ürünü depolayınca göçe gerek kalmadı.

Öğretmene not: Yerleşik hayat: insanların göçü bırakıp ürettikleriyle aynı yerde sürekli yaşaması. Tarım: toprağı işleyip bitki yetiştirerek ürün elde etme. Hayvancılık: hayvanları besleyip onlardan yararlanma. Yerleşik hayatla birlikte insanlar ev yapmayı, yiyecek depolamayı, güvenliği sağlamayı ve topluluk içinde düzen kurmayı öğrenmek zorunda kaldı; bu yeni sorunlara Bölüm 4’te döneceğiz.

17. Kulübeden köye, köyden kasabaya

• Yerleşik hayatın başında birkaç kulübeden oluşan küçük yerleşmeler vardı.
• Yapıların sayısı arttı; yerleşmeler köy büyüklüğüne ulaştı.
• Nüfus arttıkça bazıları bugünkü kasabalar kadar büyüdü.
• Yerleşmeler büyüdükçe neler değişti?
• Planlı evler
• Evler belli bir plana göre yerleştirildi; yeni ihtiyaçlar için ekler yapıldı.
• Özel yapılar
• Topluluğun sosyal ve dinî ihtiyaçları için özel yapılar inşa edildi.
• Nüfus
• Bir yerde yaşayan insanların sayısı.

Öğretmene not: Yerleşik hayatla birlikte yapı malzemeleri ve ev planları da zamanla değişti. Çayönü bunun güzel bir örneğidir: Önce yuvarlak kulübeler, sonra farklı planlarda daha gelişmiş evler yapıldı (Bölüm 3).

18. Göbeklitepe: Bilinen ilk inanç merkezi

• Göbeklitepe, Şanlıurfa yakınlarında avcı-toplayıcıların inşa ettiği, tarihte bilinen ilk inanç merkezidir.
• 12.000
• yıl
• Yaklaşık bu kadar yıl önce yapıldı (MÖ 10000)
• T biçimli taşların boyu 4 ile 6 m arasında
• Her biri tek parça; ağırlıkları 10 ile 14 ton arasında
• T biçimli bir taşın yan yüzünde kol ve tilki kabartması

Öğretmene not: Göbeklitepe, Şanlıurfa’nın kuzeydoğusunda, Örencik köyü yakınlarında, çevreyi geniş bir alanda gören bir tepededir; ders kitabına göre tepe yaklaşık 300 m çapında ve 15 m yüksekliğindedir. 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Ölçüler ders kitabındaki Kültür Portalı bilgisine göredir; kaynaklarda biraz farklı ölçüler de geçebilir. Taşlar, Göbeklitepe’nin yaklaşık 500 m kuzeyindeki taş ocağından tek parça hâlinde getirildi. Fotoğraftaki taşın yan yüzünde, taşı bir insan gövdesine benzeten uzun bir kol ve altında bir tilki kabartması görülür; ahşap destekler taşın devrilmesini önler. Taşların büyüklüğünü somutlaştırın: Sınıfın tavanı yaklaşık 3 m ise en büyük taşlar sınıfın iki katı yüksekliğindedir.

19. Dikili taşlar ne anlatıyor?

• Taşlara T biçimi verildi ve büyük bir ustalıkla dikildi.
• Üzerlerinde aslan, boğa, tilki, turna, yılan ve insan tasvirleri var.
• Dev taşları taşımak için birçok insanın birlikte çalışması gerekmiş olmalı.
• Göbeklitepe, yerleşik hayattan önce de inançların var olduğunu gösterdi.
• Dikili taş
• Yere dikine yerleştirilmiş, tek parça, büyük ve uzun taş.
• Makineler yokken 10 tonluk bir taş nasıl taşınmış olabilir? Tahmin edin.
• Kesin bilinmiyor. Kütük, halat gibi araçlarla ve birçok kişinin birlikte çalışmasıyla taşınmış olabilir.

Öğretmene not: Göbeklitepe’nin keşfi, insanların tarıma ve köy hayatına geçmeden önce de bir araya gelip büyük yapılar inşa edebildiğini gösterdi. Dikili taşlardaki hayvan kabartmaları, o dönemin insanlarının çevrelerindeki hayvanları iyi tanıdığına dair bir kanıttır. Bazı taşların yan yüzlerinde kol ve el kabartmaları vardır; bu yüzden araştırmacılar bu taşların insan biçimli varlıkları simgelediğini düşünür. Göbeklitepe’den çıkan birçok eser Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.

20. Göbeklitepe’nin sırları

• Burada yaşayan var mıydı?
• İlk kazılara göre insanlar 50–200 km uzaktan gelip ibadetten sonra dönüyordu. Yeni kazılar burada yaşayanlar da olduğunu düşündürüyor.
• Toprağın altında
• Yapılar MÖ 8000 dolaylarında terk edildi. İçleri taş, alet parçası ve hayvan kemiği karışık toprakla doldu.
• Sen ne düşünüyorsun?
• Toprakla örtülmesi Göbeklitepe’nin günümüze ulaşmasını nasıl etkilemiş olabilir?
• Toprak, yapıları binlerce yıl boyunca rüzgârdan, yağmurdan ve insanlardan korudu. Böylece kalıntılar günümüze ulaştı.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynak (2006) Göbeklitepe’de insanların yaşamadığını, 50–200 km uzaklıktan yılın belli bir döneminde gelip tapınma bitince döndüklerini; yapıları terk ederken içlerini bilinçli ve hızlı biçimde toprakla doldurduklarını yazar. Bu, ilk kazı ekibinin görüşüdür. Son yıllardaki kazılar, burada insanların yaşamış da olabileceğini ve dolgunun bir kısmının zamanla, yamaçtan kayan toprakla oluşmuş olabileceğini düşündürüyor. Bilim insanları bu soruları araştırmayı sürdürüyor. Öğrencilere vurgulayın: Bilgi, yeni kanıtlarla güncellenebilir; bu yüzden bir bilginin kaynağına ve tarihine bakarız. Taş Tepeler slaytında bu konuya döneceksiniz.

21. Göbeklitepe’de kazı alanı

• Kazı görselini inceleyelim
• Göbeklitepe’de kazılarla ortaya çıkan yapılar (2011)
• Taş duvarlarla çevrili yuvarlak yapıların içinde T biçimli dikili taşlar duruyor.
• Arkadaki yamaç basamak basamak kazılmış: Toprak katman katman kaldırılıyor.
• Tahta yollar kalıntılara basmadan dolaşmak, destekler taşlar devrilmesin diye kuruldu.
• Kazı yapılmasaydı Göbeklitepe hakkında neleri bilemezdik?
• Yapıların biçimini, dikili taşları ve kabartmaları göremezdik. O dönemin insanlarının inançları ve becerileri hakkında çok az şey bilirdik.

Öğretmene not: Program, Göbeklitepe’ye ait kazı görsellerinin incelenmesini ve buradan arkeoloji, arkeolojik kazı ve höyük kavramlarına geçilmesini ister. Önce öğrencilerin fotoğrafta gördüklerini sıralamasını isteyin, sonra maddeleri açın. Fotoğraf 2011’de, alanın üstüne bugünkü koruma çatısı yapılmadan önce çekildi. Göbeklitepe’deki yuvarlak yapıların ortasında genellikle iki büyük dikili taş, çevredeki duvarlarda ise daha küçük taşlar bulunur. Ders kitabına göre tepenin oluşmasında bu yapıların katmanları ve dolgu toprakları etkili olmuştur; yani kazılar bu tepenin içinde yapılıyor.

22. Geçmişi kazıyla okumak

• Göbeklitepe binlerce yıl toprağın altında kaldı. Onu kimler, nasıl gün yüzüne çıkardı?
• Arkeoloji
• Eski insanların bıraktığı kalıntıları kazıyla bulup inceleyen bilim dalı
• Arkeolog
• Kazı konusunda uzmanlaşmış, kalıntıları inceleyen bilim insanı
• Arkeolojik kazı
• Toprağı katman katman, dikkatle kazarak kalıntıları çıkarma çalışması
• Arkeologlar kazıda neden iş makinesi yerine küçük mala ve fırça kullanır?
• Kalıntılar çok hassastır. Yavaş ve dikkatli kazı, buluntuların kırılmadan ve yerleri not edilerek çıkarılmasını sağlar.

Öğretmene not: Bir önceki slayttaki kazı fotoğrafından yola çıkarak kavramları açıklayın; dilerseniz Kültür Portalı ya da müze sitelerinden başka kazı fotoğrafları da gösterebilirsiniz (OB1, OB4). Arkeologlar her buluntunun yerini ve hangi katmanda bulunduğunu kaydeder; çünkü bir eserin bulunduğu yer de bir bilgidir.

23. Höyük nasıl oluşur?

• Bir yerde köy kurulur; insanlar orada uzun yıllar yaşar.
• Köy yangın, deprem, sel gibi nedenlerle yıkılır ya da terk edilir.
• Yıkıntıların üstüne yeni köyler kurulur. Zamanla yapay bir tepe yükselir.
• Höyük kazılarında neler öğreniriz?
• Katmanlar
• Üst üste kaç yerleşim olduğunu ve her birinin ne kadar sürdüğünü.
• Yaş
• Her katmanın kaç bin yıl önceye ait olduğunu.
• Höyük
• Yıkılan yerleşimlerin kalıntıları üst üste birikerek oluşmuş yapay tepe.

Öğretmene not: Höyükte genellikle en alttaki katman en eski, en üstteki en yenidir. Sınıfta üst üste konmuş kitaplarla canlandırın: İlk konan kitap en altta kalır. Ülkemizde pek çok höyük vardır; Çatalhöyük bunların en ünlülerindendir. Höyük kazıları, geçmişteki toplumların kültürel mirasa katkılarını da öğrenmemizi sağlar.

24. Kazılar sürüyor: Taş Tepeler

• Karahantepe’de kazılarla ortaya çıkan yapılar (Şanlıurfa)
• Şanlıurfa’da Göbeklitepe, Karahantepe ve birçok höyükte kazılar sürüyor: Taş Tepeler Projesi.
• Farklı ülkelerden bilim insanları, tarıma geçişi ve o dönemin inançlarını araştırıyor.
• Yeni bulgular, yanlış bilinen bazı bilgilerin düzeltilmesine yardım ediyor.
• Yeni bir kazı, bildiğimiz bir bilgiyi değiştirebilir mi?
• Evet. Bilim yeni kanıtlarla gelişir. Bu yüzden bilgileri kaynağıyla öğrenir, güncel kaynaklara da bakarız.

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre Taş Tepeler Projesi kapsamında Şanlıurfa’daki birçok höyükte kazılar sürüyor ve kazılara farklı ülkelerden bilim insanları katılıyor. Fotoğrafta Karahantepe’deki taş duvarlı yapılar ve Göbeklitepe’dekilere benzeyen T biçimli dikili taşlar görülüyor. Bu slayt, bilgilerin doğruluğunu değerlendirme becerisi için iyi bir fırsattır: Bir bilginin kaynağı ve tarihi önemlidir. Göbeklitepe’de insanların yaşayıp yaşamadığı sorusu (“Göbeklitepe’nin sırları” slaytı) buna güzel bir örnektir.

25. Çayönü, Çatalhöyük ve Hacılar

• Anadolu’nun ilk köylerinde insanlar nasıl barındı, neler yedi, geçimini nasıl sağladı?
• Çayönü
• Çatalhöyük
• Hacılar
• Barınma
• Beslenme
• Temel geçim faaliyetleri

Öğretmene not: Bölüm görseli: Çatalhöyük’te ziyaretçiler için yapılmış canlandırma bir evde, çatıdaki açıklığa çıkan tahta merdiven. Öğrencilere sorun: Bu merdiven nereye çıkıyor, bu evden nasıl dışarı çıkılır? Cevabı bölümün içinde birlikte bulacaksınız.

26. Çayönü: Boğazçay kıyısında bir köy

• Yerleşim 1 · Çayönü
• Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında, Dicle’nin bir kolu olan Boğazçay’ın kıyısındadır.
• Çay hemen yanı başındaydı; köyün su ihtiyacı kolayca karşılanıyordu.
• Ergani Ovası çevresinde geniş meşe ormanları ve yabani bitkiler vardı.
• Ormanlarda yabani sığır, koyun ve keçi yaşıyordu.
• Ova
• Çevresine göre alçakta kalan, düz ve geniş arazi.
• Bu çevre, Çayönü’nde yaşayanlara hangi imkânları sunmuş olabilir?
• Su, verimli toprak, odun, yabani bitkiler ve av hayvanları. Hem tarım hem avcılık yapılabilirdi.

Öğretmene not: Çayönü, Ergani’nin yaklaşık 7 km güneybatısındadır. Ders kitabına göre Ergani Ovası, Neolitik Dönem’den önce de avcı-toplayıcılar için çok elverişli bir bölgeydi. Öğrenciler bu bilgileri sınıflama tablosunun “dönemin ve mekânın özellikleri” sütununa yazabilir (KB2.5).

27. Çayönü’nde hayat

• Yerleşim 1 · Çayönü
• Barınma
• Önce yuvarlak kulübeler, zamanla kerpiçten, düz çatılı ve iki katlı evler yaptılar.
• Beslenme
• Buğday, mercimek ve bezelye yetiştirdiler; yağlı bir yemiş olan menengiçten yararlandılar.
• Temel geçim
• Tarım yaptılar. Bakırı ısıtıp döverek bız, iğne ve boncuk yaptılar.
• Kavram · Kerpiç
• Toprak, saman ve su karışımının kalıplanıp güneşte kurutulmasıyla yapılan tuğla.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynaklara göre iki katlı (hücre planlı) evlerin alt katı kiler ya da depo olarak kullanıldı; asıl yaşam alanı üst kattaydı ve buraya dışarıdan taş bir merdivenle çıkılırdı. Orakların saplarını geyik boynuzundan yaptılar; lifli bitkilerden hasır ve örgü ördüler. Kazılarda doğal cam olan obsidiyen, deniz kabukları ve bakır külçeleri de ele geçti. Bız: kemik, boynuz ya da metalden yapılmış, ucu sivri delme aleti.

28. Çatalhöyük: Verimli ovada bir yerleşim

• Yerleşim 2 · Çatalhöyük
• Konya’nın Çumra ilçesi yakınlarında, Çarşamba Çayı’nın kıyısındadır.
• Eski Konya Gölü kuruyunca ortaya çıkan verimli topraklar tarıma çok uygundu.
• Çevredeki sulak alanlar balık, kuş ve kuş yumurtası sağladı.
• Geniş bir alana yayılmış, kalabalık bir yerleşimdi; ilk tarım topluluklarındandır.
• Neolitik Çağ
• İnsanların tarıma, hayvancılığa ve köy hayatına geçtiği dönem; Yeni Taş Çağı da denir.
• Kalabalık bir yerleşimde yaşamanın iyi ve zor yanları neler olabilir?
• İyi yanı: İşler paylaşılır, insanlar birbirine destek olur. Zor yanı: Kaynaklar hızla tükenebilir, düzeni sağlamak zorlaşır.

Öğretmene not: Çatalhöyük, Çumra’nın yaklaşık 12 km kuzeyindedir. Ders kitabına göre göller kuruyunca açığa çıkan bereketli topraklarda tarım yapan bu topluluk, kültür bakımından çok gelişti. Yerleşim uzun yıllar kullanıldıktan sonra boşaltıldı; bu, insanların zamanla başka yerlere taşınmak zorunda kaldığını düşündürür. Çatalhöyük 2012’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

29. Kapısı çatıda olan evler

• Yerleşim 2 · Çatalhöyük
• Bitişik evler
• Kerpiç evler yan yana, iç içeydi. Aralarında sokak yoktu.
• Çatıda yürümek
• İnsanlar çatıların üstünde yürüyerek birbirine giderdi.
• Çatıdan giriş
• Çatıdaki delikten tahta merdivenle inilirdi. Delik kapı, pencere ve baca işi görürdü.
• Resimli duvarlar
• Beyaz sıvalı duvarlara kırmızı, sarı ve siyah resimler yapılır, kabartmalar eklenirdi.
• Evlere kapıdan değil de çatıdan girilmesinin nedeni ne olabilir?
• Kesin bilinmiyor. Evler bitişik olduğu için yer kalmamış olabilir; çatıdan girmek korunmaya da yaramış olabilir.

Öğretmene not: Odalarda duvar önlerinde 10–30 cm yüksekliğinde toprak sekiler (oturma, yatma ve masa yeri) ve dörtgen bir ocak bulunurdu. Ders kitabının değerlendirme bölümüne göre evler genellikle bir ana oda ve depo olarak kullanılan yan odalardan oluşurdu. Duvar resimlerinde ve kabartmalarda insan ve hayvan figürleri görülür.

30. Çatalhöyük’te bir evin içi

• Yerleşim 2 · Çatalhöyük
• Çatalhöyük evinin canlandırması, Anadolu Medeniyetleri Müzesi
• Merdiven tavandaki açıklığa çıkıyor: Eve buradan girilip çıkılırdı.
• Merdivenin dibinde fırın, yükseltilmiş toprak sekilerde çömlekler ve öğütme taşı var.
• Beyaz sıvalı duvarlarda boğa başları ve kabartmalar, yerde hasır görülüyor.
• Bu odada hangi günlük işler yapılmış olabilir?
• Yemek pişirmek, tahıl öğütmek, yemek yemek, oturup uyumak ve alet yapmak gibi işler.

Öğretmene not: Fotoğraf, Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde kazı buluntularına dayanılarak yapılmış bir Çatalhöyük odası canlandırmasıdır; 9.500 yıllık evin kendisi değildir. Öğrencilerden önce fotoğrafta gördükleri her şeyi saymalarını, sonra bir önceki slayttaki bilgilerle eşleştirmelerini isteyin: çatıdan giriş (merdiven), fırın, sekiler, sıvalı ve süslü duvarlar. Öğütme taşı, tahılın un yapıldığını gösterir. Boğa başları ve kabartmalar Çatalhöyük evlerinde sık görülür; ders kitabının değerlendirme bölümü bu tür süslemeli odalardan söz eder.

31. Çatalhöyük’te geçim: Dün ve bugün

• Yerleşim 2 · Çatalhöyük
• Çatalhöyüklüler geçimini nasıl sağlıyordu? Bu işler bugün nasıl yapılıyor?
• Tarım
• Buğday, arpa ve mercimek ekip biçtiler.
• Traktör ve biçerdöverle tarım
• Hayvancılık
• Koyun ve keçi besleyip yakındaki yüksek yerlerde otlattılar.
• Çiftlikler ve mandıralar
• Balık ve av
• Çayda balık tuttular; kuş avlayıp yumurta topladılar.
• Balıkçı tekneleri ve balık çiftlikleri
• Madencilik
• Hasan Dağı çevresinden obsidiyen, tuz yataklarından tuz çıkardılar.
• Maden ocakları ve tuz üretimi
• Ticaret
• Obsidiyen ve tuzu başka yerlerin ürünleriyle değiş tokuş ettiler.
• Para ile alışveriş, pazar ve market
• Obsidiyen, yanardağdan çıkan doğal camdır. Çatalhöyüklüler ondan ok ve mızrak ucu, ayna yaptı.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Çatalhöyüklüler harman savurarak tahılı samandan ayırdı; kemikten, kilden ve pişmiş topraktan alet ve eşyalar yaptı. Değerlendirme bölümündeki metne göre tahılı öğütüp ekmek yapmak, kumaş ve sepet örmek de günlük işlerdendi. Obsidiyen, Çatalhöyük’ün doğusunda, Hasan Dağı’nın da bulunduğu yanardağlık bölgeden (Kapadokya) getiriliyordu; ders kitabı kaynağı bunu kısaca “Hasan Dağı’ndan” diye anlatır. Öğrenciler “Bugün” sütununu kendi çevrelerinden örneklerle zenginleştirebilir (E3.2).

32. Bir duvar resmi: İlk harita mı?

• Yerleşim 2 · Çatalhöyük
• Duvardaki harita
• Çatalhöyük’te bir evin duvarında bulunan resim, çoğu kaynakta dünyanın ilk haritası sayılır. Resimde yan yana evler ve iki tepeli bir dağ görülür.
• Resim bize ne anlatır?
• Köyünün resmini duvara çizen biri, binlerce yıl sonrasına hangi bilgileri bırakmış olur?
• Evlerin nasıl dizildiğini, çevredeki dağı, belki önemli bir olayı. Resimler de birer tarihî kaynaktır.
• Tasvir
• Bir şeyi resimle ya da sözle anlatma; betimleme.

Öğretmene not: Resimdeki iki tepeli dağın, Çatalhöyük’ün doğusundaki Hasan Dağı olduğu düşünülür. Bazı araştırmacılar ise bu resmin bir harita olmadığını, süsleme ya da hayvan postu deseni olduğunu savunur; bu da aynı kanıtın farklı yorumlanabileceğini gösterir. Öğrencilerden kendi mahallelerinin basit bir “duvar haritasını” çizmelerini isteyebilirsiniz.

33. Hacılar: Dağlar arasında bir vadi

• Yerleşim 3 · Hacılar
• Burdur’un güneybatısında, dağlar arasındaki bir vadide yer alır.
• Deniz seviyesinden yaklaşık 940 m yüksektedir; Burdur Gölü’nden 100 m yukarıdadır.
• Çevresinde çam, meşe ve ardıç ormanları, elma ve badem ağaçları vardı.
• O dönemde Antalya düzlüğünde geniş tarım yapılamadığı, ilk çiftçilerin yaylaları seçtiği düşünülür.
• Yükselti
• Bir yerin deniz seviyesinden olan yüksekliği.
• Hacılar’da yaşayanlar çevredeki ormanlardan nasıl yararlanmış olabilir?
• Yakacak ve yapı için odun, yiyecek için meyve ve av hayvanı elde etmiş olabilirler.

Öğretmene not: Hacılar, Burdur’un yaklaşık 26 km güneybatısında, Hacılar köyünün 1,5 km kadar batısındadır. Ders kitabındaki kaynağa göre Antalya düzlüğü bugün tarımda çok verimli olsa da o dönemde orada geniş tarlalar açmak mümkün değildi; bu yüzden ilk çiftçilerin daha kuzeydeki yüksek yerleri seçtiği düşünülüyor. Kazıda ele geçen odun kömürleri de bu görüşü destekliyor.

34. Hacılar’da ev, mutfak ve atölye

• Yerleşim 3 · Hacılar
• Kazılar, Hacılar’da yaşayanların evlerini, mutfaklarını ve atölyelerini anlatıyor.
• Ev: Duvarlar kerpiçten, tabanlar sıvalıydı; bazı tabanlar kırmızıya boyanmıştı.
• Mutfak: Kapının karşısında fırın, ayrıca dörtgen ocaklar ve yemek hazırlama yerleri vardı.
• Ambar: Tahıllar hafifçe fırınlanıp tahıl ambarlarında saklanırdı.
• Atölye: Çömlekçiler kâse, çömlek, vazo, küp ve testi yaptı.
• Tarla: Buğday, arpa, mercimek ve bezelye ektiler; boynuz saplı oraklarla biçtiler.
• Çömlek
• Pişmiş topraktan yapılan kap kacak.
• Tahılları saklamak neden bu kadar önemliydi?
• Hasat yılda bir kez yapılır. Saklanan tahıl, kışın ve kıtlık zamanlarında ailenin aç kalmamasını sağlar.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynaklara göre Hacılar’daki evlerde oturmak ve yatmak için yükseltiler, hafif malzemeden bölmeler (paravan) ve mutfak işleri için küçük ek odalar vardı. Evlerin hepsinde buğday, arpa, mercimek, bezelye ve burçak kalıntıları çıktı. Oraklarda boynuz sap ile çakmak taşı ağız birlikte kullanılmıştı. Çömlek dışında taştan, kemikten ve birkaç tane de bakırdan eşya yapıldı. Dikkat: Hacılar’da üst üste birçok yerleşim katmanı vardır. Tarih şeridindeki MÖ 7000 en eski katmanların yaklaşık tarihidir; bu slayttaki fırınlar, tahıl ambarları ve çömlekçi atölyeleri daha sonraki katmanlardan çıkmıştır.

35. Kazılardan çıkan izler

• Görsel kaynakları inceleyelim
• Çayönü’nden bir taş temel, Hacılar’dan boyalı kaplar: Bu buluntular bize neler anlatıyor?
• Çayönü: Taş temel
• Küçük bölmeler depoydu; asıl ev bunların üstündeydi.
• Hacılar: Boyalı çömlekler
• Pişmiş topraktan kaplar renkli desenlerle süslendi.
• Bu iki buluntu, orada yaşayanlar hakkında bize ne anlatıyor?
• Çayönü’nde planlı, depolu evler yaptıklarını; Hacılar’da çömlekçilerin desenli kaplar yaptığını ve yiyecekleri kaplarda sakladıklarını.

Öğretmene not: Soldaki fotoğrafta Çayönü’de hücre planlı bir yapının taş temeli görülüyor. Ders kitabındaki kaynağa göre bu yapılarda duvarların ayırdığı küçük bölmeler kiler ya da depo olarak kullanıldı, asıl yaşam alanı bunların üstündeki kattaydı; üstteki duvarlar kerpiçten yapılmıştı. Sağdaki boyalı kaplar Hacılar’ın daha sonraki katmanlarından çıktı ve bugün Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergileniyor. Öğrencilerle iki fotoğraf arasındaki farkı konuşun: Biri barınmayı, öteki günlük eşyaları ve el sanatını gösteriyor. Çatalhöyük’ün görseli birkaç slayt önceydi; üç yerleşimi karşılaştırmak için ona da dönebilirsiniz.

36. Kanıttan bilgiye

• Arkeolog gibi düşünelim
• Kanıt, bir düşüncenin doğru olup olmadığını gösteren bulgu ya da kalıntıdır. Arkeologlar kanıta bakarak sonuç çıkarır: Soldaki kanıtı okuyun, sağdaki sonucu tahmin edin.
• Çayönü ve Hacılar’da boynuzdan yapılmış orak sapları
• Tahıl ekip biçtiler: Tarım yapıyorlardı.
• Çatalhöyük’te obsidiyenden yapılmış ok ve mızrak uçları
• Avlandılar; obsidiyeni uzaktaki yanardağlardan getirip işlediler.
• Denizden çok uzaktaki Çayönü’nde deniz kabukları
• Uzak yerlerle değiş tokuş yapmış olabilirler.
• Hacılar’da tahıl ambarları ve büyük küpler
• Ürünlerini saklayıp kötü günlere hazırlandılar.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrenciler kaynaklardan edindikleri bilgileri yorumlar. Her satırda önce öğrencilerin tahminini alın, sonra satırı açın. “Olabilir” ile “kesin” arasındaki farkı vurgulayın: Kanıt bazen bir sonucu açıkça gösterir, bazen yalnızca bir ihtimali destekler.

37. Yer ve zaman, hayatı nasıl etkiledi?

• Etkinlik · Sınıflama tablosu
• Çayönü
• Yer: çay kıyısı, ova, meşe ormanı. Hayat: tarım, avcılık, bakır işleme.
• Çatalhöyük
• Yer: çay kıyısı, sulak alan, verimli ova. Hayat: tarım, balıkçılık, ticaret.
• Hacılar
• Yer: yüksek vadi, orman, meyve ağaçları. Hayat: tarım, depolama, çömlekçilik.
• Çatalhöyük verimli ova yerine kurak bir dağ yamacında kurulsaydı hayat nasıl değişirdi?
• Su bulmak ve tarım yapmak zorlaşırdı, balık tutulamazdı. Geçim yolları da başka olurdu.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin dönemin ve mekânın özellikleri ile sosyal hayat arasındaki ilişkiyi analiz edip bir sınıflama tablosuna kaydetmesini ister (KB2.5). Tahtaya üç satırlı bir tablo çizin: Yerleşim yeri | Dönemin ve mekânın özellikleri | Sosyal hayat (barınma, beslenme, geçim). Kartlar örnek cevaplardır; öğrenciler kendi bulgularını eklesin.

38. Geçmişi anlamak, mirası korumak

• Onların yerinde olsaydık nasıl yaşardık? Bu ortak mirası gelecek kuşaklara nasıl aktarırız?
• Olumlu ve olumsuz durumlar
• Fikir zinciri
• Dün ve bugün
• Konuşma halkası
• Koruma alanları
• Ürünümüz

Öğretmene not: Bölüm görseli: Çatalhöyük’te kazılarla ortaya çıkarılan evlerin kalıntılarını yağmurdan, kardan ve güneşten koruyan büyük çatı. Kerpiç duvarlar açıkta kalırsa kısa sürede bozulur; bu çatı, mirası korumak için yapılan çalışmalara bir örnektir. “Ortak mirasımızı koruyalım” slaytında bu fotoğrafa dönebilirsiniz.

39. Olumlu ve olumsuz durumlar

• Etkinlik · Fikir taraması
• Hayatı kolaylaştıranlar
• Su kıyısındaki verimli topraklar
• Ormanlardaki odun, meyve ve av hayvanları
• Taş, kil ve bakır gibi hammaddeler
• Aynı yerde kalınca ürün saklamak
• Hayatı zorlaştıranlar
• Kuraklık, aşırı yağış ve sel
• Sürülere zarar veren yabani hayvanlar
• Tarım ve hayvancılığın yeni öğrenilmesi
• Kalabalıkta kaynakların hızla tükenmesi
• Fikir taraması: Başka hangi olumlu ve olumsuz durumlar aklınıza geliyor?
• Örnek: Hastalık ve yangın (olumsuz); bilgi ve becerilerin kuşaktan kuşağa aktarılması (olumlu).

Öğretmene not: Program, dönemin imkân ve koşulları açıklandıktan sonra öğrencilerin beslenme, barınma ve geçimi etkileyen olumlu ve olumsuz durumlara ilişkin görüşlerini fikir taramasıyla sözlü olarak ifade etmesini ister (SDB3.3). Sağ sütunu açmadan önce öğrencilerin fikirlerini tahtaya yazın. Ders kitabındaki kaynaklar kuraklık, aşırı yağış, sel, yabani hayvanlar, besin kaynaklarının azalması, kalabalık nüfus ve iklim değişikliklerini olası güçlükler olarak sayar.

40. Zorluklara karşı ne yapmış olabilirler?

• Etkinlik · Fikir zinciri
• Önce grupça fikir zinciri kurun, sonra satırları tek tek açıp fikirlerinizle karşılaştırın.
• Kuraklık ve kıtlık
• Tahılı ambarlarda ve küplerde saklayıp kötü günlere ayırdılar.
• Yiyeceklerin bozulması
• Hacılar’da tahılları hafifçe fırınlayıp öyle depoladılar; bu, bozulmayı önlemiş olabilir.
• Yabani hayvanlar
• Bitişik evlerde, kalabalık hâlde yaşamak onları korumuş olabilir.
• Sel ve taşkın
• Suya yakın ama biraz yüksek yerleri seçmiş olabilirler.

Öğretmene not: Fikir zinciri: Bir öğrenci görüşünü bir kâğıda yazıp kâğıdı arkadaşına verir; o da görüşü geliştirir ya da yeni bir görüş ekler. Kâğıt herkesin elinden geçince fikirler sınıfla paylaşılır; teknik gruplar hâlinde de uygulanabilir. İlk iki satırdaki uygulamalar (ambarda ve küpte saklama, tahılı fırınlayıp depolama) ders kitabındaki bulgulara dayanır; bunların amacı ve son iki satır ise akla yatkın tahminlerdir, “olabilir” diye okunmalıdır.

41. Dün ve bugün: Benzer mi, farklı mı?

• Etkinlik · Karşılaştırma tablosu
• İlk köylerdeki barınma, beslenme ve geçimi bugünkü hayatımızla karşılaştıralım.
• Benzerlikler
• Evlerde ocak, fırın ve kiler vardı; bizim de mutfağımız var.
• Buğday, arpa ve mercimek bugün de sofralarımızda.
• Aileler aynı evde yaşar, birlikte yemek yer, uyur.
• Farklılıklar
• Kerpiç yerine beton ve tuğla evler yapıyoruz.
• Orak yerine biçerdöver, değiş tokuş yerine para kullanıyoruz.
• Yiyeceğimizi çoğu zaman marketten alıyoruz.
• Sence en büyük değişiklik hangisinde oldu: barınmada mı, beslenmede mi, geçimde mi? Neden?
• Örnek: Geçimde. Bugün çok farklı meslekler var; herkes kendi yiyeceğini kendisi üretmiyor.

Öğretmene not: Program, ilk yerleşmelerdeki beslenme, barınma ve temel geçim faaliyetlerinin günümüzle karşılaştırılıp benzer ve farklı yönlerin bir karşılaştırma tablosuna işlenmesini ister (E3.2, OB7). Tahtada üç satırlı (barınma, beslenme, geçim), iki sütunlu (benzerlik, farklılık) bir tablo oluşturun.

42. Çatalhöyük’te bir gün

• Etkinlik · Konuşma halkası
• Evimize kapıdan değil, çatıdaki delikten tahta merdivenle gireriz. Babam bugün obsidiyen getirmek için uzaktaki dağlara gitti. Ben de annemle buğday öğütüyorum.
• Çatalhöyüklü bir çocuk (hayalî)
• Yaklaşık 9.500 yıl önce
• Bir günüm
• Sabah
• Merdivenden çatıya çıkar, komşu çatılara geçerim.
• Öğle
• Ablamla tarlada buğday ve arpa biçeriz.
• İkindi
• Çay kıyısında balık tutar, kuş yumurtası ararız.
• Akşam
• Ocak başında yemek yer, toprak sekide uyurum.
• Sen Çayönü, Çatalhöyük ya da Hacılar’da yaşasaydın bir günün nasıl geçerdi? Anlat.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin o dönemde yaşamış bir çocuk, avcı, toplayıcı ya da çiftçi olduklarını hayal edip görüşlerini kaynaklara dayanarak sözlü olarak anlatmasını ister (SDB3.1, OB1). Konuşma halkası: Sınıf bir daire oluşturur; konuşma sırası, elden ele geçen bir nesneyi tutan öğrencidedir. Bu karakter kurgusaldır ama her ayrıntısı kaynaklara dayanır: çatıdan giriş, Hasan Dağı çevresinden getirilen obsidiyen, tahıl öğütme, balık ve kuş yumurtası, ocak ve sekiler.

43. Konuşma halkası: Bir karakter seç

• Etkinlik · Konuşma halkası
• Çocuk
• Gün boyu neler yaparsın?
• Avcı
• Neyi, hangi aletle avlarsın?
• Toplayıcı
• Neleri toplar, nerede saklarsın?
• Çiftçi
• Ne eker, nasıl biçersin?
• Çömlekçi
• Hangi kapları yaparsın?
• Obsidiyen ustası
• Taşı nereden getirirsin?
• Nasıl yapacağız?
• Daire olun; elinde nesne olan konuşur. Karakterinin bir gününü kaynaklardaki bilgilere dayanarak anlat.

Öğretmene not: Her öğrenci bir karakter seçip yaklaşık bir dakika konuşsun. Destek soruları: Çocuk hangi işlerde ailesine yardım eder? Avdan sonra ne olur? Kuraklıkta çiftçi ne yapar? Kapları kimler, ne için kullanır? Obsidiyen ustası neler yapar, neyle değiş tokuş eder? Dinleyenler “Bunu nereden biliyoruz?” diye sorabilir; bu soru, tarihsel empatiyi uydurmadan ayırır. Konuşmalardan sonra öğrenciler o dönemin insanları hakkındaki görüşlerini kısa bir paragrafla yazabilir.

44. Ortak mirasımızı koruyalım

• Çatalhöyük (2012) ve Göbeklitepe (2018) UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor.
• Arkeolojik sit alanlarında izinsiz kazı yapılamaz, izinsiz bina dikilemez.
• Mardin’de bir vatandaşın CİMER’e başvurusu üzerine Hayırlı Höyüğü koruma altına alındı.
• Bu yerler yalnız bizim değil, tüm insanlığın ortak mirasıdır.
• Ortak miras
• Geçmişten kalan, gelecek kuşaklara aktarılması gereken ve herkese ait değerler.
• Sen de bir höyüğün korunmasına nasıl katkı sağlayabilirsin?
• Zarar görüyorsa büyüklerime ve yetkililere haber veririm. Taşlarına yazı yazmam, parça almam; çevremi de bilgilendiririm.

Öğretmene not: Program, ilk yerleşim yerleri incelenirken öğrencilerin koruma alanlarını tanımasını ve bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasının önemini kavramasını ister (D19.3, OB5, E1.1, E3.8). Ders kitabındaki habere göre Hayırlı Höyüğü, başvurunun ardından 1. derece arkeolojik sit alanı kapsamına alındı; artık orada yalnız bilimsel çalışma yapılabiliyor, bina yapılamıyor. CİMER: Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi. UNESCO listelerini önceki konuda (SB.5.3.1) tanımıştık.

45. Bir kalıntı bulursan ne yaparsın?

• Bahçede bir çömlek parçası
• Bahçede toprağı kazarken çok eski görünen bir çömlek parçası buldun. Ne yaparsın?
• Kazmayı bırakır, durumu büyüklerime söylerim. En yakın müzeye ya da muhtara haber verilir.
• Sit alanı
• Eski medeniyetlerin kalıntılarının bulunduğu ve yasayla koruma altına alınmış alan.
• Kaçak kazının zararı
• Bazı kişiler höyüklerde gizlice kazı yapıyor. Bu, geçmişimize nasıl zarar verir?
• Katmanlar bozulur, eserler kırılır ya da kaybolur. O yerin geçmişi artık doğru öğrenilemez.

Öğretmene not: Kültür varlığı bulan kişinin bunu en yakın müze müdürlüğüne ya da köyde muhtara, diğer yerlerde mülki amire bildirmesi yasal bir zorunluluktur (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu). Öğrencilere bir eserin nerede ve hangi katmanda bulunduğunun da bir bilgi olduğunu hatırlatın: Yerinden oynatılan bir eser, hikâyesinin bir kısmını kaybeder.

46. Ürünümüzü hazırlayalım

• Etkinlik · Ürün
• İlk yerleşim yerlerinden birinde yaşayan insanların hayatını anlatan yazılı ya da görsel bir ürün hazırla.
• Türünü seç: resim, çizgi roman, günlük ya da mektup.
• Bir yerleşim yeri seç: Çayönü, Çatalhöyük ya da Hacılar.
• Barınma, beslenme ve geçimden en az ikisini göster.
• Bilgilerini kaynaklara dayandır; uydurma ayrıntı ekleme.
• Ürününü sınıf panosunda sergile, arkadaşlarına anlat.
• Tarihsel empati
• Geçmişteki insanları kendi dönemlerinin koşulları içinde anlamaya çalışmak.
• Örnek
• Bir Hacılar çocuğunun günlüğünden: “Bugün annemle tahılları ambara taşıdık…”

Öğretmene not: Program, öğrencilerin o dönemde yaşamış insanlara ve yaşantılarına ilişkin görüşlerini yazılı ya da görsel olarak ifade etmesini ve ürünlerin dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilmesini önerir (OB4, E2.1, E3.3). Önerilen ölçütler: bilgilerin kaynaklara uygunluğu, barınma-beslenme-geçim unsurlarının yer alması, özgünlük ve düzen.

47. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: İnsanlar neden tek yere yerleşti? Tarıma başlayınca ürünlerini beklemek ve saklamak için aynı yerde kaldılar.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı kalıntılara, belgelere ve güvenilir kaynaklara dayandırmak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (ders kitabı, müze sitesi, harita, kazı bilgisi) söylesin. Süreç bileşeni c: Öğrenciler ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatına ilişkin bakış açılarını kaynaklara dayanarak yapılandırır.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Avcı-toplayıcı toplum
• Yiyeceğini avlanarak ve doğadan toplayarak sağlayan, göçebe yaşayan topluluk.
• Yerleşik hayat
• Tarım ve hayvancılıkla yiyecek üreterek aynı yerde sürekli yaşamak.
• Milat
• Miladi takvimin başlangıcı olan Hz. İsa’nın doğumu. Öncesi MÖ, sonrası MS.
• Ortak miras
• Geçmişten kalan, gelecek kuşaklara aktarılması gereken ve herkese ait değerler.
• UNESCO
• Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü. Dünya Mirası Listesi’ni hazırlar.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: avcı-toplayıcı toplum, medeniyet, milat, ortak miras, UNESCO, yerleşik hayat. Medeniyet kavramı sıradaki konuda (SB.5.3.3) ayrıntılı işlenecek. Bu konuda ayrıca arkeoloji, arkeolog, höyük, kerpiç ve sit alanı kavramları kullanıldı.

50. Özet: İlk köylerde sosyal hayat

• İlk köylerde hayat
• Zaman
• Yaklaşık MÖ 10000–7000
• Mekân
• Su kıyısı, verimli toprak, orman
• Barınma
• Kerpiç evler, ocak, fırın, ambar
• Beslenme
• Buğday, arpa, mercimek, et, balık
• Temel geçim
• Tarım, hayvancılık, ticaret, çömlekçilik
• İnanç
• Göbeklitepe: bilinen ilk inanç merkezi
• Bu bilgilerin hepsini arkeolojik kazılarda bulunan kanıtlardan öğreniyoruz.

Öğretmene not: Program, ilk yerleşimlerde sosyal hayatı biçimlendiren barınma, beslenme ve temel geçim faaliyetlerinin öğrencilerce belirlenmesini ister. Kılçıkları açarken öğrencilerden her biri için sunudan bir örnek hatırlamalarını isteyin (çatıdan girilen evler, tahıl ambarı, obsidiyen, boynuz saplı orak vb.).

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Miladi takvimde Hz. İsa’nın doğumu başlangıç noktası kabul edilir.
• Bu başlangıç noktasına milat denir. Milattan önceki yıllar MÖ, sonraki yıllar MS ile gösterilir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Avcı-toplayıcılar yiyeceklerini tarım yaparak üretirdi.
• Avcı-toplayıcılar yiyecek üretmezdi; avlanır, yabani bitki ve meyve toplardı. Üretim yerleşik hayatla başladı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Çatalhöyük’te evlere sokaktaki kapılardan girilirdi.
• Evler bitişikti ve aralarında sokak yoktu. Evlere çatıdaki delikten tahta merdivenle inilirdi.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir höyükte derine indikçe genellikle daha eski yerleşimlere ulaşılır.
• Yeni yerleşimler eskilerinin kalıntıları üzerine kurulur. Bu yüzden en alttaki katman genellikle en eskisidir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Göbeklitepe’deki dikili taşlar küçük ve hafif olduğu için tek bir kişi tarafından taşınabilirdi.
• Kabartmalı T biçimli taşların boyu 4–6 m, ağırlıkları 10–14 ton kadardır. Onları taşımak için birçok kişinin birlikte çalışması gerekmiş olmalı.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Çayönü’nde yaşayanlar bakırı döverek iğne ve boncuk gibi eşyalar yapmıştır.
• Bakırı önce ısıtıp döverek levha hâline getirdiler; sonra bız, iğne ve boncuk gibi eşyalar yaptılar.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Tarih şeridine yerleştirilecek bazı yerler ve tarihleri şunlardır:
• Çatalhöyük: MÖ 7500
• Göbeklitepe: MÖ 10000
• Hacılar: MÖ 7000
• Çayönü: MÖ 8200
• Bu yerlerin eskiden yeniye doğru sıralanışı hangisidir?
• Hacılar – Çatalhöyük – Çayönü – Göbeklitepe
• Göbeklitepe – Çayönü – Çatalhöyük – Hacılar
• Göbeklitepe – Çatalhöyük – Çayönü – Hacılar
• Çayönü – Göbeklitepe – Çatalhöyük – Hacılar
• B
• MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe olay eskileşir: MÖ 10000 en eski, MÖ 7000 en yeni tarihtir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bu konuyla ilgili bazı kavramlar ve açıklamaları verilmiştir.
• Yıkılan köylerin kalıntılarıyla yükselen tepe
• Höyük
• Güneşte kurutulmuş topraktan tuğla
• Kerpiç
• İnsanlardan kalan izleri kazıyla inceleyen bilim dalı
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Coğrafya
• Ekonomi
• Arkeoloji
• Hukuk
• C
• Arkeoloji, eski insanların bıraktığı kalıntıları kazıyla bulup inceleyen bilim dalıdır. Bu kazıları yapan uzmanlara arkeolog denir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Göbeklitepe ile ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
• Avcı-toplayıcılar tarafından inşa edildi.
• Üzerinde hayvan kabartmaları olan T biçimli dikili taşları var.
• Tarihte bilinen ilk inanç merkezidir.
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Göbeklitepe’yi yapanlar çevrelerindeki hayvanları tanımıyordu.
• Göbeklitepe’yi tarımla geçinen köylüler inşa etti.
• Göbeklitepe’de bakırdan aletler yapılıyordu.
• İnançlar, yerleşik hayattan önce de vardı.
• D
• Göbeklitepe’yi henüz yerleşik hayata geçmemiş avcı-toplayıcılar inanç merkezi olarak yaptı. Demek ki inançlar yerleşik hayattan önce de vardı.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Çayönü, Boğazçay’ın kıyısında, meşe ormanlarıyla çevrili bir ovada kurulmuştur. Burada yaşayanlar tarım yapmış, çevredeki yabani hayvan ve bitkilerden de yararlanmıştır.
• Bu bilgiler hangi yargıyı destekler?
• Yaşadıkları yer, geçim faaliyetlerini etkilemiştir.
• Çayönü’nde yalnızca avcılık yapılmıştır.
• İlk köyler sudan uzak yerlerde kurulmuştur.
• Ormanlar tarımı tamamen engellemiştir.
• A
• Su, verimli ova, orman ve yabani hayvanlar hem tarımı hem de doğadan yararlanmayı mümkün kılmıştır.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Hacılar’daki kazılarda fırınlar, tahıl ambarları ve depolarda bol miktarda tahıl kalıntısı bulunmuştur.
• Bu buluntulara dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Hacılar’da insanlar mağaralarda yaşamıştır.
• Hacılar’da yalnızca avcılık yapılmıştır.
• Hacılar’da yaşayanlar tarım ürünlerini saklamıştır.
• Hacılar bir inanç merkezi olarak kurulmuştur.
• C
• Ambarlar ve depolardaki tahıl kalıntıları, ürünlerin saklandığını gösterir. Bu aynı zamanda tarım yapıldığına dair bir kanıttır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Diyelim ki köyünüzün yakınındaki höyükte bazı kişilerin gece gizlice kazı yaptığını fark ettiniz.
• Bu durumda yapılabilecek en doğru davranış hangisidir?
• Kazıya katılıp bulunan eserleri saklamak
• Durumu jandarmaya ya da polise bildirmek
• Görmezden gelip kimseye bir şey söylememek
• Höyükten hatıra olarak bir taş almak
• B
• İzinsiz kazı katmanları bozar, eserlerin kaybolmasına yol açar. Durumu yetkililere bildirmek ortak mirasımızı korur.

63. Kim bilecek?

• Avcı-toplayıcıların kullandığı Karain ve Beldibi mağaraları hangi ilimizdedir?
• Antalya
• Çatalhöyüklülerin Hasan Dağı çevresinden getirdiği doğal cama ne ad verilir?
• Obsidiyen
• MÖ 10000 yılı, günümüzden yaklaşık kaç yıl önceye denk gelir?
• Yaklaşık 12.000 yıl önce

64. Gelecek derse hazırlanalım

• Mezopotamya hangi iki nehrin arasındadır?
• Yazıyı ilk kimler, neden kullanmaya başladı?
• Çatalhöyük’te değiş tokuş vardı. Parayı ilk kimler kullandı?
• Anadolu ve Mezopotamya medeniyetleri bugünkü hayatımıza neler bıraktı?
• Çevrene bir tarihçi gibi bak: Takvim, tekerlek, para ve yazı olmasaydı hayatımız nasıl olurdu? Düşüncelerini not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.3.3 “Mezopotamya ve Anadolu Medeniyetlerinin Ortak Mirasa Katkıları” (Sümerler, Babilliler, Asurlular, Hititler, Lidyalılar ve İyonyalılar). İlk köylerde başlayan tarım, depolama, el sanatları ve değiş tokuş, bu medeniyetlerin temelini oluşturdu.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.5.3.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Tarihler
• Ders kitabındaki tarih şeridine göredir ve yaklaşıktır; kaynaklarda farklı tarihler de geçebilir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Kurgu
• Çatalhöyüklü çocuk karakteri ve sözleri kurgusaldır; ayrıntılar ders kitabındaki bilgilere dayanır.

66. Görsel kaynakları

• Göbeklitepe’de yuvarlak bir yapı ve T biçimli dikili taşlar (Şanlıurfa)
• TaylanOzgurUksal · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Göbekli Tepe 12 November 2022.jpg
• Karain Mağarası’nda kazı alanı (Antalya)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Karain Mağarası 3758.jpg
• Göbeklitepe’de T biçimli bir dikili taş: kol ve tilki kabartması
• Guérin Nicolas · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Göbekli Tepe Pilar Arm and Fox.JPG
• Göbeklitepe’de kazı alanı (Şanlıurfa, 2011)
• Teomancimit · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Göbekli Tepe, Urfa.jpg
• Karahantepe’de kazılarla ortaya çıkan yapılar (Şanlıurfa)
• Vincent Vega · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Karahantepe2.jpg
• Çatalhöyük’teki canlandırma evde çatıya çıkan merdiven (Konya)
• Murat Özsoy 1958 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çatalhöyük, 7400 BC, Konya, Turkey - UNESCO World Heritage Site, 04.jpg
• Çatalhöyük evinin canlandırması, Anadolu Medeniyetleri Müzesi (Ankara)
• Radosław Botev · CC BY 3.0 pl (creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/deed.en) · Wikimedia Commons: Reconstruction of Neolithic buildings in Çatalhöyük.jpg
• Çayönü’de hücre planlı bir yapının taş temeli (Diyarbakır)
• Krähenstein · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Cayönü - Zellplangebäude.jpg
• Hacılar’da bulunan boyalı çömlekler, Anadolu Medeniyetleri Müzesi (Ankara)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Museum of Anatolian Civilizations Hacılar copper age ceramic A in 2014 01.jpg
• Çatalhöyük’te kazılan evleri koruyan çatı (Konya)
• Murat Özsoy 1958 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çatalhöyük, 7400 BC, Konya, Turkey - UNESCO World Heritage Site, 07.jpg