5. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Mezopotamya ve Anadolu

1. Medeniyetlerin Beşiği

• Medeniyetlerin
• Beşiği
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Mezopotamya ve Anadolu’da doğan yazı, kanun, takvim ve para: Katkıları karşılaştıralım.

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.5.3.3 (2026–2027 yıllık planında 18–20. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) katkıları belirleme (Bölüm 1–3), b) benzerlikleri ve c) farklılıkları listeleme (Bölüm 4). Programda katkıları incelenecek medeniyetler: Sümer, Babil, Asur, Hitit, Lidya ve İyonlar. Kapak görseli: Hitit başkenti Hattuşa’daki (Boğazkale, Çorum) Aslanlı Kapı’nın iki aslanından biri; aslanın başı sonradan onarılmıştır. Sunudaki örnek olaylar ve oyun ipuçları bu sunu için yazılmıştır.

2. Merak edelim

• Binlerce yıl önce yaşamış insanların buluşları bugün hayatımızın neresinde?
• Mezopotamya ve Anadolu’ya neden “medeniyetlerin beşiği” denir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Yazıyı ilk kim buldu?
• Ne?
• Ziggurat ne işe yarardı?
• Nerede?
• Mezopotamya nerededir?
• Ne zaman?
• Tarihî çağlar ne zaman başladı?
• Nasıl?
• Para ticareti nasıl kolaylaştırdı?
• Neden?
• Kanunlar neden yazıya geçirildi?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; kartları panoda toplayın. Özet bölümündeki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. Kısa cevaplar: Yazıyı Sümerler buldu; ziggurat tapınak, okul, gözlemevi ve ambardı; tarihî çağlar yazının icadıyla (yaklaşık MÖ 3200) başladı.

3. Yol haritamız

• Mezopotamya ve Sümerler
• İki nehir arası, çivi yazısı, ziggurat
• Babilliler ve Asurlular
• Hammurabi Kanunları, posta, kütüphane
• Anadolu medeniyetleri
• Hititler, Lidyalılar, İyonyalılar
• Katkıları karşılaştıralım
• Benzerlikler, farklılıklar, mirası korumak
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Mezopotamya ve Sümerler

• İki nehrin arasındaki verimli topraklarda yazıyı bulan medeniyeti tanıyalım.
• İki nehir arası
• Şehir devletleri
• Çivi yazısı
• Kil tabletler
• Matematik ve takvim
• Ziggurat

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel, bugünkü Irak’ta bulunan Ur Zigguratı’dır. MÖ 21. yüzyılda Ur kralı Ur-Nammu döneminde yapılmıştır; ön yüzü ve merdivenleri sonradan onarılmıştır. Öğrencilere sorun: Bu yapı size neyi hatırlatıyor? Ne işe yaramış olabilir? Cevapları “Ziggurat” slaytında kontrol edin.

5. Mezopotamya ve Anadolu haritada

• Haritada inceleyelim
• Mezopotamya, Fırat ile Dicle nehirleri arasındaki topraklardır. Adı “iki nehir arası” demektir.
• Burada Sümerler, Babilliler ve Asurlular gibi medeniyetler kuruldu.
• Kuzeydeki Anadolu’da da Hititler, Lidyalılar ve İyonyalılar yaşadı.
• Bugün ülkemiz topraklarının büyük bölümü Anadolu’dadır.
• Ur
• Babil
• Ninova
• Hattuşa
• Sardes
• Efes
• MEZOPOTAMYA
• ANADOLU
• KARADENİZ
• AKDENİZ

Öğretmene not: Altın yıldızlar başkentleri (Babil, Ninova, Hattuşa, Sardes), mavi noktalar önemli şehirleri gösterir; konumlar yaklaşıktır, sınırlar gösterilmemiştir. Mezopotamya Yunanca kökenli bir addır ve “ırmaklar arası” anlamına gelir. Fırat ve Dicle Türkiye’den doğar; Mezopotamya’nın kuzeyi bugünkü Güneydoğu Anadolu topraklarına uzanır. Ur ve Babil’in kalıntıları bugün Irak’tadır; Ninova, Irak’taki Musul şehrinin karşısındadır. Hattuşa Çorum’da, Sardes Manisa’da, Efes İzmir’dedir.

6. İlk medeniyetler neden burada doğdu?

• Fırat ve Dicle bol su taşıyordu; insanlar kanallar açıp tarlalarını suladı.
• Toprak verimli, iklim uygundu; buğday ve arpa bol yetişti.
• Tarımla yerleşik hayat güçlendi; köyler büyüyüp şehirlere dönüştü.
• Şehirlerde yönetim, ticaret ve bilim gelişti; böylece ilk medeniyetler doğdu.
• Medeniyet
• Bir toplumun bilimde, sanatta, yönetimde ve günlük hayatta ortaya koyduğu değerlerin bütünü.
• Bu verimli bölgeye neden “Bereketli Hilal” denmiş olabilir?
• Bereket “bolluk” demektir. Verimli topraklar haritada ince bir ay, yani hilal gibi kıvrılır.

Öğretmene not: Ders kitabı bu bölgeyi “Mümbit (Bereketli) Hilal” olarak anar. Bereketli Hilal, Mezopotamya’yı da içine alan ve Akdeniz kıyılarına doğru hilal biçiminde uzanan verimli topraklardır. Önceki konuyla bağ kurun: Anadolu’nun ilk yerleşim yerlerinde gördüğümüz gibi, tarım ve yerleşik hayat zamanla köylerin büyüyüp şehirlere dönüşmesini sağladı.

7. Sümerler: Surlarla çevrili şehirler

• Sümerler
• Şehir devletleri
• Ur, Uruk ve Nippur gibi şehirlerin her birini kendi kralı yönetti.
• Surlar
• Şehirler, düşmanlara karşı kalın surlarla çevrildi.
• Tarım ve ambarlar
• Ekonominin temeli tarımdı; ürünler tapınak ambarlarında saklandı.
• Kavram · Site (şehir devleti)
• Bir şehir ve çevresinden oluşan, kendi kralıyla yönetilen küçük devlet.
• Sümerler, bilinen en eski Mezopotamya medeniyetidir.

Öğretmene not: Ders kitabına göre tapınaklar, kuraklık ihtimaline karşı ürünlerin depolandığı ve dağıtıldığı yerlerdi. Bu bilgi bir sonraki slayttaki yazının doğuşuna bağlanır: Ambara giren ve çıkan ürünlerin kaydını tutmak gerekiyordu.

8. Yazı nasıl doğdu?

• Sümerler · Çivi yazısı
• Tarlalardan gelen ürünler tapınak ambarlarında toplandı.
• Kâtipler, ürünlerin kaydını tutmak için kil üzerine işaretler çizdi.
• İşaretler zamanla gelişti ve çivi yazısı doğdu (yaklaşık MÖ 3200).
• Yazının iki büyük sonucu
• Tarihî çağlar başladı
• Yazıdan önceki döneme tarih öncesi, sonrasına tarihî çağlar denir.
• Bilgi kalıcı oldu
• Kil tabletler kitabın ilk örnekleri oldu; bilgiler bugüne ulaştı.
• Çivi yazısı
• Islak kile sivri uçlu bir kamışla bastırılan, çiviye benzeyen işaretlerden oluşan yazı.

Öğretmene not: Ders kitabına göre çivi yazısı, dünya tarihinde bilinen ilk yazıdır. Tabletler ıslak kile yazılır, sonra güneşte kurutulur ya da fırınlanırdı. Öğrencilere sorun: Yazı olmasaydı geçmişi bugün nasıl öğrenirdik? (Yalnız kalıntılardan, çok daha az bilgiyle.) Sonraki slaytta Mezopotamya’dan iki gerçek tablet var.

9. İşaretten çivi yazısına

• Görsellerle inceleyelim
• Kâtiplerin işaretleri zamanla nasıl değişti? İki eski Mezopotamya tabletine yakından bakalım.
• Resme benzeyen işaretler
• Yaklaşık MÖ 3000, Cemdet Nasr: Arpa payı kaydı
• Çivi biçimli işaretler
• Yaklaşık MÖ 2500, Şuruppak: Arpa, un ve ekmek kaydı
• İki tabletteki işaretler arasında nasıl bir fark görüyorsunuz?
• İlk tablette işaretler baş, kâse ve başak gibi resimlere benziyor. İkincisinde işaretler küçük çivi biçimine dönüşmüş.

Öğretmene not: İlk tablet, yazının en eski evresine aittir (yaklaşık MÖ 3000, Mezopotamya’daki Cemdet Nasr; Oxford, Ashmolean Müzesi). Baş ve kâse resmi “yiyecek payı”, başak “arpa” demektir; yuvarlak ve yarım yuvarlak izler sayıları gösterir. Yani tablet, birine verilen arpa payını kaydeder. İkinci tablet, Sümer şehri Şuruppak’tan altı sütunlu bir hesap kaydıdır; arpa, un ve ekmek gibi ürünlerin miktarlarını yazar (İstanbul Arkeoloji Müzeleri). Öğrencilere sorun: Bu tabletler ne amaçla yazılmış olabilir? (Ambara giren ve çıkan ürünleri kaydetmek için.)

10. Kil tabletler neler anlattı?

• Sümerler · Kil tabletler
• Ticaret
• Alışverişte makbuz yerine geçti; kimin neyi ne kadar aldığı yazıldı.
• Edebiyat
• Bilinen en eski destanlardan Gılgamış Destanı tabletlere yazıldı.
• Hukuk
• Sümer kralı Urukagina, MÖ 2375’te bilinen ilk yazılı kanunları hazırlattı.
• Eğitim
• Okulda yazı tabletlerle öğretildi; okula “tablet evi” dendi.
• Kurallar yazılı olunca toplumda ne değişir?
• Herkes kuralları öğrenebilir; kimse “Bilmiyordum.” diyemez, haksızlık azalır.

Öğretmene not: Ders kitabına göre tabletler fermanlar ve antlaşmalar için de kullanıldı ve Urukagina’nın kanun tabletlerinin bir kısmı bugün Paris’teki Louvre Müzesinde sergilenir. Urukagina, Sümer şehirlerinden Lagaş’ın kralıydı; yaşadığı yıllar kaynaklarda farklı verilir (MÖ 24. yüzyıl), sunu ders kitabındaki MÖ 2375’i kullanır. Gılgamış Destanı, Uruk kralı Gılgamış’ın ölümsüzlüğü arayışını anlatır.

11. Ne kadar eski?

• Zaman yolculuğu
• Hesaplayalım
• Çivi yazısı yaklaşık MÖ 3200’de bulundu. Bu, bugünden kaç yıl önce demektir?
• Yaklaşık 5.200 yıl önce: Milattan önceki 3200 yıla, milattan sonra geçen yaklaşık 2000 yılı ekleriz.
• Milat
• Hz. İsa’nın doğduğu kabul edilen yıl. Öncesine MÖ, sonrasına MS deriz.
• Hangisi daha eski?
• MÖ 3200’de bulunan yazı mı, MÖ 2375’te hazırlanan ilk yazılı kanunlar mı?
• Yazı. MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe olay daha eskidir.

Öğretmene not: Önceki konuda öğrenilen MÖ-MS hesabını tekrar edin. Tahtaya kısa bir tarih şeridi çizin: MÖ 3200 (yazı), MÖ 2375 (ilk yazılı kanunlar), Milat, bugün. Yazı ile ilk yazılı kanunlar arasında yaklaşık 800 yıl vardır.

12. Kendi kil tabletini yap

• Etkinlik · Bir Sümer kâtibi gibi
• Oyun hamuru ya da kil ile bir Sümer kâtibi gibi kayıt tutalım.
• Avuç büyüklüğünde bir parça hamuru yassı bir tablet hâline getir.
• Bir dondurma çubuğunun köşesini bastırarak çivi biçimli işaretler yap.
• Kendi işaretlerinle bir alışverişi kaydet: kaç ekmek, kaç yumurta?
• Tabletini bir arkadaşınla değiş; birbirinizin kaydını okumaya çalışın.
• Tableti kurumaya bırak ve sınıf arşivine koy.
• Kâtip
• Eski çağlarda yazı yazmayı bilen, kayıtları tutan görevli.
• Kil tabletin kâğıda göre üstün ve zayıf yönleri neler?
• Fırınlanınca çok dayanıklı olur, binlerce yıl bozulmadan kalabilir. Ama ağırdır, taşınması zordur.

Öğretmene not: İşaretlerin anlamını önceden kararlaştırmayan çiftler birbirinin tabletini okuyamaz. Bu, yazının ortak işaretlere dayandığını ve okulda öğretilmesi gerektiğini (tablet evi) fark ettirir.

13. Sümerlerden bugüne: Sayılar ve zaman

• Sümerler · Bilim
• Sümerlerin buluşları bugün nerede karşımıza çıkıyor?
• Altmışlık sayı sistemini buldular.
• 1 saat 60 dakika, 1 dakika 60 saniyedir.
• Bir çemberin 360 derece olduğunu hesapladılar.
• Açıları bugün de açıölçerle derece olarak ölçüyoruz.
• Ay’ın hareketlerini izleyip ilk takvimi yaptılar.
• Bugün de günleri ve ayları takvimle izliyoruz.
• Üçgen ve dikdörtgenin alanını hesapladılar.
• Bir odanın, bir tarlanın alanını böyle buluyoruz.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Sümerler altmışlık sayı sistemini kullandı, ilk çarpım işlemlerini yaptı, üçgen ve dikdörtgenin alanını, küpün hacmini hesapladı; çemberin 360 derece olduğunu buldu. Ay yılına dayanan takvimleri tarihte bilinen ilk takvimdir; saniye, dakika ve saat gibi zaman dilimlerini de belirlediler. Matematik dersindeki açı ve alan konularıyla bağ kurun.

14. Ziggurat: Kat kat görevler

• Sümerler · Ziggurat
• Sümer şehirlerinin ortasında ziggurat denen basamaklı, çok katlı yapılar vardı.
• En üst kat: Gözlemevi. Yıldızlar ve gezegenler izlendi, takvim yapıldı.
• Orta katlar: Tapınak ve okul. Kral, şehri buradan yönetti.
• Arşiv ve kütüphane: Değerli yazılar ve kopyalanan kitaplar saklandı.
• Alt katlar: Tahıl ambarı. Kıtlıkta yoksullara yiyecek dağıtıldı.
• Gözlemevi (rasathane)
• Gök cisimlerinin incelendiği, gözlem yapılan yer.
• Ziggurat bugünkü hangi yapıların işini bir arada görüyordu?
• Okul, kütüphane, gözlemevi, yönetim binası ve yardım deposu gibi yapıların işini.

Öğretmene not: Zigguratlar çoğu zaman yalnız tapınak sanılır; ders kitabı bu yapıların başka işlere de yaradığını vurgular. Kitapta zigguratların genellikle yedi katlı yapıldığı belirtilir. Ambarlarda tahılın yanında değerli madenler de saklandı; zor zamanlarda ambarların yoksullara açılması bir tür sosyal güvenlik hizmetiydi. Kâtipler eski eserleri kopyalayarak zengin bir kütüphane oluşturdu. Öğretmene bilgi: Arkeologlara göre zigguratın gövdesi içi dolu bir kerpiç kütlesidir; okul, arşiv ve ambar gibi işler zigguratın çevresindeki tapınak yapılarında da yürütülürdü. Ders kitabı bu işlevleri ziggurat adıyla bir arada anlatır. Bölüm kapağındaki Ur Zigguratı ile karşılaştırın.

15. Tekerlek dönmeye başlıyor

• Sümerler · Tekerlek
• Önce çömlek, sonra araba
• Tekerleğin ilk kez Mezopotamya’da çömlekçi çarkı olarak kullanıldığı düşünülür. Sümerler sonra hayvanların çektiği tekerlekli arabalar yaptı.
• İcat
• Daha önce var olmayan bir aracı ya da yöntemi ilk kez bulmak.
• Tekerlek olmasaydı?
• Bugün tekerlek olmasaydı okula gelmek, yük taşımak nasıl olurdu?
• Yürür ya da yükü hayvan sırtında taşırdık. Otobüs, bisiklet, tren olmazdı; işler çok yavaşlardı.

Öğretmene not: Ders kitabının bilgi kutusu, tekerleğin ilk kez MÖ 5000’lerde Mezopotamya’da çömlekçi (seramikçi) çarkı olarak kullanıldığının sanıldığını ve bilinen ilk tekerlek kalıntılarının Ur şehrinde bulunduğunu yazar. Tekerleğin tam olarak nerede ve ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmez. Sümerler tekerlekli arabaları hem yük taşımada hem savaşta kullandı.

16. Babilliler ve Asurlular

• Yazılı kanunlar, görkemli yapılar, posta ve kütüphane: Mezopotamya’nın iki güçlü medeniyeti
• Tek merkezden yönetim
• Asma Bahçeler
• Hammurabi Kanunları
• Posta ve barajlar
• Kültepe tabletleri
• Asurbanipal Kütüphanesi

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel, Babil’in İştar Kapısı’dır. Kazılarda çıkan renkli, sırlı tuğlalarla yeniden kurulan kapı bugün Berlin’deki Pergamon Müzesindedir. Duvarlardaki hayvan figürlerine dikkat çekin; kapıyı “Babil’in görkemli yapıları” slaytında yeniden anacaksınız.

17. Babilliler: Tek merkezden yönetim

• Babilliler
• Babilliler de Mezopotamya’da kuruldu ama yönetim biçimleri Sümerlerden farklıydı.
• Sümerler
• Her şehrin kendi kralı vardı.
• Şehirler ayrı ayrı yönetildi.
• Ülke tek merkezden yönetildi.
• Başkent Babil şehriydi.
• Sınırlarını genişletip Mezopotamya dışına da hâkim oldular.
• Bir ülkenin tek merkezden yönetilmesi ne gibi kolaylıklar sağlar?
• Kararlar her yerde aynı biçimde uygulanır; ülke daha güçlü ve düzenli olur.

Öğretmene not: Bu fark, Bölüm 4’teki karşılaştırmada “yönetim” örneği olarak kullanılabilir. Babil şehrinin kalıntıları bugün Irak’tadır.

18. Babil’in görkemli yapıları

• Babilliler · Mimari
• Marduk Zigguratı
• Başkent Babil’in büyük zigguratıydı; tanrı Marduk adına yapılmıştı.
• İştar Kapısı
• Şehre açılan, renkli tuğlalarla süslü görkemli bir kapıydı.
• Asma Bahçeler
• Eski çağlarda dünyanın yedi harikasından biri sayıldı.
• Yunanlı bilim insanları Babil’deki tabletlerden neler öğrenmiş olabilir?
• Matematik, geometri ve gök bilimi (astronomi) bilgileri. Babilliler gök olaylarını yüzyıllarca gözleyip tabletlere kaydetmişti.
• Babil ören yeri bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

Öğretmene not: İştar Kapısı mavi sırlı tuğlalar ve hayvan figürleriyle süslüydü; bölüm kapağındaki görselde yeniden kurulmuş hâli görülüyor. Asma Bahçeler’in kalıntısı kesin olarak bulunamamıştır; bilgilerimiz eski yazarların anlatımlarına dayanır. Babil, 2019’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Ders kitabına göre Yunanlı bilim insanları matematik, geometri ve astronomi bilgilerinin temelini Marduk Zigguratı’ndaki çivi yazılı tabletlerden almıştır; Yunan gök biliminin Babil’in gözlem kayıtlarından yararlandığı bilinir.

19. Hammurabi Kanunları

• Babilliler · Hukuk
• Hammurabi Kanunları’nın yazılı olduğu taş, Louvre Müzesi (Paris)
• Babil kralı Hammurabi, eski Sümer kanunlarından yararlanarak yazılı kanunlar hazırlattı.
• Birçok cezada kısas, yani “göze göz, dişe diş” anlayışı vardı: Zarar verene aynı zarar verilirdi.
• Kanunlar bu büyük taşa yazıldı. En üstte kral, tahtta oturan bir tanrının önünde duruyor.
• Kanunların taşa yazılıp herkese gösterilmesi neden önemliydi?
• Herkes kuralları ve cezaları bilebilirdi. Kimse kurallar konusunda kandırılamazdı.

Öğretmene not: Fotoğraftaki taş (dikilitaş) yaklaşık 2,25 metre yüksekliğindedir ve bugün Paris’teki Louvre Müzesinde sergilenir. Kanun maddeleri taşın gövdesine çivi yazısıyla kazınmıştır. Üstteki kabartmada oturan tanrı, genellikle güneş ve adalet tanrısı Şamaş olarak yorumlanır. Hammurabi, kanunları toplum hayatını düzenlemek için hazırlattı. Bu kanunlarda cezalar kişinin toplumdaki yerine göre de değişebiliyordu. Kısas anlayışını öğrencilere korkutmadan, “zarar verene aynı zararın verilmesi” diye sade biçimde anlatın.

20. Kanunlar: Dün ve bugün

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Hammurabi Kanunları ile bugünkü kanunlarımızı karşılaştıralım.
• Hammurabi Kanunları
• Birçok ceza kısasa dayanır.
• Ceza, kişinin toplumdaki yerine göre değişebilir.
• Kanunlar taşa yazılır.
• Bugünkü kanunlar
• Kararı bağımsız mahkemeler verir.
• Kanun önünde herkes eşittir.
• Kanunlar TBMM’de yapılır, Resmî Gazete’de yayımlanır.
• Peki iki kanun anlayışının benzer yönü ne?
• İkisi de yazılıdır; toplumda düzeni sağlamayı ve haksızlığı önlemeyi amaçlar.

Öğretmene not: Ders kitabı da Hammurabi Kanunları ile bugünkü kanunların karşılaştırılmasını ister. Önce beyin fırtınası yapın, öğrencilerin fikirlerini tahtada iki sütunda toplayın. Anayasamıza göre herkes, ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir (Madde 10). Kısas anlayışı bugün hukukumuzda yer almaz.

21. Asurlular: Ninova’dan geniş bir ülkeye

• Asurlular
• Başkent Ninova
• Mezopotamya’ya, Mısır’a ve Anadolu’nun güneyine hâkim oldular.
• Sanat
• Saraylarını ve tapınaklarını av ve savaş sahneleriyle süslediler.
• Posta
• Haberleşmeyi sağlamak için bir posta teşkilatı kurdular.
• Barajlar
• Şehirlere ve tarlalara su sağlamak için barajlar yaptılar.
• Kavram · Tasvir
• Bir olayı ya da varlığı resimle anlatmak, betimlemek. Asur saraylarındaki taş kabartmalar birer tasvirdir.

Öğretmene not: Kabartma: taş yüzeye oyularak yapılan, yüzeyden kabarık resim. Asur kabartmalarında aslan avı sahneleri çok ünlüdür. Asurlular ticarette de ilerlemişti; bir sonraki slayt Anadolu’daki ticaret kolonilerini anlatıyor.

22. Kültepe: Anadolu’da ilk yazılı belgeler

• Asurlular · Ticaret
• Kültepe’den bir tablet ve kil zarfı, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Asurlu tüccarlar Anadolu’da ticaret kolonileri kurdu. En büyük pazar yeri (karum) Kültepe’deydi.
• Burada 20.000’den fazla tablet bulundu: Anadolu’nun bilinen en eski yazılı belgeleri.
• Fotoğraftaki tablet bir gümüş borcunu kaydeder. Yanındaki mühürlü kil zarf onu korurdu.
• Ticaret, yazının Anadolu’ya gelmesini nasıl sağlamış olabilir?
• Tüccarlar alışverişlerini, borçlarını ve mektuplarını tabletlere yazdı. Yazı, ticaretle birlikte Anadolu’ya geldi.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Asurlular ticari faaliyetleriyle çivi yazısını Anadolu’ya tanıttı. Kültepe Kayseri yakınlarındadır; eski adı Kaniş’tir. Karum, Asurlu tüccarların kurduğu, ev ve dükkânlardan oluşan pazar yeridir. Asurlu tüccarlar eşek kervanlarıyla kalay ve kumaş getirir, karşılığında altın ve gümüş alırdı. Fotoğraftaki tablette bir karı kocanın yaklaşık 218 gram gümüş borcu yazılıdır. Tablet, üzerine mühür basılmış bir kil zarfın içinde saklanırdı; zarf kırılmadan yazı okunamaz, değiştirilemezdi. Bu tablet İstanbul Arkeoloji Müzelerinde, Kültepe tabletlerinin bir bölümü de Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenir.

23. Asurbanipal Kütüphanesi

• Asurlular · Kültür
• Binlerce eser bir arada
• Asur kralı Asurbanipal, MÖ 7. yüzyılda başkent Ninova’da bir kütüphane kurdu ve binlerce eseri burada topladı.
• Kütüphane
• Kitapların ve yazılı belgelerin düzenli biçimde saklandığı ve okunmak üzere sunulduğu yer.
• Düşünelim
• Bu kütüphane olmasaydı eski Mezopotamya hakkında bugün ne kadar şey bilirdik?
• Çok daha az şey bilirdik. Kütüphaneler bilgiyi korur ve gelecek kuşaklara aktarır.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Asurbanipal Kütüphanesi dünyanın en eski kütüphanelerinden biridir. Gılgamış Destanı’nın en bilinen tabletleri de bu kütüphanede bulunmuştur. Kütüphaneden kalan tabletlerin büyük bölümü bugün Londra’daki British Museum adlı müzede korunur.

24. Sanal müze gezisi

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Bir müzeyi dijital ortamda gezip Mezopotamya ve Anadolu’dan kalan eserleri inceleyelim.
• Öğretmeninizle bir sanal müze açın (ör. Anadolu Medeniyetleri Müzesi).
• Bir eser seçin: Hangi medeniyete ait, ne işe yarıyordu?
• Eseri bilim, kültür, ekonomi ya da hukuk başlığına yerleştirin.
• Bilginin kaynağını (müze ve eser adı) defterinize yazın.
• Eserinizi sınıfa bir dakikada tanıtın.
• Sanal müze
• Eserlerin internet üzerinden fotoğraf ve videolarla gezilebildiği dijital müze.
• Sanal müze ile gerçek müze gezisinin farkı ne?
• Sanal müzeyi her yerden gezebiliriz. Gerçek müzede ise eserin boyutunu ve ayrıntılarını yakından görürüz.

Öğretmene not: Program, yazılı ve görsel kaynakların yanında dijital kaynaklardan ve sanal müze uygulamalarından yararlanılmasını önerir (OB2). Kültür ve Turizm Bakanlığının sanal müze uygulamasında birçok müze gezilebilir. Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesinde Kültepe tabletleri ve Hitit eserleri, İstanbul Arkeoloji Müzelerinde Kadeş Antlaşması tableti bulunur.

25. Anadolu medeniyetleri

• Hititler, Lidyalılar ve İyonyalılar ortak mirasımıza neler kattı?
• Hattuşa
• Kral yıllıkları
• Kadeş Antlaşması
• Kral Yolu
• Para ve sigorta
• Özgür düşünce

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel, Selçuk’taki (İzmir) Artemis Tapınağı’nın kalıntılarıdır. Tapınaktan bugün, parçaları birleştirilerek yeniden dikilmiş bir sütun ve dağınık taşlar kalmıştır. Arkadaki tepede kale ve İsa Bey Camii seçilir: Aynı yerde farklı dönemlerin eserleri yan yana durur. Bu, “medeniyetlerin beşiği” fikrine güzel bir örnektir.

26. Anadolu’da üç medeniyet

• Haritada inceleyelim
• Hititler Kızılırmak çevresinde kuruldu. Başkentleri, bugün Çorum’daki Hattuşa’ydı.
• Lidyalılar Gediz ile Büyük Menderes arasında kuruldu. Başkentleri, Manisa’daki Sardes’ti.
• İyonyalılar Ege kıyılarında Efes ve Milet gibi şehir devletleri kurdu.
• Yarımada
• Üç yanı denizlerle çevrili, bir yanıyla karaya bağlı kara parçası. Anadolu bir yarımadadır.
• Hattuşa
• Sardes
• Efes
• Milet
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Başkent
• İyonya şehri
• Kesikli çizgi Kral Yolu’nu temsilî olarak gösterir; noktalar yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Hattuşa, Çorum’un Boğazkale (Boğazköy) ilçesindedir. Sardes, Manisa’nın Salihli ilçesi yakınlarındadır. Efes İzmir’in Selçuk, Milet Aydın’ın Didim ilçesindedir. İki şehir de eskiden deniz kıyısındaydı; bugün nehirlerin taşıdığı alüvyonlar yüzünden kıyıdan içeride kalır. Ders kitabına göre Lidyalılar, Efes’ten başlayıp Mezopotamya’ya uzanan Kral Yolu’nu kullandı; yol, Lidya’dan sonra Persler döneminde daha da geliştirildi. Haritadaki güzergâh yaklaşık çizilmiştir. Kitaptaki haritada Frigler (Gordion) gibi başka medeniyet merkezleri de görülür; program bu konuda Hitit, Lidya ve İyonların katkılarını ister.

27. Hititler: Hattuşa’nın taşları

• Hititler
• Hititler Anadolu’nun büyük bölümüne hâkim oldu; sınırları Suriye’ye kadar uzandı.
• Hattuşa’daki Aslanlı Kapı, Kral Kapı ve Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı bugüne ulaştı.
• Soylulardan oluşan Pankuş Meclisi vardı; kraliçeye tavananna denirdi.
• Hattuşa, 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
• Ören yeri
• Eski bir medeniyetten kalan yapı kalıntılarının bulunduğu alan.
• Hattuşa’yı gezen biri Hititler hakkında neler öğrenebilir?
• Surları, kapıları ve tapınakları görerek Hititlerin mimarisini, inançlarını ve yaşayışını öğrenebilir.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Hititler hakkında bildiklerimizin çoğu Hattuşa kalıntılarından gelir. Pankuş, soylulardan oluşan bir meclisti; tavananna, Hitit kraliçelerinin unvanıydı. Yazılıkaya’daki kaya kabartmaları Hitit tanrılarını tasvir eder. Kapaktaki görsel, Aslanlı Kapı’nın aslanlarından birini gösteriyor; öğrencilere kapağı yeniden hatırlatın.

28. Hattuşa’nın kil tabletleri

• Hititler · Yazılı belgeler
• Hattuşa’daki kazılarda bulunan tabletler, Hititler ve komşuları hakkında bilgi veren tarihî belgelerdir.
• Hattuşa’da bulunan çivi yazılı tablet (yaklaşık)
• yazı
• Hititler çivi yazısını ve hiyeroglifi kullandı
• Tabletler UNESCO Dünya Belleği Listesi’ne girdi
• Bir başkentin arşivi: mektuplar, kanunlar, antlaşmalar

Öğretmene not: Ders kitabında tablet sayısı “30 bini bulan” diye verilir. Anadolu’nun bilinen en eski yazılı kanunları da bu tabletlerdedir. Tabletler, bazı Mezopotamya medeniyetleri hakkında da bilgi verir. Hiyeroglif, resimlere benzeyen işaretlerle yazılan bir yazı türüdür. UNESCO Dünya Belleği, insanlık için değerli belgeleri koruma altına alan bir listedir.

29. Kral yıllıkları: Olduğu gibi yazmak

• Hititler · Tarih yazıcılığı
• Yıl boyunca savaşlar, antlaşmalar ve önemli olaylar yaşandı.
• Hitit kralları bu olayları yıllık denen kayıtlara yazdırdı.
• Zaferler kadar yenilgiler de olduğu gibi kayda geçirildi.
• Bu kayıtlar neden değerli?
• Tarafsız tarihçilik
• Olaylar süslenmeden yazıldı; tarafsız tarih yazıcılığının başlangıcı sayılır.
• Geçmişe açılan pencere
• Hititleri ve komşularını bugün bu kayıtlar sayesinde öğreniyoruz.
• Tarafsızlık
• Bir olayı kimseyi kayırmadan, olduğu gibi anlatmak.

Öğretmene not: Ders kitabına göre krallar, yıl içinde olanları tanrılara hesap verebilmek için yazdırıyordu. Tartışma sorusu: Yalnız iyi notların yazıldığı bir karne bize doğru bilgi verir mi? Tarafsız kayıt, geçmişi doğru anlamamızı sağlar.

30. Kadeş Antlaşması: Savaştan barışa

• Hititler · Barış
• Hititler ile Mısırlılar uzun yıllar savaştı. Sonunda iki devlet savaşmak yerine bir barış antlaşması imzaladı ve birbirine aynı sözleri verdi.
• Hititler
• Mısırlılar
• Mısır’a saldırmama sözü verdi
• Düşman saldırırsa yardım etmek
• Kaçanları geri vermek
• Aynı sözü Hititlere verdi
• Antlaşma
• Devletlerin bir konuda uzlaşıp yazıya geçirdiği sözleşme.
• Bu antlaşma, tarihin ilk uluslararası barış antlaşması sayılır.

Öğretmene not: Antlaşma MÖ 13. yüzyılda imzalanmıştır; kaynaklarda verilen yıl farklıdır. Kadeş, bugünkü Suriye topraklarında, Asi Nehri kıyısındaki eski bir şehirdir; iki devlet bu şehrin yakınında büyük bir savaş yapmıştı. Sonraki slaytta antlaşmanın Hattuşa’da bulunan kil tableti var. Değer bağlantısı: Sorunları savaşla değil, anlaşarak çözmek.

31. Kadeş Antlaşması’nın tableti

• Hititler · Yazılı belge
• Kadeş Antlaşması tableti, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Bu kil tablet, Hattuşa’daki (Boğazköy) kazılarda bulundu. Bugün İstanbul’da sergileniyor.
• Antlaşma, o dönemde devletlerin yazışmalarda kullandığı Akadca ile çivi yazısıyla yazıldı.
• Tabletin bir kopyası, New York’taki Birleşmiş Milletler binasında sergileniyor.
• Bu tabletin bir kopyasının Birleşmiş Milletler binasında durması bize ne anlatıyor?
• Antlaşma bütün insanlığın ortak mirasıdır. Sorunları savaşla değil, anlaşarak çözmek bugün de önemlidir.

Öğretmene not: Tablet kırık parçalar hâlinde bulunmuştur; fotoğrafta parçaların birleştirildiği görülüyor. Antlaşmanın Mısır’daki nüshası tapınak duvarlarına hiyeroglifle yazılmıştır. Birleşmiş Milletler, devletlerin barış içinde yaşaması için kurulmuş bir kuruluştur; tabletin kopyasının orada durması, barışın bütün insanlık için önemini gösterir.

32. Lidyalılar: Ticaretin ustaları

• Lidyalılar
• Zengin topraklar
• Konumları ve doğal zenginlikleri sayesinde güçlü bir medeniyet oldular.
• Kral Yolu
• Efes’ten Mezopotamya’ya uzanan bu yolla ticaret yaptılar.
• Sigortacılık
• Tüccarların mallarına devlet güvencesi verdiler; ilk sigorta örneklerinden sayılır.
• Para
• İlk madenî paraları bastılar; ticarette değiş tokuşun yerini para aldı.
• Kavram · Sigorta
• Bir zarara uğranınca kaybın karşılanacağının önceden güvence altına alınması.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Lidyalılar daha çok ticaretle uğraştı, Kral Yolu’nu kullandı, tüccarların mallarına devlet güvencesi vererek sigortacılığı başlattı ve parayı icat etti. Bilinen en eski madenî paraların Lidya’da basıldığı kabul edilir. Günümüzdeki trafik sigortası, sağlık sigortası gibi örneklerle bağ kurun. Sonraki slaytta gerçek bir Lidya parası var.

33. İlk madenî paralardan biri

• Lidyalılar · Para
• Aslan başı damgalı Lidya parası, British Museum (Londra)
• Bu para, altın ile gümüşün doğada bulunan karışımı elektrumdan yapıldı.
• Yaklaşık 2.600 yıl önce basıldı. Üzerinde aslan başı damgası var.
• Ağırlığı yaklaşık 5 gram. Aynı türdeki paralar aynı ağırlıkta basılırdı.
• Paranın üzerine neden bir damga basılmış olabilir?
• Damga, parayı kimin bastığını ve değerini gösterirdi. İnsanlar paraya güvenir, tartmadan alışveriş yapabilirdi.

Öğretmene not: Fotoğraftaki para yaklaşık MÖ 600–530 yıllarına aittir ve 4,71 gram ağırlığındadır; arka yüzünde damga yerine dörtgen bir çukur vardır. Paradan önce alışverişte değerli madenler tartılarak kullanılırdı. Damgalı paralarla tartma derdi azaldı, alışveriş hızlandı. Gerçek boyutunu göstermek için öğrencilere bir madenî 1 lira gösterin: Bu para ondan küçüktür.

34. Takastan paraya

• Lidyalılar · Para
• Para olmasaydı, yalnız takasla alışveriş yapsaydık ne sorunlar yaşardık?
• Çömlekçi buğday istiyor ama çiftçinin çömleğe ihtiyacı yok.
• Para ile herkes, istediği kişiden istediğini alabilir.
• Bir koyun kaç testi zeytinyağı eder? Hesaplamak zor.
• Paranın değeri bellidir; mallar kolayca karşılaştırılır.
• Bir avuç tuz almak için inek ikiye bölünemez.
• Para küçük birimlere ayrılır; az ya da çok alınabilir.
• Ağır malları uzak pazarlara taşımak çok zor.
• Para hafiftir; kolayca taşınır ve saklanır.

Öğretmene not: Takas (değiş tokuş): para kullanmadan malı malla değiştirmek. Etkinlik önerisi: Birkaç öğrenciye farklı “mallar” (kalem, silgi, defter) verip yalnız takasla alışveriş yaptırın, sonra aynı alışverişi oyun parasıyla tekrarlayın. Hangisi daha kolaydı?

35. İyonyalılar: Özgür düşüncenin şehirleri

• İyonyalılar
• Yunanistan’dan gelen göçmenler, Ege kıyılarında İyonya şehirlerini kurdu.
• Her biri ayrı yönetilen şehir devletleri hâlinde yaşadılar.
• Özgür düşünceye önem verdiler; bilim ve sanat gelişti, şehirler kültür merkezi oldu.
• Deniz ticaretinde ilerlediler; Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdular.
• Koloni
• Bir topluluğun kendi yurdundan uzakta kurduğu yerleşim ve ticaret merkezi.
• Özgür düşünce bilimin gelişmesini nasıl kolaylaştırır?
• İnsanlar korkmadan soru sorar, farklı fikirleri tartışır; böylece yeni buluşlar ortaya çıkar.

Öğretmene not: Programda “İyonlar” adıyla geçer. Karadeniz kıyısındaki Sinop’un Miletli denizciler tarafından kurulduğu bilinir; haritada Ege’den Karadeniz’e uzanan deniz yolunu öğrencilerle izleyin.

36. Ege kıyılarında yetişen bilim insanları

• İyonyalılar · Bilim
• Tales
• Milet’te yaşadı; doğa olaylarını gözlem ve akılla açıklamaya çalıştı.
• Pisagor
• Matematikçiydi; adı bugün bir geometri kuralında yaşıyor.
• Hipokrat
• Hastalıkların doğal nedenleri olduğunu savundu; “tıbbın babası” sayılır.
• Heredot
• Gezip gördüklerini yazdı; “tarihin babası” olarak anılır.
• İyonya’nın en önemli eserleri: Efes Antik Kenti ve dünyanın yedi harikasından biri sayılan Artemis Tapınağı.

Öğretmene not: Ders kitabı İyonyalılarda yetişen bilim insanları olarak Hipokrat (tıp), Heredot (tarih) ve Pisagor’u (matematik), değerlendirme bölümünde Tales’i de anar. Tales Miletli, Pisagor ise bir İyonya şehri olan Sisam (Samos) adası doğumludur. Hipokrat İstanköy (Kos), Heredot Halikarnas (Bodrum) doğumludur; bu iki şehir İyonya’nın güneyindeki komşu bölgededir. Efes Antik Kenti 2015’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Artemis Tapınağı’ndan bugün yerinde yalnız birkaç sütun parçası kalmıştır; Bölüm 3’ün kapak görselinde bu kalıntılar görülüyor.

37. Katkıları karşılaştıralım

• Bilim, kültür, ekonomi ve hukukta benzerlikleri ve farklılıkları bulalım; mirasa sahip çıkalım.
• Nesi var?
• Dört başlık
• Benzerlikler
• Farklılıklar
• Etkileşim
• Mirası korumak

38. Nesi var? Kavramı bul

• Etkinlik · Nesi var?
• Nesi var? · 1
• Üç ipucu
• Kilden yapılmış. Üzerinde çiviye benzeyen işaretler var. Tüccarlar onu makbuz olarak kullanmış.
• Kil tablet (Sümerler)
• Nesi var? · 2
• Bir taşa yazılmış. İçinde “göze göz, dişe diş” anlayışı var. Bir Babil kralının adını taşıyor.
• Hammurabi Kanunları (Babilliler)
• Nesi var? · 3
• İki büyük devletin barış sözü var. Bir nüshası İstanbul’da. Bir kopyası BM binasında.
• Kadeş Antlaşması (Hititler)

Öğretmene not: Program, katkıların tabloya yazılmasında “Nesi var?” tekniğini önerir. Oyunun kuralı: Bir öğrenci sınıftan çıkar, sınıf öğretmenle birlikte bir kavram seçer. Öğrenci içeri gelip “Nesi var?” diye sorar; sınıf her seferinde bir ipucu verir. Üç ipucunda bulunan kavram, tahtadaki tabloda ilgili medeniyetin altına yazılır; bulunamazsa başka bir öğrenci çıkar. Kendi kavramlarınızı da seçin: ziggurat, para, Kral Yolu, kral yıllıkları, Asma Bahçeler…

39. Mezopotamya’nın katkıları

• Dört başlıkta toplayalım · Sümer, Babil, Asur
• Bilim
• Çivi yazısı, altmışlık sayı sistemi, geometri, ilk takvim, gözlemevleri
• Kültür
• Zigguratlar, Gılgamış Destanı, Asma Bahçeler, kabartmalar, kütüphaneler
• Ekonomi
• Tahıl ambarları, tekerlekli arabalar, ticaret kolonileri, barajlar, posta
• Hukuk
• Urukagina’nın ilk yazılı kanunları, kısasa dayanan Hammurabi Kanunları
• Sizce bu katkılardan hangisi insanlık için en önemlisi? Neden?
• Farklı cevaplar olabilir. Örnek: Yazı; çünkü bütün bilgilerin kaydedilip aktarılmasını sağladı.

Öğretmene not: Program, katkıların ilgili medeniyetin bölümüne yazıldığı bir tablo ister. Tahtaya üç sütunlu (Sümer, Babil, Asur) bir tablo çizip “Nesi var?” oyununda bulunan kavramları yerleştirin; sonra bilim, kültür, ekonomi ve hukuk diye renklendirin. Posta teşkilatı haberleşmeyi, barajlar tarımı kolaylaştırdığı için ekonomi başlığına yazıldı; öğrenciler gerekçesini söyleyerek başka başlığa da koyabilir.

40. Anadolu’nun katkıları

• Dört başlıkta toplayalım · Hitit, Lidya, İyonya
• Bilim
• Hitit yıllıklarıyla tarafsız tarih yazımı; İyonya’da tıp, tarih ve matematik
• Kültür
• Hattuşa ve Yazılıkaya, binlerce kil tablet, Efes ve Artemis Tapınağı
• Ekonomi
• Lidya’da para, sigorta ve Kral Yolu; İyonya’da deniz ticareti ve koloniler
• Hukuk
• Hitit kanunları, Pankuş Meclisi, ilk uluslararası barış antlaşması: Kadeş
• Anadolu medeniyetlerinin katkıları en çok hangi başlıkta toplanıyor?
• Farklı cevaplar olabilir. Örnek: Ekonomide; para, sigorta ve deniz ticareti öne çıkıyor.

Öğretmene not: Ders kitabının değerlendirme bölümüne göre Anadolu’nun bilinen en eski yazılı kanunları Hattuşa tabletlerindedir. Pankuş Meclisi yönetimle ilgili olduğu için hukuk başlığında gösterildi.

41. Benzerlikler: Ortak noktalar

• Karşılaştırma · Benzerlikler
• İki bölgenin medeniyetleri ortak mirasa birbirine benzeyen katkılar da yaptı.
• İkisinde de çivi yazısı kullanıldı; bilgiler kil tabletlerde saklandı.
• İkisinde de yazılı kanunlar yapıldı: Sümer ve Babil’de, Hititlerde.
• İkisinde de ticaret gelişti: Asurlu tüccarlar, Lidyalılar, İyonyalılar.
• İkisinde de görkemli yapılar yükseldi: zigguratlar, Hattuşa, Artemis Tapınağı.
• İkisinde de şehir devletleri vardı: Sümer siteleri ve İyonya şehirleri.
• Karşılaştırma
• İki ya da daha çok şeyin benzer ve farklı yönlerini bulmak.
• Bu benzerliklerin nedeni ne olabilir?
• Medeniyetler komşuydu; ticaret yaptılar ve birbirinden öğrendiler.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: benzerlikleri listeleme. Program bu aşamada çalışma yaprağı kullanılmasını önerir. Öğrencilerin bulduğu başka benzerlikleri ekleyin; örneğin iki bölgeden de eserler UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde: Babil, Hattuşa, Efes.

42. Farklılıklar: Her bölgenin izi

• Karşılaştırma · Farklılıklar
• Mezopotamya
• Yazıyı icat etti (Sümerler).
• Hammurabi Kanunları’nda ceza kısasa dayandı.
• Ekonominin temeli tarım ve ambarlardı.
• Zigguratlar tapınak, okul ve gözlemeviydi.
• Anadolu
• Yazıyı Mezopotamya’dan öğrendi; Hititler hiyeroglif de kullandı.
• Hitit kanunlarında birçok suçun cezası zararı ödemekti.
• Lidya’da para ve sigorta ile ticaret öne çıktı.
• İyonya’da özgür düşünce tıbbı ve tarihi geliştirdi.
• Her medeniyet ortak mirasa kendine özgü bir şey kattı.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: farklılıkları listeleme. Hitit kanunları, Babil’deki kısas anlayışından farklı olarak birçok suçta zararın ödenmesini (tazminat) öngörüyordu; bu bilgi ders kitabında yer almaz, hukuk karşılaştırmasını somutlaştırmak için eklendi. Öğrencilerden bilim, kültür, ekonomi ve hukuk başlıklarının her biri için bir fark daha bulmalarını isteyin.

43. Yazının yolculuğu

• Medeniyetler birbirinden öğrendi
• Sümerler çivi yazısını buldu. Yazı, Mezopotamya şehirlerine yayıldı.
• Babilliler ve Asurlular bu yazıyla kanunlar ve kitaplar yazdı.
• Asurlu tüccarlar yazıyı Kültepe’ye, yani Anadolu’ya tanıttı.
• Hititler de çivi yazısını kullanıp Hattuşa’da binlerce tablet yazdı.
• Etkileşim
• Toplumların birbirinden bir şeyler öğrenip birbirini etkilemesi.
• ll:45.640,31.320
• ll:43.150,36.360
• ll:35.630,38.850
• Uruk
• Babil
• Ninova
• Kültepe
• Hattuşa
• MEZOPOTAMYA
• ANADOLU

Öğretmene not: Program, öğrencilerin medeniyetlerin birbirinden etkilenerek geliştiği ve yayıldığı çıkarımını yapmasını ister. Oklar yayılışı temsilî gösterir. Başka etkileşim örnekleri: Hammurabi, Sümer kanunlarını yeniden düzenledi; Yunanlı bilim insanları Babil’deki tabletlerden yararlandı; Lidyalıların parası çevredeki toplumlara da yayıldı. Hititlerin çivi yazısını tam olarak hangi yolla öğrendiği kesin değildir; Kültepe tabletleri ise Anadolu’nun bilinen ilk yazılı belgeleridir.

44. Medeniyetlerin beşiği

• Çıkarım yapalım
• Akarsular, verimli topraklar ve uygun iklim tarımı ve yerleşik hayatı kolaylaştırdı.
• Bu topraklar Asya, Avrupa ve Afrika arasındaki yolların kavşağındaydı.
• Medeniyetler birbirinden öğrendi; her biri öncekinin mirasına yenisini ekledi.
• Yazı, para ve yazılı kanun gibi buluşlar buradan çevredeki toplumlara yayıldı.
• İlk medeniyetlerin doğup büyüdüğü ve çevreye yayıldığı yer.
• Bu topraklar için neden “beşik” benzetmesi yapılır?
• Beşik, bebeğin büyüdüğü yerdir. İlk medeniyetler de bu topraklarda doğup büyüdü.

Öğretmene not: Program, Mezopotamya ve Anadolu’nun medeniyetlerin beşiği olduğuna ilişkin çıkarım yapılmasını ister. Öğrencilerin gerekçelerini önce tahtaya yazın, sonra slayttaki maddelerle karşılaştırın. Önceki konudaki Göbeklitepe ve Çatalhöyük örnekleri, Anadolu’nun çok eski çağlardan beri yerleşim yeri olduğunu gösterir.

45. Mirasın bugünkü izleri

• Geçmişten bugüne
• Bu katkılar bugün hayatımızın neresinde? Önce tahmin edin.
• Yazı
• Sümerler
• Bilgiler kil tabletlerle kalıcı oldu.
• Kitap, defter, mesaj
• Altmışlık sistem
• Zaman altmışa göre bölündü.
• 60 dakika, 60 saniye
• Yazılı kanun
• Sümer ve Babil
• Kurallar yazıya geçirildi.
• Anayasa ve kanunlar
• Barış antlaşması
• Hititler
• Savaş yerine barış seçildi.
• Devletler arası antlaşmalar
• Para
• Lidyalılar
• Takasın yerini aldı.
• Madenî ve kâğıt para
• Evde bu izlerden birini bulun (saat, takvim, cüzdan, kitap) ve hangi medeniyetten kaldığını ailenize anlatın.

Öğretmene not: Kartları açtıktan sonra öğrencilerden “Bugün” karşılığını tahmin etmelerini isteyin; sonra cevapları birlikte açın. Program, bu katkılar üzerinden geçmişe vefa göstermenin önemini vurgulamayı ister: Bugünkü kolaylıkların çoğunu binlerce yıl önce yaşamış insanların emeğine borçluyuz.

46. Mirasımıza sahip çıkalım

• Değerler · Koruma ve vefa
• Örnek olay
• Eve dönen hazine
• Uşak’taki tümülüslerden kaçak kazılarla çıkarılan Karun Hazineleri yurt dışına kaçırıldı. Uzun bir hukuk mücadelesinden sonra 1993’te Türkiye’ye geri getirildi.
• Vefa
• Bize emeği geçenleri unutmamak; onlardan kalan değerlere sahip çıkmak.
• Sen olsan?
• Tarlada eski bir çömlek ya da sikke bulsan ne yaparsın?
• Ona dokunmadan yerini not alır, en yakın müzeye ya da muhtara haber veririm.

Öğretmene not: Karun Hazineleri, Lidyalılara ait değerli eserlerdir. Ders kitabına göre eserler 1985’te New York’taki Metropolitan Müzesinde sergilenmeye başlandı; Türkiye’nin yürüttüğü hukuk mücadelesi sonunda 1993’te geri verildi. Bugün Uşak’ta sergileniyor. Tümülüs: önemli kişilerin mezar odası üzerine toprak yığılarak yapılan yapay tepe. Kanunlarımıza göre tarihî eser bulan kişi, bunu en yakın müzeye ya da köyde muhtara, diğer yerlerde mülki amire bildirmekle yükümlüdür. Türkiye, UNESCO’nun dünya mirasını koruma sözleşmesine 1983’te taraf olmuştur.

47. Beyin eseri: Fikirleri birleştirelim

• Etkinlik · Beyin eseri
• Katkılar hakkındaki fikirlerimizi toplayıp bir zihin haritasında birleştirelim.
• Altı grup kurun. Herkes üç boş kâğıt alsın.
• Her kâğıda bilim, kültür, ekonomi ya da hukukla ilgili bir görüşünüzü yazın.
• Kâğıtları ters çevirip öğretmen masasında toplayın.
• Sırayla birer kâğıt seçin, sesli okuyun ve herkesin göreceği yere koyun.
• Benzer görüşleri gruplayıp benzerlik ve farklılıkları zihin haritasına yazın.
• Zihin haritası
• Bir konuyu ortaya yazıp ilgili bilgileri dallar hâlinde çevresine yerleştirme.
• Zihin haritanız sizi hangi sonuca ulaştırdı?
• Örnek: Bu medeniyetler birbirinden etkilenerek gelişti; bu yüzden bu topraklar medeniyetlerin beşiğidir.

Öğretmene not: Program, benzerlik ve farklılıkların listelenmesinde beyin eseri tekniğini önerir; ortaya konan fikirlerdeki benzerlik ve farklılıklar öğrencilerce değerlendirilir. Süreç gözlem formu ya da kontrol listesiyle izlenebilir.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sorularımız
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Medeniyet
• Bir toplumun bilimde, sanatta, yönetimde ve günlük hayatta ortaya koyduğu değerlerin bütünü.
• Ortak miras
• Geçmişten bize kalan, gelecek kuşaklara aktarmamız gereken, bütün insanlığa ait değerler.
• UNESCO
• Birleşmiş Milletlerin eğitim, bilim ve kültür kurumu; ortak mirası korumak için çalışır.
• Milat
• Hz. İsa’nın doğduğu kabul edilen yıl. Tarihler buna göre MÖ ve MS diye sayılır.
• Yerleşik hayat
• Tarımla birlikte insanların bir yerde sürekli yaşamaya başlaması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: avcı-toplayıcı toplum, medeniyet, milat, ortak miras, UNESCO, yerleşik hayat. Avcı-toplayıcı toplum önceki konuda (SB.5.3.2) işlendi. Bu konudaki diğer kavramlar: çivi yazısı, kısas, karum, koloni, antlaşma, sigorta, tarafsızlık, vefa.

50. Özet: Altı medeniyet, altı iz

• Ortak mirasa katkılar
• Sümerler
• Çivi yazısı, ilk kanunlar, takvim, ziggurat
• Babilliler
• Hammurabi Kanunları, Asma Bahçeler
• Asurlular
• Posta, barajlar, Kültepe, kütüphane
• Hititler
• Yıllıklar, Hattuşa, Kadeş Antlaşması
• Lidyalılar
• Para, sigortacılık, Kral Yolu
• İyonyalılar
• Özgür düşünce, bilim insanları, Efes
• Üstte Mezopotamya, altta Anadolu medeniyetleri. Her kılçığa bir katkı daha ekleyin.

Öğretmene not: Özet, Bölüm 4’teki dört başlıklı tabloya da çevrilebilir: Öğrenciler her katkının yanına B (bilim), K (kültür), E (ekonomi) ya da H (hukuk) harfi yazsın.

51. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Ders başında 5N1K kartlarına yazdığınız soruları yeniden okuyun. Hangilerini artık cevaplayabilirsiniz?
• Örnek: Kanunlar, herkes aynı kuralları bilsin ve haksızlık azalsın diye yazıya geçirildi.
• Kanıt
• Bir bilginin doğru olduğunu gösteren belge, eser ya da kalıntı. Kil tabletler birer kanıttır.
• Hâlâ merak ettiklerimiz
• Cevabını bulamadığınız sorular için hangi kaynaklara bakabilirsiniz?
• Ders kitabı, müze siteleri, sanal müzeler, kütüphane ve öğretmenimiz.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (tablet, kalıntı, müze eseri ya da kitap) söylesin.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Mezopotamya, Fırat ile Dicle nehirleri arasında kalan verimli topraklara verilen addır.
• Adı “iki nehir arası” demektir. Bol su ve verimli toprak tarımı kolaylaştırdı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Yazının icadıyla tarih öncesi çağlar başlamıştır.
• Yazının icadıyla tarihî çağlar başladı. Yazıdan önceki uzun döneme tarih öncesi çağlar denir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Babilliler, Sümerler gibi her birini ayrı bir kralın yönettiği şehir devletleri hâlinde yaşamıştır.
• Babilliler tek merkezden, başkent Babil’den yönetildi. Sümerlerde ise her şehrin kendi kralı vardı.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Hitit kral yıllıklarında yalnız kazanılan zaferlere yer verilmiştir.
• Yenilgiler de olduğu gibi yazıldı. Bu yüzden yıllıklar tarafsız tarih yazıcılığının başlangıcı sayılır.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Kültepe’de bulunan ve Asurlu tüccarlara ait olan tabletler, Anadolu’nun bilinen en eski yazılı belgeleridir.
• Asurlu tüccarlar ticaretle birlikte çivi yazısını Anadolu’ya tanıttı.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Tarlasında tarihî bir eser bulan kişi, eseri saklamadan yetkililere haber vermelidir.
• Bulunan eser müzeye ya da muhtara bildirilir. Ortak mirası korumak hepimizin sorumluluğudur.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir Sümer şehrindeki zigguratın en üst katında gökyüzü gözlenir, orta katlarında okul bulunur, alt katları ise tahıl ambarı olarak kullanılırdı.
• Bu bilgilere göre zigguratlar için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Yalnız ibadet etmek için yapılmıştır.
• Birden fazla amaçla kullanılmıştır.
• Ticaret kolonisi olarak kurulmuştur.
• Kralların mezarı olarak yapılmıştır.
• B
• Aynı yapıda gözlemevi, okul ve ambar vardı. Zigguratlar tapınak olmanın yanında birçok işe yarıyordu.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir Anadolu medeniyeti hakkında şu bilgiler verilmiştir:
• Tüccarların mallarını devlet güvencesine almıştır.
• Ticarette değiş tokuşun yerine yeni bir araç kullanmaya başlamıştır.
• Efes’ten Mezopotamya’ya uzanan bir ticaret yolunu kullanmıştır.
• Bu bilgiler aşağıdaki medeniyetlerden hangisine aittir?
• Hititler
• İyonyalılar
• Lidyalılar
• Sümerler
• C
• Sigortacılık, para ve Kral Yolu, Lidyalıların ortak mirasa katkılarıdır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı medeniyetler ve ortak mirasa katkıları eşleştirilmiştir.
• Sümerler
• Çivi yazısı
• Asurlular
• Posta teşkilatı
• Hititler
• ?
• Şemada “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Asma Bahçeler
• Altmışlık sayı sistemi
• Sigortacılık
• Kadeş Antlaşması
• D
• Kadeş Antlaşması, Hititler ile Mısırlılar arasında imzalandı; tarihin ilk uluslararası barış antlaşması sayılır. Diğer seçenekler başka medeniyetlerin katkılarıdır.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda bazı özellikler numaralandırılmıştır.
• Çivi yazısını kullanmak
• Parayı icat etmek
• Yazılı kanunlar yapmak
• Deniz kıyılarında koloniler kurmak
• Numaralanmış özelliklerden hangileri hem Sümerler hem de Hititler için ortaktır?
• 1 ve 3
• 1 ve 2
• 2 ve 4
• 3 ve 4
• A
• Sümerler de Hititler de çivi yazısını kullandı ve yazılı kanunlar yaptı. Para ve deniz kıyısındaki koloniler bu iki medeniyetin katkıları arasında yer almaz.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Babil’deki Hammurabi Kanunları’na göre birine zarar veren kişiye aynı zarar ceza olarak verilirdi. Hitit kanunlarında ise birçok suçta zarar gören kişiye ödeme yapılırdı.
• Bu bilgiler, iki medeniyet arasında hangi alandaki bir farklılığı gösterir?
• Bilim
• Sanat
• Ekonomi
• Hukuk
• D
• Kanunlar ve cezalar hukuk alanına girer. Babil’de kısas, Hititlerde ise birçok suçta zararın ödenmesi esastı.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Hammurabi, Sümer kanunlarını yeniden düzenledi. Asurlu tüccarlar çivi yazısını Anadolu’ya tanıttı. Yunanlı bilim insanları Babil’deki tabletlerden yararlandı.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Medeniyetler birbirinden etkilenerek gelişmiştir.
• Yazı yalnız Mezopotamya’da kullanılmıştır.
• Ticaret, bilginin yayılmasını engellemiştir.
• Her medeniyet yalnız kendi buluşlarını kullanmıştır.
• A
• Kanunlar, yazı ve bilim bilgisi bir medeniyetten ötekine geçti. Bu, medeniyetlerin birbirini etkilediğini gösterir.

64. Kim bilecek?

• Babil’in Asma Bahçeleri ile Efes’teki Artemis Tapınağı, eski çağların hangi ünlü listesinde yer alır?
• Dünyanın yedi harikası
• Şehir devletleri hâlinde yaşayan, özgür düşünceye önem veren ve Ege kıyılarında kurulan medeniyet hangisidir?
• İyonyalılar
• Sümerler, çocukların yazı öğrendiği okullara hangi adı vermişti?
• Tablet evi

65. Gelecek derse hazırlanalım

• Demokrasi ne demektir? Evde, okulda ve şehrimizde demokrasiyi nerelerde görürüz?
• Cumhuriyet ne demektir? Demokrasi ile cumhuriyet aynı şey mi?
• Sınıf başkanı seçimi neden demokratik bir uygulamadır?
• Kuralların yazılı olması ile herkesin kanun önünde eşit olması arasında nasıl bir bağ var?
• Evde, okulda ya da mahallende demokrasiyle ilgili bir uygulama gözle (seçim, oylama, dilekçe…) ve defterine not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.4.1 “Demokrasi ve Cumhuriyet Kavramının Temel Nitelikleri” (4. öğrenme alanı: Yaşayan Demokrasimiz). Bu dersteki yazılı kanun örnekleri (Urukagina, Hammurabi) ve Hititlerin Pankuş Meclisi, yeni konudaki hukukun üstünlüğü ve katılım kavramlarına köprü kurar.

66. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.5.3.3.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; Kral Yolu ve oklar temsilîdir, sınırlar gösterilmemiştir.
• Örnekler
• Takas örnekleri, “Nesi var?” ipuçları ve etkinlik yönergeleri bu sunu için yazılmıştır.

67. Görsel kaynakları

• Hattuşa’daki Aslanlı Kapı’nın aslanlarından biri, Boğazkale (Çorum)
• Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Lion Gate, Hattusa 03.jpg
• Ur Zigguratı, Irak
• en:User:Hardnfast · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg
• Arpa payını kaydeden erken dönem tableti, Cemdet Nasr (yaklaşık MÖ 3000), Ashmolean Müzesi
• Zunkir · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Jemdet Nasr tablet AN1926.606.jpg
• Şuruppak’tan Sümer hesap tableti (yaklaşık MÖ 2500), İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Marie-Lan Nguyen · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Sumerian economic tablet IAM Š1005.jpg
• Babil’deki İştar Kapısı’nın yeniden kurulmuş hâli, Pergamon Müzesi (Berlin)
• Radomir Vrbovsky · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg
• Hammurabi Kanunları’nın yazılı olduğu taş (dikilitaş), Louvre Müzesi (Paris)
• Mbzt · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk-gradient.jpg
• Kültepe’den gümüş borcu kaydı ve kil zarfı, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Marie-Lan Nguyen · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Silver debt tablet and envelope IAM.jpg
• Artemis Tapınağı’nın kalıntıları, Selçuk (İzmir)
• Warren LeMay from Chicago, IL, United States · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Ruins of the Temple of Artemis at Ephesus, Selcuk, Turkiye (53520188237).jpg
• Kadeş Antlaşması’nın Boğazköy’de bulunan tableti, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
• Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: 1. Part of the clay tablet of Kadesh Treaty, written in Akkadian. 1269 BCE. From Boğazköy, Turkey. Clay tablet. Museum of the Ancient Orient, Istanbul, Turkey.jpg
• Aslan başı damgalı Lidya parası, elektrum (yaklaşık MÖ 600–530), British Museum (Londra)
• ArchaiOptix · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Lydia - 600-530 BC - elektron trite - head of lion - incusum - London BM 1866-1201-3671.jpg