5. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Ortak Miras Ögeleri

1. Geçmişten Geleceğe Ortak Mirasımız

• Geçmişten Geleceğe
• Ortak Mirasımız
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Bir köprü, bir türkü, bir bardak çay: Bize kalan hazineleri nasıl tanır, korur ve tanıtırız?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.5.3.1 (2026-2027 yıllık planında 14–15. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: ildeki somut ve somut olmayan miras ögelerini inceleyip ortak mirasın önemine dair çıkarım yapma (Bölüm 1–3), bu çıkarımlara dayanan bir ürün oluşturma ve ürünü paylaşma (Bölüm 4). Kapaktaki fotoğraf: Kapadokya’da Zelve’deki peri bacaları ve onlara oyulmuş odalar; doğanın ve insanın birlikte ortaya çıkardığı bir miras. Ders kitabından ayrılan iki nokta var: UNESCO listelerindeki sayılar güncellendi (2025 sonu: 22 ve 32) ve Karain Mağarası Dünya Mirası Listesi’nde değil, aday listededir. İlgili slaytların notlarında açıklandı. Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Bir eşyayı, bir türküyü ya da bir yemeği hepimizin mirası yapan nedir?
• Yaşadığımız ildeki eski yapıları ve gelenekleri yüzlerce yıl sonrasına nasıl ulaştırabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Tarihî eserleri kimler korur?
• Ne?
• Ortak miras ne demektir?
• Nerede?
• İlimizde hangi tarihî yerler var?
• Ne zaman?
• Türkiye UNESCO’ya ne zaman katıldı?
• Nasıl?
• Bir öge UNESCO listesine nasıl girer?
• Neden?
• Eski eserleri neden korumalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’teki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Miras ve kültür
• Miras, kültür, tarihî mekân ve tarihî eser
• UNESCO ve dünya mirası
• Somut ve somut olmayan miras; dünyadan ve Türkiye’den örnekler
• Mirasımızı korumak
• Koruyan kurumlar, koruma örnekleri, bize düşenler
• İlimizin mirası
• Öge seçimi, afiş-poster-broşür, sergi
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Miras ve kültür

• Ailemizden bize kalanlarla toplumumuzdan bize kalanlar arasında nasıl bir benzerlik var?
• Aile mirası
• Ortak miras
• Kültür
• Doğal ve tarihî varlık
• Tarihî mekân
• Tarihî eser

Öğretmene not: Görselde bağlama ailesinden dört saz var (soldan): cura, çöğür, bağlama ve divan sazı. Birazdan Emir’in dedesinden kalan bağlamayı konuşacağız: Bir saz hem elle tutulan bir eşya hem de onunla çalınan türkülerin taşıyıcısıdır.

5. Örnek olay: Dedemin bağlaması

• Etkinlik · Örnek olay
• Dedem duvardaki eski bağlamayı indirdi. Onu kendi babası yapmış. Sonra bana, çocukken köyünde öğrendiği bir türküyü çalıp söylemeyi öğretti.
• Emir
• 5. sınıf öğrencisi
• Dört kuşak, bir bağlama
• Büyük dede bağlamayı kendi elleriyle yaptı.
• Dede bağlama çalmayı ve köyünün türkülerini öğrendi.
• Emir’in babası bu türküleri düğünlerde çaldı.
• Şimdi sıra Emir’de: Hem bağlamayı hem türküleri yaşatacak.
• Emir’e dedesinden hangi iki miras kaldı? Bu ikisi birbirinden nasıl ayrılır?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Bağlama elle tutulan, gözle görülen bir eşyadır. Türkü ise elle tutulamaz; söylenerek, dinlenerek ve öğretilerek yaşar. Bu ayrım Bölüm 2’de “somut” ve “somut olmayan” kültürel miras olarak adlandırılacak. Ardından öğrencilere evlerinde kuşaktan kuşağa geçen bir eşya ya da gelenek olup olmadığını, bunun onlar için ne anlama geldiğini sorun.

6. Aileden topluma: Miras

• Ailemizin mirası
• Dededen kalan saat, bağlama, fotoğraf albümü
• Anneanneden öğrenilen yemek tarifi
• Ailede anlatılan anılar ve öğütler
• Toplumumuzun ortak mirası
• Camiler, köprüler, kaleler, hanlar
• Türküler, halk oyunları, masallar
• Bayramlar, gelenekler, yöresel yemekler
• Miras
• Geçmiş kuşaklardan kalan ve korunarak sonraki kuşaklara aktarılan maddi ya da manevi değer.
• Ortak miras
• Bir toplumun ya da tüm insanlığın geçmişten devraldığı, birlikte sahip çıktığı değerler.
• Ailenin mirası ile toplumun ortak mirası arasında nasıl bir benzerlik var?
• İkisi de geçmişten gelir, değerlidir ve korunarak sonraki kuşaklara aktarılır. Fark şudur: Ortak miras hepimizindir.

7. Kültür: Bizi biz yapan her şey

• Dil
• Türkçemiz, masallar, ninniler
• Mutfak
• Yemeklerimiz ve misafir ağırlama
• Müzik ve oyun
• Türküler, halk ve çocuk oyunları
• Bayram ve gelenek
• Bayramlaşma, düğün, imece
• El sanatları
• Kilim dokuma, çini, bakırcılık
• Mimari
• Evler, camiler, köprüler, hanlar
• Kültür, bir toplumun kuşaktan kuşağa aktardığı maddi ve manevi değerlerin bütünüdür.

Öğretmene not: Önce “Kültür deyince aklınıza neler geliyor?” diye sorun, cevapları tahtaya yazın; sonra kartları tek tek açıp karşılaştırın. Kültür; dilden yemeğe, müzikten mimariye kadar hayatımızın her alanındadır. Kültürün yaşandıkça ve aktarıldıkça var olduğunu vurgulayın: Bir türküyü kimse söylemezse unutulur.

8. Ortak miras: Hepimizin hazine sandığı

• Ortak miras tek bir kişinin değil, hepimizindir. Bir köprüden herkes geçer, bir türküyü herkes söyler.
• Onu geçmiş kuşaklardan devraldık; yüzlerce yıllık emeğin ürünüdür.
• Biz de onu korur, gelecek kuşaklara eksiksiz bırakırız.
• Bazı ögeler bir ülkenin olduğu kadar bütün insanlığın ortak mirasıdır.
• Kuşak
• Aşağı yukarı aynı yıllarda doğup büyüyen insanlar; nesil.
• Hazine sandığındaki bir eşya kaybolursa ne olur? Ortak mirasımızın bir parçası kaybolursa?
• Kaybolan eşya geri gelmez. Ortak miras kaybolursa geçmişimizi anlatan izler ve kültürümüzün bir parçası da yok olur.

Öğretmene not: Benzetmeyi genişletin: Hazine sandığı bir aileye aittir, ortak miras ise bütün topluma. Her kuşak sandığı açar, içindekilere iyi bakar, kendi ürettiği değerleri de ekleyip bir sonraki kuşağa bırakır.

9. Doğanın eseri mi, insanın eseri mi?

• Tarihî varlıklar, geçmişte yaşamış insanların din, bilim, sanat ve mimari gibi alanlarda ortaya koyduğu eserlerdir.
• Doğal varlıklar
• Doğanın kendi kendine oluşturduğu güzellikler
• Dağlar, mağaralar, şelaleler, göller
• Rüzgârın ve yağmurun yonttuğu peri bacaları
• Tarihî varlıklar
• İnsanların emeğiyle ortaya çıkan eserler
• Kaleler, köprüler, camiler, hanlar
• Sikkeler, halılar, el yazması kitaplar
• Bir mağaranın duvarındaki çok eski bir resim doğal varlık mıdır, tarihî varlık mı?
• Mağara doğanın eseridir ama resmi insanlar yapmıştır. Duvardaki resim tarihî bir varlıktır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki ayrım: Doğal varlıkları doğa oluşturur; tarihî varlıkları ise insanlar yapmıştır. Bölüm 2’de Kapadokya ve Pamukkale gibi doğal ve tarihî güzelliklerin bir arada bulunduğu yerleri göreceğiz.

10. Tarihî mekân ve tarihî eser

• Tarihî mekân
• Geçmişte yaşamış insanların kalıntılarının ve izlerinin bulunduğu alan: eski kentler, ören yerleri, savaş alanları. Örnek: İstanbul’daki Tarihî Yarımada.
• Tarihî eser
• Yapıldığı dönemin yaşayışı hakkında bilgi veren yapı ya da eşya: köprü, çeşme, sikke, halı. Örnek: Topkapı Sarayı’ndaki Kaşıkçı Elması.
• Düşünelim
• Göbeklitepe bir mekân mıdır, eser mi? Oradan çıkarılıp müzede sergilenen T biçimli bir taş nedir?
• Göbeklitepe tarihî bir mekândır. Müzede sergilenen T biçimli taş ise tarihî bir eserdir.

Öğretmene not: Ders kitabı, tarihî mekân ile tarihî eserin çoğu zaman bir arada bulunduğunu ama özellikleriyle ayırt edilebileceğini belirtir. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen Göbeklitepe’ye ait T biçimli taşlar kitapta tarihî eser örneği olarak geçer. Bir alanın (mekân) içinde birçok eser bulunabileceğini Tarihî Yarımada örneğiyle gösterin.

11. Mekân mı, eser mi?

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Aşağıdaki tarihî varlıkları okuyun. Her biri tarihî mekân mı, tarihî eser mi?
• Ani Ören Yeri (Kars): Surları ve yıkık yapılarıyla eski bir kent
• Çini tabak: Müzede sergilenen, yüzyıllar önce yapılmış bir tabak
• Başkomutan Tarihî Millî Parkı: Kurtuluş Savaşı’nda Büyük Taarruz’un yapıldığı alan
• Osmanlı kılıcı: Topkapı Sarayı’nda sergilenen bir padişah kılıcı
• Hattuşa (Çorum): Hititlerin başkentinden kalan kalıntılar
• Ören yeri
• Eski bir uygarlıktan kalan kalıntıların bulunduğu, o uygarlık hakkında bilgi veren alan.
• Hangileri tarihî mekân, hangileri tarihî eser? Nasıl karar verdiniz?
• Mekân: 1, 3 ve 5; bunlar izlerin bulunduğu alanlardır. Eser: 2 ve 4; bunlar dönemin yaşayışını anlatan eşyalardır.

Öğretmene not: Ders kitabına göre tarihî eser bir yapı da olabilir (ör. bir köprü ya da çeşme). Karışıklık olmasın diye bu etkinlikte yalnızca açık örnekler seçildi. Başkomutan Tarihî Millî Parkı, 1922’deki Büyük Taarruz’un ve Başkomutan Meydan Muharebesi’nin yapıldığı alanı korur.

12. İlimizin hazine haritası

• Etkinlik · Grup çalışması
• Kâğıda ilimizin basit bir haritasını çizin, okulumuzu işaretleyin.
• Bildiğiniz tarihî mekânları haritaya yerleştirin: ören yeri, eski kent, savaş alanı.
• Köprü, çeşme gibi tarihî eserleri ve müzemizdeki eşyaları da ekleyin.
• Haritamızda iki tür hazine
• Tarihî mekânlar
• Kalıntıların ve izlerin bulunduğu alanlar
• Tarihî eserler
• Eski yapılar ve müzelerde saklanan değerli eşyalar
• Müze
• Tarihî ve sanat eserlerinin korunduğu, incelendiği ve sergilendiği yer.

Öğretmene not: Etkinliği gruplar arasında küçük bir yarışmaya dönüştürebilirsiniz: 5 dakikada en çok doğru örneği bulan grup kazanır. Haritaları saklayın; Bölüm 4’teki performans görevinde öge seçerken kullanılacak.

13. UNESCO ve dünya mirası

• Bazı köprüler, kentler ve gelenekler neden bütün dünyanın ortak mirası sayılır?
• UNESCO
• Somut kültürel miras
• Somut olmayan kültürel miras
• Dünyadan örnekler
• Listeye giriş ölçütleri
• Türkiye’den örnekler

Öğretmene not: Görseldeki yapı Edirne’deki Selimiye Camii. Mimar Sinan’ın eseri olan cami, külliyesiyle birlikte 2011’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. “Bir caminin bütün dünyanın mirası sayılması ne demek?” sorusuyla bölüme girebilirsiniz.

14. UNESCO nedir?

• UNESCO, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütüdür. Kültürel mirası insanlığın ortak mirası sayar ve korunması için çalışır.
• Türkiye UNESCO’ya katıldı.
• Dünya mirasını koruma sözleşmesi kabul edildi.
• Türkiye bu sözleşmeye katıldı.
• Korunacak ögeler Dünya Mirası Listesi’nde yayımlanır; liste belirli aralıklarla güncellenir.

Öğretmene not: 1972 sözleşmesinin amacı, dünyanın kültürel ve doğal mirasını korumaktır. Ders kitabına göre Türkiye UNESCO’ya 20 Mayıs 1946’da katıldı; 16 Mart 1983’te de bu sözleşmeye taraf oldu. UNESCO’nun merkezi Paris’tedir. Ortak mirası korumak ve gelecek kuşaklara aktarmak bütün insanların sorumluluğudur.

15. Elle tutulan ve tutulamayan miras

• Somut kültürel miras
• Elle tutulur, gözle görülür.
• Yapılar, kentler, köprüler, ören yerleri
• Halı, çini, el yazması gibi eserler
• Somut olmayan kültürel miras
• Elle tutulmaz; yaşanarak ve öğretilerek sürer.
• Türküler, masallar, halk oyunları, bayramlar
• Yemek kültürü, el sanatlarının bilgi ve becerisi
• Somut
• Duyu organlarıyla algılanabilen; elle tutulan, gözle görülen.
• Gelenek
• Bir toplumda eskiden kalıp kuşaktan kuşağa aktarılan alışkanlık, bilgi ve davranışlar.
• Halı dokuma becerisi hangi mirasa girer? Ya dokunmuş bir halı?
• Dokuma bilgisi ve becerisi somut olmayan mirastır. Ortaya çıkan halı ise somut bir eserdir.

Öğretmene not: UNESCO kültürel mirası ikiye ayırır. Önce Emir’in bağlamasını ve türküsünü hatırlatın: Bağlama somut, türkü somut olmayan mirastır. Somut olmayan miras yaşandıkça sürer; söyleyen, oynayan, yapan kalmazsa kaybolur.

16. Dünyadan örnekler

• Etkinlik · İnceleyelim
• UNESCO listelerinden dört öge: İlk ikisi somut, son ikisi somut olmayan miras.
• Mostar Köprüsü
• Bosna-Hersek. Osmanlılar yaptı; savaşta yıkılınca yeniden yapıldı.
• Çin Seddi
• Çin. Yüzyıllar boyunca örülmüş, binlerce kilometrelik duvar
• Pehlevanlık
• Azerbaycan. Davul eşliğinde güreş ve güç gösterileri
• Ceviche (seviçe)
• Peru. Limonla hazırlanan çiğ balık yemeği ve yapılış bilgisi
• Bu ögeler neden UNESCO listelerine alınmış olabilir? Türkiye’de bunlara benzeyen ögeler var mı?
• Her biri bir kültürün ve bir dönemin izini taşır. Benzerleri: Edirne’deki tarihî köprüler, Kırkpınar Yağlı Güreşleri, Türk kahvesi ve keşkek.

Öğretmene not: Mostar Köprüsü 16. yüzyılda Osmanlı döneminde yapıldı, 1993’te savaşta yıkıldı, aslına uygun olarak yeniden yapılıp 2004’te açıldı ve 2005’te listeye alındı; farklı kültürlerin bir arada yaşamasının ve dayanışmanın simgesidir. Çin Seddi 1987’de listeye girdi. Pehlevanlık, Azerbaycan’da güreş, güç gösterileri ve oyunlardan oluşan bir gelenektir; fotoğrafta pehlevanlar geleneksel lobutlarla gösteri yapıyor. Ders kitabında “sevice” diye yazılan Peru yemeğinin adı İspanyolca “ceviche”dir; okunuşu “seviçe”ye yakındır. Program, UNESCO listelerindeki ögelerin dünyadan ve Türkiye’den örneklerle incelenmesini önerir (OB1, OB4).

17. Listeye girmenin ölçütleri

• Bir yerin Dünya Mirası Listesi’ne girmesi için bazı ölçütlerden en az birini karşılaması gerekir. Bunlardan bazıları:
• İnsanlık tarihinin önemli bir dönemini gösterir.
• Yaşayan ya da kaybolmuş bir kültüre, bir medeniyete tanıklık eder.
• Mimari, sanat ya da teknolojide kültürlerin etkileşimini yansıtır.
• Dünya için önemli olaylar, gelenekler ve inançlarla bağlantılıdır.
• Eşsiz bir doğal güzelliğe sahiptir.
• Ölçüt
• Bir şeyi değerlendirirken ya da seçerken göz önünde bulundurulan kural; kriter.
• İlimizdeki bir tarihî yapıyı düşünün. Bu ölçütlerden hangisine uyuyor?
• Örnek: Yüzlerce yıllık bir taş köprü, ustaların mimari becerisini ve o dönemin ticaret yollarını gösterir.

Öğretmene not: Ölçütler sadeleştirilerek verilmiştir. Medeniyet (uygarlık): Bir toplumun yaşayışından bilimine, sanatından düşüncesine kadar ulaştığı düzeyin bütünü. Bu ölçütleri Bölüm 4’te kendi ilimizden öge önerirken gerekçe yazmak için kullanacağız.

18. UNESCO listelerinde Türkiye

• Kültür ve Turizm Bakanlığının çalışmalarıyla Türkiye’den birçok öge UNESCO listelerine girdi. Ders kitabının beklediği gibi bu sayı artmaya devam ediyor.
• Dünya Mirası Listesi’nde (somut)
• öge
• Somut olmayan kültürel miras listelerinde
• İlk üç alanımız listeye girdi.
• 2025 sonundaki sayılar. Ders kitabı hazırlanırken 21 ve 30’du; listeler her yıl güncellenir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki 21 somut ve 30 somut olmayan öge, kitabın hazırlandığı döneme aittir. Temmuz 2025’te Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri (Manisa) Dünya Mirası Listesi’ne, Aralık 2025’te Antep işi nakışı somut olmayan kültürel miras listesine girdi; böylece sayılar 22 ve 32 oldu. 32 öge, başka ülkelerle ortak hazırlanan dosyaları da kapsar. 1985’te listeye ilk giren üç alanımız: İstanbul’un Tarihî Alanları, Göreme Millî Parkı ve Kapadokya, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası. Listeler her yıl yeniden değerlendirildiği için güncel sayıyı UNESCO’nun ya da Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî sitesinden öğrencilerle birlikte kontrol edin. Kitaptaki sayının neden farklı olduğunu konuşmak, bilgilerin doğruluğunu sınamak için iyi bir fırsattır.

19. Haritada dünya mirasımız

• UNESCO Dünya Mirası Listesi’nden örnekler
• Marmara’da: İstanbul’un Tarihî Alanları, Edirne’de Selimiye Camii, Çanakkale’de Truva Antik Kenti
• Ege’de: İzmir’de Efes Antik Kenti, Denizli’de Hierapolis-Pamukkale
• İç Anadolu’da: Konya’da Çatalhöyük, Nevşehir’de Göreme ve Kapadokya
• Güneydoğu Anadolu’da: Şanlıurfa’da Göbeklitepe, Adıyaman’da Nemrut Dağı
• İlimize en yakın dünya mirası alanı hangisi? Haritada birlikte bulalım.
• İstanbul
• Selimiye
• Truva
• Efes
• Pamukkale
• Çatalhöyük
• Kapadokya
• Göbeklitepe
• Nemrut Dağı
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• UNESCO Dünya Mirası alanı
• Noktalar yaklaşık konumlardır; listedeki ögelerin yalnızca bir kısmı gösterilmiştir.

Öğretmene not: Haritada olmayan başka örnekler: Bursa ve Cumalıkızık, Safranbolu Şehri (Karabük), Hattuşa (Çorum), Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas), Ani (Kars), Arslantepe Höyüğü (Malatya), Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri, Bergama (İzmir), Afrodisias (Aydın), Ksanthos-Letoon (Antalya-Muğla), Gordion (Ankara), ahşap direkli camiler ve 2025’te listeye giren Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri (Manisa). Dikkat: Ders kitabı Antalya’daki Karain Mağarası’nı Dünya Mirası Listesi’ndeki ögelerimizle birlikte anlatır; oysa Karain bu listede değildir, 1994’ten beri Türkiye’nin aday (geçici) listesindedir. Bu yüzden haritada yok; Bölüm 4’teki “Bir öge listeye nasıl girer?” slaytında bu farkla birlikte işleniyor. Karain, sıradaki konuda ilk insanların barındığı mağaralar arasında yeniden karşınıza çıkacak.

20. Nemrut Dağı: Zirvedeki dev heykeller

• Türkiye’den örnek · Somut miras
• Nemrut Dağı, Adıyaman: Dev taş başlar ve arkalarındaki yapay tepe
• Zirvede Kommagene Krallığı’ndan kalma dev heykeller ve bir anıt mezar var. Alan 1987’de listeye girdi.
• Arkadaki tepe doğal değil: Mezar için kırma taşlarla yapılmış yapay bir tepe, yani tümülüs.
• Tonlarca ağırlıktaki taşlar, makineler yokken dağın tepesine nasıl çıkarılmış olabilir?
• Kesin bilmiyoruz; tahminimizi kanıtla desteklemeliyiz. Bu iş, o dönemin bilgisini, emeğini ve iş birliğini gösterir.

Öğretmene not: Nemrut Dağı, Adıyaman’ın Kahta ilçesindedir ve 1987’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Fotoğraftaki taş başlar, bir zamanlar oturan dev heykellerin gövdelerinin üstündeydi; bugün yerde duruyor. Ders kitabına göre heykellerin yüksekliği 10 metreyi, bazı taş blokların ağırlığı 9 tonu bulur. Tümülüs: Kral ya da soylular için yapılan mezar odasının üstünü örten, taş ya da toprak yığınından yapay tepe. Nemrut’taki tümülüs kırma taşlardan yapılmıştır; altında Kommagene Kralı I. Antiokhos’un mezar odası olduğu düşünülür ama mezar odası bugüne kadar bulunamadı. Önce yalnızca fotoğrafı gösterip “Arkadaki tepe sizce nasıl oluşmuş?” diye sorabilirsiniz.

21. Doğa ve insan el ele

• Türkiye’den örnekler
• Bazı yerler hem doğal hem kültürel mirastır. Kapadokya ile Pamukkale buna iyi birer örnektir.
• Göreme ve Kapadokya (Nevşehir)
• Doğanın eseri: Rüzgâr ve yağmurla aşınıp şekillenen peri bacaları
• İnsanın eseri: Kayaya oyulmuş kiliseler ve evler, Derinkuyu ve Kaymaklı yer altı şehirleri
• Hierapolis-Pamukkale (Denizli)
• Doğanın eseri: Kireçli sıcak suların oluşturduğu bembeyaz teraslar (travertenler)
• İnsanın eseri: Hemen yanı başındaki Hierapolis antik kenti
• Peri bacalarının arasına beton bir otel yapılsa bu mirasa ne olur?
• Doğal görünüm bozulur, kayalar zarar görebilir. Doğal ve tarihî alanlar birlikte korunmalıdır.

Öğretmene not: Göreme Millî Parkı ve Kapadokya 1985’te, Hierapolis-Pamukkale 1988’de listeye alındı; ikisi de hem doğal hem kültürel değerleriyle listededir. Traverten: Kireçli suların akarken bıraktığı tortulardan oluşan, basamak basamak beyaz kayaç. Doğal varlıklar ile tarihî varlıklar ayrımını (Bölüm 1) burada hatırlatın.

22. Yaşayan mirasımızdan örnekler

• Türkiye’den örnekler · Somut olmayan miras
• Sözlü anlatımlar
• Dede Korkut hikâyeleri, Nasreddin Hoca fıkralarını anlatma geleneği
• Gösteri sanatları
• Karagöz, meddahlık, âşıklık geleneği, Mevlevi Sema Töreni
• Bayram ve şenlikler
• Nevruz, Hıdrellez, Manisa’daki Mesir Macunu Festivali
• Oyun ve sporlar
• Kırkpınar Yağlı Güreşleri, geleneksel Türk okçuluğu, mangala oyunu
• El sanatları
• Ebru, çini, hat ve minyatür sanatları
• Toplumsal buluşmalar
• Geleneksel sohbet toplantıları ve iftar sofraları

Öğretmene not: Bunların hepsi UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listelerindedir. Bazıları başka ülkelerle ortak dosyadır: Nevruz, Dede Korkut mirası, Nasreddin Hoca fıkraları, minyatür ve iftar gibi. Öğrencilere bu ögelerden hangilerini bildiklerini, hangilerini yaşadıklarını sorun. Geleneksel sohbet toplantılarına yarenlik ve sıra geceleri örnek verilebilir.

23. Sofradan UNESCO listesine

• Türkiye’den örnekler · Somut olmayan miras
• Türk kahvesi kültürü: Kahveyi pişirme, sunma ve onunla sohbet etme geleneği
• Çay kültürü: Azerbaycan ile ortak dosyayla listeye girdi; misafirperverliği simgeler.
• Tören keşkeği: Düğünlerde ve bayramlarda imeceyle pişirilen keşkek geleneği
• Yufka ve lavaş: Birkaç ülkenin ortak mirası olan ince ekmek yapma ve paylaşma kültürü
• Misafirperverlik
• Konuğu güler yüzle karşılama, ağırlama ve ona ikram etme alışkanlığı.
• Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Küçük bir iyilik ya da ikram bile uzun yıllar unutulmaz. Yemek kültürü de bir mirastır; çünkü tarif, pişirme yöntemi ve sofrada paylaşma alışkanlığı kuşaktan kuşağa aktarılır. Keşkek 2011’de, Türk kahvesi 2013’te, yufka ve lavaş 2016’da, çay kültürü 2022’de listeye girdi.

24. Listeleri biz inceleyelim

• Etkinlik · Araştırma
• Gruplara ayrılın. Her grup UNESCO listelerinden iki ögeyi araştırsın.
• İki öge seçin: Biri dünyadan, biri Türkiye’den olsun.
• Her ögenin adını, yerini ve somut mu, somut olmayan mı olduğunu yazın.
• Neden listeye alındığını ölçütlerle açıklayın.
• Bilgileri güvenilir kaynaklardan alın, kaynağı not edin.
• Bulduklarınızı sınıfa sunun, sonra hep birlikte tartışın.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, doğruluğu başka kaynaklarla da kontrol edilebilen kaynak.
• Nereden bakabiliriz?
• Ders kitabı, okul kütüphanesi, Kültür ve Turizm Bakanlığının ve UNESCO’nun resmî siteleri

Öğretmene not: Program, UNESCO listelerindeki ögelerin yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan incelenmesini; ardından büyük grup tartışmasıyla ortak miras ögelerinin önemine dair çıkarım yapılmasını önerir (OB1, OB2, OB4, SDB2.1). Sunumlar sırasında öğrencilerin birbirini dinlemesine ve kaynak göstermesine dikkat çekin.

25. Mirasımızı korumak

• Ortak mirasımızı kimler korur? Onu zamana, doğaya ve dikkatsizliğe karşı nasıl koruruz?
• Koruyan kurumlar
• Restorasyon
• Koruma örnekleri
• Ziyaret kuralları
• Bize düşenler
• Tartışalım

Öğretmene not: Görsel: Konya’nın Beyşehir ilçesindeki Eşrefoğlu Camii’nin ahşap direkleri. Bu cami, 2023’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren beş ahşap direkli camiden biridir. Ahşap; nemden, böcekten ve yangından kolay etkilenir. “Bu direkleri yüzyıllarca ayakta tutmak için neler yapılıyor olabilir?” sorusuyla bölüme girin; cevabı birkaç slayt sonra göreceksiniz.

26. Mirasımızı kimler korur?

• Ortak mirası korumak birçok kurumun ve hepimizin görevidir.
• UNESCO: Listedeki ögelerin durumunu izler; gerektiğinde bakım ve onarıma destek verir.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Vakıflar Genel Müdürlüğü mirası korur.
• Valilikler ve belediyeler: İldeki tarihî yapıların bakımına ve tanıtımına katkı sağlar.
• Sivil toplum kuruluşları: Gönüllülerle koruma ve tanıtım çalışmaları yapar.
• Hepimiz: Mirasa zarar vermez, ona sahip çıkar ve onu tanıtırız.
• Sivil toplum kuruluşu
• Devlete bağlı olmadan, gönüllülerin ortak bir amaç için kurduğu dernek, vakıf gibi kuruluşlar.
• Sizce bu listede en önemli görev kimin? Neden?
• Hepsi önemlidir. Kurumlar korur, onarır; biz de zarar vermez ve sahip çıkarsak miras yaşar.

Öğretmene not: Ders kitabına göre ülkemizde bu işten sorumlu iki kurum, Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Vakıflar Genel Müdürlüğüdür. Valiliklerin, belediyelerin ve sivil toplum kuruluşlarının da bu konuda görevleri vardır. Okullar ve halk eğitimi merkezleri de gelenekleri yeni kuşaklara öğreterek mirası yaşatır. Son maddeyi (Hepimiz) açmadan önce öğrencilere “Sizce biz de bu listede miyiz?” diye sorun.

27. Restorasyon: Aslına uygun onarım

• Restorasyon
• Yıpranmış tarihî bir yapıyı daha fazla bozulmadan, aslına uygun biçimde onarma ve yenileme çalışması.
• Cacabey Medresesi (Kırşehir)
• Selçuklu döneminde gözlemevi olarak da kullanılan bu medrese bugün cami olarak hizmet veriyor. Yıpranınca kapsamlı bir restorasyona alındı.
• Düşünelim
• Tarihî bir yapı onarılırken eski taşların yerine parlak, modern malzeme kullanılsa ne olur?
• Yapı eski görünümünü ve tarihî değerini kaybeder. Bu yüzden onarımda aslına uygun malzeme ve teknik kullanılır.

Öğretmene not: Cacabey Medresesi Türkiye Selçukluları döneminde, 13. yüzyılda yaptırıldı; gökbilim (astronomi) çalışmalarıyla bilinir. Medrese: İslam dünyasında eğitim ve öğretimin yapıldığı okulların genel adı. Kırşehir Valiliği, restorasyonla eserin gelecek kuşaklara daha sağlıklı aktarılacağını açıkladı.

28. Tehlikeye karşı çözümler

• Koruma çalışmalarından örnekler
• Bir miras ögesi tehlikedeydi. Nasıl bir çözüm bulundu?
• Anadolu’daki ahşap direkli camilerde nem ve böcekler ahşaba zarar veriyor.
• Bilim kurulunun planıyla düzenli bakım yapılıyor. Beş cami birlikte UNESCO listesine girdi.
• Giresun’daki ıslık dilini (kuş dili) bilenlerin sayısı azalıyordu.
• Halk eğitimi kurslarıyla yediden yetmişe birçok kişi bu dili öğreniyor.
• Paris’teki Notre Dame Katedrali bir yangında ağır hasar gördü.
• Yıllar önce yapılmış üç boyutlu dijital ölçümler onarımda yol gösterdi. Katedral 2024’te yeniden açıldı.

Öğretmene not: Ahşap direkli camiler 2023’te tek bir dosya olarak (Afyonkarahisar, Ankara, Eskişehir-Sivrihisar, Konya-Beyşehir ve Kastamonu’daki beş cami) Dünya Mirası Listesi’ne girdi; bölüm kapağındaki Eşrefoğlu Camii bunlardan biridir. Islık dili 2017’de UNESCO’nun acil korunması gereken somut olmayan miras ögeleri listesine alındı; Giresun’un Çanakçı ilçesindeki Kuşköy ile bilinir. Notre Dame 2019’daki yangında hasar gördü; UNESCO onarım için destek vereceğini açıkladı. Onarımda yangından önce yapılmış lazer taramalarından yararlanıldı; katedral Aralık 2024’te yeniden açıldı. Her satırı açmadan önce öğrencilere kendi çözüm önerilerini sorun.

29. Tarihî bir yeri gezerken

• Bir müzeyi ya da ören yerini gezerken davranışlarımız mirası ya korur ya da ona zarar verir.
• Zarar veren davranışlar
• Duvarlara yazı yazmak, taşlara isim kazımak
• Kalıntıların üstüne çıkmak, taş koparmak
• Yere çöp atmak, eserlere izinsiz dokunmak
• Koruyan davranışlar
• Uyarı levhalarına ve görevlilerin sözüne uymak
• Belirlenen yollardan yürümek, çevreyi temiz bırakmak
• Zarar gören bir eseri görevlilere bildirmek
• Bir arkadaşın tarihî bir duvara adını kazıyor. Ona ne dersin?
• Örnek: “Bu duvar yüzlerce yıldır ayakta. Bir kez çizilirse eski hâline dönmez, lütfen yapma.”

Öğretmene not: Program, öğrencilerin çevrelerindeki ortak miras ögelerini fark etmelerini ve korunmalarına yönelik gerekçeler üretirken duyarlı davranmalarını hedefler (D15.2, SDB3.3). Öğrencilerle birlikte sınıfça uyulacak “Müze ve ören yeri kuralları” listesi hazırlayabilirsiniz.

30. Mirasımız için neler yapabiliriz?

• Tanıyalım: İlimizdeki tarihî yerleri ve gelenekleri öğrenelim, aile büyüklerimize soralım.
• Gezelim: Müzeleri ve ören yerlerini kurallara uyarak ziyaret edelim.
• Yaşatalım: Türkülerimizi söyleyelim, oyunlarımızı oynayalım, el sanatlarını öğrenelim.
• Tanıtalım: Afiş, broşür ya da sunumla mirasımızı herkese duyuralım.
• Duyarlılık
• Çevremizdeki sorunları fark edip onlara karşı ilgili ve sorumlu davranmak.
• Bu dört görevden hangisini bu hafta yapabilirsin?
• Örnek: Babaanneme çocukken hangi oyunları oynadığını sorup bir oyunu sınıfa öğretebilirim.

31. Örnek olay: Mahalledeki eski çeşme

• Etkinlik · Örnek olay
• Ne oluyor?
• Elif’in mahallesindeki yüz yıllık çeşmenin kitabesi kırılmış, taşları gevşemiş. Kimse ilgilenmiyor.
• Çeşme bakımsızlıktan yıpranıyor. Böyle giderse yıkılabilir; mahallenin bir hatırası kaybolur.
• Kitabe
• Bir yapının ya da olayın anısını yaşatmak için genellikle taşa kazınan yazı.
• Sen olsan?
• Elif ve arkadaşları bu çeşmeyi kurtarmak için kimlere başvurabilir, neler yapabilir?
• Belediyeye ya da il kültür ve turizm müdürlüğüne haber verebilir, çeşmeyi tanıtan bir afiş hazırlayıp çevrelerini bilgilendirebilirler.

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Öğrencilerin önerilerini “kimden yardım isteriz” ve “biz ne yaparız” diye iki sütunda toplayın. Kitabe, yapının ne zaman ve kimin tarafından yaptırıldığını anlattığı için tarihî bir belge değeri taşır.

32. Eski han korunsun mu, yıkılsın mı?

• Etkinlik · Büyük grup tartışması
• Korunsun
• Ela’nın görüşü
• Han, şehrin ticaret tarihini anlatıyor. Bir kez yıkılırsa geri gelmez; onarılırsa müze ya da kütüphane olabilir.
• Yıkılsın
• Kaan’ın görüşü
• Han çok eski ve bakımsız. Yerine otopark yapılırsa çarşıya gelenler rahat eder.
• Çarşıda park yeri yok; esnaf müşterisini kaybediyor.
• mu?
• Hangi görüşe katılıyorsunuz? Gerekçenizi söyleyin, sonra sınıfça ortak bir sonuca ulaşın.

Öğretmene not: Program, kaynaklardan yararlanılarak büyük grup tartışmasıyla ortak miras ögelerinin önemine dair çıkarım yapılmasını ve çıkarımların sözlü olarak ifade edilmesini önerir (SDB2.1). Tartışma kurgusaldır. Öğrencileri iki görüşü de gerekçeleriyle dinlemeye yönlendirin; “hem otopark ihtiyacını hem hanı gözeten bir çözüm var mı?” sorusuyla uzlaşma arayın. Tartışmanın sonunda bilgi olarak verin: Tescilli tarihî yapılar 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile korunur; izin alınmadan yıkılamaz ya da değiştirilemez.

33. Ortak miras neden önemli?

• Çıkarım yapalım
• Geçmişi anlatır
• Atalarımızın nasıl yaşadığını, neler bildiğini gösteren kanıtlardır.
• Bizi birleştirir
• Kimliğimizi yansıtır; aynı türküyü söyleyen insanları birbirine bağlar.
• Dostluk kurar
• Çay kültürü gibi ortak ögeler ülkeleri birbirine yakınlaştırır.
• Tanıtır, kazandırır
• Turistleri ilimize çeker; esnafa ve şehre gelir sağlar.
• Ortak mirasın önemini tek cümleyle nasıl anlatırsın?
• Örnek: Ortak miras geçmişimizin izidir; onu koruyan, kendi kimliğini ve geleceğini de korur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrenciler, incelediğimiz somut ve somut olmayan miras ögelerinden hareketle ortak mirasın önemi hakkında çıkarım yapar. Kartları açmadan önce öğrencilerin kendi çıkarımlarını söylemesini bekleyin. Başka bir çıkarım: Atalarımızın bilgisi ve ustalığı yeni fikirlere ilham verir. Tek cümlelik çıkarımlarını Bölüm 4’teki ürünlerinde mesaj olarak kullanabilirler.

34. İlimizin mirası

• Yaşadığımız ilde hangi hazineler var? Onları tanıtan bir ürün hazırlayıp paylaşalım.
• Her ilin hazinesi
• Ögeleri bulalım
• Listeye önerimiz
• Afiş, poster, broşür
• Değerlendirme
• Sergi

35. Her ilin bir hazinesi var

• İllerden örnekler
• Edirne
• Selimiye Camii, Kırkpınar
• Konya
• Çatalhöyük, Mevlevi Sema Töreni
• Bursa
• Cumalıkızık, Karagöz
• Giresun
• Kuşköy’ün ıslık dili
• Kütahya
• Çini ustalığı
• Manisa
• Mesir Macunu Festivali
• Hangileri somut, hangileri somut olmayan? Bizim ilimizin kartına neler yazardınız?

Öğretmene not: Somut olanlar: Selimiye Camii, Çatalhöyük ve Cumalıkızık köyü. Somut olmayanlar: Kırkpınar Yağlı Güreşleri, Mevlevi Sema Töreni, Karagöz, ıslık dili, çini ustalığı ve Mesir Macunu Festivali. Kartlardaki ögelerin hepsi UNESCO listelerindedir (Bursa’daki öge “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” adıyla listededir). Ancak bir ögenin ortak miras olması için UNESCO listesinde olması gerekmez: Mahalledeki eski bir çeşme, bir yöresel yemek ya da bir ninni de ortak mirasımızdır. Öğrencilerden ilimiz için en az bir somut, bir somut olmayan öge söylemelerini isteyin.

36. Bir öge listeye nasıl girer?

• Türkiye’den örnek · Karain Mağarası
• Karain Mağarası’nın girişi, Antalya
• Burada çok eski çağlarda yaşamış avcı-toplayıcıların taş aletleri bulundu.
• Karain 1994’ten beri UNESCO’nun aday (geçici) listesinde. İlk adım budur.
• Sonra aday dosyası hazırlanır; uzmanlar inceler, Dünya Miras Komitesi karar verir.
• Karain henüz Dünya Mirası Listesi’nde değil. Yine de ortak mirasımız mıdır?
• Evet. İlk insanların izlerini taşıyan değerli bir mirasımızdır; değeri listeye bağlı değildir.

Öğretmene not: Dikkat: Ders kitabı Karain Mağarası’nı “UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan” ögelerimiz arasında gösterir; bu bilgi hatalıdır. Karain, Dünya Mirası Listesi’nde değildir; 1994’ten beri Türkiye’nin aday (geçici) listesindedir. Öğrenciler kitapla karşılaştırırsa farkı açıklayın. Aday listesi, bir ülkenin ileride UNESCO’ya önermeyi düşündüğü alanların listesidir. Bir alan önce bu listeye yazılır; sonra ayrıntılı bir aday dosyası hazırlanır, uzman kuruluşlar dosyayı değerlendirir ve Dünya Miras Komitesi her yıl toplanıp karar verir. Biliyor musunuz? Komitenin 2027’deki toplantısının İstanbul’da yapılması kararlaştırıldı. Mağaradaki ilk kazılar 1946’da başladı. Bu slayt, giriş slaytındaki “Bir öge UNESCO listesine nasıl girer?” sorusunu da cevaplar; ardından öğrenciler kendi illerinden öge önerecek.

37. İlimizin miras ögelerini bulalım

• Performans görevi · 1. adım
• İlimizdeki ortak miras ögelerini iki listede toplayalım: somut ve somut olmayan.
• Aile büyüklerimize soralım: Hangi türküleri, oyunları, yemekleri hatırlıyorlar?
• Müzemizi gezelim: Hangi eserler sergileniyor, hangi döneme ait?
• Çevremize bakalım: Kale, köprü, han, çeşme ya da eski evler var mı?
• Resmî sitelere bakalım: Valiliğin, belediyenin ve il kültür ve turizm müdürlüğünün siteleri
• Not alalım: Ögenin adı, yeri, türü ve bilgiyi aldığımız kaynak
• Yöre
• Bir bölgenin belli bir yerini ve çevresini kapsayan sınırlı alan.
• İpucu
• Bölüm 1’de çizdiğimiz hazine haritası iyi bir başlangıç noktası. Yöremize özgü yemekleri ve el sanatlarını da unutmayın.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a ve b’ye hazırlık. Öğrenciler buldukları ögeleri “somut / somut olmayan” diye iki sütunlu bir tabloya yazsın. Her öge için bilginin kaynağını not etmelerini isteyin.

38. Listeye girmesini istediğimiz öge

• Performans görevi · 2. adım
• İlimizden bulduğunuz ögeleri önem sırasına koyun.
• Her öge için UNESCO ölçütlerinden hangisine uyduğunu düşünün.
• Gerekçenizi yazın: “… listeye girsin istiyorum, çünkü …”
• Gerekçe iki yönden güçlenir
• Kanıt
• Ögenin yaşı, ustalığı, anlattığı tarih: kaynaktan bulduğunuz bilgiler
• Değer
• Ögenin ilimiz ve insanlık için anlamı: Neden korunmalı?
• Gerekçe
• Bir düşünceyi ya da seçimi destekleyen sebep, dayanak.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kendi illerindeki ortak miras ögelerinden Dünya Mirası Listesi’ne önerecekleri ögeleri gerekçeleriyle sıralamalarını önerir. Sıralamayı sınıfta karşılaştırın: Hangi öge en çok öne çıktı, neden?

39. Afiş mi, poster mi, broşür mü?

• Performans görevi · 3. adım
• Ürününüzü bu üç türden biriyle hazırlayabilirsiniz. Her birinin güçlü yanı farklıdır.
• Afiş
• Büyük bir görsel ve kısa, çarpıcı bir mesaj. Uzaktan bile dikkat çeker.
• Poster
• Görselleri, kısa yazıları ve bilgileri bir arada sunar. Yakından incelenir.
• Broşür
• Katlanan, birkaç bölümlü küçük tanıtım kâğıdı. Elden ele dolaşır.
• Okulun girişine asılacak bir tanıtım için hangisini seçerdiniz? Neden?
• Afiş: Büyük görseli ve kısa mesajıyla koridordan geçen herkesin dikkatini çeker.

40. Örnek ürün: Mert’in broşürü

• Performans görevi · Örnek
• Broşürümü ilimizdeki eski taş köprü için hazırladım. Kapağa köprünün fotoğrafını ve dikkat çekici bir başlık koydum. İçini üç bölüme ayırdım.
• Mert
• 5. sınıf öğrencisi
• Broşürün bölümleri
• Kapak: “Yüzyıllardır ayakta, bizi bekliyor!” başlığı
• Köprünün yeri, yapıldığı dönem ve ustalığı
• Neden UNESCO listesine girmeli? Gerekçeler
• Köprüyü korumak için neler yapmalıyız?
• Mert’in broşürü sizce iyi bir ürün mü? Siz neler eklerdiniz?

Öğretmene not: Örnek ürün kurgusaldır. Eklenebilecekler: köprünün yerini gösteren küçük bir harita, bilgilerin ve fotoğrafın kaynağı, köprüyle ilgili bir türkü ya da hikâye (somut olmayan mirasla bağlantı), okuyucuya bir çağrı (“Köprümüzü birlikte koruyalım!”).

41. Ürünümüzü adım adım hazırlayalım

• Performans görevi · 4. adım
• 1. Araştır
• Ögeyle ilgili bilgileri güvenilir kaynaklardan topla, kaynağını yaz.
• 2. Taslak çiz
• Başlığı, görseli ve yazıları kâğıtta nereye koyacağını planla.
• 3. Mesajını yaz
• Öge neden önemli? Onu korumak için ne yapmalıyız? Kısa ve net yaz.
• 4. Gözden geçir
• Yazım hatalarını düzelt; bir arkadaşına göster, önerisini al.
• Ürününün mesajını kısa bir sloganla söyleyebilir misin?
• Örnek: “Köprümüz yüzyıllardır ayakta; onu yaşatmak bizim elimizde!”
• Ürünün özgün olsun: Bilgileri kendi cümlelerinle yaz, görsellerin ve bilgilerin kaynağını belirt.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Öğrenciler, yaptıkları çıkarımlardan hareketle ortak mirasın önemini açıklayan bir ürün oluşturur. Ders kitabındaki performans görevi için önerilen süre 2 ders saatidir. Görsel olarak kendi çizimlerini ya da kaynağını belirttikleri fotoğrafları kullanmalarını isteyin.

42. Ürünümüzü nasıl değerlendireceğiz?

• Performans görevi · Değerlendirme
• Ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Teslim etmeden önce ürününü bu sorularla kontrol et:
• Doğruluk: Ögenin adı, yeri ve özellikleri doğru mu?
• Gerekçe: Ögenin neden önemli olduğu ve neden korunması gerektiği açık mı?
• Kaynak: Bilgilerin ve görsellerin nereden alındığı yazılı mı?
• Düzen: Başlık okunaklı mı, görseller ve yazılar yerli yerinde mi?
• Özgünlük: Cümleler ve fikirler senin mi?
• Dereceli puanlama anahtarı
• Bir ürünün her ölçütte ne kadar başarılı olduğunu basamaklarla gösteren değerlendirme tablosu.
• Ürününü bitirince sıra arkadaşınla ürünlerinizi değiştirip bu sorularla değerlendirin.

Öğretmene not: Program, ürünlerin dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebileceğini belirtir (E2.2, E3.2, E3.3, OB4); ders kitabındaki performans görevinde bütüncül dereceli puanlama anahtarı kullanılır. Ölçütleri öğrencilerle birlikte belirlemek ürünlerin niteliğini artırır.

43. Ürünümüzü paylaşalım: Sınıf sergisi

• Performans görevi · 5. adım
• Ürünler sınıf panosunda ya da okul koridorunda sergilenir. Sergide herkes hem sunucu hem ziyaretçidir.
• Sunan
• Ziyaretçi
• Ürününü bir dakikada tanıtır
• Ögenin adı ve yeri
• Neden önemli, nasıl korunmalı?
• Soru sorar, geri bildirim verir
• “En çok hangi bilgi ilgini çekti?”
• Yapışkan notla bir öneri
• Sergi
• Ürünlerin ya da eserlerin incelenmesi için düzenli biçimde herkese gösterilmesi.
• Paylaştıkça mirasımızı daha çok kişi tanır ve korur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Öğrenciler ortak mirasın önemi hakkındaki çıkarımlarına dayanarak oluşturdukları ürünü paylaşır. Program, hazırlanan ürünlerin okulda sergilenmesini önerir. Sergiyi diğer sınıflara ve velilere açabilir, en çok ilgi gören ürünleri okul panosuna taşıyabilirsiniz.

44. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Eski eserleri neden korumalıyız? Çünkü bir kez yok olurlarsa geçmişimizin izleri de kaybolur.
• Çıkarım
• Topladığımız bilgilerden ve örneklerden yola çıkarak bir sonuca varmak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?
• Örnek: UNESCO listelerindeki güncel sayıları Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî sitesinden kontrol edebiliriz.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak ya da örnek) söylesin. Cevapların doğruluğunu ders kitabı ve güvenilir kaynaklarla birlikte değerlendirin.

45. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

46. Anahtar kavramlar

• Ortak miras
• Bir toplumun ya da tüm insanlığın geçmişten devralıp geleceğe aktardığı değerler.
• UNESCO
• Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü; dünya mirasını korumak için çalışır.
• Somut miras
• Elle tutulan, gözle görülen kültürel miras: yapılar, kentler, eserler.
• Somut olmayan miras
• Yaşanarak aktarılan kültürel miras: gelenekler, türküler, oyunlar, el sanatı becerileri.
• Restorasyon
• Yıpranmış tarihî bir yapının aslına uygun biçimde onarılması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: avcı-toplayıcı toplum, medeniyet, milat, ortak miras, UNESCO, yerleşik hayat. Ortak miras ve UNESCO bu konuda işlendi; diğerleri sıradaki konularda (SB.5.3.2 ve SB.5.3.3) işlenecek.

47. Özet: Ortak mirasımız

• Ortak mirasımız
• Miras
• Geçmişten gelir, geleceğe aktarılır
• Tarihî varlıklar
• Tarihî mekânlar ve tarihî eserler
• İki tür miras
• Somut ve somut olmayan
• UNESCO
• Dünya mirasını listeler, korur
• Koruyanlar
• Bakanlık, valilik, belediye, STK ve biz
• Ürünümüz
• Afiş, poster ya da broşürle paylaşırız
• Her kılçığa sunudan bir örnek ekleyin: Hangi köprü, hangi gelenek, hangi kurum?

Öğretmene not: Program bu konu için balık kılçığı önermez; özet için kullanılmıştır. Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa bir örnek yazabilir (ör. Tarihî varlıklar: Efes Antik Kenti, Kaşıkçı Elması).

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Peri bacaları doğal bir varlıktır; onlara oyulmuş kiliseler ise tarihî varlıktır.
• Peri bacalarını rüzgâr ve yağmur şekillendirmiştir. Kayaya oyulan kiliseler ise insan emeğinin ürünüdür.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Kültür yalnızca eski yapılardan ve eşyalardan oluşur.
• Dilimiz, türkülerimiz, yemeklerimiz, bayramlarımız ve geleneklerimiz de kültürümüzün parçasıdır.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ögenin ortak miras sayılması için UNESCO listesinde yer alması gerekir.
• Mahalledeki eski bir çeşme ya da ailemizin bildiği bir türkü de ortak mirasımızdır. UNESCO listeleri yalnızca bazı ögeleri kapsar.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Çay kültürü, Türkiye ile Azerbaycan’ın ortak mirası olarak UNESCO listesine alınmıştır.
• Çay kültürü misafirperverliğin ve sohbetin simgesidir; iki ülkenin ortak dosyasıyla listeye girmiştir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkemizde kültürel miras ögelerinin korunmasında valiliklerin ve belediyelerin de görevleri vardır.
• Kültür ve Turizm Bakanlığının yanında valilikler, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları da mirası korur.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Restorasyonda tarihî yapı, en yeni ve en parlak malzemelerle baştan sona değiştirilir.
• Restorasyonun amacı yapıyı aslına uygun biçimde onarmaktır; eski görünümü korunur.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi bir tarihî mekândır?
• Müzede sergilenen bir Selçuklu sikkesi
• Saray müzesindeki bir padişah kaftanı
• Eski bir kentin kalıntılarının bulunduğu ören yeri
• Kütüphanede saklanan el yazması bir kitap
• C
• Tarihî mekân, geçmişte yaşamış insanların kalıntılarının ve izlerinin bulunduğu alandır. Diğer seçenekler dönemin yaşayışını anlatan tarihî eserlerdir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi somut olmayan kültürel miras ögelerimizden biri değildir?
• Karagöz
• Nemrut Dağı
• Türk kahvesi kültürü
• Hıdrellez
• B
• Nemrut Dağı’ndaki heykeller ve anıt mezar elle tutulan, gözle görülen somut bir mirastır. Diğerleri yaşanarak aktarılan geleneklerdir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bu kervansarayın taş süslemelerinde farklı kültürlerden ustaların izleri var. Yapı, kültürlerin birbirinden nasıl etkilendiğini gösteriyor.
• Bir öğrencinin araştırma notu
• Bu not, UNESCO’nun hangi ölçütüne en çok uyar?
• Eşsiz bir doğal güzelliğe sahip olmak
• İnsanlık tarihinin en eski dönemini göstermek
• Dünya için önemli bir savaşla bağlantılı olmak
• Kültürler arasındaki etkileşimi yansıtmak
• D
• Not, yapının süslemelerinde farklı kültürlerin birbirini etkilediğini vurguluyor. Bu, kültürler arası etkileşim ölçütüne uyar.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Ören yerine geldik çocuklar. Gezerken mirasımızı korumayı unutmayalım!
• Aşağıdaki davranışlardan hangisi mirası korumaya yöneliktir?
• Uyarı levhalarına uyup belirlenen yoldan yürümek
• Hatıra olsun diye küçük bir taş parçasını cebine koymak
• Daha güzel fotoğraf için kalıntıların üstüne çıkmak
• Adını tarihî bir duvara kazıyarak iz bırakmak
• A
• Kurallara uymak eserlerin zarar görmesini önler. Taş koparmak, kalıntılara çıkmak ve duvara yazı kazımak mirasa kalıcı zarar verir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilde her yıl düzenlenen geleneksel bir şenliğe çevre illerden ve yurt dışından pek çok kişi geliyor. Şenlik boyunca insanlar birlikte eğleniyor, kentin esnafı da kazanıyor.
• Bu bilgilere göre ortak miras ögeleri için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Yalnızca yaşlı insanların ilgisini çeker.
• İnsanları bir araya getirir, ekonomiye katkı sağlar.
• Yalnızca o ilde yaşayanları ilgilendirir.
• Zamanla önemini yitirip unutulur.
• B
• Şenliğe farklı yerlerden insanlar katılıyor (bir araya getirir), esnaf kazanıyor (ekonomiye katkı). Diğer yargılara bu bilgilerden ulaşılamaz.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Eren, ilindeki eski taş köprü için bir broşür hazırlıyor ve köprünün UNESCO listesine girmesini istiyor.
• Eren’in yazdığı cümlelerden hangisi bu isteği destekleyen bir gerekçedir?
• “Köprü, şehir merkezine yürüyerek yarım saat uzaklıktadır.”
• “Köprünün fotoğrafını geçen yaz ailemle birlikte çektim.”
• “Köprü yüzyıllardır ayakta ve ustalarımızın becerisini gösteriyor.”
• “Köprünün hemen yanında güzel bir çay bahçesi bulunuyor.”
• C
• Gerekçe, bir isteği destekleyen sebeptir. C, köprünün neden korunmaya değer olduğunu gösteriyor.

60. Kim bilecek?

• Kral ya da soyluların mezar odasının üstüne yapılan yapay tepeye ne ad verilir?
• Tümülüs
• Giresun’da kuşaktan kuşağa aktarılan ve UNESCO’nun acil koruma listesine alınan iletişim biçimi hangisidir?
• Islık dili (kuş dili)
• Peri bacalarıyla ünlü ve Dünya Mirası Listesi’nde yer alan yöre hangisidir?
• Kapadokya (Göreme)

61. Gelecek derse hazırlanalım

• Anadolu’daki ilk yerleşim yerleri hangileridir?
• Avcı-toplayıcı insanlar nerede barınır, nasıl beslenirdi?
• Çatalhöyük’te insanlar evlerine nereden giriyordu?
• Binlerce yıl önceki insanların hayatını hangi bilim dalı sayesinde öğreniyoruz?
• Çatalhöyük ya da Göbeklitepe’ye ait bir görsel bul. Gördüğün yapılara bakarak orada insanların nasıl yaşamış olabileceğini tahmin et ve not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.3.2 “Anadolu’nun İlk Yerleşim Yerlerinde Sosyal Hayat”. Bu derste haritada gördüğümüz Göbeklitepe ve Çatalhöyük yeni konunun merkezinde; arkeoloji, höyük, avcı-toplayıcı toplum ve yerleşik hayat kavramları işlenecek.

62. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.5.3.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Güncel bilgiler
• UNESCO listelerindeki sayılar 2025 sonu itibarıyladır (UNESCO, Kültür ve Turizm Bakanlığı duyuruları). Karain Mağarası aday (geçici) listededir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

63. Görsel kaynakları

• Peri bacaları ve kayaya oyulmuş odalar, Zelve (Kapadokya)
• Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Zelve, Cappadocia 15.jpg
• Bağlama ailesinden sazlar: cura, çöğür, bağlama ve divan sazı
• Sven Kraus · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Cura cogur baglama divan saz.jpg
• Selimiye Camii, Edirne
• Hamdigumus · CC0 · Wikimedia Commons: Selimiye Cami, Mimar Sinan'ın Ustalık Eseri 2015.jpg
• Mostar Köprüsü, Bosna-Hersek
• Berthold Werner · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mostar Stari Most BW 2024-10-01 13-03-38.jpg
• Çin Seddi, Mutianyu (Pekin yakınları)
• Velatrix · CC0 · Wikimedia Commons: Great Wall of China July 2006.JPG
• Pehlevanlık: geleneksel zorkhana oyunları, Azerbaycan
• G.Fargana · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Traditional zorkhana games.jpg
• Ceviche (seviçe), Peru
• MINISTERIO DE LA PRODUCCIÓN - PRODUCE · Kamu malı · Wikimedia Commons: Ceviche peruano es inscrita en la Lista Representativa de Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad - 53381967964.jpg
• Nemrut Dağı’nda dev taş başlar ve tümülüs, Adıyaman
• Ferit Gölgül · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Nemrut Dağı 2.jpg
• Eşrefoğlu Camii’nin ahşap direkleri, Beyşehir (Konya)
• Basak · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Esrefoglu5.jpg
• Karain Mağarası’nın girişi, Antalya
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Karain Mağarası 3757.jpg