6. Sınıf Birlikte Yaşamak Sunusu: Değişen Gruplar ve Roller

1. Dün, Bugün, Yarın: Gruplarım ve Rollerim

• Dün, Bugün, Yarın:
• Gruplarım ve Rollerim
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Birlikte Yaşamak Sunusu
• Dün bebektik, bugün öğrenciyiz, yarın kim olacağız? Gruplarımız ve rollerimiz zamanla nasıl değişir?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 1. öğrenme alanı “Birlikte Yaşamak”. Öğrenme çıktısı SB.6.1.1 (2026-2027 yıllık planında 1–2. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) varsayımda bulunma (Giriş ve Bölüm 1), b) grupları ve rolleri listeleme (Bölüm 1–2), c) karşılaştırma (Bölüm 3), d) geleceğe yönelik önermede bulunma (Bölüm 4), e) değerlendirme (Bölüm 4 sonu). Sunudaki kişiler, söyleşiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: Hakkâri’de halı dokuma geleneğini torununa aktaran bir nine (2019). “Bu nine dokumayı çocukken kimden öğrenmiş olabilir? Torunu yıllar sonra kime öğretecek?” sorularıyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Beş yaşındayken üyesi olduğun gruplarla bugünkü grupların aynı mı?
• Yirmi yıl sonra hangi gruplarda, hangi rollerde olacaksın?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Rollerimizi kim belirler?
• Ne?
• Rol ne demektir?
• Nerede?
• Hangi gruplarda rol alırız?
• Ne zaman?
• Rollerimiz ne zaman değişir?
• Nasıl?
• Yeni bir role nasıl hazırlanırız?
• Neden?
• Roller neden zamanla değişir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin; bu tahminler Bölüm 1’in sonunda kuracağımız varsayımın ilk adımıdır (süreç bileşeni a). Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonunda “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Gruplarım ve rollerim
• Grup, rol, aynı anda birçok rol, doğuştan ve sonradan
• Hayat boyu gruplar
• Aileden meslek hayatına gruplar ve roller
• Dünden bugüne
• Söyleşi, karşılaştırma, değişimin nedenleri
• Geleceğe bakış
• Hayalimdeki meslek, hayat şeridi, rapor
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Gruplarım ve rollerim

• Bugün hangi grupların üyesiyiz? Bu gruplarda hangi görevleri üstleniyoruz?
• Grup ve rol
• Bir günde birçok rol
• Hangi rol, hangi grup?
• Doğuştan ve sonradan
• Hak ve sorumluluk
• Varsayımımız

Öğretmene not: Bölüm kapağı: 2015 Avrupa Oyunları’nda (Bakü) Türkiye ile Polonya arasındaki kadınlar voleybol finali; kırmızı formalılar Türkiye Kadın Millî Voleybol Takımı. Öğrencilere sorun: Bir voleybol takımında herkes aynı işi mi yapar? (Hücum eden, blok yapan, pasör, libero gibi farklı görevler vardır.)

5. Grup nedir, rol nedir?

• Doğduğumuz anda bir grubun üyesi oluruz: ailemizin. Hayatımız boyunca da yeni gruplara katılırız.
• Grup
• Ortak bir amacı, ilgisi ya da bağı olan insanlar
• Üyeleri birbiriyle konuşur, iş birliği yapar.
• Örnek: aile, sınıf, takım, koro, kulüp
• Rol
• Grupta üstlendiğimiz görev
• Her rolden beklenen davranışlar vardır.
• Örnek: abla, öğrenci, kaptan, solist, nöbetçi
• Sınıfımız bir grup mu? Sınıfımızda hangi rolleri görüyorsun?
• Evet, ortak amacımız öğrenmek. Öğretmen, öğrenci, sınıf başkanı ve nöbetçi gibi roller var.

Öğretmene not: Grup ile kalabalığı karşılaştırın: Otobüs durağında bekleyenler bir grup değildir, çünkü ortak bir amaç için birlikte hareket etmezler. Bir futbol takımının ise ortak amacı, kuralları ve rolleri vardır. Tiyatro benzetmesi de işe yarar: Sahnede her oyuncunun bir rolü olduğu gibi, gruplarda da herkesin bir rolü vardır.

6. Örnek olay: Zehra’nın bir günü

• Günüm çok dolu geçiyor! Evde, okulda ve spor salonunda farklı görevlerim var. Hepsini zamanında yapmaya çalışıyorum.
• Zehra
• 6. sınıf öğrencisi, Konya
• Saat saat Zehra
• 07.30
• Küçük kardeşini okul servisine bindiriyor.
• 10.00
• Bu hafta sınıfın nöbetçisi; teneffüste sınıfı havalandırıyor.
• 16.30
• Okulun voleybol takımıyla antrenmana çıkıyor.
• 20.00
• Babaannesini arayıp hâlini hatırını soruyor.
• Zehra bir gün içinde hangi gruplarda, hangi rolleri üstleniyor?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: ailede abla (07.30), sınıfta öğrenci ve nöbetçi (10.00), voleybol takımında oyuncu (16.30), akrabalar arasında torun (20.00). Sonra aynı soruyu öğrencilerin kendilerine sorun: “Dün sabahtan akşama kadar hangi rolleri üstlendin?”

7. Aynı anda birçok rol

• Bir insan aynı anda birçok grubun üyesidir.
• Bulunduğumuz yere göre rolümüz değişir: Evde kardeş, okulda öğrenci, sahada oyuncu oluruz.
• Bütün rollerimize zaman ayırmak için planlı olmalıyız.
• Bir rol için ötekini ihmal etmemek, rollerimizi dengelemek önemlidir.
• Üye
• Bir gruba katılmış, o grubun parçası olan kişi.
• Takım antrenmanı ile proje ödevin aynı akşama denk gelirse ne yaparsın?
• Zamanımı planlarım. Gerekirse öğretmenimle ve antrenörümle konuşup ikisine de vakit ayırırım.

8. Hangi rol, hangi grupta?

• Etkinlik · Eşleştirelim
• Soldaki rollerin hangi gruba ait olduğunu tahmin et, sonra birlikte kontrol edelim.
• Kaleci, forvet, kaptan
• Spor takımı
• Solist, korist
• Koro ya da müzik grubu
• Nöbetçi, sınıf başkanı
• Sınıf
• Kuzen, yeğen, torun
• Akrabalar

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini isteyin. Ardından soruyu tersine çevirin: “Bir sivil toplum kuruluşunda hangi roller olur?” (gönüllü, üye, başkan). Süreç bileşeni b: farklı grupları ve bu gruplardaki rolleri listeleme.

9. Benim gruplarım, benim rollerim

• Etkinlik · Listeleyelim
• Defterinin sayfasını ikiye böl. Soluna üyesi olduğun grupları, sağına bu gruplardaki rollerini yaz.
• Aile: evlat, kardeş, abla, ağabey…
• Akrabalar: torun, yeğen, kuzen…
• Okul: öğrenci, nöbetçi, sınıf başkanı…
• Arkadaşlar: oyun arkadaşı, sırdaş, planlayıcı…
• Kulüp ve takım: oyuncu, kaptan, korist…
• Etkileşim
• İnsanların birbirini etkilemesi; birlikte konuşup birlikte iş yapması.
• Listendeki rollerden hangisi sana en çok sorumluluk yüklüyor? Neden?

Öğretmene not: Süreç bileşeni b (grupları ve rolleri listeleme). Program, öğrencilere bu rollere geçmişte de sahip olup olmadıklarının sorulmasını önerir: İlkokulda sınıf başkanı olan var mı? Bir takımda oynayan? Listeleri saklayın; Bölüm 4’teki “Hayat şeridimi hazırlıyorum” etkinliğinde “Bugün” kısmına aktarılacak.

10. Doğuştan ve sonradan kazanılan roller

• Bazı rollere doğduğumuzda sahip oluruz. Bazılarını ise çalışarak, seçilerek ya da isteyerek sonradan kazanırız.
• Doğuştan gelen roller
• Evlat: Bir anne babanın çocuğu olarak doğarız.
• Torun, kardeş, yeğen gibi aile ve akraba rolleri
• Bu rolleri biz seçmeyiz.
• Sonradan kazanılan roller
• Öğrenci, sınıf başkanı, takım kaptanı, gönüllü
• Öğretmen, doktor, çiftçi gibi meslek rolleri
• Çabamızla ve isteğimizle kazanırız.
• Can’ın torun olmasıyla okul korosunda solist olması arasındaki fark nedir?
• Torunluk doğuştan gelir. Solist olmak için ise çalışmış ve seçilmiştir; bu rolü sonradan kazanmıştır.

Öğretmene not: Ünite değerlendirmelerinde sık yoklanan bir ayrım. Kardeş ya da yeğen olmak bazen doğumdan sonra başlar (ör. bir kardeş dünyaya gelince); yine de bu rolleri seçmez, çabayla kazanmayız. Bu yüzden aileden gelen roller doğuştan gelenler arasında sayılır. Sonradan kazanılan rollere ise kendi isteğimizle katıldığımız gruplarda sahip oluruz.

11. Her rol hak ve sorumluluk getirir

• Bir gruba katılınca grup bize bazı haklar tanır. Biz de gruba karşı bazı sorumluluklar üstleniriz.
• Grup
• Ben
• Grup bana haklar tanır
• Okul: eğitim alma hakkı
• Kütüphane: kitap ödünç alma hakkı
• Ben sorumluluklarımı yerine getiririm
• Derslere hazırlıklı gelirim.
• Kitabı zamanında ve özenle geri veririm.
• Hak
• Kişinin kurallar ve yasalarla güvence altına alınmış imkân ve yetkileri.
• Hakkını kullanan, sorumluluğunu da yerine getirmelidir. Rol değişince ikisi de değişir.

Öğretmene not: Hak ve sorumluluk 5. sınıfta ayrıntılı işlendi; burada amaç, Bölüm 3’teki karşılaştırmaya (rollerin zaman, hak ve sorumluluk açısından değişimi) zemin hazırlamak. Öğrencilere sorun: Sınıf başkanı seçilince hangi yeni hak ve sorumluluklar gelir? (Sınıf adına söz almak; arkadaşlarının isteklerini öğretmene doğru aktarmak.)

12. Bir varsayım kuralım

• Etkinlik · Varsayım
• Varsayım
• Bir soruya araştırmadan önce verdiğimiz, doğruluğunu sonra sınayacağımız ön cevap.
• Rollerimiz değişir mi?
• Bugünkü grupların ve rollerin on yıl sonra da aynı mı olacak? Varsayımını nedeniyle birlikte yaz.
• Örnek: “Büyüdükçe yeni gruplara katılırız. Bazı rollerimiz değişir, bazıları ömür boyu sürer.”
• Nasıl sınarız?
• Varsayımımızın doğru olup olmadığını anlamak için hangi kanıtları toplayabiliriz?
• Aile büyükleriyle söyleşi yaparız, eski fotoğraflara bakarız, farklı yaşlardaki insanların rollerini karşılaştırırız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a (varsayımda bulunma). Her öğrenci varsayımını küçük bir kâğıda yazıp bir zarfa koysun. Bölüm 3’te kanıt toplayacak, Bölüm 4’teki değerlendirme raporunda zarfı açıp varsayımını sınayacaksınız.

13. Hayat boyu gruplar

• Doğduğumuz günden yaşlılığa kadar hangi gruplara katılır, hangi rolleri üstleniriz?
• Aile
• Akrabalar
• Arkadaşlar
• Okul, kulüp, takım
• Gönüllü gruplar
• Meslek grupları

Öğretmene not: Bölüm kapağı: bakır bir kazanı kalaylayan yaşlı bir usta. Öğrencilere sorun: Bu usta mesleğe başladığında hangi roldeydi? Hayatı boyunca başka hangi gruplarda yer almış olabilir?

14. İlk grubumuz: Aile

• Doğar doğmaz katıldığımız ilk grup ailemizdir.
• Ailede evlat, kardeş, abla ya da ağabey rollerini üstleniriz.
• Dürüstlüğü, saygıyı ve sorumluluğu ilk kez anne babamızdan öğreniriz.
• Kardeşlerimizle paylaşmayı ve dayanışmayı yaşayarak öğreniriz.
• Aile
• Evlilik ve kan bağıyla kurulan, toplumun en küçük ve temel birimi.
• Ailende senden beklenen görevler neler? Sen büyüdükçe bu görevler nasıl değişti?
• Örnek: Küçükken yalnızca oyuncaklarımı toplardım. Şimdi sofrayı kuruyor, kardeşime ders çalıştırıyorum.

Öğretmene not: Ailedeki ilk roller, ilk sosyal deneyimlerimizi ve temel ilişki becerilerimizi oluşturur. Öğrencilere evde üstlendikleri görevlerin yaşlarıyla birlikte nasıl arttığını sorun; konu boyunca vurgulanacak “roller zamanla değişir” fikrinin ilk örneği budur.

15. Akrabalar: Geniş bir aile

• Aramızda kan bağı ya da evlilik yoluyla yakınlık olan kişiler akrabalarımızdır.
• Akrabalık rolleri
• Torun, yeğen, kuzen; ileride amca, dayı, hala, teyze, dede, nine…
• Öğrendiğimiz değerler
• Büyüğe saygı, küçüğe sevgi, paylaşma ve dayanışma
• Aidiyet
• Bir aileye, bir gruba ait olduğumuzu hissetmek
• Bugün “yeğen” olan biri ileride hangi akrabalık rollerini üstlenebilir?
• Kardeşi çocuk sahibi olunca amca, dayı, hala ya da teyze; kendi çocukları ve torunları olunca anne, baba, dede ya da nine olur.

Öğretmene not: Akrabalık rolleri zaman içindeki değişimi çok iyi gösterir: Aynı kişi önce torun ve yeğen, sonra amca ya da teyze, en sonunda dede ya da nine olabilir. Akrabalar arasında sevgi, saygı ve şefkat güçlüdür; bu grupta öğrendiğimiz değerler toplumsal ilişkilerimizi de güçlendirir.

16. Arkadaş gruplarında roller

• Arabulucu
• Küsen arkadaşlarını dinler, onları barıştırmaya çalışır.
• Planlayıcı
• Buluşmanın gününü, saatini ve yerini ayarlar.
• Neşe kaynağı
• Herkesi güldürür, morali bozulana destek olur.
• Sırdaş
• Derdini anlatan arkadaşını sabırla dinler, sırrını saklar.
• Arkadaş grubundaki rolün hep aynı mı kaldı, yoksa zamanla değişti mi?
• Arkadaşlarımızla geçirdiğimiz zaman bize paylaşmayı, empatiyi ve iş birliğini öğretir.

Öğretmene not: Arkadaş gruplarındaki roller resmî değildir ve kolayca değişebilir: Bugün planlayıcı olan, yarın arabulucu olabilir. Arkadaş grupları sosyalleşmemize, iletişim becerilerimize ve duygusal gelişimimize katkı sağlar.

17. Okulda, kulüpte, takımda

• Hayatımızın önemli bir bölümü okulda geçer. Okulun içinde de birçok küçük grup vardır.
• Sınıf: öğrenci, nöbetçi, sınıf başkanı
• Müzik grubu: solist, korist, bağlama ya da gitar çalan
• Spor takımı: kaptan, kaleci, forvet, pasör
• Proje takımı: araştırmacı, sunucu, takım lideri
• Kulüp: kulüp başkanı, sekreter, üye
• Sosyalleşme
• Kişinin toplumun kurallarını ve değerlerini edinerek toplumla uyum içinde yaşamayı öğrenmesi.
• Bu rollerden hangilerini daha önce üstlendin? Hangisini denemek isterdin?

Öğretmene not: Programdaki uygulama: Öğrencilere yazılı ve görsel kaynaklardaki rollere geçmiş yaşantılarında sahip olup olmadıkları sorulur. Parmak kaldırarak sayım yapabilirsiniz: “Bir koroda ya da müzik grubunda yer alanlar?”, “Bir proje takımında çalışanlar?” Okuldaki rollerin hem akademik hem sosyal gelişimimize katkısını vurgulayın.

18. Gönüllü gruplar: Sivil toplum

• Bazı gruplara bir karşılık beklemeden, gönüllü olarak katılırız.
• Fidan diken, hayvanları koruyan, afette yardım eden sivil toplum kuruluşları vardır.
• Bu gruplarda gönüllü, proje sorumlusu ya da lider olabiliriz.
• Gönüllülük topluma katkımızı ve aidiyet duygumuzu güçlendirir.
• Sivil toplum kuruluşu (STK)
• İnsanların ortak bir amaç için gönüllü olarak kurduğu, kâr amacı gütmeyen dernek ve vakıflar.
• Okulunda bir gönüllü grup kurulsa hangi amaçla çalışmasını isterdin? Sen hangi rolü üstlenirdin?

Öğretmene not: Türkiye’de Kızılay, Yeşilay, TEMA Vakfı ve AKUT tanınmış sivil toplum kuruluşlarındandır. Ders kitabı ayrıca, katılımcıların görüş ve deneyim paylaştığı odak gruplarından söz eder; bu gruplarda lider, araştırmacı ya da proje koordinatörü olunabilir. Bunları okuldaki proje ve kulüp çalışmalarıyla ilişkilendirin.

19. Yetişkinlikte meslek grupları

• Çalışan oluruz
• Eğitimimizi tamamlayınca iş hayatına atılır, bir meslek grubuna katılırız.
• Geçimimizi sağlarız
• Çalışarak kazanır, kendimizin ve ailemizin ihtiyaçlarını karşılarız.
• Kuralları vardır
• Her mesleğin kendine özgü kuralları ve çalışma saatleri vardır.
• Rolümüz gelişir
• Çırak usta olur; çalışan zamanla yönetici olabilir.
• Çevrende işindeki rolü zamanla değişen birini tanıyor musun?
• Örnek: Hemşire olarak başlayan teyzem, yıllar sonra hastanede sorumlu hemşire oldu.
• Meslek hayatında iş birliği, iletişim ve liderlik gibi beceriler kazanırız.

Öğretmene not: Ders kitabı meslek gruplarını, yetişkinlikte geçimimizi sağlayan, toplumdaki konumumuzu (statümüzü) etkileyen ve kendine özgü kuralları olan gruplar olarak anlatır. Çiftçi, öğretmen, veteriner, pilot, terzi gibi meslekleri örnek verip her meslek grubunda hangi rollerin bulunduğunu sorun (ör. hastanede doktor, hemşire, başhekim).

20. Bakırcılar çarşısında iki kuşak

• Meslek grupları
• Bakırcılar çarşısında baba ve oğul, Kahramanmaraş
• Oğul bakırı çekiçle işliyor, babası dükkânın önünde oturuyor. İkisi de aynı meslek grubunda.
• Zanaatlarda çırak çoğu zaman ustasının yanında öğrenir; yıllar sonra kendisi usta olur.
• Meslek kuşaktan kuşağa geçerken roller de yer değiştirir.
• Sizce yıllar önce bu dükkânda roller nasıldı?
• Kesin bilemeyiz ama tahmin edebiliriz: Belki baba ustaydı, oğul onun yanında çıraktı. Bugün işi oğul sürdürüyor.

Öğretmene not: Fotoğrafın Commons açıklamasına göre Kahramanmaraş’taki bakırcılar çarşısında bir baba ile oğlu bakırcılık yapıyor. Öğrencilerden fotoğraftaki ipuçlarına dayanarak tahmin yürütmelerini isteyin (varsayım). Geleneksel zanaatlarda meslekte ilerleme çıraklık, kalfalık ve ustalık basamaklarıyla olur.

21. Bir ömür boyunca gruplar ve roller

• Okul öncesi
• Evlat, kardeş, torun
• Okul yılları
• Öğrenci, oyuncu, kulüp üyesi
• Gençlik
• Üniversiteli, gönüllü, ilk iş
• Yetişkinlik
• Çalışan, anne ya da baba, komşu
• Yaşlılık
• Emekli, dede ya da nine
• Her dönemde var olan grup hangisi?
• Sayılar yaşı gösterir; yaşlar yaklaşıktır.

Öğretmene not: Şerit, bir insanın hayatındaki grupları ve rolleri gösteren örnek bir özettir; yaş sınırları kişiden kişiye değişir. Son soru: Her dönemde var olan grup ailedir. Öğrencilere sorun: Hangi dönemde en çok yeni gruba katılırız? Bölüm 4’te öğrenciler kendi hayat şeritlerini hazırlayacak.

22. Dünden bugüne: Roller değişir

• Aile büyüklerimizin grupları ve rolleri yıllar içinde nasıl değişti? Kanıt toplayalım.
• Söyleşi
• Bir ömrün rolleri
• Geçmiş ve bugün
• Aynı rol, yeni sorumluluk
• Değişimin nedenleri
• Aile birliği

Öğretmene not: Bölüm kapağı: 1931 tarihli bir Millet Mektebi şehadetnamesi (Samsun Kent Müzesi). Belge, derslere devam edip sınavda yeni harflerle Türkçe okuyup yazabildiğini gösteren bir yetişkine verilmiştir; fotoğraftaki takım elbiseli kişi belgenin sahibidir. Belgedeki doğum yılı “317” diye yazılmıştır: Eski takvimdeki 1317 yılı, 1900 dolaylarına denk gelir. Yani bu kişi 1930–1931’deki derslere 30 yaşlarındayken katılmış, yetişkin yaşta öğrenci olmuştur. Konu Bölüm 3’ün “Yetişkinler de öğrenci oldu” slaytında açılıyor.

23. Bir aile büyüğüyle söyleşi

• Etkinlik · Söyleşi
• Annenle, babanla ya da bir akrabanla konuş. Geçmişten bugüne hangi gruplarda, hangi rollerde olduğunu öğren.
• Çocukken hangi oyunları oynardın, kimlerle arkadaşlık ederdin?
• Okulda hangi görevleri üstlendin?
• Hangi mesleği seçtin? İşindeki rolün zamanla değişti mi?
• Hangi gönüllü gruplarda, derneklerde yer aldın?
• Bugün hangi gruplardasın? Senden neler bekleniyor?
• Söyleşi
• Bir kişiyle önceden hazırlanmış sorular üzerinden yapılan sohbet, görüşme.
• Söyleşi kuralları
• Önceden izin al, cevapları not et, sözünü kesme, sonunda teşekkür et.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin anne, baba ya da bir akrabanın geçmişten bugüne dâhil olduğu grupları ve rollerini listelemesini önerir (süreç bileşeni b). Söyleşiyi bir önceki dersin sonunda ödev olarak verebilirsiniz. Öğrenciler cevapları “Dâhil olduğu grup – Üstlendiği rol” başlıklı iki sütunlu bir tabloya yazsın.

24. Örnek söyleşi: Hatice Nine

• Bir ömürden beş durak
• Hatice Nine
• 1958 doğumlu
• Emekli öğretmen, Rize
• Köyündeki ilkokula başladı; okul korosunun en küçük üyesi oldu.
• Öğretmen oldu ve bir meslek grubuna katıldı.
• Evlendi; birkaç yıl sonra anne oldu.
• Okulunda müdür yardımcısı oldu; sorumlulukları arttı.
• Emekli oldu. Bugün torunlarının ninesi, mahallesindeki bir derneğin gönüllüsü.
• Kronoloji
• Olayların oluş sırasına göre, tarih sırasıyla dizilmesi.

Öğretmene not: Hatice Nine kurgusal bir örnektir. Olayları okurken her yılın yanına grup ve rolü yazın: 1964 okul ve koro (öğrenci, korist), 1980 meslek grubu (öğretmen), 1983 aile (eş, sonra anne), 2001 okul yönetimi (müdür yardımcısı), 2016 geniş aile ve dernek (nine, gönüllü). Ardından öğrencilerden kendi söyleşilerinden bir örnek isteyin.

25. Geçmiş ve bugün: Karşılaştıralım

• Etkinlik · Karşılaştırma tablosu
• Hatice Nine’nin geçmişteki ve bugünkü rollerini hak ve sorumluluk açısından karşılaştıralım.
• Geçmişte: Öğrenci (1964)
• Grup: köy okulu ve okul korosu
• Hak: eğitim almak, oyun oynamak
• Sorumluluk: derse hazırlanmak, provalara katılmak
• Bugün: Emekli nine (2026)
• Grup: geniş aile ve bir dernek
• Hak: emekli aylığı almak, dinlenmek
• Sorumluluk: deneyimini torunlarına aktarmak, derneğe destek olmak
• Hatice Nine’nin hangi rolleri değişti? Hangi rolü hayat boyu sürüyor?
• Önce öğrenciydi; sonra öğretmen, yönetici ve emekli oldu. Ailede de anne ve nine oldu. Ailesinin bir üyesi olmayı ise hayat boyu sürdürüyor.

Öğretmene not: Program, söyleşide listelenen grupların ve rollerin değişiminin zaman, hak ve sorumluluk açısından bir karşılaştırma tablosuyla incelenmesini önerir (süreç bileşeni c). Öğrenciler kendi söyleşilerindeki kişi için “Geçmiş” ve “Günümüz” sütunlu aynı tabloyu defterlerine çizsin.

26. Aynı rol, değişen sorumluluklar

• Bazı rollerimiz hayat boyu sürer ama sorumlulukları zamanla değişir. “Evlat” rolüne bakalım.
• Çocuk evlat
• Anne baba
• Anne babasını dinler, ev işlerine yardım eder
• Odasını toplar, kurallara uyar
• Anne babası da ona bakar, onu korur
• Yetişkin evlat
• Yaşlı anne baba
• Anne babasının bakımına destek olur
• Onları sık sık ziyaret eder
• Doktora götürür, ihtiyaçlarını karşılar
• Hayat boyu süren rol
• Adı değişmeden ömür boyu bizimle kalan rol; evlat ya da kardeş olmak gibi.
• Rolün adı aynı kalsa da sorumlulukları zamanla değişebilir.

Öğretmene not: Bu ayrım ünite değerlendirmelerinde sıkça yoklanır. Başka bir örnek isteyin: Kardeş rolü çocuklukta oyun ve paylaşmadır; yetişkinlikte zor günlerde birbirine destek olmaya dönüşür.

27. Dedemin çocukluğu, benim çocukluğum

• Gruplar da değişir
• Zaman geçtikçe yalnızca rollerimiz değil, grupların kendisi de değişir. Kurgusal bir söyleşiden notlar:
• Dedemin çocukluğu (1960’lar)
• Saklambaç, çelik çomak oynayan mahalle arkadaşları
• Okuldan sonra tarlada ailesine yardım
• Uzaktaki akrabalarla mektupla haberleşme
• Benim çocukluğum (bugün)
• Okul takımları, kurslar ve kulüpler
• Sınıfın ve ailenin mesaj grupları
• Uzaktaki akrabalarla görüntülü konuşma
• Sence elli yıl sonra çocukların grupları nasıl olacak? Bir varsayımda bulun.
• Örnek: Belki farklı ülkelerden çocuklarla ortak proje yapan çevrim içi kulüpler olacak. Ama aile yine ilk grubumuz olacak.

Öğretmene not: Söyleşi kurgusaldır; aileden aileye büyük farklar olabilir. Öğrencilerin kendi söyleşilerinden örneklerle karşılaştırın. Dijital gruplarda da nezaket, mahremiyet ve güvenlik kurallarına uyulması gerektiğini hatırlatın.

28. Okul müzesinde dünün sınıfı

• Kayseri Lisesi Müzesi’nde eski bir sınıfın canlandırması
• Ahşap sıralar, duvarda haritalar: Müze eski bir sınıfı balmumu heykellerle canlandırıyor.
• Zamanla okul binaları, ders araçları ve kıyafetler değişti.
• Öğrenci rolünün özü ise sürüyor: öğrenmek, kurallara uymak, sorumluluk almak.
• Bu sınıfı kendi sınıfınla karşılaştır. Neler değişmiş, neler aynı kalmış?
• Sıralar, araçlar ve kıyafetler değişmiş. Sınıf grubu ile öğretmen ve öğrenci rolleri ise sürüyor.

Öğretmene not: Kayseri Lisesi Müzesi, okulun eski bir sınıfını balmumu öğrenci heykelleriyle canlandırır. Commons’taki açıklamalara göre heykellerin bir kısmı, okulun yıllar sonra tanınmış bir şair ya da devlet adamı olan eski öğrencilerini gençlik hâlleriyle gösterir: Bu okulda okumuş öğrencilerin rolleri de zamanla değişmiştir. Fotoğrafı bir kanıt gibi kullanın: Sınıf grubu sürse de koşullar ve beklentiler zamanla değişir. Öğrencilerden aile büyüklerine okul yıllarındaki sınıflarını sormalarını isteyin.

29. Rollerimizi neler değiştirir?

• Yaşın ilerlemesi
• Büyüdükçe yeni görevler üstleniriz: bebeklikten okul çağına, oradan gençliğe.
• Eğitim
• Bir okulu bitirip yenisine başlarız; yeni sınıflara ve kulüplere katılırız.
• Meslek
• İş hayatına atılır, çalışan oluruz; zamanla yönetici olabiliriz.
• Aile kurmak
• Evlenir, anne ya da baba oluruz; ailedeki rollerimiz çoğalır.
• Taşınma
• Yeni bir şehirde yeni komşular, yeni okul ve yeni arkadaşlar ediniriz.
• İlgi ve yetenek
• Sevdiğimiz bir spor ya da sanat için takıma, koroya, kulübe katılırız.

Öğretmene not: Kartları açtıktan sonra sorun: “Senin rollerin en son ne zaman değişti? Bunun nedeni neydi?” (Örnek: Ortaokula başladım, satranç kulübüne katıldım; nedenleri eğitim ve ilgi.) Emeklilik ya da bir kardeşin doğması da rollerimizi değiştirebilir. Öğrencilerden Hatice Nine’nin şeridindeki değişimlerin nedenini bu kartlarla eşleştirmelerini isteyin (1980 meslek, 1983 aile kurmak, 2016 emeklilik).

30. Yetişkinler de öğrenci oldu

• Dünden bugüne
• Atatürk yeni Türk harflerini halka öğretirken (1928)
• Yeni Türk harfleri 1928’de kabul edildi. Yeni harfleri öğrenmek için büyükler de öğrenci oldu.
• Millet Mektepleri’nde gençler ve yetişkinler yeni harfleri öğrendi.
• Atatürk de harfleri halka kendisi öğretti; ona Başöğretmen unvanı verildi.
• Bu örnek, rollerin her yaşta değişebileceğini nasıl gösterir?
• Yetişkinler öğrenci, devletin başındaki Atatürk ise öğretmen oldu. Yeni bir durum yeni roller getirdi.

Öğretmene not: Fotoğrafın tarihi 20 Eylül 1928’dir (MEB’in Atatürk fotoğraf arşivi de bu kareyi bu tarihle verir). Commons açıklaması yerini Kayseri olarak gösterir; aynı yerde çekilmiş başka bir karenin üzerinde de yer adı Kayseri, tarih 20-9-1928 olarak yazılıdır. Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun 1 Kasım 1928’de kabul edildi; Millet Mektepleri 1 Ocak 1929’da açıldı. Atatürk’ün Millet Mektepleri Başöğretmenliğini kabul ettiği 24 Kasım, 1981’den beri Öğretmenler Günü olarak kutlanır. Bölüm 3’ün kapak görseli, bu okullardan birinde yeni harflerle okuyup yazmayı öğrenen bir yetişkine verilen 1931 tarihli belgedir.

31. Değişim doğal bir süreçtir

• Fidan büyüyüp ağaç olur; insan da büyüdükçe yeni rollere hazırlanır.
• Bazı gruplardan ayrılır, yenilerine katılırız: İlkokul biter, ortaokul başlar.
• Her yeni rol, yeni haklar ve yeni sorumluluklar getirir.
• Değişimden korkmak yerine yeni rolümüze hazırlanmak bizi güçlendirir.
• Değişim
• Bir şeyin zaman içinde başka bir duruma geçmesi.
• Ağaç yaşken eğilir.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: İyi alışkanlıklar ve beceriler küçük yaşta kazanılır. Bugün üstlendiğimiz görevler, ileride üstleneceğimiz rollere hazırlanmamızı sağlar. Öğrencilerden ortaokula başlarken neler hissettiklerini ve yeni rollerine nasıl alıştıklarını anlatmalarını isteyin.

32. Rol paylaşımı ve aile birliği

• Örnek olay
• Pazar sabahı
• Annesi kahvaltıyı hazırlarken Emir sofrayı kurdu, kardeşi Elif çayları taşıdı. Kahvaltıdan sonra babası bulaşıkları yıkadı, hep birlikte parka gittiler.
• Neler dikkatini çekti?
• Ailede herkes bir görev üstlenince neler değişir?
• İşler çabuk biter, kimse tek başına yorulmaz, birlikte daha çok vakit kalır. Aile bağları güçlenir.
• Aile birliği
• Aile üyelerinin sevgi, saygı ve dayanışmayla birbirine bağlı olması.

Öğretmene not: Program bu süreçte aile birliğinin öneminin fark ettirilmesini ister (D2.1). Ailede rollerin adil paylaşılması huzuru ve mutluluğu artırır. Öğrencilerden aile birliğine katkı sağlayan davranışlara kendi evlerinden örnek yazmalarını isteyin (ör. büyüklere vakit ayırmak, sofrayı birlikte kurmak, kardeşe ders çalıştırmak).

33. Geleceğe bakış

• Gelecekte hangi gruplarda olacağız? Bugünkü rollerimiz bizi yarına nasıl hazırlıyor?
• Hayalimdeki meslek
• Yeni meslekler
• Rol, hak, sorumluluk
• Öğrenme galerisi
• Görev bilinci
• Hayat şeridi ve rapor

Öğretmene not: Bölüm kapağı: 1930’larda Ankara’daki Musiki Muallim Mektebi’nde bir keman dersi. Okulun adı “Müzik Öğretmeni Okulu” demektir: Fotoğraftaki öğrenciler, geleceğin müzik öğretmenleri olmak için yetişiyordu. Öğrencilere sorun: Siz bugün hangi gelecek rollerine hazırlanıyorsunuz?

34. Hayalimdeki meslek

• Etkinlik · Hayal edelim
• Yirmi yıl sonra
• Gözlerini kapat, yirmi yıl sonrasını düşün. Hangi meslekte çalışıyorsun? Bir günün nasıl geçiyor?
• Hangi gruplarda?
• Bu meslekte hangi gruplara katılırsın? Orada hangi rolleri üstlenirsin?
• Örnek: Pilot olursam bir hava yolu şirketinin uçuş ekibine katılırım. Önce yardımcı pilot, deneyim kazanınca kaptan pilot olurum.
• Önerme
• Bir konudaki düşüncemizi açıkça ortaya koyan, doğru olup olmadığı tartışılabilen ifade.

Öğretmene not: Program, öğrencilerden gelecekte hangi meslekte çalışacaklarını hayal etmelerini ve gönüllülerin hayallerini anlatmasını önerir. Hayaller küçümsenmeden dinlensin; meslek seçiminde ilginin, yeteneğin ve emeğin önemini vurgulayın. Öğrencilerin “Gelecekte … grubunda … rolünü üstleneceğim.” biçiminde birer önerme yazmasını isteyin (süreç bileşeni d).

35. Bugünkü rolüm, yarınki rolüm

• Bu rollere bugün hangi görevlerle hazırlanabiliriz?
• Bilim insanı
• Araştırma ekibi
• Laboratuvarda yeni ilaçlar ve aşılar üzerinde çalışır.
• Bilim fuarında deney sunan proje takımı üyesi
• Antrenör
• Spor kulübü
• Takımını çalıştırır, yeni sporcular yetiştirir.
• Arkadaşlarına yol gösteren takım kaptanı
• Öğretmen
• Okul
• Öğrencilerine bilgi ve değerleri öğretir.
• Kardeşine ders çalıştıran abla ya da ağabey
• Gönüllü
• Sivil toplum kuruluşu
• Afetlerde ve zor günlerde insanlara yardım eder.
• Okuldaki yardım kampanyasında görev alan öğrenci
• Aile büyüğü
• Geniş aile
• Torunlarına deneyimini ve değerlerini aktarır.
• Büyüklerini dinleyen, onlara vakit ayıran torun
• Bugünkü küçük görevlerimiz, yarınki rollerimizin provasıdır.

Öğretmene not: Program, öğrencilere gelecekte sahip olabilecekleri rollere ilişkin kartlar gösterilmesini önerir. Kartları tek tek açın, her birinde “Bu role nasıl ulaşılır?” diye sorun; “Bugün” satırları en sonda birlikte açılır. Öğrenciler bu kartlardan esinlenerek gelecekte dâhil olabilecekleri üç grup seçsin.

36. Zaman değişir, yeni meslekler doğar

• Teknoloji geliştikçe yeni meslekler ve yeni roller ortaya çıktı. Dedelerimiz çocukken bu meslekler ülkemizde ya hiç yoktu ya da çok azdı.
• Yazılım geliştirici
• Bilgisayar ve telefon uygulamaları tasarlar
• İHA pilotu
• İnsansız hava araçlarını yerden uzaktan uçurur
• Astronot
• Uzayda görev yapar. Türkiye’nin ilk astronotu 2024’te uzaya gitti.
• Sence sen büyüdüğünde bugün olmayan hangi meslekler ortaya çıkabilir?
• Örnek: Uzay turizmi rehberliği, robot bakım teknisyenliği… Bunlar birer tahmindir; zaman gösterecek.

Öğretmene not: Türkiye’nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, Ocak 2024’te Uluslararası Uzay İstasyonu’na gitti. Bu slayt, grupların ve rollerin yalnız kişinin yaşıyla değil, toplumun ve teknolojinin değişmesiyle de değiştiğini gösterir. Öğrencilerin tahminlerini (önerme) tahtaya yazın.

37. Rol değişince haklar da değişir

• Hayatımızdaki her yeni rol, yeni haklar ve sorumluluklar getirir. Hangileri seni bekliyor?
• 18 yaşını doldurdun.
• Seçmen olursun: Seçimlerde oy kullanma hakkı kazanır, ülkenin geleceğinde söz sahibi olursun.
• Sürücü belgesi aldın.
• Araç kullanma hakkı kazanırsın; trafik kurallarına uymakla sorumlu olursun.
• Bir işe girdin.
• Ücret alma hakkı kazanırsın; işini zamanında ve özenle yapmakla sorumlu olursun.
• Anne ya da baba oldun.
• Çocuğunun bakımını, sağlığını ve eğitimini üstlenirsin.

Öğretmene not: Türkiye’de 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halk oylamasına katılma hakkına sahiptir (Anayasa, madde 67); otomobil kullanmaya izin veren B sınıfı sürücü belgesi için de 18 yaşını doldurmak gerekir. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini isteyin: Bu yeni rol hangi hakkı, hangi sorumluluğu getirir?

38. Rol, hak ve sorumluluk tablom

• Etkinlik · Tablo
• Hayal ettiğin meslekten yola çıkarak dört sütunlu bir tablo hazırla.
• Grup: Hangi gruba katılacaksın? (ör. sağlık ekibi)
• Rol: Orada hangi görevi üstleneceksin? (ör. hemşire)
• Hak: Bu rol sana hangi hakları sağlar? (ör. ücret, izin)
• Sorumluluk: Senden neler beklenir? (ör. hastalara özenle bakmak)
• Meslek
• Belli bir eğitimle kazanılan ve insanın geçimini sağladığı sürekli iş.
• Tablonu bir arkadaşınınkiyle karşılaştır. Hangi haklar ve sorumluluklar benziyor?
• Ücret ve izin gibi haklar çoğu meslekte ortaktır. Sorumluluklar ise mesleğe göre değişir.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin önermelerinden yararlanarak gelecekte katılabilecekleri gruplar için bir rol-hak-sorumluluk tablosu doldurmalarını önerir. Tabloları sınıf mevcuduna göre oluşturulan gruplarda büyük bir kartona aktarıp sonraki slayttaki öğrenme galerisinde kullanabilirsiniz.

39. Öğrenme galerisi: Panomuzu gezelim

• Etkinlik · Öğrenme galerisi
• 1. Grupça birleştir
• 3–4 kişilik gruplarda tablolarınızı büyük bir kartona aktarın.
• 2. Panoya as
• Renkli kalemler kullanın, kartonları sınıfın duvarlarına asın.
• 3. Galeriyi gez
• Bir sergi gezer gibi diğer grupların tablolarını inceleyin.
• 4. Not bırak
• Yapışkan notlara bir soru, bir öneri ya da bir beğeni yazın.
• Gezerken düşün: Hangi gruplar ve roller hiç aklıma gelmemişti?

Öğretmene not: Öğrenme galerisi tekniğinde ürünler sınıfın duvarlarına bir sergi gibi asılır; öğrenciler gruplar hâlinde dolaşıp ürünleri inceler ve yapışkan notlarla geri bildirim bırakır. Notlarda nazik bir dil kullanılmasını hatırlatın: “Bence şunu da ekleyebilirsiniz…” Etkinlik boyunca Türkçeyi doğru ve özenli kullanmaya dikkat çekin.

40. Görev bilinci: Söz verdiysen yap

• Arda
• Görevini erteleyen
• Proje takımında afişi hazırlamayı üstlendi ama son güne bıraktı. Afiş yarım kaldı, sunum aksadı.
• Ece
• Görevini zamanında yapan
• Kendi bölümünü planladı, zamanında teslim etti; eksik kalan yerde arkadaşına da yardım etti.
• Takımım bana güveniyor, işimi eksiksiz yaparım.
• Hangi davranış takımın başarısını artırır? Gelecekteki meslek grubunda bu davranış neden önemli olur?

Öğretmene not: Programdaki değer vurgusu (D16.3): Görev bilinciyle hareket etmek, görevleri zamanında ve eksiksiz yerine getirmek. Ece’nin tutumu takım arkadaşlarına güven verir. Meslek hayatında da işini zamanında ve özenle yapan çalışana güvenilir, ona daha büyük sorumluluklar verilir.

41. Hayat şeridimi hazırlıyorum

• Etkinlik · Açıklamalı tarih şeridi
• Doğduğum gün: İlk grubum ailem, ilk rolüm evlat
• Bugün: Okulum, takımım, kulübüm; öğrenci, oyuncu, üye…
• Gelecekte: Hayalimdeki meslek, katılacağım gruplar ve rollerim
• Her rolün yanına iki not ekle
• Haklarım
• Bu rolde hangi haklara sahiptim ya da sahip olacağım?
• Sorumluluklarım
• Bu rolde benden neler beklendi ya da beklenecek?
• Tarih şeridi
• Olayları ve değişimleri zaman sırasına göre bir çizgi üzerinde gösteren çizim.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin dâhil oldukları grupları ve rollerinin zaman içindeki değişimini hak ve sorumluluklarıyla birlikte açıklamalı bir tarih şeridiyle sunmalarını önerir. Şerit uzun bir kâğıda ya da defterin iki sayfasına çizilebilir; fotoğraf ve çizimlerle zenginleştirilebilir. Bölüm 2’deki “Bir ömür boyunca gruplar ve roller” şeridini örnek olarak yeniden gösterebilirsiniz.

42. Değerlendirme raporumu yazıyorum

• Etkinlik · Değerlendirme raporu
• Derse başlarken kurduğun varsayımı hatırla. Topladığın kanıtlarla kısa bir rapor yaz.
• Varsayımını yaz: Rollerinin değişeceğini düşünmüş müydün?
• Kanıtlarını sırala: söyleşi, karşılaştırma tablosu, hayat şeridi
• Hangi rollerin değişti, hangileri hayat boyu sürecek?
• Değişimin nedenlerini açıkla: yaş, eğitim, meslek…
• Sonucunu yaz: Bu değişim neden doğaldır?
• Rapor
• Bir inceleme ya da araştırmanın sonuçlarını düzenli biçimde anlatan yazı.
• Raporunun son cümlesi ne olabilir?
• Örnek: “Büyüdükçe yeni gruplara katılır, yeni roller üstleniriz. Bu değişim hayatın doğal bir parçasıdır.”

Öğretmene not: Süreç bileşeni e (değerlendirme). Program, sürecin sonunda öğrencilerin grupların ve rollerin zamanla değişebileceğini ve bunun doğal bir süreç olduğunu anlatan bir değerlendirme raporu yazmasını önerir. Bölüm 1’de zarfa konan varsayımları açın; öğrenciler varsayımlarını topladıkları kanıtlarla karşılaştırsın.

43. Sorularımıza dönelim

• Varsayımımız doğru muydu?
• Derste “Rollerimiz zamanla değişir mi?” diye sormuştuk. Kanıtlarımız ne gösteriyor?
• Söyleşi ve karşılaştırmalar, rollerin yaş, eğitim ve meslek gibi nedenlerle değiştiğini gösterdi.
• Çıkarım
• Topladığımız bilgi ve kanıtlardan yola çıkarak bir sonuca ulaşmak.
• 5N1K kartlarımız
• Panodaki sorulardan hangilerinin cevabını bulduk? Hangileri hâlâ cevap bekliyor?

Öğretmene not: Öğrenme çıktısının fiili “çıkarım yapabilme”dir: Öğrenciler kanıtlardan “Gruplarımız ve rollerimiz zamanla değişebilir.” sonucuna kendileri ulaşmalıdır. 5N1K kartlarını geri dağıtın; her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını söylesin.

44. Özet ve tekrar

• Kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra öğrendiklerimizi sınayalım.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

45. Anahtar kavramlar

• Grup
• Ortak bir amacı, ilgisi ya da bağı olan ve birbirini etkileyen insanlar topluluğu.
• Rol
• Bir grupta üstlendiğimiz görev ve bu görevden beklenen davranışlar.
• Hak
• Kişinin kurallar ve yasalarla güvence altına alınmış imkân ve yetkileri.
• Sorumluluk
• Rolümüzün gerektirdiği görevleri yerine getirmek ve sonuçlarını üstlenmek.
• Toplum
• Aynı topraklarda yaşayan, ortak bir kültürü, değerleri ve kuralları paylaşan insanların bütünü.

Öğretmene not: Maarif programına göre 1. öğrenme alanının anahtar kavramları: birlik ve beraberlik, dil, din, gelenek ve görenek, grup, hak, kültür, millî değer, rol, sanat, sorumluluk, tarih, toplum. Bu konuda grup, rol, hak, sorumluluk ve toplum işlendi; kültür, dil, din, tarih, sanat, gelenek ve görenek, millî değer ile birlik ve beraberlik sıradaki konuda (SB.6.1.2) işlenecek.

46. Özet: Değişen gruplar ve roller

• Değişen gruplar ve roller
• Grup ve rol
• Her grupta bir ya da birkaç rolümüz var
• Doğuştan, sonradan
• Torunluk doğuştan, kaptanlık sonradan gelir
• Hayat boyu gruplar
• Aileden okula, okuldan meslek grubuna
• Değişimin nedenleri
• Yaş, eğitim, meslek, aile kurma, taşınma
• Hak ve sorumluluk
• Rol değişince haklar ve görevler de değişir
• Geleceğe hazırlık
• Bugünkü görevler yarınki rollerin provası
• Gruplarımızın ve rollerimizin zamanla değişmesi doğal bir süreçtir.

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken her biri için sunudaki bir örneği hatırlatın: Zehra’nın bir günü (birçok rol), Can’ın solistliği (sonradan kazanılan rol), Hatice Nine’nin şeridi (değişimin nedenleri), evlat rolü (değişen sorumluluklar). Öğrencilerden de birer örnek isteyin.

47. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir kişi aynı dönemde hem bir ailenin hem bir takımın hem de bir kulübün üyesi olabilir.
• Aynı anda birçok grubun üyesi olabiliriz ve her grupta farklı bir rol üstleniriz: evlat, oyuncu, üye.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Doğduğumuz andan itibaren içinde yer aldığımız ilk grup, okuldaki sınıfımızdır.
• İlk grubumuz ailemizdir. Okula ise yıllar sonra başlarız.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Yetişkin bir insan da evlat rolünü sürdürür; ancak bu rolün sorumlulukları çocukluğundakiyle aynı değildir.
• Çocukken anne babamız bize bakar; yetişkin olunca biz onların bakımına destek oluruz. Rolün adı aynı, sorumluluklar farklıdır.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir grubun bütün üyeleri aynı rolü üstlenir.
• Aynı grupta farklı roller vardır: Bir takımda kaptan, kaleci ve forvet; bir koroda solist ve koristler bulunur.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Gruplarımızın ve rollerimizin zamanla değişmesi olağan dışı, kaçınılması gereken bir durumdur.
• Bu değişim hayatın doğal bir parçasıdır. Yaş, eğitim ve meslek gibi nedenlerle herkes yeni roller üstlenir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• İnsanlar sivil toplum kuruluşlarına kendi istekleriyle, gönüllü olarak katılır.
• Sivil toplum kuruluşları, insanların ortak bir amaç için gönüllü olarak kurduğu ve katıldığı dernek ve vakıflardır; kimse üye olmaya zorlanamaz.

53. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Mina 6. sınıf öğrencisidir. Okulun satranç kulübüne üyedir ve bu yıl kulüp başkanı seçilmiştir. Hafta sonları mahallesindeki parkı temizleyen gönüllülere katılır, ardından dedesini ziyaret eder.
• Metne göre aşağıdakilerden hangisi Mina’nın üstlendiği roller arasında yoktur?
• Kulüp başkanı
• Gönüllü
• Torun
• Takım kaptanı
• D
• Metinde Mina’nın bir spor takımında olduğu söylenmiyor. Kulüp başkanı, gönüllü ve torun rolleri ise metinde geçiyor.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerin hangisinde bir rol çaba göstererek ya da seçilerek kazanılmıştır?
• Kaan’ın dedesinin ilk torunu olması
• Nehir’in ailesinin tek kızı olması
• Selin’in oylamayla sınıf başkanı seçilmesi
• Emre’nin teyzesinin yeğeni olması
• C
• Sınıf başkanlığı seçilerek, sonradan kazanılan bir roldür. Torun, kız evlat ve yeğen olmak ise aileden gelen, seçmediğimiz rollerdir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kerem’in ailesi, annesinin işi nedeniyle Trabzon’dan İzmir’e taşındı. Kerem yeni okulunda yelken kulübüne katıldı, yeni arkadaşlar edindi.
• Kerem’in gruplarının ve rollerinin değişmesinde aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkili olmuştur?
• Taşınma
• Emeklilik
• Evlenme
• Yaşlanma
• A
• Ailesi başka bir şehre taşınınca Kerem yeni bir okula, yeni bir kulübe ve yeni bir arkadaş grubuna katıldı.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Rıza Bey, bir söyleşide hayatı boyunca üstlendiği rolleri şöyle sıraladı:
• 1975: Köy okulunda öğrenci
• 1990: Bir fabrikada işçi
• 2005: Aynı fabrikada ustabaşı
• 2022: Emekli, mahalle derneğinde başkan
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Rıza Bey hayatı boyunca hep aynı grupta kalmıştır.
• Rıza Bey’in meslek grubundaki rolü zamanla değişmiştir.
• Rıza Bey emekli olunca hiçbir gruba katılmamıştır.
• Rıza Bey’in bütün rolleri doğuştan gelmiştir.
• B
• Rıza Bey aynı fabrikada önce işçi, sonra ustabaşı olmuştur. Emekli olduktan sonra da bir derneğe katılıp başkan olmuştur.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Burcu 18 yaşını doldurunca ilk kez oy kullandı. Aynı yıl üniversiteye başladı ve kütüphane kartını aldı.
• Bu örnek aşağıdakilerden hangisini gösterir?
• Haklarımız yaşımızla hiç değişmez.
• Üniversite öğrencilerinin sorumluluğu yoktur.
• Oy kullanmak yalnızca öğrencilerin hakkıdır.
• Yeni roller yeni haklar da getirir.
• D
• Burcu seçmen ve üniversite öğrencisi rollerini kazanınca oy kullanma ve kütüphaneden yararlanma gibi yeni haklar da kazandı.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Duru ileride veteriner olmak istiyor.
• Duru’nun bugün üstlenebileceği aşağıdaki rollerden hangisi onu bu hedefe en çok yaklaştırır?
• Okul korosunda solist olmak
• Satranç turnuvasında yarışmak
• Ailesiyle birlikte hayvan barınağında gönüllü olmak
• Sınıfın nöbetçisi olmak
• C
• Barınakta gönüllü olmak, Duru’nun hayvanları tanımasını ve onlara bakmayı öğrenmesini sağlar. Diğer roller de değerlidir ama bu hedefle doğrudan ilgili değildir.

59. Kim bilecek?

• Bir grupta üstlendiğimiz göreve ve bu görevden beklenen davranışlara ne ad verilir?
• Rol
• Bir soruya araştırmadan önce verdiğimiz, doğruluğunu sonra sınadığımız ön cevaba ne denir?
• Varsayım
• Olayları ve değişimleri zaman sırasına göre bir çizgi üzerinde gösteren çizime ne denir?
• Tarih şeridi

60. Gelecek derse hazırlanalım

• Kültür nedir? Bizi bir arada tutan kültürel bağlar nelerdir?
• Dil, din, tarih, sanat, gelenek ve görenekler toplumu nasıl birleştirir?
• Millî değer denince aklına neler geliyor?
• Bayramlarda ve zor günlerde milletçe nasıl dayanışma içinde oluruz?
• Ailene bayramlarda ya da özel günlerde sürdürdüğünüz bir geleneği sor ve kısaca not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.1.2 “Kültürel Bağlarımızın ve Millî Değerlerimizin Toplumsal Birlikteliğe Etkisi”. Bu derste incelediğimiz aile ve akraba grupları, kültürel bağlarımızın kuşaktan kuşağa aktarıldığı ilk yerlerdir.

61. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 1. öğrenme alanı (Birlikte Yaşamak), SB.6.1.1.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve söyleşiler kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

62. Görsel kaynakları

• Halı dokuma geleneğini torununa aktaran bir nine, Hakkâri (2019)
• Ahmetaslanphoto · CC0 · Wikimedia Commons: Carpet weaving 2019.jpg
• Türkiye–Polonya kadınlar voleybol finali, 2015 Avrupa Oyunları (Bakü)
• Interfase · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Final match between Turkey and Poland at the 2015 European Games women's volleyball 3.jpg
• Bakır kazanı kalaylayan bir usta
• Mkrc85 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kalaycılık mesleği.jpg
• Bakırcılar çarşısında baba ve oğul, Kahramanmaraş
• Mkrc85 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bakırcılar çarsısı.jpg
• Millet Mektebi şehadetnamesi (1931), Samsun Kent Müzesi
• Cobija · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Millet Mektebi şehadetnamesi, 1931.JPG
• Kayseri Lisesi Müzesi’nde eski bir sınıfın canlandırması
• Tpinar · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kayseri Lisesi Müzesi 3.jpg
• Atatürk yeni Türk harflerini halka öğretirken (1928)
• Presidency of the Republic of Turkey · Kamu malı · Wikimedia Commons: Mustafa Kemal harf devriminde.jpg
• Musiki Muallim Mektebi’nde keman dersi, Ankara (1930’lar)
• Directorate General of Press and Information · Kamu malı · Wikimedia Commons: Musiki Muallim Mektebi (Music Teachers’ School, later Ankara State Conservatory, 1930s).jpg