6. Sınıf Birlikte Yaşamak Sunusu: Toplumsal Sorunlar

1. Sorunu Fark Et, Çözüme Ortak Ol

• Sorunu Fark Et,
• Çözüme Ortak Ol
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Birlikte Yaşamak Sunusu
• Kuraklıktan israfa, göçten çevre kirliliğine: Toplumsal sorunlara birlikte nasıl çözüm buluruz?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 1. öğrenme alanı “Birlikte Yaşamak”. Öğrenme çıktısı SB.6.1.3 (2026-2027 yıllık planında 4–6. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: toplumsal sorunları fark etme (Bölüm 1), nedenlerine yönelik farklı bakış açılarını karşılaştırma (Bölüm 2), çözüm önerileri geliştirme (Bölüm 3), önerileri farklı görüşleri dikkate alarak düzenleme ve savunma (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Sınıfınızda afet, göç ya da salgın yaşamış öğrenciler olabilir; bu konularda duyarlı bir dil kullanın. Kapak fotoğrafı: Konya’nın Karapınar ilçesindeki Meke Gölü, Haziran 2023. “Dünyanın nazar boncuğu” denen bu krater gölünün ortasında eski bir yanardağ konisi yükselir; fotoğrafta gölün suyu çekilmiş, yerinde beyaz bir tuz tabakası kalmıştır. Gölün kurumasında kuraklığın yanında, tarımsal sulama için yer altı suyunun aşırı çekilmesinin de etkili olduğu belirtilir. “Bu fotoğrafta ne görüyorsunuz? Göl neden kurumuş olabilir? Bu durum kimleri etkiler?” sorularıyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Bir sorun ne zaman yalnız bir kişinin değil, bütün toplumun sorunu olur?
• Herkes farklı bir çözüm önerirse ortak bir karara nasıl varırız?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Toplumsal sorunları kimler çözer?
• Ne?
• Toplumsal sorun ne demektir?
• Nerede?
• Çevremizde hangi sorunlar var?
• Ne zaman?
• Bir sorun ne zaman büyür?
• Nasıl?
• İyi bir çözüm nasıl bulunur?
• Neden?
• Sorunlar neden ortaya çıkar?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Toplumsal sorunları tanıyalım
• Tanım, örnekler, haberler ve sayılar
• Sorunların nedenleri
• İsraf, farklı bakış açıları, doğru bilgi
• Çözüm önerileri
• Sorumluluk, vakıflar, bilim, iyi çözüm
• Müzakere edelim
• Çözüm Atölyesi: incele, düzenle, savun
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu yıllık planda 4–6. haftalara yayılır: Bölüm 1–2 ilk hafta, Bölüm 3 ikinci hafta, Bölüm 4’teki grup çalışması üçüncü hafta işlenebilir. Çözüm Atölyesine iki ders saati ayırmanız önerilir.

4. Toplumsal sorunları tanıyalım

• Hangi sorunlar hepimizi ilgilendirir? Çevremizde ve dünyada yaşanan sorunları fark edelim.
• Birlikte güçlüyüz
• Bireysel ve toplumsal sorun
• Sorun türleri
• Haberlerde sorunlar
• Göç ve salgın
• Sayılarla sorunlar

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf 2008’de Ankara’da çekildi: Şehrin üzerinde gri, kirli bir hava tabakası görülüyor. Öğrencilere sorun: Bu fotoğrafta hangi sorunu görüyorsunuz? Bu sorun kimleri etkiler?

5. Penguenlerden bir ders: Birlikte ısınmak

• İmparator penguenleri, Antarktika (1985)
• İmparator penguenleri yüzlercesi bir arada, büyük koloniler hâlinde yaşar.
• Kışın hava −40 °C’nin altına düşebilir; penguenler birbirine sıkı sıkıya sokulup ısınır.
• Kenardakiler üşüyünce sırayla ortaya geçer; soğuğa herkes biraz katlanır.
• Penguenler zor bir durumla karşılaşınca nasıl davranıyor? Biz bundan ne öğrenebiliriz?
• Yükü paylaşıp dayanışma içinde hareket ediyorlar. Toplumsal sorunlarda da herkes sorumluluk alırsa çözüm kolaylaşır.

Öğretmene not: Fotoğraf, 1985’te Antarktika’da Weddell Denizi kıyısındaki bir imparator pengueni kolonisini gösteriyor; güneşli bir günde penguenler dağınık duruyor. Kışın soğuk ve fırtınada ise birbirlerine sıkıca sokularak büyük kümeler oluştururlar. Gruptaki penguenler sürekli yer değiştirir; böylece kenarda üşüyenler de sırayla ortadaki sıcaklığa ulaşır. Tek başına kalan bir penguen bu soğukta çok daha fazla ısı kaybeder. Ders kitabı aynı fikri, yuvalarını su basınca vücutlarıyla yüzen bir sal kuran ateş karıncalarıyla anlatır; isterseniz bu örneği de hatırlatın. Öğrencilerden kendi benzetmelerini bulmalarını isteyin (ör. arı kovanı); sonraki slaytta insanlardan bir örnek var. Dayanışma: Bir topluluktaki bireylerin zor zamanda birbirine destek olup birlikte hareket etmesi.

6. Buz tutan gölde imece

• Birlikte güçlüyüz
• Buz tutan Beyşehir Gölü’nde imece (2017)
• Kışın Beyşehir Gölü’nün yüzeyi buz tuttu; kayıklar göldeki adaya gidip gelemiyor.
• Bölge halkı bir araya geldi: Kayığı halatla birlikte çekiyor, buzu kırıp yol açıyor.
• Herkesi ilgilendiren bir işi el birliğiyle yapmaya imece denir.
• Bu sorunu tek bir kişi çözebilir miydi? Neden?
• Çözemezdi. Kalın buzu kırmak ve kayığı çekmek çok emek ister. Sorun herkesi etkilediği için herkes katkı veriyor.

Öğretmene not: Fotoğraf Şubat 2017’de, kışın buz tutan Beyşehir Gölü’nde çekildi. Fotoğrafı çekenin açıklamasına göre bölge halkı, göldeki adaya ulaşım sağlayan kayıkların geçebilmesi için kalın buzu birlikte kırıp yol açıyor. Beyşehir Gölü, Türkiye’nin en büyük tatlı su gölüdür. Penguen örneğinden insanlara geçiş yapın: Bir sorun bütün bir topluluğu etkiliyorsa çözüm de birlikte aranır. İmece geleneği köylerde hasat, düğün hazırlığı, yol ve çeşme yapımı gibi işlerde de görülür. Öğrencilere çevrelerinde gördükleri bir imece örneğini sorun.

7. Bireysel sorun mu, toplumsal sorun mu?

• Bazı sorunlar yalnız bir kişiyi, bazıları ise pek çok insanı birden etkiler.
• Bireysel sorun
• Bir kişiyi ya da bir aileyi etkiler.
• Örnek: Kalemin kırıldı, otobüsü kaçırdın.
• Çoğu zaman kendi imkânımızla çözülür.
• Toplumsal sorun
• Toplumun büyük bir kısmını etkiler.
• Örnek: Mahalleyi sel bastı, şehrin havası kirlendi.
• Çözmek için birlikte hareket etmek gerekir.
• Mahallenizdeki parkın salıncakları kırıldı. Bu bireysel bir sorun mu, toplumsal bir sorun mu?
• Toplumsal bir sorun: Parkı kullanan bütün çocukları ve aileleri etkiler. Belediyeye haber vermek gerekir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Toplumsal hayatta karşılaşılan sorunları fark etme. Ayrımın ölçütü sorunun kaç kişiyi etkilediği ve çözümün birlikte hareket etmeyi gerektirip gerektirmediğidir. Öğrencilerden her sütun için kendi hayatlarından birer örnek daha isteyin.

8. Toplumsal sorunun özellikleri

• Yalnız bir kişiyi değil, toplumun büyük bir kısmını etkiler.
• İnsanların huzurunu, sağlığını ya da birliğini tehdit eder.
• Günlük hayatı zorlaştırır; yaşam kalitesini düşürür.
• Adaleti zedeler: Bazı insanlar diğerlerinden çok daha fazla zarar görür.
• Toplumsal sorun
• Toplumun büyük bölümünü etkileyen, hayatı zorlaştıran ve ancak birlikte çalışılarak çözülebilen sorun.
• Okulunuzun önündeki yolda yaya geçidi yok. Bu durum kimleri etkiler?
• Öğrencileri, velileri, öğretmenleri ve yoldan geçen herkesi. Bu yüzden toplumsal bir sorundur.

Öğretmene not: Yaşam kalitesi: İnsanların sağlıklı, güvenli ve huzurlu bir hayat sürebilmesi. Ders kitabı, toplumsal sorunların insanlık tarihinin en büyük zorluklarından olduğunu vurgular. Yaya geçidi örneğinde çözüm için kimlere başvurulabileceğini sorun (okul idaresi, belediye).

9. Toplumsal sorunlara örnekler

• Afetler
• Sel, deprem, yangın; evlere, yollara ve tarlalara zarar verir.
• Çevre kirliliği
• Hava, su ve toprak kirlenir; canlıların sağlığı bozulur.
• Su kıtlığı
• Temiz ve yeterli suya ulaşmak zorlaşır.
• Göç
• Göç edenler uyum sağlamakta zorlanır; şehirler kalabalıklaşır.
• Salgın hastalıklar
• Bulaşıcı bir hastalık kısa sürede çok insana yayılır.
• İsraf
• Ekmek, su, enerji gibi kaynaklar boşa harcanır.

Öğretmene not: Toplumsal sorunlar çeşit çeşittir: Kimi mahallemizde, kimi bütün dünyada görülür. Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden bir örnek isteyin. Göçün kendisi bir sorun değildir; göçle birlikte ortaya çıkan zorluklar (uyum, konut, kalabalık) toplumsal sorunlara yol açabilir. Bu sorunları sonraki slaytlarda haberler ve sayılarla inceleyeceğiz.

10. Haberlerde toplumsal sorunlar

• Etkinlik · Haber dedektifi
• Bu haber özetlerini okuyun. Her birinde hangi toplumsal sorun var?
• Rize ve Artvin: Şiddetli yağmurdan sonra sel ve heyelan oldu; köprüler yıkıldı, köy yolları kapandı.
• Kuzey Afrika: Hava sıcaklıkları rekor kırdı; Tunus ve Cezayir’de binlerce hektar orman yandı.
• Avrupa: Kirlilik, aşırı su kullanımı ve iklim değişikliği yüzünden su kıtlığı tehlikesi büyüyor.
• Karadeniz: Doğaya atılan plastikler denize ulaşıyor; balıklar başka yerlere gidiyor.
• Heyelan
• Toprağın ya da kaya parçalarının, çoğunlukla aşırı yağıştan sonra yamaçtan aşağı kayması.
• Bu haberlerde hangi toplumsal sorunlar var? Siz de yakın zamanda duyduğunuz bir örnek söyleyin.
• 1. Sel ve heyelan (afet), 2. orman yangını (afet), 3. su kıtlığı, 4. deniz kirliliği (çevre kirliliği).

Öğretmene not: Program, yazılı, görsel ya da dijital kaynaklardaki örnek olayların incelenip toplumsal sorunların tespit edilmesini ve öğrencilerden günlük hayattan örnekler istenmesini önerir. Haber özetleri ders kitabındaki genel ağ haberlerine dayanır; kısaltılarak ve yeniden yazılarak verilmiştir. Öğrencilerin hatırladığı haberler için 5N1K sorularını sorun: Ne oldu, nerede, ne zaman, kimleri etkiledi?

11. Bir afetin ardından

• Sel ve heyelan; yolları, köprüleri ve tarlaları bir anda kullanılamaz hâle getirir.
• Elektrik, su ve telefon gibi altyapı hizmetleri kesilebilir.
• Ekipler yolları onarır, hasarı tespit eder; yardımlar bölgeye ulaştırılır.
• Altyapı
• Yol, köprü, elektrik, su ve kanalizasyon gibi bir yerleşim yerinin temel hizmetleri.
• Bir sel, köyde yaşayan bir çiftçinin hayatını nasıl etkiler?
• Tarlası ve ürünü zarar görür; yollar kapanınca ürününü satamaz, geliri azalır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre Rize ve Artvin’deki sel ve heyelandan sonra 20’yi aşkın köy yolu ulaşıma kapandı, mahsur kalan turistler helikopterle tahliye edildi; ekipler başta tarım arazileri olmak üzere hasar tespiti yaptı. Afetin etkisi yalnız o güne sığmaz: Okullar, iş yerleri ve tarım uzun süre etkilenebilir.

12. Sayılarla dünyadaki sorunlar

• Bazı toplumsal sorunlar bütün dünyayı ilgilendirir. Sayılar sorunun ne kadar büyük olduğunu gösterir.
• Hava kirliliği yüzünden her yıl hayatını kaybettiği tahmin edilen insan
• kişi
• Her 10 kişiden, sağlık sınırlarını aşan kirli hava soluyanların sayısı
• Doğduğu ülkeden başka bir ülkede yaşayan insan (2020)
• Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Göç Örgütü verileri

Öğretmene not: Bu sayılar ders kitabındaki bilgi görsellerinde de yer alır. Hava kirliliğiyle ilgili iki sayı Dünya Sağlık Örgütünün 2018’de açıkladığı tahminlerdir; göçle ilgili sayılar Uluslararası Göç Örgütünün raporlarında yer alır. Uluslararası göçmenlerin sayısı 1970’te yaklaşık 84 milyondu; elli yılda üç katından çok artıp 2020’de yaklaşık 281 milyona ulaştı. Bu, dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 3,6’sıdır. Öğrencilere sorun: Bir sayıyı okurken neye dikkat etmeliyiz? (Kaynağı, yılı, tahmin olup olmadığı.)

13. Göç ve getirdiği zorluklar

• 2024’te Türkiye’de yaklaşık 2,7 milyon kişi yaşadığı ili değiştirdi. En çok göç alan ve en çok göç veren il İstanbul oldu.
• Göç eden için
• Yeni bir yere, okula, komşulara uyum sağlamak zaman alır.
• İş ve ev bulmak zor olabilir.
• Geride kalan akrabalar ve arkadaşlar özlenir.
• Göç alan şehir için
• Konut, okul ve hastane ihtiyacı artar.
• Trafik ve kalabalık büyür.
• Su, enerji gibi kaynaklar zorlanır.
• Sınıfınıza başka bir şehirden yeni bir arkadaş gelse uyum sağlamasına nasıl yardım edersiniz?
• Onu tanırız, okulu gezdiririz, oyunlarımıza katarız. Kendimizi onun yerine koyarız.

Öğretmene not: İller arası göç sayısı TÜİK’in 2024 verisidir: 2.682.673 kişi. Göç nedenleri arasında aileden birinin taşınmasına bağlı göç, daha iyi bir ev ve yaşam arayışı, eğitim, iş, afet ve acil durumlar öne çıkar. Dünyada insanlar iş, aile ve eğitim gibi nedenlerin yanında savaş, çatışma ve afetler yüzünden de göç eder. Göç veren köy ve kasabalarda ise nüfus azalır, tarlalar boş kalabilir. Göçün kendisinin değil, getirdiği zorlukların toplumsal sorunlara yol açabildiğini vurgulayın; sınıfta göçle gelmiş öğrencilerin duygularına özen gösterin.

14. Salgınla birlikte mücadele

• Kovid-19 ilk kez 2019’da Çin’in Vuhan şehrinde görüldü, kısa sürede bütün dünyaya yayıldı.
• Türkiye’deki ilk vaka 11 Mart 2020’de duyuruldu.
• Hastalığın yayılmasını yavaşlatmak için önlemler alındı.
• Önlemler iki yönden geldi
• Kurumların önlemleri
• Uzaktan eğitime geçildi, uçuşlar durduruldu, kalabalık etkinlikler iptal edildi.
• Bireylerin sorumluluğu
• Maske takıldı, eller sık sık yıkandı, mesafe korundu.
• Salgın
• Bulaşıcı bir hastalığın kısa sürede çok sayıda insana yayılması.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi görseline göre 1900’den bu yana yaşanan salgınlar tahminen 110 milyondan fazla insanın ölümüne yol açtı. Türkiye’de Kovid-19 döneminde alınan diğer önlemler: ilaçlama, sokağa çıkma kısıtlamaları, kafe ve restoranların geçici olarak kapatılması, kurum girişlerinde HES kodu ve ateş ölçümü, yurt dışına çıkışta PCR testi. Öğrenciler o yıllarda okul öncesinde ya da 1. sınıftaydı; uzaktan eğitimden hatırladıklarını sorun. Salgında yakınını kaybetmiş öğrenciler olabilir; konuyu duyarlılıkla işleyin.

15. Sorunların nedenleri

• Bir sorunun çoğu zaman birden fazla nedeni vardır. Farklı gözlerle bakınca neler fark ederiz?
• Sorunları artıran etkenler
• Gıda israfı
• Balık kılçığı
• Farklı bakış açıları
• Benzerlik ve farklılık
• Doğru bilgi

16. Sorunlar neden çoğalıyor?

• Günümüzde toplumsal sorunları artıran ve çeşitlendiren etkenler nelerdir?
• Hızlı nüfus artışı ve kentleşme
• Şehirler hızla büyür; trafik, konut ve çöp sorunu artar.
• Teknolojik gelişmeler
• Elektronik atık ve ekran bağımlılığı gibi yeni sorunlar ortaya çıkar.
• Savaşlar ve çatışmalar
• İnsanlar evlerini bırakıp göç etmek zorunda kalır.
• İklim değişikliği
• Kuraklık, aşırı sıcaklar, orman yangınları ve seller sıklaşır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b’ye hazırlık. Ders kitabı; hızlı nüfus artışı ve kentleşmeyi, teknolojik gelişmeleri ve savaşları toplumsal sorunları çeşitlendiren etkenler arasında sayar. İklim değişikliği, kitaptaki su kıtlığı ve orman yangını haberlerinde geçer. Kentleşme: Kırsaldan şehirlere göçle şehir nüfusunun artması ve şehirlerin büyümesi. Teknolojinin yalnız sorun değil çözüm de ürettiğini Bölüm 3’te göreceğiz.

17. Sofradan çöpe: Gıda israfı

• Bir sorunu yakından inceleyelim. İsraf, kaynakları gereğinden fazla ya da boşuna harcamaktır.
• Türkiye’de her gün çöpe atıldığı tahmin edilen ekmek
• %35
• Türkiye’de üretilen gıdadan sofraya ulaşmayan ya da çöpe gidenin tahmini payı
• %30
• Dünya tarım arazilerinden, israf edilen gıdaya harcanan pay
• 16 Ekim: Dünya Gıda Günü

Öğretmene not: Sayılar ders kitabındaki genel ağ haberlerinden alınmıştır. Gıda ve ekmek israfıyla ilgili farklı kaynaklarda farklı sayılar geçebilir; öğrencilere bunların tahmin olduğunu söyleyin. Günde 12 milyon ekmek, yılda yaklaşık 4 milyar 380 milyon ekmek demektir. Birleşmiş Milletler Çevre Programının 2024 raporuna göre israf edilen gıda, açlıkla mücadele eden yüz milyonlarca insanı daha da zor durumda bırakıyor ve çevreye de zarar veriyor. 16 Ekim Dünya Gıda Günü bu konunun işlendiği haftalara denk gelir; okulda bir israf haftası düzenlenebilir.

18. Gıda israfının nedenleri

• Etkinlik · Balık kılçığı
• Gıda israfı
• Fazla alışveriş
• İhtiyaçtan fazlasını almak
• Yanlış saklama
• Yiyeceklerin bozulup çürümesi
• Büyük porsiyon
• Tabağa yenemeyecek kadar almak
• Unutulan gıda
• Son tüketim tarihini geçirmek
• Bayat ekmek
• Bayatlayan ekmeği değerlendirmemek
• Bilgisizlik
• İsrafın zararlarını bilmemek
• Her nedenin karşısına bir çözüm yazın: Örneğin alışverişe listeyle çıkmak.

Öğretmene not: Balık kılçığı bir sorunun nedenlerini görünür kılar: Başa sorun, kılçıklara nedenler yazılır. Öğrencilerden kendi evlerinde gözlemledikleri nedenleri eklemelerini isteyin. Örnek çözümler: alışveriş listesi, yiyecekleri buzdolabında doğru saklamak, tabağa az alıp gerekirse yeniden almak, bayat ekmeği galeta, tirit ya da ekmek köftesinde değerlendirmek.

19. Okul önündeki trafik: Kim ne diyor?

• Farklı bakış açıları
• Veli
• “Servis az, herkes çocuğunu kendi arabasıyla getiriyor.”
• Öğrenci
• “Okulun önünde yaya geçidi yok, karşıya geçmek zor.”
• Esnaf
• “Araçlar dükkânların önüne gelişigüzel park ediliyor.”
• Belediye görevlisi
• “Mahalle hızla büyüdü ama yollar hâlâ dar.”
• Bu kişilerden hangisi haklı? Bütün görüşleri bir araya getirince ne fark ederiz?
• Her biri sorunun bir parçasını görüyor. Görüşleri birleştirince sorunun birden çok nedeni olduğunu anlarız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Toplumsal sorunların nedenlerine yönelik farklı bakış açılarını karşılaştırma. Herkes sorunu kendi yerinden görür; bu yüzden tek bir kişinin görüşüyle yetinmek sorunu eksik anlamamıza yol açar. Öğrencilerden bir görüş daha eklemelerini isteyin (ör. servis şoförü, trafik polisi).

20. İki grup, aynı sorun: Bahçedeki çöpler

• İki grup aynı sorunu seçti ve nedenlerini listeledi. Listeleri karşılaştıralım.
• 1. grubun nedenleri
• Bahçede çöp kutusu az.
• Kutular teneffüste dolup taşıyor.
• Kutuların kapağı yok, rüzgâr çöpleri dağıtıyor.
• 2. grubun nedenleri
• Bazı öğrenciler çöpünü yere atıyor.
• Kantindeki yiyecekler çok ambalajlı.
• Hangi neden iki listede de var? Hangileri yalnız bir listede?
• Ortak: Kutuların dolup taşması. Farklı: kutu sayısı ve kapaklar (1. grup); çöpü yere atmak ve ambalaj (2. grup).

Öğretmene not: Program, aynı toplumsal sorunun en az iki grup tarafından seçilmesini, nedenlerin sınıfla paylaşılıp benzerlikler ve farklılıklar tablosuna kaydedilmesini önerir (KB2.7, OB7). 1. grup sorunu daha çok okulun imkânlarında, 2. grup ise insanların alışkanlıklarında görüyor. İki bakış birbirini tamamlar. Bu örneğe Bölüm 4’te, grupların çözüm önerilerini müzakere ederken geri döneceğiz.

21. Neden avcıları: Sıra sizde

• Etkinlik · Grup çalışması
• Sınıfça bir toplumsal sorunun nedenlerini araştıralım.
• 3–5 kişilik gruplar kurun; her grup bir toplumsal sorun seçsin.
• Aynı sorunu en az iki grup seçsin.
• Grubunuzla sorunun nedenlerini listeleyin.
• Listelerinizi sınıfla paylaşın.
• Ortak ve farklı nedenleri bir benzerlikler ve farklılıklar tablosuna yazın.
• Bakış açısı
• Bir olaya ya da soruna bakarken kişinin dikkat ettiği yön ve düşünme biçimi.
• Bu listeler, Bölüm 4’teki “Çözüm Atölyesi” etkinliğinin temeli olacak.

Öğretmene not: Program, sınıfın gruplara ayrılmasını, her grubun verilen toplumsal sorun örneklerinden birini seçmesini ve nedenleri listelemesini önerir (SDB2.1, OB1). Sorunları Bölüm 1’deki örneklerden ya da öğrencilerin kendi gözlemlerinden seçebilirsiniz: okul bahçesindeki çöpler, kantinde ekmek israfı, okul önündeki trafik, mahallede su kesintileri gibi. Tabloyu tahtaya iki sütun (Benzerlikler, Farklılıklar) hâlinde çizin.

22. Bir şişenin yolculuğu

• Doğaya atılan plastik bir şişe denize ulaşınca neler olur?
• Plastik şişe ve poşetler doğaya atılır.
• Yağmur, rüzgâr ve dereler onları denize taşır.
• Plastikler denizde birikir.
• Balıklar başka yerlere gider, balık azalır.
• Balık azalır.
• Balıkçının kazancı düşer, sofralarımız da etkilenir.
• Kıyılarda çöp yığınları oluşur.
• Sahiller kirlenir, insan sağlığı tehlikeye girer.

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre Karadeniz’e ulaşan plastik atıklar balıkların yer değiştirmesine ve balık miktarının azalmasına yol açıyor; kıyılarda zaman zaman çöp yığınları oluşuyor. Neden-sonuç zinciri, bir sorunun başka sorunlara yol açabildiğini gösterir. Öğrencilerden zinciri “Biz ne yapabiliriz?” sorusuyla tersine çevirmelerini isteyin: plastiği doğaya atmamak, geri dönüşüme vermek, bez çanta ve matara kullanmak.

23. Kıyıya vuran plastikler

• Çevre kirliliği
• Kıyıya vuran plastik çöpler, İngiltere (2020)
• Çakıl taşlarının arasında plastik şişeler, kapaklar ve plastik parçaları var.
• Bu çöpleri dalgalar kıyıya taşımış; denizde nereden geldikleri bile belli değil.
• Plastik doğada kolayca yok olmaz, yüzlerce yıl kalabilir.
• Plastiklerin denize ve kıyıya ulaşmasını önlemek için ne önerirsiniz?
• Plastiği doğaya atmamak, geri dönüşüme vermek, bez çanta ve matara kullanmak, kıyı temizliği düzenlemek.

Öğretmene not: Fotoğraf İngiltere’nin güney kıyısında, Devon’daki Ivy Cove koyunda çekildi. Aynı sorun Karadeniz kıyılarımızda da yaşanıyor: Ders kitabındaki habere göre doğaya atılan plastikler yağmur, rüzgâr ve akarsularla Karadeniz’e ulaşıyor. Deniz kirliliği sınır tanımaz; bir yerin çöpü kilometrelerce ötedeki bir kıyıya vurabilir. Bu yüzden çözüm de ortak çaba ister.

24. Bilgiyi doğrulayalım

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Hemen paylaşmalı mı?
• Bir sosyal medya hesabı “Şehrimizde içme suyu tamamen bitti!” diye yazdı. Bunu hemen sınıf grubuna göndermeli misin?
• Hayır. Önce belediye gibi resmî kaynaklara bakıp bilgiyi doğrulamalıyız. Yanlış bilgi paniğe yol açar.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, resmî kurumlara ya da uzmanlara dayanan ve başka kaynaklarla doğrulanabilen kaynak.
• Sayılar nereden gelir?
• Göç, nüfus ya da israfla ilgili sayıları hangi kaynaklardan kontrol edebiliriz?
• Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), bakanlıklar, belediyeler ve üniversiteler gibi resmî ve bilimsel kaynaklardan.

Öğretmene not: Bir sorunun nedenlerini tartışırken yanlış bilgiye dayanırsak yanlış çözümler üretiriz. Öğrencilere bir bilgiyi doğrulamanın üç adımını hatırlatın: Kaynağı kim? Ne zaman yayımlanmış? Başka güvenilir kaynaklar da aynı şeyi söylüyor mu?

25. Çözüm önerileri geliştirelim

• Toplumsal sorunlara geçmişte ve bugün nasıl çözümler bulundu? İyi bir çözüm önerisi nasıl olur?
• Sorumluluk almak
• Çözümün ortakları
• Vakıflar
• Bilim ve teknoloji
• İyi çözümün ölçütleri
• Duyarlılık

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf: İstanbul’da Kadıköy Belediyesinin bahçesindeki atık ayrıştırma kutuları (cam atıklar, ambalaj atıkları ve çöp). Öğrencilere evde ve okulda atıklarını nasıl ayırdıklarını sorun.

26. Çözümün bir parçası olmak

• Bir sorunu görmezden gelmek onu büyütür; fark etmek çözümün ilk adımıdır.
• Herkes üzerine düşeni yaparsa küçük adımlar büyük değişimlere dönüşür.
• Evde, okulda ve mahallede sorumluluk alarak çözüme katkı sağlarız.
• Kendi başımıza çözemediğimiz sorunları ilgili kurumlara bildiririz.
• Sorumluluk
• Kişinin üzerine düşen görevleri tam ve zamanında yapması, davranışlarının sonuçlarını üstlenmesi.
• Damlaya damlaya göl olur.
• Atasözü

Öğretmene not: Penguenler gibi biz de yükü paylaşabiliriz. Atasözünün anlamı: Küçük katkılar bir araya gelince büyük bir sonuç doğurur. Kurumlara bildirim için örnekler: birçok belediyenin Alo 153 çağrı hattı, acil durumlarda 112. Öğrencilere sorun: Okulda bir sorun gördüğünüzde ilk kime haber verirsiniz?

27. Çözümün ortakları

• Birey
• Atığını ayırır, suyu ve elektriği tasarruflu kullanır.
• Aile
• Alışverişi ihtiyaca göre yapar, çocuklarına örnek olur.
• Okul
• Kampanyalar düzenler, öğrencileri bilinçlendirir.
• Belediye
• Çöpü toplar; su, park ve toplu taşıma hizmeti verir.
• Devlet kurumları
• AFAD afetlerde, Sağlık Bakanlığı salgınlarda görev alır.
• Sivil toplum
• Türk Kızılay, vakıflar, dernekler gönüllülerle yardım eder.

Öğretmene not: Ana fikir: Toplumsal sorunlar, bireyden devlete herkesin el ele vermesiyle çözülür. AFAD: Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Sivil toplum kuruluşları (STK): Devlete bağlı olmadan, gönüllülerin ortak bir amaç için kurduğu dernek, vakıf gibi kuruluşlar. Öğrencilerden her ortak için kendi çevrelerinden bir örnek isteyin.

28. Ecdadımızın çözümü: Vakıflar

• İnsanlar kendi mallarıyla, karşılık beklemeden binlerce vakıf kurdu.
• Vakıflar hastane, okul, çeşme, aşevi gibi yerler yaptırdı ve yaşattı.
• İhtiyacı olan insanlara, hatta hayvanlara ve kuşlara yardım ettiler.
• Vakıf
• Bir kişinin malını ya da parasını, toplumun yararına sürekli kullanılmak üzere bağışlamasıyla kurulan kuruluş.
• Vakıflar yüzlerce yıl nasıl ayakta kalabildi?
• Vakfa bağışlanan dükkân, tarla gibi mülklerin gelirleri vakfın hizmetlerine harcandı.

Öğretmene not: Ecdat: Atalarımız, geçmişte yaşamış büyüklerimiz. Vakfın kuruluş amacı ve kuralları “vakfiye” denen belgeye yazılırdı. Vakıf geleneği Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde çok yaygındı; bugün de Türkiye’de birçok vakıf eğitim, sağlık ve yardım alanlarında çalışır. Ders kitabı, vakıfların iyilik düşüncesiyle kurulduğunu ve toplumsal sorunların çözümüne koştuğunu vurgular.

29. Vakıflar hangi sorunlara çözüm buldu?

• Üç vakıf, üç toplumsal sorun: Her vakıf hangi soruna çözüm getirdi?
• Bulaşıcı hastalık · Sivas, 1321
• Hastalık yüzünden evine kapanan hastaların tedavisi sağlandı.
• Deprem ve yangın · İstanbul, 1549
• Zarar gören mescit, okul gibi vakıf yapıları onarıldı.
• İsraf · İstanbul, 1613
• Yemek artıkları çöpe atılmadı; toplanıp hayvanlara ve kuşlara yedirildi.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabındaki vakıf tanıtımlarına dayanır. Mescit: Küçük cami. Sivas’taki vakıf, cüzzam gibi bulaşıcı bir hastalığa yakalananların tedavisinin yanında yoksulların cenaze masraflarını da üstleniyordu. 1613’te İstanbul’da kurulan vakıf, artan yemekleri toplatıp hayvanlara ulaştırmak için görevliler de tutuyordu. Öğrencilere sorun: Bu vakıflardan hangisinin bugün de benzeri olsa iyi olurdu?

30. İyiliğin izleri: Vakıf yapıları

• Vakıf geleneğinin bugüne ulaşan izlerinden üç örnek:
• Darüşşifa
• Hastaların parasız tedavi edildiği hastane
• Sebil
• Gelip geçene parasız su dağıtılan yapı
• Kuş evi
• Kuşları soğuktan ve yağmurdan koruyan yuva
• Bu yapılar hangi toplumsal ihtiyaçlara cevap veriyordu?
• Sağlık (darüşşifa), temiz suya ulaşma (sebil) ve canlılara merhamet (kuş evi).

Öğretmene not: Soldan sağa: Sivas’taki Divriği Darüşşifası’nın taç kapısı (13. yüzyıl; Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir), İstanbul’daki Laleli Camii’nin sebili ve bir cami duvarındaki kuş evi. Darüşşifa, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde vakıflarca yaşatılan hastanelerin adıdır. Sebillerde bir görevli, pencerenin ardından gelip geçene parasız su verirdi. Kuş evleri cami, medrese gibi yapıların duvarlarına yapılan küçük yuvalardır. Öğrencilere yaşadıkları şehirde bu tür yapılar olup olmadığını sorun.

31. Bilim de çözüm üretir

• Yangını önceden görmek
• Karadeniz Teknik Üniversitesindeki bilim insanları TOYTOS adlı bir sistem geliştirdi. Sistem, orman yangını tehlikesinin yüksek olduğu yerleri önceden belirlemeye yardım ediyor.
• Erken uyarı
• Bir tehlike gerçekleşmeden önce insanları ve kurumları uyararak önlem alınmasını sağlamak.
• Sen olsan?
• Okulundaki ya da mahallendeki bir sorunu çözmek için hangi teknolojiden yararlanırdın?
• Örnek: Su israfını gösteren bir sayaç, sorunları belediyeye bildiren bir uygulama, okul çatısına güneş paneli.

Öğretmene not: TOYTOS: Türkiye Orman Yangın Tehlike Oranları Sistemi. Ders kitabındaki haber sistemi yapay zekâ destekli olarak tanıtır; sistem yangın öncesi erken uyarı ve riskli alanların haritalanması gibi konularda destek sağlar. Kitap, öğrencilere bu sistemin toplumsal bir soruna nasıl çözüm olduğunu sorar. Bölüm 2’de teknolojinin yeni sorunlar da doğurduğunu görmüştük; burada çözüm tarafını vurgulayın.

32. İyi bir çözüm önerisi nasıl olur?

• Özgün
• Yeni ve yaratıcıdır; başkasının fikri aynen alınmaz.
• Uygulanabilir
• Elimizdeki imkânlarla gerçekten hayata geçirilebilir.
• Sürdürülebilir
• Bir kez yapılıp bırakılmaz; uzun süre devam ettirilebilir.
• Toplumsal fayda
• Yalnız birkaç kişiye değil, topluma yarar sağlar.
• “Ekmek israf ediliyor, okul kantinini kapatalım.” önerisi bu ölçütlere uyuyor mu?
• Uymuyor. Öğrenciler yiyecek bulamaz; böyle bir yasak uzun süre sürdürülemez ve topluma fayda yerine zarar verir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Çözüm önerileri geliştirme. Program, grupların özgün, uygulanabilir, sürdürülebilir ve toplumsal fayda sağlayabilecek çözüm önerileri geliştirmesini ister (SDB2.2). Öğrencilerden kantinle ilgili daha iyi bir öneri bulmalarını isteyin (ör. yarım ekmekli sandviç seçeneği).

33. Bayat ekmek çöpe değil, askıya

• Gerçek bir çözümü inceleyelim
• Bayat ekmek askısı, İstanbul (2022)
• Ağaca bir tabela asılmış, altında poşet poşet bayat ekmek duruyor.
• Bayatlayan ekmek çöpe atılmıyor, askıya bırakılıyor; böylece değerlendirilebiliyor.
• Bu fikir, artan yemekleri hayvanlara ulaştıran 1613 tarihli vakfı hatırlatıyor.
• Bu çözüm iyi bir çözümün ölçütlerine uyuyor mu? Daha iyi olması için ne eklerdiniz?
• Uygulanabilir ve topluma faydalı: Masrafı azdır, ekmek çöpe gitmez. Sürdürülebilir olması için ekmeklerin düzenli toplanması gerekir.

Öğretmene not: Fotoğraf 2022’de İstanbul’da çekildi. Geleneğimizde ekmek çöpe atılmaz; bayat ekmekler yüksek bir yere ya da böyle bir askıya bırakılır. Askıdaki ekmekleri ihtiyacı olanlar ya da hayvan besleyenler alabilir. Öğrencilerden çözümü dört ölçüte göre değerlendirmelerini isteyin: Özgün mü, uygulanabilir mi, sürdürülebilir mi, topluma faydalı mı? Eksik yönünü de bulsunlar: Ekmekler uzun süre toplanmazsa bozulur ya da yağmurda ıslanır; kimin, ne zaman toplayacağı belli olmalıdır. Bu soru bir sonraki slayttaki “güçlü öneri” fikrine hazırlık olur. Okulda ya da mahallede benzer bir uygulama olup olmadığını da sorun.

34. Belirsiz öneri, güçlü öneri

• Sorun: Okulda su israfı. Hangi öneri gerçekten işe yarar?
• Belirsiz öneri
• “Herkes suyu az kullansın.”
• Ne yapılacağı ve kimin yapacağı belli değil.
• Birkaç gün sonra unutulur.
• Güçlü öneri
• Her sınıftan bir su elçisi seçilir.
• Elçiler damlatan muslukları her hafta okul idaresine bildirir.
• Ay sonunda su sayacına bakılır, sonuç panoda paylaşılır.
• Güçlü bir öneri ne, kim, nasıl, ne zaman sorularına açıkça cevap verir.

Öğretmene not: Güçlü öneriyi dört ölçütle değerlendirin: Özgün mü (su elçisi fikri), uygulanabilir mi (az masraflı), sürdürülebilir mi (her hafta, her ay), topluma faydalı mı (okulun suyu ve bütçesi korunur)? Öğrencilerden belirsiz bir öneriyi de kendilerinin güçlendirmesini isteyin.

35. Duyarlı ve sorumlu olmak

• Atıklarımızı ayrı ayrı biriktirip geri dönüşüme veririz.
• Suyu ve elektriği tasarruflu kullanırız.
• Tabağımıza yiyebileceğimiz kadar yemek alırız.
• İhtiyacı olan insanlara ve canlılara destek oluruz.
• Duyarlılık
• Çevremizdeki insanların, canlıların ve sorunların farkında olup onları önemsemek.
• Sen bu hafta bir toplumsal sorunun çözümüne nasıl katkı sağlayabilirsin?
• Örnek: Evdeki atıkları ayırmak, bayat ekmeği değerlendirmek, boş odalardaki ışıkları kapatmak.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin toplumsal sorunlara duyarlılık göstererek insana ve topluma değer vermelerini; kendilerine ve çevrelerine karşı görevlerini tam ve zamanında yerine getirerek sorumlu davranmalarını hedefler (D5.1, D16.2). Geri dönüşüm: Kâğıt, cam, plastik, metal gibi atıkların işlenip yeniden ham madde olarak kullanılması.

36. Müzakere edelim: Çözüm Atölyesi

• Önerilerimizi paylaşalım, birbirimizi dinleyelim, en iyi çözümü birlikte bulalım.
• Müzakere nedir?
• Çözüm Atölyesi
• Geri bildirim
• Öneriyi düzenlemek
• Fikrini savunmak
• Çözüm afişi

37. Müzakere nedir?

• Herkes görüşünü gerekçesiyle anlatır.
• Farklı görüşler sabırla dinlenir; kimsenin sözü kesilmez.
• Önerilerin artıları ve eksikleri karşılaştırılır.
• Herkesin kabul edebileceği ortak bir karara varılmaya çalışılır.
• Müzakere
• Farklı görüşleri karşılıklı konuşarak değerlendirmek ve ortak bir karara varmaya çalışmak.
• Akıl akıldan üstündür.
• Atasözü

Öğretmene not: Bu öğrenme çıktısının ana becerisi müzakere etmedir. Atasözünün anlamı: Bir kişinin düşünemediğini bir başkası düşünebilir; bu yüzden başkalarının görüşlerine de başvurmak gerekir. Müzakere bir kavga ya da yarış değildir; amaç kimin kazandığı değil, en iyi çözümü bulmaktır.

38. Çözüm Atölyesi: Dört adım

• Etkinlik · Çözüm Atölyesi
• 1. Sorunu seç
• Grubunla bir toplumsal sorun seç, nedenlerini listele.
• 2. Öneri yaz
• Özgün, uygulanabilir ve sürdürülebilir bir çözüm yaz.
• 3. Değiş tokuş et
• Önerini başka bir gruba ver; onlar güçlü ve zayıf yönleri yazsın.
• 4. Düzenle, savun
• Gelen yorumlara göre önerini düzelt ve sınıfta savun.
• Kural
• Her grubun önerisi mutlaka başka bir grup tarafından incelenir; hiçbir öneri dışarıda kalmaz.

Öğretmene not: Programın önerdiği akış: Gruplar seçtikleri sorunun nedenlerini listeler ve karşılaştırır (Bölüm 2), çözüm önerileri geliştirip yazılı metne dönüştürür, metinleri başka gruplarla paylaşır; her grup aldığı önerinin güçlü ve zayıf yönlerini belirleyip geri verir; gruplar önerilerini bu yorumlara göre yeniden düzenler ve savunarak sınıfta paylaşır (SDB2.1, SDB2.2, SDB2.3, E1.6). Süreç dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.

39. Öneri gider, geri bildirim gelir

• Gruplar önerilerini değiş tokuş eder. Böylece her öneri başka gözlerle de incelenir.
• 1. grup
• 2. grup
• Çözüm önerisi yazılı olarak verilir
• “Bahçeye kapaklı çöp kutuları koyalım.”
• Öneri dikkatle okunur.
• Güçlü ve zayıf yönler yazılır
• Güçlü: Çöpler rüzgârla dağılmaz.
• Zayıf: Kutuları kim, ne zaman boşaltacak?
• Geri bildirim
• Bir çalışmayı inceleyen kişinin, onun iyi ve eksik yanlarını sahibine iletmesi.
• Geri bildirim kırmak için değil, öneriyi güçlendirmek için verilir.

Öğretmene not: Bölüm 2’deki bahçedeki çöpler örneğine dönüyoruz. Süreç bileşeni d: Çözüm önerilerini farklı görüş ve düşünceleri dikkate alarak düzenleme. Öğrencilere her öneri için en az bir güçlü ve bir zayıf yön yazmalarını söyleyin.

40. Kırıcı yorum, yapıcı yorum

• Başka bir grubun önerisini incelerken sözlerimizi özenle seçelim.
• Kırıcı yorum
• “Bu öneri çok saçma.”
• “Bizimki daha iyi, sizinki işe yaramaz.”
• Yapıcı yorum
• “Kapaklı kutu iyi bir fikir. Kutuları kim boşaltacak?”
• “Öneriniz özgün. Masrafını da yazarsanız daha güçlü olur.”
• Yapıcı yorumu kırıcı olandan ayıran nedir?
• Kişiyi değil öneriyi değerlendirir; eksiği saygıyla söyler, düzeltmek için ipucu verir.

Öğretmene not: Yapıcı yorumun kalıbı: önce güçlü yön, sonra soru ya da öneri. Öğrencilerden kırıcı iki yorumu yapıcı hâle getirmelerini isteyin. 7. sınıfta işlenecek “ben dili” konusuna da hazırlık olur.

41. Öneriyi yeniden düzenlemek

• Diğer grubun yazdığı güçlü ve zayıf yönleri okuyun.
• Grupça konuşun: Hangi yorum haklı, ne değişmeli?
• Önerinizi eksiklerini gidererek yeniden yazın.
• Yeni öneri iki şeyi birlikte yapar
• Güçlü yönleri korur
• İşe yarayan fikirler aynen kalır.
• Zayıf yönleri onarır
• Eksik kalan yanlar tamamlanır.
• Uzlaşma
• Farklı görüşteki kişilerin karşılıklı anlayışla ortak bir noktada buluşması.

Öğretmene not: Örnek: 1. grup, “Kutuları kim boşaltacak?” sorusu üzerine önerisine yeni bir madde ekledi: Okul görevlisi kutuları her öğle arasında boşaltır. Program bu adımı SDB2.2 (iş birliği) becerisi ve E1.6 (seçicilik) eğilimiyle ilişkilendirir: Grup, gelen yorumlardan hangilerini dikkate alacağına birlikte karar verir.

42. Örnek olay: Kantindeki ekmekler

• Etkinlik · Örnek olay
• Grubumuz kantindeki ekmek israfını seçti. İlk önerimiz “Ekmeğini bitirmeyen uyarılsın.” idi. Diğer grup bunun kırıcı olabileceğini yazdı. Haklıydılar.
• Zeynep
• 6. sınıf, 3. grubun sözcüsü
• Önerimiz nasıl değişti?
• Nedenleri listeledik: Ekmekler büyük, teneffüs kısa, çoğu kişi ekmeği yarım bırakıyor.
• Diğer grup güçlü yönü de yazdı: “Sorunu doğru seçmişsiniz.”
• Yeni önerimiz: Kantinde yarım ekmekli sandviç ve haftalık israf panosu.
• Önerimizi sınıfta savunduk; okul idaresine sunmaya karar verdik.
• Diğer grubun yorumu Zeynep’in grubuna nasıl yardımcı oldu? Yeni öneri hangi ölçütlere daha çok uyuyor?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Yorum, önerinin zayıf yönünü gösterdi (kırıcı ve uygulaması zor). Grup öneriyi kimseyi incitmeyen, daha uygulanabilir ve sürdürülebilir bir hâle getirdi. Yeni öneri israfın nedenine (büyük ekmek) doğrudan cevap veriyor. Öğrencilerden kendi gruplarının önerisini aynı dört adımla anlatmalarını isteyin.

43. Kutu mu, alışkanlık mı?

• mu?
• 1. grup
• Daha çok çöp kutusu
• “Bahçeye kapaklı ve renkli çöp kutuları koyalım; çöpler dağılmasın.”
• 2. grup
• Alışkanlık kampanyası
• Bu grup sorunun kökünü alışkanlıklarda görüyor.
• Her sınıf sırayla bahçe nöbeti tutsun, bahçeyi temiz tutan sınıflar panoda takdir edilsin.
• Hangi öneri daha sürdürülebilir? İki öneriyi birleştirip daha güçlü bir öneri yazabilir misiniz?

Öğretmene not: Müzakerenin amacı birini “yenmek” değil, en iyi çözümü bulmaktır. Örnek ortak öneri: Kapaklı kutular konur, kutuları boşaltma saatleri belirlenir, sınıflar sırayla bahçe nöbeti tutar, ay sonunda bahçenin hâli fotoğraflanıp panoda paylaşılır. Böylece hem okulun imkânları hem de alışkanlıklar değişir.

44. Önerini savunurken

• Sorunu ve önerini kısa ve açık anlat.
• Önerini gerekçelerle destekle: gözlem, sayı, örnek.
• Sorulara sakin ve saygılı cevap ver.
• Haklı bir eleştiriyi kabul etmekten çekinme.
• Gerekçe
• Bir düşünceyi ya da öneriyi neden doğru bulduğumuzu gösteren dayanak.
• Önerinizi savunmak için “Çünkü…” diye başlayan üç cümle kurun.
• Örnek: Çünkü kutular rüzgârda devrilmez. Çünkü her sınıf görev alır. Çünkü masrafı azdır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni e: Toplumsal hayatta karşılaşılan sorunlara yönelik çözüm önerilerini savunma. Gruplar düzenledikleri önerileri sınıfta savunarak paylaşır (SDB2.1, SDB2.3). Sunumlarda dinleyen grupların da etkin dinleyip saygıyla soru sormasına dikkat edin.

45. Çözüm afişi hazırlayalım

• Etkinlik · Ürün
• Grubunuzun düzenlenmiş önerisini okulla paylaşın.
• Sorununuzu ve nedenlerini kısaca yazın.
• Düzenlenmiş çözüm önerinizi maddeler hâlinde sıralayın.
• Önerinizi anlatan kısa bir slogan bulun.
• Bir resim, grafik ya da fotoğrafla afişinizi güçlendirin.
• Afişi okul panosunda sergileyin, okul idaresiyle paylaşın.
• Slogan
• Bir düşünceyi kısa, çarpıcı ve akılda kalıcı biçimde anlatan söz.
• Örnek slogan
• “Yarım ekmek, tam fayda!”

Öğretmene not: Afişler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir: sorun ve nedenler açık mı, öneri özgün, uygulanabilir ve sürdürülebilir mi, gerekçe var mı, slogan özgün mü? Örnek slogan yalnızca fikir vermek içindir; öğrenciler kendi sloganlarını yazsın.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: İyi bir çözüm nasıl bulunur? Nedenleri inceleyip özgün, uygulanabilir ve sürdürülebilir bir öneri geliştirerek.
• Toplumsal fayda
• Bir çalışmanın yalnız kişiye değil, toplumun geneline sağladığı yarar.
• Ne değişti?
• Bu derslerden sonra çevrendeki sorunlara bakışında ne değişti? Tek cümleyle yaz.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (haber, sayı ya da örnek olay) söylesin. Cevaplanamayan sorular bir sonraki araştırma ödevi olabilir.

47. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Toplum
• Aynı topraklarda yaşayan, ortak değerlerle ve kurallarla birbirine bağlı insanların bütünü.
• Toplumsal sorun
• Toplumun büyük bölümünü etkileyen, yaşam kalitesini düşüren ve birlikte çözülebilen sorun.
• Sorumluluk
• Üzerimize düşen görevleri tam ve zamanında yapmak, sonuçlarını üstlenmek.
• Birlik ve beraberlik
• Bir toplumun ortak amaçlar için el ele vermesi, zor günlerde birbirine destek olması.
• Müzakere
• Farklı görüşleri konuşarak değerlendirmek ve ortak bir karara varmaya çalışmak.

Öğretmene not: Maarif programına göre 1. öğrenme alanının anahtar kavramları: birlik ve beraberlik, dil, din, gelenek ve görenek, grup, hak, kültür, millî değer, rol, sanat, sorumluluk, tarih, toplum. Bu konuya düşenler slayttadır; toplumsal sorun ve müzakere ise konunun kendi kavramlarıdır. Sunuda ayrıca israf, göç, salgın, duyarlılık, vakıf, geri bildirim ve dayanışma kavramları ele alındı. Ders kitabının konu sonundaki bulmaca da toplumsal sorun, israf, duyarlılık, sorumluluk, göç, çevre kirliliği ve geri dönüşüm kavramlarını yoklar.

49. Özet: Sorundan çözüme

• Toplumsal sorun
• Toplumun büyük kısmını etkiler, birlikte çözülür.
• Türleri
• Afet, kirlilik, su kıtlığı, göç, salgın, israf…
• Nedenleri
• Nüfus artışı, kentleşme, teknoloji, savaş, iklim.
• Farklı bakışlar
• Bir sorunun birden çok nedeni olabilir.
• Vakıflar
• Ecdadımız toplumsal sorunlara vakıflarla çözüm buldu.
• İyi çözüm
• Özgün, uygulanabilir, sürdürülebilir ve faydalı.
• Müzakere
• Önerini paylaş, incelet, düzenle, savun.
• Duyarlılık
• Sorunları önemse, üzerine düşeni yap.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (penguenler, Beyşehir Gölü’ndeki imece, bahçedeki çöpler, bayat ekmek askısı, Zeynep’in grubu, vakıflar, TOYTOS vb.).

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Hızlı nüfus artışı ve kentleşme, toplumsal sorunların çeşitlenmesine yol açan etkenlerdendir.
• Şehirler hızla kalabalıklaşınca trafik, konut, çöp ve hava kirliliği gibi sorunlar büyür.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Göç yalnızca göç eden insanları etkiler; göç alan şehirlerin hayatını değiştirmez.
• Göç alan şehirlerde konut, okul, hastane ve ulaşım ihtiyacı artar. Göç eden de yeni yere uyum sağlamaya çalışır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Salgın hastalıklarla mücadele yalnızca devletin işidir; bireylerin yapabileceği bir şey yoktur.
• Kurumlar önlem alır ama maske, temizlik ve mesafe kurallarına uyan bireyler de salgını yavaşlatır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Farklı gruplar, aynı toplumsal sorunun nedenlerini farklı biçimlerde açıklayabilir.
• Herkes sorunu kendi penceresinden görür. Farklı görüşleri karşılaştırmak, sorunun bütününü anlamamızı sağlar.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bilim insanlarının geliştirdiği sistemler, orman yangını gibi afetlere karşı önceden önlem alınmasına yardım edebilir.
• Örneğin TOYTOS, orman yangını tehlikesinin yüksek olduğu yerleri önceden belirlemeye yardım eden bir sistemdir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Müzakerede amaç, diğer grupları dinlemeden kendi önerimizi kabul ettirmektir.
• Müzakerede farklı görüşler dinlenir ve karşılaştırılır; herkesin kabul edebileceği ortak bir karara varılmaya çalışılır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir mahallede şu durumlar yaşanıyor:
• Çöpler günlerce toplanmıyor.
• Sokaklarda kötü koku ve sinekler çoğalıyor.
• Mahallede yaşayanların çoğu rahatsız.
• Bu durumu toplumsal bir sorun yapan özellik hangisidir?
• Yalnızca bir aileyi ilgilendirmesi
• Mahallede yaşayan pek çok insanı etkilemesi
• Kısa sürede kendiliğinden geçecek olması
• Teknolojik bir gelişmeden kaynaklanması
• B
• Toplumsal sorunlar toplumun büyük bir kısmını etkiler. Burada mahallede yaşayanların çoğu zarar görüyor.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• İki grup, okul kantininin önündeki uzun kuyruk sorununun nedenlerini listeledi.
• 1. grup: Kantinde tek kasa var, teneffüs kısa, herkes aynı anda geliyor.
• 2. grup: Herkes aynı anda geliyor, ürünler önceden hazırlanmıyor, sıra kuralı yok.
• İki grubun listesinde ortak olan neden hangisidir?
• Kantinde tek kasa olması
• Ürünlerin önceden hazırlanmaması
• Herkesin aynı anda kantine gelmesi
• Sıra kuralının olmaması
• C
• “Herkesin aynı anda gelmesi” iki listede de var. Diğer nedenler yalnızca bir grubun listesinde geçiyor.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir okulda ekmek israfını azaltmak için dört öneri yapıldı.
• Aşağıdaki önerilerden hangisi sürdürülebilir değildir?
• Kantinde yarım ekmekli sandviç satmak
• İsraf edilen ekmeği her ay tartıp panoda duyurmak
• Her sınıfta israf elçisi görevini sırayla üstlenmek
• Bir günlüğüne ekmek satışını tamamen durdurmak
• D
• Bir günlük yasak sorunu kalıcı olarak çözmez; ertesi gün israf sürer. Diğer öneriler uzun süre uygulanabilir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Geçmişte kurulan bazı vakıfların amaçları:
• Bulaşıcı hastalığa yakalananları tedavi ettirmek
• Deprem ve yangından sonra okul ve mescitleri onarmak
• Artan yemekleri hayvanlara ve kuşlara ulaştırmak
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
• Vakıflar yalnızca devletin emriyle kurulmuştur.
• Vakıflar sağlık sorunlarına çözüm aramıştır.
• Vakıflar afetlerin zararlarını gidermeye çalışmıştır.
• Vakıflar canlılara karşı duyarlı davranmıştır.
• A
• Listede vakıfları kimin kurduğuna dair bir bilgi yoktur. Üstelik vakıfları çoğunlukla kişiler, kendi mallarıyla gönüllü olarak kurmuştur.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Gruplar çözüm önerilerini yazdı. Şimdi her grup, başka bir grubun önerisini inceleyecek.
• Öğretmenin istediği incelemede gruplar ne yapmalıdır?
• Öneriyi okumadan sahibine geri vermelidir.
• Öneriyi bırakıp kendi önerisini yeniden yazmalıdır.
• Önerinin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemelidir.
• Önerideki sorunu başka bir sorunla değiştirmelidir.
• C
• İncelenen önerinin güçlü ve zayıf yönleri yazılıp sahibine geri verilir. Bu yorumlar sayesinde öneri geliştirilir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Efe
• Okulda kâğıt israfını azaltmak için her sınıfa bir ‘karalama kutusu’ koyalım. Çünkü geçen hafta tek yüzü kullanılmış kâğıtların çöpe atıldığını gördük. Arka yüzleri karalama için kullanılabilir.
• Efe önerisini savunurken ne yapmıştır?
• Diğer grupların önerilerini küçümsemiştir.
• Önerisinin yalnızca zayıf yönlerini sıralamıştır.
• Sorunun nedenlerini hiç düşünmemiştir.
• Önerisini gözlemine dayanan bir gerekçeyle desteklemiştir.
• D
• Efe “Çünkü…” diyerek gördüğü durumu anlatıyor; önerisini gerekçeyle destekliyor. Bu, bir öneriyi savunmanın güçlü bir yoludur.

62. Kim bilecek?

• Su, gıda, enerji gibi kaynakları gereğinden fazla ya da boşuna harcamaya ne denir?
• İsraf
• Kâğıt, cam, plastik gibi atıkların işlenip yeniden ham madde olarak kullanılmasına ne denir?
• Geri dönüşüm
• Çevremizdeki insanların, canlıların ve sorunların farkında olup onları önemsemeye ne ad verilir?
• Duyarlılık

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Bir yerin konumunu anlatmanın hangi yolları vardır?
• Türkiye hangi kıtalar arasında yer alır, hangi denizlerle çevrilidir?
• Yeryüzündeki kıtaların ve okyanusların adları nelerdir?
• Sınıftaki sıranın yerini bir harf ve bir sayıyla nasıl tarif edersin?
• Evdeki ya da okuldaki bir atlası veya dünya küresini incele: Türkiye’yi bul, çevresindeki denizleri ve kıtaları not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.2.1 “Ülkemizin, Kıtaların ve Okyanusların Konum Özellikleri” (2. öğrenme alanı: Evimiz Dünya). Bu derste konuştuğumuz sel, kuraklık, su kıtlığı ve göç gibi sorunların bir yerin konumuyla da ilgili olduğunu hatırlatarak geçiş yapabilirsiniz.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 1. öğrenme alanı (Birlikte Yaşamak), SB.6.1.3.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Sayısal bilgiler
• Göç, hava kirliliği ve israf sayıları ders kitabındaki haber ve bilgi görsellerinde yer alan verilerdir; tahminler kaynağa göre değişebilir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

65. Görsel kaynakları

• Kuruyan Meke Gölü, Karapınar, Konya (2023)
• Ekrem07 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bahar da meke.jpg
• Ankara’nın üzerinde kirli hava tabakası (2008)
• Halit Edip Özcan · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Air Pollution in Ankara.jpg
• İmparator penguenleri, Weddell Denizi kıyısı, Antarktika (1985)
• Hannes Grobe · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Weddellsea-ant-iv3-13 hg.jpg
• Buz tutan Beyşehir Gölü’nde imece (2017)
• Ekrem07 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Imece ve kayık.jpg
• Kıyıya vuran plastik çöpler, Devon, İngiltere (2020)
• Partonez · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Plastic Litter, Ivy Cove.jpg
• Atık ayrıştırma kutuları, Kadıköy, İstanbul (2024)
• Kurmanbek · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Sorted recycling bins in the garden of Kadıköy Municipality.jpg
• Divriği Darüşşifası’nın taç kapısı, Sivas (13. yüzyıl)
• R Prazeres · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Divrigi Hospital portal DSCF3213.jpg
• Laleli Camii sebili, İstanbul
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Istanbul Laleli mosque Sebil in 2019 7174.jpg
• Bir cami duvarındaki kuş evi
• Ahmetyi1maz · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kuşevi ve minare.jpg
• Bayat ekmek askısı, İstanbul (2022)
• Sadrettin · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bayat ekmek askısı.jpg