6. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: Doğal ve Beşerî Çevre İlişkisi

1. Doğa Biçimlendirir, İnsan Dönüştürür

• Doğa Biçimlendirir,
• İnsan Dönüştürür
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• İklim ve yer şekilleri nerede yaşadığımızı, evimizi nasıl kurduğumuzu ve neden göç ettiğimizi nasıl etkiler?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.6.2.2 (2026-2027 yıllık planında 8–10. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) ülkemizin doğal ve beşerî çevre özelliklerini belirleme (Bölüm 1–3), b) bu özellikler arasındaki ilişkiyi belirleme (her bölümdeki ilişki slaytları ve Bölüm 4). Kapak fotoğrafı: Rize’de çay bahçeleri ve yamaçlara dağılmış evler (2006); sol üstte Karadeniz görünür. Fotoğrafta konunun bütün parçaları var: bol yağış (iklim), dik yamaçlar (yer şekli), çay tarımı ve dağınık yerleşme. Derse “Bu fotoğrafta doğanın ve insanların eseri olan neler görüyorsunuz?” sorusuyla başlayabilirsiniz. Sunudaki kişiler (Ayşe, Selim, Nehir) ve “Ova mı, konut mu?” tartışması kurgusaldır; yer adları, Doğu Karadeniz ve Atatürk Barajı örnekleri ile iklim, nüfus ve göç bilgileri gerçektir.

2. Merak edelim

• Ülkemizde insanlar neden en çok kıyılarda ve ovalarda yaşıyor?
• Doğa mı insanı biçimlendirir, insan mı doğayı? Yoksa ikisi birden mi?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Ülkemizin nüfusunu kim sayıyor?
• Ne?
• Hava durumu ile iklimin farkı ne?
• Nerede?
• En kalabalık yerlerimiz nerede?
• Ne zaman?
• İnsanlar ne zaman göç etmeye karar verir?
• Nasıl?
• Dağlar yaşamımızı nasıl etkiler?
• Neden?
• Karadeniz’de evler neden dağınık?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına doğal ve beşerî çevreyle ilgili merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları panoda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara döneceksiniz. Kartlardaki örnek soruların cevapları sunuda yer alıyor.

3. Yol haritamız

• Doğal çevre: iklim
• Hava olayı, hava durumu, üç iklim tipi
• Yer şekilleri ve sular
• Dağlar, ovalar, platolar, göller, akarsular
• Nüfus, göç ve yerleşme
• Nüfusun dağılışı, göç, toplu ve dağınık yerleşme
• Doğa ve insan
• Karşılıklı etki, örnek olaylar, sürdürülebilirlik
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Doğal çevre: iklim

• Bugün hava nasıl? Peki ilimizin iklimi nasıl? Bu iki soru aynı şeyi mi soruyor?
• Doğal ve beşerî çevre
• Yaşanabilir yerler
• Hava olayı ve hava durumu
• İklim
• Üç iklim tipi
• İklim ve yaşam

Öğretmene not: Fotoğraf: Sarıkamış’ta (Kars) çam ormanının içinden geçen bir telesiyej (kayakçıları koltuklarla yukarı taşıyan araç), Ocak 2019. Kars’ta karasal iklimin uzun ve karlı kışları, Sarıkamış’ın çam ormanlarıyla kaplı yamaçlarında kış turizmine olanak verir. Öğrencilere sorun: Fotoğrafta iklimi gösteren neler var, insanlar bu iklimden nasıl yararlanmış? Bölüm 2’deki kayak merkezi örneğiyle ilişkilendirin.

5. Doğal çevre ve beşerî çevre

• Hatırlayalım
• Doğal çevre özellikleri
• İklim: sıcaklık, yağış, rüzgâr
• Yer şekilleri: dağ, ova, plato
• Göller, akarsular, toprak, bitki örtüsü
• Beşerî çevre özellikleri
• Nüfus: bir yerde yaşayan insan sayısı
• Göç: insanların yer değiştirmesi
• Yerleşme: köyler, kasabalar, şehirler
• Doğal çevre
• İnsan eli değmeden oluşan iklim, yer şekilleri, sular, toprak ve canlıların bütünü.
• Beşerî çevre
• İnsanların oluşturduğu yerleşmeler, yapılar ve etkinliklerin bütünü.
• Bir ovadaki buğday tarlası doğal çevrenin mi, beşerî çevrenin mi parçasıdır?
• Tarla insan emeğiyle yapıldığı için beşerîdir; altındaki ova ve toprak ise doğaldır.

Öğretmene not: Beşerî sözcüğü “insanla ilgili” demektir. Öğrenciler doğal ve beşerî çevreyi 5. sınıfta tanıdı; bu konuda iki çevrenin ülkemizdeki özelliklerini belirleyip aralarındaki ilişkiyi çözümleyecekler. Sınıflamada tarla, insan emeğiyle oluşturulduğu için beşerî unsur sayılır; tarla örneği yine de iki çevrenin çoğu zaman iç içe olduğunu gösterir.

6. Nerede yaşamak isterdin?

• Etkinlik · Keşfedelim
• Verimli bir ova
• Düz ve verimli; yakınından bir akarsu geçiyor.
• Kumlu bir çöl
• Yağmur neredeyse hiç yağmıyor, gündüzler çok sıcak.
• Sarp bir zirve
• Çok yüksek, dik ve soğuk; yol yapmak çok zor.
• Ilıman bir kıyı
• Kışlar ılık; limanı var, deniz ulaşımı kolay.
• Hangi yerleri seçtin? Seçmediğin yerleri yaşamaya elverişsiz kılan ne?
• Su yetersizliği, aşırı sıcak ya da soğuk, verimsiz toprak ve sarp arazi yaşamı zorlaştırır.
• İklim, su, toprak ve yer şekilleri insanların nerede yaşayacağını büyük ölçüde belirler.

Öğretmene not: Öğrenciler önce tek başına seçim yapsın, sonra gerekçelerini sıra arkadaşıyla karşılaştırsın. Kart renkleri cevabı göstermez. Öğrencilerden bir yer daha önermelerini isteyin (ör. ormanlık, yağışlı bir vadi): Bol su ve orman yaşamı kolaylaştırır, dik yamaçlar zorlaştırır. Bu, Bölüm 3’teki dağınık yerleşmeye bir giriştir. Etkinliğin amacı, iklim, su, toprak ve yer şekillerinin insanların yaşayacağı yeri belirlediğini fark ettirmektir.

7. Hava olayı, hava durumu, iklim

• Bu üç kavram sık karışır. Hava durumunu iklimden ayıran şey süre ve alandır.
• Hava olayı
• Sıcaklık, nem ve basınç değişince oluşan yağmur, kar, sis, rüzgâr gibi olaylar
• Hava durumu
• Hava olaylarının bir yerde kısa bir süre (birkaç saat ya da gün) içindeki hâli
• İklim
• Geniş bir alanda uzun yıllar boyunca görülen hava durumunun ortalaması
• Hava durumunu her gün öğrenebiliriz. Bir yerin iklimini öğrenmek için neden uzun yıllar gerekir?
• Tek bir gün ya da hafta yanıltabilir. Bir yerin gerçek özelliğini ancak uzun yılların ortalaması gösterir.

Öğretmene not: Program, iklim konusu işlenirken hava olayı ve hava durumu kavramlarının da ele alınmasını ister. Ülkemizde hava durumu ölçümlerini ve tahminlerini Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) yapar. Somutlaştırma: “Bugün yağmur yağıyor.” hava durumunu, “Burada kışlar yağışlı geçer.” iklimi anlatır.

8. Hava durumu mu, iklim mi?

• Etkinlik · Ayırt edelim
• Her cümle kısa bir süreyi mi, yoksa uzun yılların ortalamasını mı anlatıyor?
• “Yarın Erzurum’da kar yağışı bekleniyor.”
• Hava durumu: Yalnızca yarını anlatıyor.
• “Antalya’da kışlar ılık ve yağışlı geçer.”
• İklim: Her yıl tekrarlanan bir özelliği anlatıyor.
• “Bu sabah İstanbul Boğazı’nda yoğun sis vardı.”
• Hava durumu: Tek bir sabahı anlatıyor.
• “Rize her mevsim bol yağış alır.”
• İklim: Uzun yılların ortalamasını anlatıyor.

Öğretmene not: Her satırda önce yalnızca soldaki cümleyi okuyun; öğrenciler “hava durumu” ya da “iklim” diye cevap versin. İpucu sözcükler: “yarın, bu sabah, bugün” hava durumunu; “her yıl, her mevsim, kışları” iklimi gösterir. Öğrencilerden bu kalıpla kendi cümlelerini kurmalarını isteyin.

9. Ülkemizde neden farklı iklimler var?

• Ülkemiz genel olarak Akdeniz iklimi kuşağındadır; ama bu iklim her yerde görülmez.
• Üç tarafımız denizlerle çevrilidir. Denizler kıyıları ılıtır ve nemlendirir.
• Kıyıya paralel uzanan yüksek dağlar, deniz etkisinin içerilere girmesini engeller.
• Yükselti batıdan doğuya doğru artar. Yükseldikçe hava soğur.
• Yükselti
• Bir yerin deniz seviyesinden olan yüksekliği.
• Kıyıdaki Trabzon’un kışları ılık, dağların ardındaki Erzurum’unki çok soğuk. Neden?
• Trabzon’u deniz ılıtır. Erzurum hem dağların ardında kalır hem de çok yüksektir.

Öğretmene not: Ders kitabı, üç tarafın denizlerle çevrili olmasını, dağların kıyıya uzanış doğrultusunu, yükseltinin batıdan doğuya artmasını ve yer şekillerinin çeşitliliğini, Akdeniz ikliminin iç kesimlere ulaşmasını engelleyen etkenler olarak sayar. Erzurum yaklaşık 1.900 metre yükseltidedir; Trabzon ise deniz kıyısındadır. Öğrencilere fiziki haritada iki ili ve aradaki dağları gösterin.

10. Kıyıda ılık, dağda kar: Antalya

• Görsel kaynak · Antalya
• Konyaaltı kıyısı ve Beydağları, Antalya (Şubat 2018)
• Kıyıda Akdeniz iklimi var: Fotoğraf şubatta çekildi ama kıyıda kar yok.
• Arkadaki Beydağları’nın yüksek tepelerinde kar var: Yükseldikçe hava soğur.
• Dağlar kıyıya paralel ve çok yakın uzanır; deniz etkisini içerilere geçirmez.
• Bu kıyıda neden büyük bir şehir kurulmuş, turizm gelişmiş?
• Kışları ılık, yazları güneşli iklim; deniz ve düz kıyı şeridi turizmi ve ticareti kolaylaştırır.

Öğretmene not: Fotoğraf 13 Şubat 2018’de Antalya’daki falezlerden (kıyıdaki dik kayalıklardan) batıya doğru çekildi. Sağda Konyaaltı plajı ve şehir, arkada Batı Toroslar’ın bir parçası olan Beydağları ve karlı tepeleri görünür. Önce maddeleri açmadan fotoğrafı inceletin: Hangi doğal unsurlar (deniz, dağ, kayalık kıyı), hangi beşerî unsurlar (şehir, plaj, yol) var? Sonra fotoğrafı önceki slayttaki nedenlerle ilişkilendirin: Deniz kıyıyı ılıtır, yükselti arttıkça sıcaklık düşer, dağlar kıyıya paralel uzanır.

11. Ülkemizin üç iklim tipi

• Akdeniz iklimi: Akdeniz ve Ege kıyıları, Marmara çevresi. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı.
• Karadeniz iklimi: Karadeniz kıyıları. Her mevsim yağışlı; yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı az.
• Karasal iklim: İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Trakya’nın içi. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk.
• Antalya
• Rize
• Erzurum
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Akdeniz iklimi
• Karadeniz iklimi
• Karasal iklim
• Şehirler birer örnektir; iklim sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Türkiye iklim haritasını etkileşimli tahtada açıp üç iklimin yayıldığı alanları birlikte bulun. Karasal iklimde soğuğun şiddeti İç Anadolu’dan doğuya gidildikçe artar; yağış daha çok ilkbahar ve kış aylarında düşer. Bazı kaynaklar Marmara çevresini ayrı bir geçiş iklimi olarak da ele alır; sunu ders kitabındaki üçlü ayrımı kullanır. Bilgilerin kaynağı Meteoroloji Genel Müdürlüğüdür (mgm.gov.tr).

12. Üç iklim, üç bitki örtüsü

• Üst sırada iklimler, alt sırada bitki örtüleri
• Akdeniz iklimi
• En çok kışın yağış alır. Kıyıda kar ve don nadirdir.
• Karadeniz iklimi
• En çok sonbaharda yağış alır. Yazları serin geçer.
• Karasal iklim
• Gece ile gündüz, yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı en fazladır.
• Maki ve kızılçam
• Kuraklığa dayanıklı, her mevsim yeşil kalan bitkiler
• Gür ormanlar
• Kıyıda geniş yapraklı, yükseklerde iğne yapraklı ağaçlar
• Bozkır
• Yaz kuraklığında sararan kısa otlar; yükseklerde kuru ormanlar

Öğretmene not: Kartları sütun sütun eşleştirin: Akdeniz iklimi → maki ve kızılçam, Karadeniz iklimi → gür ormanlar, karasal iklim → bozkır. Maki, kızılçam ormanlarının tahrip edildiği yerlerde yetişen, her mevsim yeşil kalan bodur ağaç ve çalılardır (ör. defne, mersin, kocayemiş). Bozkır, ilkbaharda yeşerip yaz kuraklığında kuruyan kısa otlardan oluşur.

13. İklim yaşamımızı nasıl etkiler?

• Soldaki iklim özelliği insanların yaşamını nasıl etkilemiş olabilir? Önce tahmin edelim.
• Akdeniz kıyılarında yazlar uzun, sıcak ve güneşlidir.
• Deniz turizmi gelişmiştir; yazın tatil yerlerinin nüfusu artar.
• Doğu Karadeniz’de her mevsim bol yağış düşer.
• Çay ve fındık gibi bol su isteyen ürünler yetişir.
• İç Anadolu’da yazlar kurak geçer.
• Kuraklığa dayanıklı buğday ve arpa gibi tahıllar ekilir.
• Doğu Anadolu’da kışlar uzun ve çok soğuktur.
• Evler kalın duvarlı yapılır; kış turizmi gelişir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b’ye ilk adım: Her satırda önce yalnızca soldaki iklim özelliğini okuyun, sonucu öğrencilere tahmin ettirin. İlimizin iklimi yaşamımızı nasıl etkiliyor? Öğrencilerden bir örnek de ilimizden bulmalarını isteyin (giyim, tarım ürünleri, ev tipi, tatil alışkanlıkları).

14. Bir haftalık hava günlüğü

• Etkinlik · Gözlem
• Bir hafta boyunca ilimizin havasını gözlemleyelim, sonra iklimiyle karşılaştıralım.
• Her gün aynı saatte gökyüzüne bakın: güneşli, bulutlu, yağmurlu ya da karlı mı?
• Günün en yüksek ve en düşük sıcaklığını Meteoroloji Genel Müdürlüğünün sitesinden not edin.
• Gördüğünüz hava olaylarını (rüzgâr, sis, yağmur…) yazın.
• Hafta sonunda verilerinizi bir tabloya dökün.
• Sonuçları ilimizin iklim özellikleriyle karşılaştırın.
• Meteoroloji
• Hava olaylarını inceleyen, hava durumunu ölçüp tahmin eden bilim.
• Bir haftalık gözlemle ilimizin iklimini kesin olarak söyleyebilir miyiz?
• Hayır. Bir hafta yalnızca hava durumunu gösterir; iklimi anlamak için uzun yılların ortalaması gerekir.

Öğretmene not: Program, dijital kaynaklardan yararlanılmasını önerir (OB2): MGM’nin internet sitesinde il il hava durumu tahminleri ve uzun yıllar ortalamalarını gösteren istatistikler bulunur. Etkinliği ödev olarak verip bir hafta sonra sınıfta tabloları karşılaştırabilirsiniz.

15. Yer şekilleri ve sular

• Dağlar, ovalar, platolar, göller ve akarsular insanların nerede ve nasıl yaşadığını belirler.
• Dağ, ova, plato
• Dağlık alanlarda yaşam
• Kıyı ve iç ovalar
• Platolar
• Göller ve akarsular
• Dağların uzanışı

Öğretmene not: Fotoğraf: Doğubayazıt (Ağrı) ve arkasında ülkemizin en yüksek dağı Ağrı Dağı (5.137 m), Eylül 2022. Şehir, dağın yamacında değil, önündeki düz ovada kurulmuştur. Öğrencilere sorun: Şehir neden dağın yamacında değil de düzlükte?

16. Dağ, ova, plato

• Fiziki haritada renkler yükseltiyi gösterir. Ülkemizde en çok görülen yer şekilleri dağlardır.
• Dağ
• Çevresine göre çok yüksek, eğimli ve engebeli yer şekli
• Ova
• Çevresine göre alçakta kalan, düz ve geniş, çoğu zaman verimli alan
• Plato
• Akarsuların derin vadilerle yardığı, yüksekte kalmış geniş düzlük
• Fiziki haritada ilimiz hangi renkte? Bu renk ilimizin yükseltisi hakkında ne söylüyor?
• Yeşil tonlar alçak yerleri, sarı ve kahverengi tonlar yüksek yerleri gösterir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Türkiye fiziki haritasını açın. Ülkemizin en yüksek dağı Ağrı Dağı’dır (5.137 m). Ülkemizde çok sayıda dağ, ova, göl ve akarsu bulunur; bu çeşitlilik doğal çevremizin en önemli özelliklerinden biridir.

17. Dağlık alanlarda yaşam

• Dağlık yerlerde yükselti fazla, arazi engebelidir. Tarım yapılacak düz alan azdır.
• Yol yapmak zor ve pahalıdır; bazı köylerin ulaşımı sınırlı kalır.
• Kışın yoğun kar, dağ yollarını kapatabilir.
• Bu yüzden sanayi ve ticaret zor gelişir; nüfus genellikle seyrektir.
• Engebe
• Arazinin inişli çıkışlı, düz olmayan yapısı.
• Dağların insanlara hiç faydası yok mu?
• Var: Yaylalarda hayvancılık yapılır; ormanlar, madenler ve su kaynakları bulunur; kış ve doğa turizmi gelişir.

Öğretmene not: Ders kitabı, dağlık alanlarda tarımın daha az yapıldığını, yol yapımının zor ve maliyetli olduğunu, kış mevsiminde yolların kapanabildiğini ve bu nedenlerle sanayi ve ticaretin güç geliştiğini vurgular. Düşünelim sorusuyla dengeyi kurun: Dağlar engel olduğu kadar kaynaktır da.

18. Karlı bir dağ fırsata dönüşünce

• Dağ yüksek; kışlar uzun ve bol karlı geçiyor.
• Yamaçlara bir kayak merkezi kuruluyor.
• Kış aylarında şehre çok sayıda ziyaretçi geliyor.
• Beşerî çevrede neler değişir?
• Yeni işler
• Otel, lokanta, ulaşım ve kayak eğitmenliği gibi işler doğar.
• Yeni yapılar
• Yollar genişler; oteller, teleferikler ve pistler yapılır.
• Kış turizmi
• Kayak gibi kar sporları yapmak ve karlı doğayı görmek için kışın yapılan geziler.

Öğretmene not: Erzurum’daki Palandöken, Kayseri’deki Erciyes, Bursa’daki Uludağ ve Kars’taki Sarıkamış kayak merkezleri buna örnektir. Zinciri sorgulayın: Kayak merkezi doğayı da etkiler mi? (Ağaç kesimi, atıklar, su kullanımı.) Bu soru Bölüm 4’teki iki yönlü ilişkiye hazırlıktır.

19. Kıyı ovaları ve iç ovalar

• Ovalar düz ve genellikle verimlidir; bu yüzden tarım gelişmiş, nüfus artmıştır.
• Kıyı ovaları
• Çukurova, Gediz, Menderes, Bafra, Çarşamba, Silifke
• Toprak verimli, sulama suyu yeterlidir.
• İç ovalar
• Konya, Harran, Malazgirt
• Yazlar kurak; tarım için sulama gerekir.
• Barajlar ve sulama kanalları yapılmıştır.
• Sulama
• Yağışın yetmediği tarlalara baraj, kanal ya da kuyu suyu ulaştırmak.
• Harran Ovası’na barajdan su gelince sizce neler değişti?
• Pamuk gibi çok su isteyen ürünler yetişti; tarım ve iş imkânları arttı.

Öğretmene not: Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı’nın suyu, Şanlıurfa tünelleriyle Harran Ovası’na ulaştırılır; sulamayla ovada pamuk tarımı yaygınlaştı. Fiziki haritada kıyı ovalarını ve iç ovaları öğrencilere buldurun.

20. Platolarda yaşam

• Erzurum ve Kars platoları
• Yüksek ve soğuk; kışlar uzun
• Yaz yağışlarıyla gür çayırlar yeşerir.
• Büyükbaş hayvancılık gelişmiştir.
• Şanlıurfa ve Gaziantep platoları
• Yükseltisi az, geniş düzlükler
• Yol yapımı daha kolay ve ucuzdur.
• Sanayi, ticaret ve hizmetler yoğundur.
• Büyükbaş hayvancılık
• Sığır ve manda gibi iri hayvanların et ve süt için yetiştirilmesi.
• Erzurum ve Gaziantep platolarında neden farklı ekonomik etkinlikler öne çıkmış?
• Doğudaki platolar yüksek ve çayırlıktır, hayvancılığa uygundur. Güneydoğudakiler daha alçak ve düzdür; ulaşım ve sanayi kolay gelişir.

Öğretmene not: Platoların çoğu İç Anadolu’dadır; aynı yer şekli, yükselti ve iklime göre farklı etkinliklere yol açar. İç Anadolu’daki başlıca platolar: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok ve Uzunyayla. Ülkemizin doğusunda platoların yükseltisi fazladır. Ders kitabına göre Şanlıurfa ve Gaziantep platolarında yol yapmak dağlık yerlere göre daha ucuzdur; bu yüzden ulaşım kolaylaşmış, sanayi, ticaret ve hizmet etkinlikleri yoğunlaşmıştır.

21. Göller, akarsular ve denizler

• Van Gölü
• Ülkemizin en büyük gölü; çevresinde balıkçılık ve turizm yapılır.
• Turizm
• Abant, Yedigöller, Kuş Gölü ve Tuz Gölü ziyaretçi çeker.
• Enerji ve sulama
• Akarsulara kurulan barajlar elektrik üretir, tarlaları sular.
• Limanlar
• Limanı olan şehirlerde ulaşım, ticaret ve sanayi gelişir.
• İlimizdeki bir akarsu, göl ya da baraj gölü ne amaçla kullanılıyor?
• Cevap ilimize göre değişir: içme ve sulama suyu, elektrik üretimi, balıkçılık, turizm ya da ulaşım olabilir.
• Su, insanların yerleşeceği yeri seçerken baktığı ilk doğal özelliklerden biridir.

Öğretmene not: Ders kitabına göre göl ve akarsulardan elektrik üretimi, ulaşım, spor ve sulama için yararlanılır; limanı olan yerlerde ulaşım ağı geliştiği için sanayi, ticaret, turizm ve hizmetler de gelişir. Örnek: İstanbul, İzmir ve Mersin’deki büyük limanlar. Düşünelim sorusunda öğrencilerin ilimizdeki suyu kendi gözlemleriyle anlatmasını isteyin.

22. Dağlar kıyıya nasıl uzanıyor?

• Karadeniz ve Akdeniz kıyıları
• Dağlar kıyıya paralel uzanır.
• Deniz etkisi iç kesimlere ulaşamaz.
• Kıyıda koy ve körfez azdır.
• Ege kıyıları
• Dağlar kıyıya dik uzanır.
• Nemli deniz havası ovalar boyunca içerilere sokulur.
• Kıyı girintili çıkıntılıdır; koy ve körfez çoktur.
• Koy
• Denizin karaya sokulduğu küçük girinti.
• Körfez
• Denizin karaya sokulduğu, koydan büyük girinti.
• Dağların uzanışı kıyı ile iç kesimlerin iklimini, bitki örtüsünü, ürünlerini ve nüfusunu farklılaştırır.

Öğretmene not: Kıyıya paralel uzanan yüksek dağlara örnekler: kuzeyde Küre, Canik ve Doğu Karadeniz dağları, güneyde Toroslar. Ege’de dağların arasındaki Gediz ve Menderes ovaları, deniz havasının içerilere ulaşmasını sağlar. Fiziki haritada Ege kıyısındaki körfezleri (ör. Edremit, İzmir, Gökova) öğrencilerle birlikte bulun.

23. Şehirler neden ovalarda?

• Düşünelim · Yer şekilleri ve nüfus
• Neden buralar?
• Büyük şehirlerimizin çoğu ovalarda, kıyılarda ya da düz platolarda kurulmuştur. Sizce neden?
• Düz arazide ev, yol ve fabrika yapmak kolaydır; toprak verimli, su genellikle boldur.
• Yerleşmeye elverişli yer
• Düz ya da az eğimli, suyu yeterli, toprağı verimli ve ulaşımı kolay yer.
• Ya bizim ilimiz?
• İlimizin merkezi ovada mı, kıyıda mı, vadide mi, yamaçta mı? Bu yer neden seçilmiş olabilir?

Öğretmene not: Örnekler: Konya ve Bursa ovaların kenarında, Adana Çukurova’da, İzmir körfezin kıyısındaki düzlükte, Gaziantep ve Şanlıurfa düz platolar üzerinde büyümüştür. İkinci soruda öğrencilerin göreceli konum bilgilerini de kullanmalarını isteyin.

24. Nüfus, göç ve yerleşme

• Ülkemizde kaç kişi yaşıyor, nerelerde toplanıyor? İnsanlar neden göç ediyor, evlerini nasıl kuruyor?
• Nüfus ve TÜİK
• Nüfusun dağılışı
• Nüfus yoğunluğu
• Göç ve nedenleri
• Köyden kente, kentten köye
• Toplu ve dağınık yerleşme

Öğretmene not: Fotoğraf: İstanbul’da Haliç’in kuzey kıyısında Galata Kulesi ve çevresi (2016). Ülkemizin en kalabalık şehrinde yamaçlar bile sık yapılaşmıştır. Öğrencilere sorun: İstanbul’u bu kadar kalabalık yapan doğal ve beşerî özellikler neler olabilir?

25. Sayılarla nüfusumuz

• Nüfus, bir yerde belli bir zamanda yaşayan insanların sayısıdır. Ülkemizde nüfus bilgilerini TÜİK derler ve açıklar.
• 86,1
• Türkiye’nin nüfusu, 2025 sonu
• 15,8
• En kalabalık il: İstanbul
• En az nüfuslu il: Bayburt
• Kaynak: TÜİK (2025)

Öğretmene not: Veriler ders kitabındaki TÜİK bilgisinden (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi, 31 Aralık 2025) alınmıştır: Türkiye’nin nüfusu 86.092.168’dir; nüfus bir yılda 427.224 kişi artmıştır. Nüfusun %18,3’ü İstanbul’da yaşıyor (15.754.053). İstanbul’u Ankara (5.910.320), İzmir (4.504.185), Bursa (3.263.011) ve Antalya (2.777.677) izliyor. En az nüfuslu iller: Bayburt (82.836), Tunceli (85.083), Ardahan (90.392), Gümüşhane (138.807) ve Kilis (157.363). TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), ülkenin ihtiyaç duyduğu istatistikleri derleyip yayımlayan devlet kurumudur. Öğrencilerden ilimizin nüfusunu TÜİK’in internet sitesinden bulmalarını isteyebilirsiniz.

26. Nüfus her yere eşit dağılmamış

• Kıyılar ve ovalar kalabalıktır: İstanbul, İzmir, Adana gibi.
• İç kesimlerde büyük şehirler nüfus çeker: Ankara, Konya, Gaziantep.
• Yüksek, engebeli ve soğuk doğu illeri seyrek nüfusludur: Tunceli, Ardahan, Bayburt.
• İstanbul
• İzmir
• Adana
• Ankara
• Konya
• Gaziantep
• Tunceli
• Ardahan
• Bayburt
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kalabalık il
• Seyrek nüfuslu il
• İşaretler yaklaşık konumlardır; yalnızca bazı iller gösterilmiştir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Türkiye nüfus haritasını etkileşimli tahtada açıp öğrencilere kalabalık ve seyrek illeri buldurun. Kitap, Anadolu’nun iç kesimlerinde nüfusun genellikle daha az, kıyılara yakın yerlerde daha fazla olduğuna dikkat çeker. Ankara, Konya ve Gaziantep iç kesimde oldukları hâlde sanayi, ticaret ve hizmetler sayesinde kalabalıktır: Nüfusun dağılışını yalnız doğal etkenler belirlemez.

27. Bir kilometrekarede kaç kişi?

• Nüfus yoğunluğu, bir kilometrekarelik alana düşen ortalama insan sayısıdır. Nüfus, yüzölçümüne bölünerek bulunur.
• 2.943
• kişi
• En yoğun il: İstanbul
• Türkiye ortalaması
• En seyrek il: Tunceli
• 1 km², kenarları 1 kilometre olan kare bir alandır.

Öğretmene not: Değerler ders kitabındaki TÜİK verileridir. Kitap bu yoğunluk değerlerinin yılını metinde yazmaz (yanındaki haritanın başlığında “TÜİK 2024” geçer); bu yüzden slaytta yıl verilmedi. İstanbul’u Kocaeli ve Yalova izler; Tunceli’den sonra en seyrek iller Ardahan, Erzincan ve Gümüşhane’dir. Somutlaştırma: Bir futbol sahasının alanı yaklaşık 7.000 metrekaredir; 1 km² yaklaşık 140 futbol sahası eder. Bu kadar alanda İstanbul’da yaklaşık üç bin kişi, Tunceli’de ise on bir kişi yaşar.

28. Nüfusun dağılışını neler belirler?

• Üst sırada doğal, alt sırada beşerî etkenler
• İklim
• Ilıman ve yeterince yağış alan yerler kalabalıktır.
• Yer şekilleri
• Ovalar ve kıyılar kalabalık, yüksek dağlar seyrektir.
• Su ve toprak
• Suyu bol, toprağı verimli yerler insanları çeker.
• Sanayi
• Fabrikalar iş imkânı sağlar, başka yerlerden göç çeker.
• Ulaşım ve ticaret
• Yolların ve limanların buluştuğu şehirler büyür.
• Hizmetler
• Üniversite, hastane ve turizm merkezleri nüfusu artırır.

Öğretmene not: Üst sıradaki kartlar doğal, alt sıradakiler beşerî etkenlerdir; nüfusun dağılışını ikisi birlikte belirler. Ders kitabı da insanların nereye yerleşeceğini ve yerleşmelerin nasıl büyüyeceğini doğal ve beşerî etkenlerin birlikte belirlediğini vurgular: Dağlık yerlerde yapılabilecek işler azdır; düz ve az engebeli yerlerde ise tarım, sanayi, ulaşım, turizm ve hizmetler birlikte gelişebilir.

29. Yoğun ve seyrek nüfuslu yerler

• Yoğun nüfuslu yerler
• İstanbul ve Marmara Denizi çevresi
• Ege, Akdeniz ve Karadeniz kıyıları
• Verimli ovalar ve büyük şehirler
• Seyrek nüfuslu yerler
• Doğu Anadolu’nun yüksek ve soğuk kesimleri
• Tuz Gölü çevresi gibi kurak alanlar
• Sarp ve ormanlık dağlık alanlar
• Yoğun nüfuslu yer
• Kilometrekareye düşen insan sayısının fazla olduğu yer.
• Seyrek nüfuslu yer
• Kilometrekareye düşen insan sayısının az olduğu yer.
• Tuz Gölü çevresi dümdüz bir alan. Peki neden seyrek nüfuslu?
• Yağış azdır, toprak tuzludur; tarım yapmak zordur. Düz arazi tek başına yetmez.

Öğretmene not: Kitaptaki nüfus yoğunluğu haritasıyla bu listeyi karşılaştırın. Karadeniz kıyıları dağlık olduğu hâlde kalabalıktır, çünkü nüfus dağlarla deniz arasındaki dar kıyı şeridinde toplanır (Bölüm 4’teki Doğu Karadeniz örnek olayı). Tuz Gölü sorusunun amacı, tek bir etkenle açıklama yapmanın yetmediğini göstermektir.

30. Göç: Yeni bir yere taşınmak

• Ekonomik nedenler: iş bulmak, daha iyi kazanmak, tayin
• Eğitim ve sağlık: daha iyi okula ve hastaneye ulaşmak
• Doğa olayları: deprem, sel, kuraklık; iklim değişikliği bu göçleri artırabilir.
• Sosyal ve siyasi nedenler: evlilik, aileye katılma, savaş ve çatışmalar
• Göç
• İnsanların ekonomik, toplumsal, siyasi ya da doğal nedenlerle bir yerleşim yerinden başka birine taşınması.
• Çevrenizde başka bir yerden taşınıp gelen biri var mı? Hangi nedenle taşınmış?

Öğretmene not: Ders kitabı göçün başlıca nedenlerini ekonomik koşullar, doğa olayları ile sosyal ve siyasi olaylar olarak sıralar; göç ülke içinde de ülkeler arasında da yaşanır. Kitaptaki bir haber, iklim değişikliğinin dünyada her yıl milyonlarca insanı göçe zorladığını anlatır. Düşünelim sorusunda kişisel bilgiler paylaşmak isteğe bağlıdır.

31. Köyden kente, kentten köye

• Göç ülke içinde ya da ülkeler arasında olabilir. Ülke içinde iki yönlü göç görülür:
• Köy
• Kent
• İş, eğitim ve sağlık için kentlere göç
• Köylerde nüfus azalır, bazı evler boş kalır.
• Kentlerde konut, okul ve ulaşım ihtiyacı artar.
• Kalabalıktan uzaklaşmak için köylere göç
• Boş kalan köy evleri yeniden açılır.
• Bazı köylerde tarım ve hayvancılık canlanır.
• Tersine göç
• Kentlerden köylere ya da küçük yerleşim yerlerine doğru yapılan göç.
• Göç, hem gidilen yerin hem de geride bırakılan yerin nüfusunu ve yaşamını değiştirir.

Öğretmene not: Kitaba göre iş, eğitim ve sağlık hizmetleri için yapılan göçler köylerde nüfusu azaltırken kentlerde artırır; kent kalabalığından kaçmak isteyen bazı insanlar ise kırsala taşınır. Baraj gölünün altında kalacak köylerin halkının yeni yerleşim yerlerine taşınması da doğal çevrede yapılan bir değişikliğin göçe yol açtığı örneklerdendir.

32. Göç verilerini okuyalım

• Etkinlik · Veri okuma
• 2024’te iller arası göç
• TÜİK’e göre 2024’te yaklaşık 2,7 milyon kişi il değiştirdi. En sık nedenler: aileyle birlikte taşınma (%21,6), daha iyi konut ve yaşam koşulları (%19,1), eğitim (%17,9).
• Ne fark ettiniz?
• İş bulmak için il değiştirenler sizce ilk üç neden arasında mı?
• Hayır. Tayin ya da iş değişikliği (%10,5) ve iş bulma (%8,2) ilk üçün gerisinde kalıyor.
• İlimiz göç alıyor mu?
• İlimize gelenlerin mi, ilimizden gidenlerin mi daha çok olduğunu nereden öğrenebiliriz?
• TÜİK’in internet sitesindeki göç istatistiklerinden ilimizin aldığı ve verdiği göçü karşılaştırabiliriz.

Öğretmene not: Veriler ders kitabındaki TÜİK grafiğinden alınmıştır: 2024’te iller arasında 2.682.673 kişi göç etti. Göç edenlerin %21,6’sı hanedeki fertlerden birine bağlı olarak (ör. ailesiyle birlikte) taşındı; ardından daha iyi konut ve yaşam koşulları (%19,1), eğitim (%17,9), tayin ya da iş değişikliği (%10,5) ve işe başlama ya da iş bulma (%8,2) geliyor. Dikkat: Kitabın metninde konut ve eğitim nedenleri için aynı sayı (512 bin 370) yazılmıştır. Grafikteki oranla karşılaştırınca eğitim sayısının hatalı olduğu görülür: %17,9, yaklaşık 480 bin kişi eder. Bu yüzden slaytta yalnız oranlar kullanıldı. Kitaptaki haritaya göre en çok göç alan ve en çok göç veren iller aynıdır: İstanbul, Ankara ve İzmir. Kalabalık şehirlere çok kişi gelir, bu şehirlerden çok kişi de ayrılır.

33. Toplu yerleşme, dağınık yerleşme

• Köylerde evlerin dağılışı bile doğal koşullara bağlıdır.
• Toplu yerleşme
• Evler birbirine yakın, bir arada kurulur.
• Suyun az, arazinin düz olduğu kurak yerlerde görülür.
• İç, güney ve doğu kesimlerdeki köylerde yaygındır.
• Dağınık yerleşme
• Evler birbirinden uzak kurulur.
• Suyun bol, arazinin engebeli, tarlaların küçük olduğu yerlerde görülür.
• Karadeniz kıyı kuşağında ve dağ yamaçlarında yaygındır.
• Kurak bir köyde evler neden tek bir pınarın çevresinde toplanmış olabilir?
• Su az ve tek bir yerde olduğu için herkes suya yakın oturmak ister; evler bir arada kurulur.

Öğretmene not: Kırsal yerleşmeler, evlerin birbirine uzaklığına bakılarak toplu ve dağınık diye ikiye ayrılır. Dağınık yerleşmede evler kendi tarlasının, bahçesinin yanına kurulur. Öğrencilere ilimizdeki köylerin hangisine benzediğini sorun.

34. Yamaçlara serpilmiş evler

• Görsel kaynak · Dağınık yerleşme
• Rize yakınlarında çay bahçeleri arasında evler (2006)
• Evler birbirinden uzak; aralarında çay bahçeleri var.
• Yağış bol, su her yerde bulunur: Evlerin tek bir pınarın çevresinde toplanması gerekmez.
• Yamaçlar dik, tarlalar küçük ve parçalı; evler bu küçük tarlaların arasına kurulur.
• Bu evlere yol, su ve elektrik götürmek neden zor ve pahalıdır?
• Evler birbirinden uzak, arazi diktir; her ev için ayrı ve uzun yollar, borular, kablolar gerekir.

Öğretmene not: Fotoğraf 2006’da Rize’nin güneyindeki tepelerde çekildi; arka planda şehrin apartmanları görünür. Kıyıdaki dar düzlükte şehir, yamaçlarda dağınık evler: Doğu Karadeniz’in tipik görünümü. Ders kitabına göre engebeli arazi ve miras yoluyla parçalanan tarlalar dağınık yerleşmeye yol açar; yol, su, elektrik ve kanalizasyon gibi altyapıyı her konuta götürmek maliyeti artırır. Kapak fotoğrafıyla karşılaştırın.

35. Doğa ve insan: karşılıklı etki

• Doğa insanların yaşamını biçimlendirir; insanlar da doğayı değiştirir. Bu ilişkiyi örneklerle çözümleyelim.
• İki yönlü ilişki
• Doğu Karadeniz
• Yerleşmelerin doğaya etkisi
• Ova mı, konut mu?
• Sınıflama tablosu
• Sürdürülebilirlik

36. İki yönlü bir ilişki

• Doğal çevre ile beşerî çevre arasındaki ilişki tek yönlü değildir.
• Doğa
• İnsan
• Doğal koşullar insanların yaşamını biçimlendirir.
• Evler iklime ve yakındaki malzemeye göre yapılır.
• Ürünler, işler ve nüfusun dağılışı doğaya göre değişir.
• İnsanlar ihtiyaçları için doğayı değiştirir.
• Baraj, tünel, liman ve havalimanı yapar.
• Ormanı açar, tarla ve şehir kurar.
• Doğaya uyum
• İnsanların yaşam biçimlerini doğal koşullara göre düzenlemesi.
• İnsan doğadan etkilenir, doğayı da etkiler. Bu etkinin dengede kalması hepimizin sorumluluğudur.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kaynaklardan yararlanarak insanların doğadan nasıl etkilendiğini ve doğayı nasıl değiştirdiğini belirlemesini ister. Öğrencilerden her şerit için sununun önceki bölümlerinden birer örnek daha bulmalarını isteyin (ör. Doğa → İnsan: Rize’de çay tarımı; İnsan → Doğa: Harran Ovası’nın sulanması).

37. İklime ve malzemeye göre yapılar

• Doğa → insan
• Geleneksel yapılar, bulundukları yerin iklimine ve yakındaki malzemeye göre biçimlenmiştir.
• Karadeniz: Serender
• Direkli ahşap ambar; ürünü nemden korur
• Harran: Kümbet evler
• Kerpiçten kubbeler; içerisi sıcakta serin kalır
• Kapadokya: Kaya oyma
• Yumuşak volkanik kayaya oyulmuş odalar
• Bu yapılar, insan ile doğa arasındaki ilişki hakkında bize ne anlatıyor?
• İnsanlar yakınlarındaki malzemeyi kullanmış; yapılarını iklime ve araziye uygun biçimde kurmuştur.

Öğretmene not: Serender, Karadeniz kıyı kuşağının yağışlı kırsal yerlerinde görülen, direkler üzerine kurulmuş ahşap tahıl ambarıdır; en çok Doğu Karadeniz’de yaygındır. Yerden yüksekte olduğu için ürünü nemden ve fare gibi hayvanlardan korur. Fotoğraftaki serender, Sakarya’nın Karadeniz kıyısındaki Kocaali ilçesindendir. Harran’ın (Şanlıurfa) kümbet evleri kerpiçten yapılır; kalın duvarları ve kubbeleri sayesinde yazın serin, kışın ılık kalır. Yörede ağaç az olduğu için çatıda kiriş yerine kubbe kullanılmıştır. Kapadokya’da volkanik küllerden oluşan yumuşak kayalar kolayca oyulabildiği için insanlar yüzyıllar boyunca kayalara ev, depo ve güvercinlik oymuştur (fotoğraf: Uçhisar, Nevşehir). Öğrencilere ilimizdeki geleneksel evlerin hangi malzemeden yapıldığını sorun.

38. Örnek olay: Doğu Karadeniz

• Etkinlik · Çalışma yaprağı
• Dağlar denize çok yakın
• Doğu Karadeniz’de yüksek dağlar kıyıya paralel uzanır ve denize çok yakındır. Düz alan, kıyıda dar bir şerittir.
• Şehirler nerede?
• Bu bölgede şehirler, yollar ve nüfus nerede toplanmış olabilir? Neden?
• Kıyı boyunca. Dik yamaçlarda düz alan azdır; şehirler ve yollar kıyıya dizilir.
• Havalimanı nereye?
• Ordu ve Giresun’a bir havalimanı gerekiyordu ama kıyıda pist için geniş ve düz bir alan yoktu. Sizce ne yapıldı?
• Kıyıda deniz taşlarla dolduruldu, pist denizin üstüne yapıldı: Ordu-Giresun Havalimanı (2015).

Öğretmene not: Ders kitabına göre Doğu Karadeniz’de dağların kıyıya paralel, yakın ve dik olması nüfusun kıyı boyunca toplanmasına yol açar. Kıyıyı izleyen Karadeniz Sahil Yolu da aynı nedenle dar kıyı şeridine yapılmıştır. Ordu-Giresun Havalimanı, kitaba göre Türkiye’de ve Avrupa’da deniz üzerine yapılan ilk uluslararası sivil havalimanıdır (2015); 2022’de açılan Rize-Artvin Havalimanı da deniz doldurularak yapıldı. Bu örnekte doğa insanı denize yöneltmiş, insan da kıyıyı değiştirmiştir: İlişki iki yönlüdür. Program bu aşamada açık uçlu sorular içeren bir çalışma yaprağı önerir: Soruları deftere yazdırıp önce bireysel, sonra ikili cevaplatın.

39. İnsan doğayı değiştirir: Atatürk Barajı

• İnsan → doğa
• Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı (2009)
• Fırat’ın önüne taş ve topraktan dev bir set çekildi; arkasında büyük bir göl oluştu.
• Biriken su elektrik üretir; tünellerle kurak Harran Ovası’na taşınır.
• Göl, bazı köyleri ve Samsat’ın eski yerleşimini sular altında bıraktı; halk taşındı.
• Bu barajın kazandırdıkları ve kaybettirdikleri neler?
• Kazanç: elektrik, sulama, gelişen tarım. Kayıp: sular altında kalan köyler ve tarlalar, göç etmek zorunda kalan insanlar.

Öğretmene not: Atatürk Barajı, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Fırat Nehri üzerinde, Şanlıurfa ile Adıyaman arasında yapıldı ve 1990’ların başında hizmete girdi; gölü ülkemizin en büyük baraj gölüdür. Gövdedeki DSİ harfleri, barajı yapan Devlet Su İşlerinin kısaltmasıdır. Barajın suyu Şanlıurfa tünelleriyle Harran Ovası’na ulaştırılır (Bölüm 2’deki Harran sorusu). Ders kitabındaki bir haber, Konya’da bir baraj gölünün altında kalacak bir mahallenin halkının yeni yerleşim alanına taşınmaya hazırlandığını anlatır: Barajlar, doğal çevrede yapılan bir değişikliğin göçe yol açabildiğini gösterir.

40. Yerleşmeler doğayı nasıl etkiler?

• Soldaki her insan etkinliğinin doğaya etkisini tahmin edelim.
• Şehir, verimli ovaya doğru büyüyor.
• Tarım toprakları binaların altında kalıyor.
• Kuyulardan gereğinden çok su çekiliyor.
• Yer altı suyu azalıyor, göller küçülüyor.
• Atık sular arıtılmadan dereye bırakılıyor.
• Su kirleniyor, canlılar zarar görüyor.
• Dere yataklarına evler yapılıyor.
• Şiddetli yağışta sel daha çok zarar veriyor.

Öğretmene not: Program, örnek olaylardan yola çıkarak yerleşme etkinliklerinin doğal çevreye etkisinin belirlenmesini ve öğrencilerin doğal çevreye değer verip çevre sorunlarına yol açan davranışlardan kaçınmalarını ister (D5.2). Ders kitabındaki bir habere göre Burdur Gölü’nün suyu kuraklık, buharlaşma ve tarla sulamak için açılan kuyular yüzünden yıldan yıla azalıyor; gönüllüler de göl kıyısında temizlik yaptı. Bu haberi ikinci satırla ilişkilendirin.

41. Ova mı, konut mu?

• mu?
• Etkinlik · Büyük grup tartışması
• Konut
• Selim’in görüşü
• Şehrimizin nüfusu hızla artıyor. Yeni evler için en düz ve en kolay yer ova; yollar da hazır.
• Tarla
• Nehir’in görüşü
• Ovanın verimli toprağı binlerce yılda oluştu. Üstüne bina yapılırsa bir daha tarla olamaz.
• Ev yamaca da yapılır ama ova başka yere taşınamaz.
• Hangi görüşe daha yakınsın? Hem ev ihtiyacını karşılayan hem ovayı koruyan bir çözüm önerebilir misin?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Program, insanın doğal çevreden nasıl etkilendiğinin ve onu nasıl etkilediğinin beyin fırtınası ya da büyük grup tartışmasıyla belirlenmesini, sürecin kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla değerlendirilmesini önerir. Tek doğru cevap yoktur; gerekçe göstermek önemlidir. Beklenebilecek ortak çözümler: yeni konutları tarıma elverişsiz ve zemini sağlam alanlara yapmak, eski yapıları yenilemek, şehri planlı büyütmek. Kontrol listesi önerisi: Söz alarak konuştu mu? Görüşünü gerekçelendirdi mi? Karşı görüşü dinledi mi? Çevreyi koruyan bir öneri getirdi mi?

42. Sınıflama tablosu

• Etkinlik · Sınıflama tablosu
• Öğrendiklerimizi iki sütunlu bir tabloya yazalım. Sonra iki sütun arasında oklar çizelim.
• Doğal çevre özellikleri
• İklim tipleri, sıcaklık, yağış
• Dağlar, ovalar, platolar
• Göller, akarsular, bitki örtüsü
• Beşerî çevre özellikleri
• Nüfus ve nüfus yoğunluğu
• Göç alan ve göç veren yerler
• Toplu ve dağınık yerleşmeler
• Sol sütundaki bir özellik ile sağ sütundaki bir özellik arasında ilişki kurun.
• Örnek: Doğu Anadolu’nun yüksek kesimleri soğuktur (doğal), bu yüzden nüfus seyrektir (beşerî).

Öğretmene not: Program, ülkemizin doğal ve beşerî çevre özelliklerinin sınıflama tablosuyla belirlenip kaydedilmesini ister (süreç bileşeni a). Öğrenciler tabloyu deftere çizsin, her satıra sunudan ya da kitaptan bir örnek eklesin. Ardından iki sütun arasındaki ilişkileri oklarla göstersinler (süreç bileşeni b).

43. Çevremiz için bir uygulama

• Etkinlik · Sürdürülebilirlik
• Sınıfça bir çevre uygulaması planlayıp yürütelim.
• Okulumuzda ya da mahallemizde bir çevre sorunu seçin: çöp, su israfı, bakımsız ağaçlar…
• Sorunun nedenlerini ve kimleri etkilediğini konuşun.
• Uygulanabilir bir çözüm seçin: temizlik, fidan dikimi, atık kutuları…
• Görevleri paylaşın, bir takvim hazırlayın; izinleri öğretmeninizle alın.
• Sonuçları fotoğraf ve kısa bir haber yazısıyla paylaşın.
• Sürdürülebilirlik
• Doğal kaynakları, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını da düşünerek kullanmak ve korumak.
• Temiz bir çevre, hepimizin emeğiyle korunur.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin çevresel temizliğe ve sürdürülebilirliğe önem vermelerini, bu amaçla uygulamalar geliştirip yürütmelerini ister (D18.3); süreç kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir. Fidan dikimi için 11 Kasım Millî Ağaçlandırma Günü iyi bir fırsattır. Ders kitabındaki çevre haberlerini (ör. göl kıyısı temizliği, ağaçlandırma) örnek gösterebilirsiniz; öğrenciler kendi uygulamaları için bir haber başlığı da yazabilir.

44. İlimizin doğal ve beşerî kimliği

• Etkinlik · İlimizi çözümleyelim
• İklim
• Hangi iklimin etkisinde?
• Yer şekilleri
• Dağ, ova, plato, kıyı var mı?
• Su kaynakları
• Hangi akarsu ve göller var?
• Nüfus
• Kalabalık mı, seyrek mi?
• Göç
• Göç alıyor mu, veriyor mu?
• Yerleşme
• Köylerde evler toplu mu, dağınık mı?
• Son adım
• Bulduklarınızla en az iki ilişki cümlesi kurun: “İlimizde … olduğu için …”

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Öğrenciler doğal ve beşerî özellikler arasındaki ilişkiyi kendi illeri üzerinden belirler. Kartlardaki sorular yol gösterir: İlimizin nüfusu kaç, göç alıyor mu, neden? Örnek ilişki cümlesi: “İlimizde ova geniş ve verimli olduğu için tarım gelişmiş, köyler kalabalıktır.” Kaynaklar: ders kitabındaki Türkiye fiziki, iklim ve nüfus haritaları; TÜİK ve MGM’nin internet siteleri. Etkinlik ikili ya da grup çalışması olarak yapılabilir; ürünler sınıf panosunda sergilenebilir.

45. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulardan hangilerini artık cevaplayabilirsiniz?
• Örnek: Karadeniz’de evler neden dağınık? Çünkü su bol, arazi engebeli ve tarlalar küçük.
• Çözümlemek
• Bir konuyu parçalarına ayırıp parçalar arasındaki ilişkiyi ortaya koymak.
• Bir cümleyle
• Doğal ve beşerî çevre arasındaki ilişkiyi tek bir cümleyle anlatın.
• Örnek: İnsanlar doğanın sunduğu koşullara göre yerleşir, geçinir ve göç eder; yaptıklarıyla doğayı da değiştirir.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (harita, veri, örnek olay) söylesin. Öğrenme çıktısındaki “çözümleme”, doğal ve beşerî özellikleri ayrı ayrı belirleyip aralarındaki ilişkiyi ortaya koymaktır.

46. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• Doğal çevre
• İnsan eli değmeden oluşan iklim, yer şekilleri, sular, toprak ve canlıların bütünü.
• Beşerî çevre
• İnsanların oluşturduğu yerleşmeler, yapılar ve etkinliklerin bütünü.
• İklim
• Geniş bir alanda uzun yıllar boyunca görülen hava durumunun ortalaması.
• Nüfus
• Bir yerde belli bir zamanda yaşayan insanların sayısı.
• Göç
• İnsanların çeşitli nedenlerle bir yerleşim yerinden başka birine taşınması.

Öğretmene not: Maarif programında 2. öğrenme alanının dokuz anahtar kavramı var. Bu konuya düşenler: doğal çevre, beşerî çevre, iklim, nüfus ve göç. Göreceli konum ile mutlak konum önceki konuda (SB.6.2.1) işlendi; kültürel iş birliği ve Türk Dünyası sıradaki konuda (SB.6.2.3) işlenecek.

48. Özet: Doğa ve insan

• Hava ve iklim
• Hava durumu kısa süreli, iklim uzun yılların ortalamasıdır.
• Üç iklim
• Akdeniz, Karadeniz, karasal; her birinin kendi bitki örtüsü var.
• Yer şekilleri
• Dağlar yaşamı zorlaştırır; ovalar ve düzlükler kolaylaştırır.
• Dağların uzanışı
• Kıyıya paralel dağlar deniz etkisini kıyıda tutar.
• Nüfus
• Kıyılar, ovalar ve büyük şehirler kalabalık; yüksek doğu seyrek.
• Göç
• İş, eğitim, sağlık ve afetler göçe yol açar; göç iki yönlüdür.
• Yerleşme
• Su az, arazi düzse toplu; su bol, arazi engebeliyse dağınık.
• Karşılıklı etki
• Doğa insanı etkiler, insan doğayı değiştirir; dengeyi korumalıyız.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için sunudaki bir örneği hatırlatın: Antalya’da kıyı ve dağ, Trabzon ve Erzurum’un kışları, Erzurum ve Gaziantep platoları, Tuz Gölü çevresi, Rize’nin dağınık evleri, Harran’ın kümbet evleri, Atatürk Barajı, Ordu-Giresun Havalimanı.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Yağmur, kar, sis ve rüzgâr birer hava olayıdır.
• Bunların hepsi sıcaklık, nem ve basınç değişince atmosferde oluşur; bu tür olaylara hava olayı denir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• “Yarın Ankara’da sağanak yağış bekleniyor.” cümlesi Ankara’nın iklimini anlatır.
• Bu cümle yalnızca yarını, yani kısa süreli hava durumunu anlatır. İklim, uzun yılların ortalamasıdır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Karadeniz kıyılarında her mevsim yağış görülür.
• Karadeniz iklimi her mevsim yağışlıdır; en çok yağış sonbaharda düşer. Bu yüzden kıyılarda gür ormanlar vardır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkemizde nüfus her yere eşit dağılmıştır.
• Kıyılar, ovalar ve büyük şehirler kalabalık; yüksek, engebeli ve soğuk doğu illeri seyrek nüfusludur.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkemizde yalnızca köylerden kentlere doğru göç yaşanır.
• Kalabalıktan uzaklaşmak isteyen bazı kişiler kentten köye göç eder. Bu göçe tersine göç denir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• İnsanlar doğal çevreden etkilenir; baraj, tünel ve havalimanı yaparak doğal çevreyi de değiştirir.
• İlişki iki yönlüdür: İnsan doğaya uyum sağlar, ihtiyaçları için doğayı da değiştirir. Atatürk Barajı ve denizin üstüne yapılan Ordu-Giresun Havalimanı buna örnektir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir bölgenin iklimiyle ilgili bazı bilgiler şunlardır:
• Yazlar sıcak ve kurak geçer.
• Kışlar ılık ve yağışlı geçer.
• Kıyıda kar yağışı ve don olayı nadirdir.
• Bu bilgiler aşağıdaki iklim tiplerinden hangisine aittir?
• Karasal iklim
• Karadeniz iklimi
• Akdeniz iklimi
• Çöl iklimi
• C
• Yazın sıcak ve kurak, kışın ılık ve yağışlı olan; kıyısında kar ve donun nadir görüldüğü iklim Akdeniz iklimidir. Karasal iklimde kışlar soğuk ve karlı, Karadeniz ikliminde yazlar da yağışlıdır; çöllerde ise her mevsim yağış çok azdır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ayşe yaz tatilinde Rize’deki köyünü ziyaret etti. Evlerin yamaçlara serpiştirilmiş gibi birbirinden uzak olduğunu, aralarında küçük çay bahçeleri bulunduğunu gördü.
• Bu yerleşme biçiminin ortaya çıkmasında etkili olan doğal koşullar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
• Suyun az olması, arazinin düz olması
• Kışların sert, yazların kurak geçmesi
• Toprağın tuzlu, yağışın az olması
• Yağışın bol, arazinin engebeli olması
• D
• Ayşe’nin gördüğü dağınık yerleşmedir. Suyun her yerde bulunduğu, arazinin engebeli ve tarlaların küçük olduğu yerlerde evler dağınık kurulur. A’daki koşullar ise toplu yerleşmeye yol açar.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı yer şekilleri, öne çıkan ekonomik etkinliklerle eşleştirilmiştir.
• Erzurum-Kars platoları
• Büyükbaş hayvancılık
• Kıyı ovaları
• Tarım
• Şanlıurfa-Gaziantep platoları
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Kış turizmi
• Sanayi ve ticaret
• Çay tarımı
• Balıkçılık
• B
• Güneydoğudaki bu platolar alçak ve geniş düzlüklerdir. Yol yapmak kolay ve ucuz olduğu için ulaşım, sanayi ve ticaret gelişmiştir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Antalya’da kışlar ılık geçer, kar neredeyse hiç yağmaz. Toros Dağları’nın hemen ardındaki Isparta’da ise kışlar soğuk ve karlıdır.
• Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
• Dağların deniz etkisinin içeri girmesini engellemesi
• Antalya’nın Isparta’dan daha yüksekte olması
• Isparta’nın nüfusunun Antalya’dan az olması
• Antalya’da sanayinin daha çok gelişmiş olması
• A
• Toros Dağları kıyıya paralel uzanır ve denizin ılıtıcı etkisinin içerilere ulaşmasını engeller. Üstelik Isparta, kıyıdaki Antalya’dan çok daha yüksektedir; B bu yüzden yanlıştır.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aynı nüfusa sahip iki ile ait bilgiler şunlardır:
• A ili: Nüfusu 600.000, yüzölçümü 12.000 km²
• B ili: Nüfusu 600.000, yüzölçümü 3.000 km²
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• A ilinin nüfusu B ilinden fazladır.
• İki ilin nüfus yoğunluğu eşittir.
• B ilinin nüfus yoğunluğu A ilinden fazladır.
• A ilinde kilometrekareye 200 kişi düşer.
• C
• Nüfus yüzölçümüne bölünür: A ilinde km²’ye 50 kişi (600.000 ÷ 12.000), B ilinde 200 kişi (600.000 ÷ 3.000) düşer. Nüfusu aynı olan iki ilden yüzölçümü küçük olanın yoğunluğu fazladır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Kasabamızın yakınındaki göl her yıl biraz daha küçülüyor. Gölü korumak için neler yapabiliriz?
• Öğrencilerin aşağıdaki önerilerinden hangisi gölü korumaya katkı sağlamaz?
• Tarlaları damla sulama yöntemiyle sulamak
• Kaçak su kuyularını kapatmak
• Göl çevresindeki çöpleri toplamak
• Göl kıyısına yeni tatil evleri yapmak
• D
• Kıyıya yapılacak yeni evler gölün suyunu daha çok tüketir, çevresini kirletebilir. Damla sulama ve kaçak kuyuların kapatılması suyu korur; çöp toplamak gölü temiz tutar.

61. Kim bilecek?

• Ülkemizin en büyük gölü hangisidir?
• Van Gölü
• Ülkemizde nüfus istatistiklerini derleyip açıklayan devlet kurumunun kısa adı nedir?
• TÜİK
• Akdeniz kıyılarında kuraklığa dayanıklı, her mevsim yeşil kalan bodur ağaç ve çalılara ne denir?
• Maki

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Türk dünyası denince hangi ülkeler ve topluluklar aklınıza geliyor?
• Ülkemiz Türk dünyasıyla hangi alanlarda iş birliği yapıyor olabilir?
• Eğitim, sanat, spor ve turizmde iş birliği ülkelere ne kazandırır?
• Bu alanlarda çalışan kurumlarımızdan hangilerini tanıyorsunuz?
• Dünya haritasında ülkemiz dışındaki bağımsız Türk devletlerini bulun: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.2.3 “Ülkemizin Türk Dünyasıyla Kültürel İş Birlikleri”. Program; Türk Devletleri Teşkilatı, Türk İş Birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Yunus Emre Enstitüsü ile Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığının (YTB) çalışmalarının incelenmesini önerir. Bu derste öğrenilen doğal ve beşerî çevre bilgisi, Türk dünyasının geniş coğrafyasını tanırken de işe yarayacak.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.6.2.2.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Veriler
• Nüfus, nüfus yoğunluğu ve göç verileri: TÜİK; ders kitabında yer alan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (2025) ve göç istatistikleri (2024). İklim bilgileri: Meteoroloji Genel Müdürlüğü.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Örnek olaylar
• Ayşe, Selim ve Nehir kurgusal karakterlerdir; yer adları, fotoğraflar ve örnekler gerçektir.

64. Görsel kaynakları

• Rize’de çay bahçeleri ve yamaçlara dağılmış evler (2006)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Rize Tea culture 4490.jpg
• Sarıkamış’ta (Kars) çam ormanı içinde telesiyej (Ocak 2019)
• Seyma Ihtiyar · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Seyma ihtiyar sarikamis.jpg
• Antalya: Konyaaltı kıyısı ve Beydağları (Şubat 2018)
• Esginmurat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Falezlerden Antalya Konyaaltı Plajına doğru bir görünüm.jpg
• Doğubayazıt (Ağrı) ve arkasında Ağrı Dağı (2022)
• Francesco Bini · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Doğubayazıt, veduta sul monte ararat, 02.jpg
• İstanbul: Galata Kulesi çevresinde sık yapılaşma (2016)
• xxoktayxx · CC0 · Wikimedia Commons: Galata tower view.jpg
• Rize yakınlarında çay bahçeleri arasında dağınık evler (2006)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Rize Tea culture 4489.jpg
• Serender: Kocaali’de (Sakarya) ahşap tahıl ambarı
• Acar54 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Serender.JPG
• Harran’da (Şanlıurfa) kümbet evler (1997)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Harran beehive houses 214.jpg
• Uçhisar’da (Nevşehir) kayalara oyulmuş odalar
• Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Uçhisar Castle 02.jpg
• Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı (2009)
• Alen Ištoković · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Ataturk dam - panoramio.jpg