6. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: Ülkemiz, Kıtalar ve Okyanuslar

1. Dünyadaki Adresimiz

• Dünyadaki
• Adresimiz
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• Türkiye kıtalar, denizler ve komşular arasında nerede? Paraleller ve meridyenler onu nasıl bulur?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.6.2.1 (2026-2027 yıllık planında 6–7. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: ülkemizin, kıtaların ve okyanusların göreceli konumu ile ülkemizin mutlak konumunu belirleme (Bölüm 1–4), dilsiz haritalarda görselleştirme (Bölüm 3 ve 4’teki etkinlikler), sözlü özetleme (Bölüm 5’teki sözlü sunum). Derse şu soruyla girin: “Dünyanın öbür ucundaki bir arkadaşımıza Türkiye’nin yerini nasıl anlatırdık?” Kapaktaki fotoğrafı NASA’nın DSCOVR uydusu 2015’te yaklaşık 1,5 milyon km uzaktan çekti: Ortada Afrika, üstte Avrupa, sağda Asya görünür. Öğrencilerden Akdeniz ile Karadeniz’in arasında Türkiye’yi bulmalarını isteyin. Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Haritayı hiç görmemiş birine Türkiye’nin yerini nasıl tarif ederdin?
• Okyanusun ortasında ne tabela ne sokak var. Kaybolan bir geminin yeri nasıl bulunur?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Deniz komşularımız kimler?
• Ne?
• Paralel ve meridyen nedir?
• Nerede?
• Yedi kıta nerede?
• Ne zaman?
• Koordinatları ne zaman kullanırız?
• Nasıl?
• Türkiye’nin yeri sayılarla nasıl yazılır?
• Neden?
• Ülkemizin konumu neden önemli?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 5’teki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. İkinci sorunun cevabı Bölüm 4’te (coğrafi koordinat sistemi) geliyor; şimdilik cevabı söylemeyin.

3. Yol haritamız

• Konum nedir? Türkiye nerede?
• Göreceli ve mutlak konum, denizler, boğazlar, komşular
• Konumumuzun önemi
• Enerji yolları, yer şekilleri, iklim, Mavi Vatan
• Kıtalar ve okyanuslar
• Yedi kıta, beş okyanus, deniz ile okyanus farkı
• Paraleller ve meridyenler
• Ekvator, Greenwich, Türkiye’nin mutlak konumu
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, sözlü sunum, doğru-yanlış, test

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu iki ders haftasına yayılır: İlk hafta Bölüm 1–2, ikinci hafta Bölüm 3–5 önerilir.

4. Konum nedir? Türkiye nerede?

• Bir yerin nerede olduğunu çevresine göre ya da sayılarla anlatırız. Önce ülkemize çevresinden bakalım.
• Coğrafi konum
• Göreceli konum
• Mutlak konum
• Üç kıtanın kavşağı
• Denizler ve boğazlar
• Kara ve deniz komşuları

Öğretmene not: Fotoğraftaki köprü, Çanakkale Boğazı üzerindeki 1915 Çanakkale Köprüsü’dür. 2022’de açılan köprü, Avrupa’daki Gelibolu Yarımadası ile Asya’daki Lapseki’yi birbirine bağlar. Öğrencilere sorun: Bu köprünün bir ucu hangi kıtada, öbür ucu hangi kıtada?

5. Kırtasiye nerede?

• Etkinlik · Tarif edelim
• Örnek olay
• Yeni komşumuz Deniz
• Mahalleye yeni taşınan Deniz kırtasiyeyi sordu. Arda şöyle anlattı: “Okuldan çıkınca sola dön. Fırının yanında, parkın tam karşısında.”
• Arda neleri kullandı?
• Arda, kırtasiyenin yerini anlatırken hangi ipuçlarından yararlandı?
• Bir yönden (sol) ve çevredeki yerlerden: okul, fırın, park.
• Sıra sende
• Okulumuzu hiç görmemiş birine okulun yerini iki cümleyle tarif et.
• Örnek: “Okulumuz belediyenin karşısında. Otobüs durağından inince sağa dönüp parkın yanından yürüyün.”

Öğretmene not: Isınma etkinliği. Arda, kırtasiyenin yerini çevresindeki yerlere ve yönlere göre anlatıyor; bu, bir sonraki slayttaki göreceli konumun günlük hayattaki karşılığıdır. Birkaç öğrencinin okul tarifini dinleyin; tariflerde kullanılan ipuçlarını (yön, cadde, bina, park, durak) tahtaya yazın.

6. Konumu anlatmanın iki yolu

• Dünya üzerinde bir yerin bulunduğu yere coğrafi konum denir. Coğrafi konumu iki yolla anlatırız.
• Göreceli konum
• Bir yeri çevresine göre anlatırız.
• İpuçları: kıtalar, okyanuslar, boğazlar, ticaret yolları, komşular
• Örnek: “Türkiye, Asya ile Avrupa’nın arasındadır.”
• Mutlak konum
• Bir yeri sayılarla anlatırız.
• Ekvator’a ve başlangıç meridyenine göre derecelerle ölçülür.
• Örnek: “Türkiye, 36°–42° kuzey paralelleri arasındadır.”
• Arda’nın kırtasiye tarifi hangi tür konuma benziyor?
• Göreceli konuma: Kırtasiyeyi okula, fırına ve parka göre anlattı.

Öğretmene not: Kitaba göre coğrafi konum ikiye ayrılır. Göreceli konumda bir yer; kıtalara, okyanuslara, boğazlara, ticaret yollarına ve komşu ülkelere göre anlatılır; yer altı kaynakları, iklim ve yer şekilleri de hesaba katılabilir. Mutlak konum ise Ekvator’a ve başlangıç meridyenine göre ölçülen uzaklıktır (paralel ve meridyen dereceleri). Ekvator ve meridyenler Bölüm 4’te ayrıntılı işlenecek; burada yalnızca iki yol arasındaki farkı sezdirin.

7. Göreceli konumun ipuçları

• Göreceli konum
• Kıtalar
• Hangi kıtada? Hangi kıtalara yakın?
• Deniz ve okyanus
• Hangi denizlere ya da okyanuslara kıyısı var?
• Boğazlar
• Yakınında önemli bir su yolu var mı?
• Ticaret yolları
• Önemli kara ve deniz yolları geçiyor mu?
• Komşular
• Hangi ülkelerle sınır komşusu?
• Yer altı kaynakları
• Toprağının altında hangi madenler var?
• İklim
• Sıcak mı, soğuk mu? Yağış çok mu, az mı?
• Yer şekilleri
• Dağlık mı, düz mü? Yüksek mi, alçak mı?
• Bu ipuçlarıyla bir yeri anlatırsak onun göreceli konumunu anlatmış oluruz.

Öğretmene not: Kitapta göreceli konumun temel ögeleri: kıta, okyanus, boğaz, ticaret yolu ve komşu ülke. Bunlara yer altı kaynakları, iklim ve yer şekilleri de eklenebilir. Kartları açarken her ipucu için “Bizim ilimizde bu nasıl?” diye sorun; 5. sınıfta ilin göreceli konumu işlenmişti.

8. Üç kıtanın kavşağında

• Türkiye’nin göreceli konumu
• Türkiye, Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlar; Afrika’ya da çok yakındır.
• Bu yüzden önemli ticaret yolları yüzyıllardır topraklarımızdan geçer.
• Topraklarımızın büyük bölümü Asya’da (Anadolu), küçük bölümü Avrupa’dadır (Trakya).
• Kuzeybatımızda Balkanlar, kuzeydoğumuzda Kafkaslar yer alır.
• Kıta
• Yeryüzündeki çok büyük kara parçalarından her biri. Dünya’da yedi kıta vardır.
• Üç kıtaya bu kadar yakın olmak bir ülkeye neler kazandırır?
• Ticaret ve ulaşım gelişir, turistler gelir; farklı kültürlerle tanışmak kolaylaşır.

Öğretmene not: Kitap, üç kıtanın birbirine en yakın olduğu noktada bulunduğumuzu ve bu sayede ticaret yollarının buluştuğu bir yerde olduğumuzu vurgular. Balkanlar ve Kafkaslar dünya siyasetinde sık gündeme gelen iki bölgedir; ülkemiz bu ikisinin arasındadır. Tarihteki İpek Yolu’nun ve Baharat Yolu’nun bazı kollarının da Anadolu’dan geçtiğini hatırlatabilirsiniz.

9. Üç yanı denizlerle çevrili ülkemiz

• Haritada inceleyelim
• Kuzeyimizde Karadeniz, batımızda Ege Denizi, güneyimizde Akdeniz var.
• Marmara Denizi’nin bütün kıyıları ülkemizde; o bizim iç denizimizdir.
• Ülkemiz iki yarımadadan oluşur: Asya’da Anadolu, Avrupa’da Trakya.
• İstanbul ve Çanakkale boğazları iki yarımadayı ayırır; köprüler ve tüneller birleştirir.
• Boğaz
• İki denizi birbirine bağlayan, iki kara parçası arasındaki dar su yolu.
• İstanbul Boğazı
• Çanakkale Boğazı
• KARADENİZ
• EGE
• AKDENİZ
• MARMARA
• ANADOLU
• TRAKYA
• Harita yaklaşık çizilmiştir; ülke sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Türkiye’nin Karadeniz, Ege Denizi, Akdeniz ve Marmara Denizi’ne kıyısı vardır. Marmara, kıyılarının tamamı ülkemizde olduğu için iç denizimizdir; İstanbul Boğazı ile Karadeniz’e, Çanakkale Boğazı ile Ege Denizi’ne bağlanır. İki boğaza birlikte “Türk boğazları” denir. Yarımada: üç tarafı denizlerle çevrili kara parçası. İstanbul Boğazı’nda üç köprü (15 Temmuz Şehitler, Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim köprüleri) ile Marmaray ve Avrasya tünelleri; Çanakkale Boğazı’nda 1915 Çanakkale Köprüsü bulunur.

10. Uzaydan bakınca: İki boğaz, bir iç deniz

• Uydu görüntüsü
• Uydudan Marmara Denizi ve boğazlar (NASA, Mayıs 2015)
• Ortadaki yeşilimsi su Marmara Denizi. Sağ üstte Karadeniz, sol kenarda Ege Denizi görünüyor.
• Sağ üstteki ince su yolu İstanbul Boğazı, sol alttaki uzun su yolu Çanakkale Boğazı’dır.
• Marmara Denizi’nin kuzeyinde Trakya (Avrupa), güneyinde Anadolu (Asya) uzanır.
• Karadeniz’den yola çıkan bir gemi Ege Denizi’ne hangi yoldan ulaşır?
• Önce İstanbul Boğazı’ndan Marmara Denizi’ne, sonra Çanakkale Boğazı’ndan Ege Denizi’ne geçer.

Öğretmene not: Görüntü, bir NASA uydusundaki MODIS aletiyle Mayıs 2015’in sonunda çekildi. Marmara’nın yeşil-turkuaz rengi, suda çoğalan mikroskobik canlılardan (fitoplankton) gelir. Dikkat: Marmara’nın doğu ucundan sağa uzanan uzun koy İzmit Körfezi’dir; İstanbul Boğazı onun kuzeybatısından Karadeniz’e çıkan ince su yoludur. Öğrencilerden görselde İstanbul ve Çanakkale boğazlarını, Gelibolu Yarımadası’nı, Marmara Adası’nı ve sol kenardaki Gökçeada’yı bulmalarını isteyin; sonra bir önceki slayttaki haritayla karşılaştırın.

11. Kara komşularımız, deniz komşularımız

• Ülkemizin hem kara sınırından hem de denizlerden komşuları vardır.
• Kara komşularımız
• Batıda ve kuzeybatıda: Yunanistan, Bulgaristan
• Kuzeydoğuda: Gürcistan
• Doğuda: Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan), İran
• Güneyde: Irak, Suriye
• Deniz komşularımız
• Karadeniz’de: Romanya, Ukrayna, Rusya
• Akdeniz’de: KKTC, Lübnan, Filistin, Mısır, Libya
• Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan ve Suriye ile hem karada hem denizde komşuyuz.
• Komşularımızla iyi ilişkiler kurmak bize neler kazandırır?
• Ticaret ve turizm gelişir, kültürel bağlar güçlenir; sorunlar barış içinde çözülür.

Öğretmene not: Kara komşuları 5. sınıfta ayrıntılı işlendi; burada hatırlatın. Program, deniz komşularımızdan Akdeniz’deki KKTC, Lübnan, Filistin, Mısır ve Libya’ya, Karadeniz’deki Romanya, Ukrayna ve Rusya’ya değinilmesini ister. Kıbrıs Adası’nın güney kesiminde Güney Kıbrıs Rum Yönetimi vardır. Komşularla güçlü ilişkilerin ekonomi, kültür ve güvenlik alanlarında sağladığı yararları tartışın.

12. Deniz komşularımız haritada

• Haritada inceleyelim
• Karadeniz’in karşı kıyısında: kuzeybatımızda Romanya, kuzeyimizde Ukrayna, kuzeydoğumuzda Rusya.
• Güneyimizde, Akdeniz’deki Kıbrıs Adası’nın kuzeyinde KKTC var.
• Doğu Akdeniz kıyısında Lübnan ve Filistin, güneyimizde Mısır var.
• Güneybatımızda, Akdeniz’in öbür kıyısında Libya var.
• Deniz komşusu
• Kara sınırımız olmasa da aynı denizi paylaştığımız, kıyıları bize yakın ülke.
• Türkiye
• Romanya
• Ukrayna
• Rusya
• KKTC
• Lübnan
• Filistin
• Mısır
• Libya
• KARADENİZ
• AKDENİZ

Öğretmene not: Haritadaki noktalar ülkelerin yönünü gösterir, başkentlerini değil; ülke sınırları çizilmemiştir (yıldız: Türkiye). Her adımda öğrencilerden ülkenin Türkiye’ye göre yönünü söylemelerini isteyin. Kitaptaki yönler: KKTC, Lübnan, Filistin ve Mısır güneyimizde; Libya güneybatımızda; Romanya kuzeybatımızda; Ukrayna kuzeyimizde; Rusya kuzeydoğumuzda. Program, öğrencilerin bu komşuları haritada göstermesini ister: Atlas ya da dijital harita üzerinde parmaklarıyla göstersinler.

13. Deniz komşularımızı tanıyalım

• Deniz komşularımız
• KKTC
• Başkenti Lefkoşa. Resmî dili Türkçe, parası Türk lirası.
• Lübnan
• Başkenti Beyrut. Resmî dili Arapça, parası Lübnan lirası.
• Filistin
• Başkenti Doğu Kudüs. Resmî dili Arapça.
• Mısır
• Başkenti Kahire. Resmî dili Arapça, parası Mısır lirası.
• Libya
• Başkenti Trablus. Resmî dili Arapça, parası Libya dinarı.
• Romanya
• Başkenti Bükreş. Resmî dili Romence, parası Romen leyi.
• Ukrayna
• Başkenti Kiev. Resmî dili Ukraynaca, parası grivna.
• Rusya
• Başkenti Moskova. Resmî dili Rusça, parası ruble.

Öğretmene not: KKTC altın renkli kartta; öteki Akdeniz komşuları turkuaz, Karadeniz komşuları mavi kartlarda. Bilgiler 2026-2027 ders kitabındaki tanıtımlarla uyumludur; Filistin’in başkenti kitapta Doğu Kudüs olarak geçer, para birimi verilmez. Etkinlik önerisi: Her gruba bir deniz komşusu verin; bayrağını, önemli bir yapısını ve ülkemizle bağlarını araştırıp kısa bir tanıtım kartı hazırlasınlar.

14. Dijital haritada ülkemizi gezelim

• Etkinlik · Dijital harita
• Harita Genel Müdürlüğünün dijital atlas ve küre uygulamalarıyla ülkemizin konumunu inceleyelim.
• Uygulamada Türkiye’yi bulun; çevresindeki kıtaları ve denizleri sayın.
• İstanbul ve Çanakkale boğazlarına yaklaşın: Hangi denizleri birbirine bağlıyorlar?
• Kara komşularımızı ve deniz komşularımızı tek tek gösterin.
• Boğazlardaki köprüleri ve kıyılarımızdaki büyük limanları bulun.
• Gördüklerinizle ülkemizin göreceli konumunu üç cümleyle yazın.
• Harita Genel Müdürlüğü
• Millî Savunma Bakanlığına bağlı, ülkemizin haritalarını üreten kurum.
• İnternet yoksa
• Aynı adımları okul atlasındaki Türkiye ve dünya haritalarıyla yapın.

Öğretmene not: Program, Harita Genel Müdürlüğünün atlas ve küre uygulamasından dijital kaynak olarak yararlanılmasını önerir (OB2). HGM, Dijital Atlas ve Dijital Küre adlı uygulamalarıyla kurumlara ve kişilere dijital harita desteği sunar. Yazılan üç cümleyi birkaç öğrenciye okutun; her cümlede hangi ipucunu (kıta, deniz, boğaz, komşu, yol) kullandıklarını sorun.

15. Ülkemizin konumu neden önemli?

• Enerji yolları, yer altı zenginlikleri, dağlar, iklimler ve denizler: Konumumuz bize neler kazandırıyor?
• Enerji yolları
• Yer altı kaynakları
• Yüksek bir ülke
• Üç iklim
• Jeopolitik konum
• Mavi Vatan

16. Enerjinin köprüsü: Türkiye

• Ticaret ve enerji yolları
• Rusya, Azerbaycan ve Orta Doğu ülkeleri petrol ve doğal gaz bakımından zengindir.
• Sanayisi gelişmiş Avrupa bu kaynaklara ihtiyaç duyar. Türkiye tam ikisinin arasındadır.
• Azerbaycan petrolü Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattıyla Akdeniz kıyısındaki Ceyhan’a ulaşır.
• Doğal gaz, TANAP ve Türk Akım gibi boru hatlarıyla ülkemizden geçip Avrupa’ya ulaşır.
• Boru hattı
• Petrol ya da doğal gazı toprağın altına veya deniz tabanına döşenmiş borularla uzaklara taşıyan yol.
• Bakü’den
• Ceyhan
• Akdeniz limanı
• Rusya’dan
• Avrupa’ya
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kesikli çizgiler boru hatlarının yaklaşık güzergâhıdır; ülke sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Kitaptaki haritada ülkemizden geçen başlıca hatlar gösterilir: Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı, TANAP, Türk Akım, Mavi Akım, Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı, İran-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı. Bu slaytta üç örnek çizildi. Türk Akım, Rusya’dan gelen doğal gazı Karadeniz’in altından Kırklareli’deki Kıyıköy’e taşır. TANAP, Azerbaycan gazını Gürcistan sınırından Edirne’deki Yunanistan sınırına kadar ülkemiz boyunca taşır. Tartışma sorusu: Bu boru hatları ülkemizden geçmeseydi neler değişirdi?

17. Yer altında neler var?

• Yer altı kaynakları
• Toprağımızın altındaki zenginlikler de konumumuzun bir parçasıdır.
• Bor
• Dünyadaki en büyük bor yatakları ülkemizdedir. Cam, seramik ve temizlik ürünlerinde kullanılır.
• Demir ve bakır
• Sanayinin temel madenleri: Demirden çelik yapılır, bakırdan elektrik kabloları.
• Doğal gaz
• Karadeniz’deki Sakarya Gaz Sahası’ndan doğal gaz çıkarıyoruz.
• Enerji kaynakları zengin ülkelere yakın olmak bize neler kazandırır?
• Enerjiyi yakından ve daha kolay alırız. Boru hatları ülkemizden geçer; bu hem gelir hem de dünyada söz sahibi olmak demektir.

Öğretmene not: Kitap, ülkemizin yer altı kaynakları bakımından zengin olduğunu (bor, demir, bakır) ve petrolü, doğal gazı bol olan komşu bölgelere yakınlığımız sayesinde enerjinin Avrupa’ya ulaştırılmasında köprü olduğumuzu vurgular. Sakarya Gaz Sahası Mavi Vatan sınırları içindedir; bölümün sonunda yeniden ele alınacak.

18. Yüksek bir ülke

• Yer şekilleri
• Ülkemiz dağlık ve yüksek bir ülkedir. Ortalama yükseltimiz birçok kıtanın ortalamasından fazladır.
• Türkiye’nin ortalama yükseltisi
• Avrupa kıtasının ortalama yükseltisi
• En yüksek dağımız Ağrı Dağı
• Ağrı Dağı, Doğubayazıt’tan görünüm

Öğretmene not: Ortalama yükselti değerleri ders kitabındaki kaynak metinden (İzbırak, 2001) alınmıştır; başka kaynaklarda küçük farklarla farklı değerler geçebilir. Aynı kaynağa göre kıtaların ortalama yükseltileri (yüksekten alçağa): Asya 1000, Kuzey Amerika 715, Afrika 650, Güney Amerika 580, Okyanusya 350, Avrupa 300 m. Bu karşılaştırmaya Antarktika alınmamıştır; buzullarla kaplı Antarktika’nın ortalama yükseltisi çok daha fazladır. Ağrı Dağı’nın yüksekliği kitaptaki haritada 5137 m’dir; bazı ölçümlerde biraz farklı değerler verilir. Yükselti ve yer şekilleri iklimimizi ve insanların nerede yaşadığını da etkiler; bu ilişki sıradaki konuda işlenecek.

19. Bir ülkede üç iklim

• İklim
• Akdeniz iklimi
• Batı ve güney kıyılarında. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı.
• Karadeniz iklimi
• Kuzey kıyılarında. Her mevsim yağışlı; yazlar serin, kışlar ılık.
• Karasal iklim
• İç kesimlerde. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlı.
• Ülkemiz Akdeniz ikliminin etkili olduğu kuşakta. Peki neden her yerde aynı iklim görülmüyor?
• Yer şekilleri bölgeden bölgeye değişir. Dağlar çoğunlukla kıyıya paralel uzandığı için denizin etkisi iç kesimlere ulaşamaz.

Öğretmene not: Kitapta vurgulandığı gibi ülkemiz Akdeniz iklim kuşağındadır; yine de kıyılarda ve iç kesimlerde farklı iklimler yaşanır. Bunun nedeni, yer şekillerinin bölgeden bölgeye değişmesi ve dağların çoğunlukla kıyı boyunca uzanmasıdır. Haritada Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları’nın kıyı boyunca uzanışını gösterin. İklim türleri ve insan yaşamına etkileri sıradaki konuda ayrıntılı işlenecek.

20. Medeniyetlerin buluştuğu topraklar

• Tarih ve doğal güzellikler
• Kıtaların buluştuğu topraklarımız, ilk yerleşimlerden bugüne birçok medeniyete yurt oldu.
• Bu medeniyetlerden kalan kentler, kaleler ve yapılar her bölgemizde görülür.
• Dağları, kıyıları, gölleri ve mağaralarıyla ülkemiz doğal güzellikler bakımından da zengindir.
• Bu zenginlikler sayesinde Türkiye dünya turizminde önemli bir yerdedir.
• Medeniyet
• Bir toplumun bilimde, sanatta ve yaşayışta ulaştığı birikimin bütünü.
• Konumumuz, bu topraklarda bu kadar çok medeniyetin kurulmasını nasıl etkilemiş olabilir?
• Kıtaların ve yolların kesiştiği bu topraklarda göç ve ticaretle farklı topluluklar karşılaştı; verimli topraklar ve uygun iklim yerleşmeyi kolaylaştırdı.

Öğretmene not: Örnekler: Göbeklitepe gibi en eski inanç merkezleri, Çatalhöyük gibi ilk yerleşmeler; Hitit, Urartu, Lidya; Efes, Ani, Ayasofya; Selçuklu ve Osmanlı eserleri. Doğal güzelliklere örnek: Kapadokya, Pamukkale, Uzungöl, Damlataş Mağarası. Öğrencilerden yaşadıkları ilden birer tarihî ve doğal örnek isteyin.

21. Jeopolitik konum nedir?

• Jeopolitik konum
• Bir ülkenin yerinin ve elindeki doğal ve beşerî kaynakların, dış politikasını ve diğer ülkelerle ilişkilerini etkilemesi.
• Biliyor musunuz?
• Boğazların anahtarı
• Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin gemileri, dünya denizlerine İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçerek açılır.
• Neden önemli?
• Hem doğal hem beşerî kaynaklar bakımından zengin olmak ve boğazlara sahip olmak Türkiye’yi neden önemli kılar?
• Ticaret, enerji ve güvenlik yolları ülkemizden geçer. Bu da dünya ilişkilerinde ülkemizin sözünü güçlendirir.

Öğretmene not: Kitaba göre jeopolitik konum, göreceli konumun önemli bir özelliğidir. Doğal unsurlara iklim, yer şekilleri ve yer altı-yer üstü kaynakları; beşerî unsurlara nüfus, ekonomik gelişmişlik ve kültürel değerler örnektir. Ülkemizin üç yanı denizdir; İstanbul ve Çanakkale boğazları dünyanın en işlek su yollarındandır.

22. Mavi Vatan: Denizlerdeki vatanımız

• Mavi Vatan
• Türkiye, Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’deki hak ve çıkarlarını gözeterek deniz yetki alanlarını belirledi.
• Bu alanlar belirlenirken uluslararası hukukun temel ilkeleri dikkate alındı.
• Türk deniz yetki alanlarına Mavi Vatan diyoruz. Burada da karada olduğu gibi egemenlik haklarımız vardır.
• Denizlerimizden balıkçılık, ulaşım, ticaret ve enerji için yararlanırız.
• Türkiye’nin kıyısı olduğu denizlerde egemenlik haklarına sahip olduğu deniz yetki alanlarının bütünü.
• Mavi Vatan’ı korumak neden bağımsızlığımızı korumak demektir?
• Denizlerimizdeki kaynaklar ve yollar ülkemizin güvenliği, enerjisi ve geleceği için gereklidir. Onlara sahip çıkmak tam bağımsızlığa sahip çıkmaktır.

Öğretmene not: Program, Mavi Vatan’ın Ege Denizi, Karadeniz, Akdeniz ve Marmara Denizi sınırları açısından ülkemizin jeopolitik önemine vurgu yapılmasını ve öğrencilerin vatanseverlik bilinciyle ülke varlıklarını koruma tutumu geliştirmesini ister (D19.3). Ülkemiz bu haklarını korumak için siyasi, askerî ve ekonomik çalışmalar yürütür; TÜBİTAK’ın yerli ve millî teknolojileri de bu korumaya destek olur.

23. Ülke varlıklarımıza sahip çıkalım

• Mavi Vatan
• Mavi Vatan’dan bir örnek
• Karadeniz’in derinliklerinde
• Mavi Vatan’ın Karadeniz’deki bölümünde yer alan Sakarya Gaz Sahası’ndan doğal gaz çıkarılıyor. Gaz, deniz altındaki borularla kıyıya taşınıyor.
• Ülke varlıkları
• Bir ülkenin toprakları, denizleri ve yerin altındaki, üstündeki bütün kaynakları.
• Sen ne yapabilirsin?
• Ülke varlıklarımızı korumak ve gelecek nesillere aktarmak için neler yapabilirsin?
• Denizleri ve doğayı kirletmemek, kaynakları israf etmemek, ülkemizi tanımak ve tanıtmak; tam bağımsızlığın değerini bilmek.

Öğretmene not: Sakarya Gaz Sahası’ndaki doğal gaz 2020’de Fatih sondaj gemisinin çalışmalarıyla bulundu; 2023’ten beri deniz altı boru hattıyla Zonguldak’taki Filyos’a taşınıyor. Kitap, ülke varlıklarını korumanın ve gelecek nesillere aktarmanın ülkemizin bugünü ve geleceği için taşıdığı önemi vurgular. Mavi Vatan’ı korumak; güvenliğimizi, enerjimizi ve tam bağımsızlığımızı korumak demektir.

24. Konumun önemi değişebilir

• Yeni bir yol, köprü ya da keşif bir yerin önemini nasıl değiştirir?
• Bir boğazın üzerine yeni bir köprü yapıldı.
• İki kıyı arasındaki yolculuk kısaldı; ticaret ve ulaşım hızlandı.
• Bir kıyı kentinde büyük bir liman kuruldu.
• Gemiler uğramaya başladı; kent dünya ticaretine bağlandı.
• Bir ülkenin denizinde doğal gaz bulundu.
• Enerji yatırımları geldi; bölgenin önemi arttı.
• Yüzyıllar geçti; yollar, köprüler, limanlar değişti.
• Ama paralel ve meridyen dereceleri hiç değişmedi: Mutlak konum sabittir.

Öğretmene not: Göreceli konumun önemi yeni yollar, köprüler, limanlar ve bulunan kaynaklarla zaman içinde değişebilir; mutlak konum ise değişmez. Ülkemizden örnek: 2022’de açılan 1915 Çanakkale Köprüsü, Trakya ile Anadolu arasındaki ulaşımı kolaylaştırdı. Tarihten örnek: Yeni deniz yolları bulununca eski kara ticaret yollarının önemi azaldı (7. sınıfta işlenecek).

25. Kıtalar ve okyanuslar

• Dünya’nın yüzeyinde yedi büyük kara parçası ve onları çevreleyen beş okyanus var. Her birinin bir adresi var.
• Kıta ve okyanus
• Deniz ile okyanus farkı
• Yedi kıta
• Beş okyanus
• Kıta kimlik kartları
• Dilsiz harita

26. Yedi kıta, beş okyanus

• Kıta, yeryüzündeki çok büyük kara parçasıdır. Kıtaların arasındaki derin ve geniş çukurları okyanuslar doldurur.
• kıta
• Büyükten küçüğe: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Okyanusya
• Büyük Okyanus, Atlas, Hint, Güney ve Kuzey okyanusları
• Türkiye’nin buluşma noktasında olduğu kıtalar: Asya, Avrupa, Afrika
• Bütün okyanuslar birbirine bağlıdır.

Öğretmene not: Kıtalar yüz ölçümüne göre büyükten küçüğe sıralandı. Okyanuslar da büyükten küçüğe: Büyük Okyanus ya da Pasifik; Atlas ya da Atlantik; Hint; Güney; Kuzey. Kitaba göre en küçük kıta Okyanusya, en küçük ikinci kıta Avrupa’dır. Bir küre ya da dünya haritası üzerinde önce karaları, sonra suları gösterin: Hangisi daha çok yer kaplıyor? (Sular.)

27. Deniz mi, okyanus mu?

• İkisi de tuzlu sudur ama büyüklükleri ve yerleri farklıdır.
• Okyanus
• Kıtalar arasındaki çok büyük ve derin tuzlu su kütlesidir.
• Kıtaları birbirinden ayırır.
• Dünya’da 5 okyanus vardır.
• Deniz
• Okyanusun karaların içine ya da kenarına sokulmuş parçasıdır.
• Okyanustan daha küçüktür; bazıları okyanusa boğazlarla bağlanır.
• Örnek: Karadeniz, Akdeniz, Ege Denizi
• Bir gemi İstanbul’dan Atlas Okyanusu’na hangi yoldan ulaşır?
• Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı’ndan Ege Denizi’ne, oradan Akdeniz’e geçer; Cebelitarık Boğazı’ndan Atlas Okyanusu’na çıkar.

Öğretmene not: Program, deniz ile okyanus arasındaki farka değinilmesini ister. Akdeniz, Atlas Okyanusu’na Cebelitarık Boğazı’yla bağlanır; Karadeniz ise Türk boğazları ve Akdeniz aracılığıyla okyanusa ulaşır. Gemi yolculuğunu haritada parmakla izletin.

28. Yedi kıta haritada

• Haritada inceleyelim
• Dünya’nın en büyük kıtası Asya; batısında Avrupa var.
• Afrika, Avrupa’nın güneyinde. Türkiye bu üç kıtanın buluştuğu yerde.
• Atlas Okyanusu’nun batısında Kuzey Amerika ve onun güneyinde Güney Amerika var.
• Güneydoğuda en küçük kıta Okyanusya, en güneyde buzlarla kaplı Antarktika var.
• Kıtanın göreceli konumu
• Bir kıtanın, çevresindeki kıtalara ve okyanuslara göre yeri.
• Türkiye
• Asya
• Avrupa
• Afrika
• Kuzey Amerika
• Güney Amerika
• Okyanusya
• Antarktika
• Kıta adları yaklaşık yerlerine yazılmıştır; sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Her adımda öğrencilere kıtayı haritada parmaklarıyla göstertin ve “Türkiye’ye göre hangi yönde?” diye sorun. Asya ile Avrupa aynı büyük kara parçası üzerindedir; aralarındaki sınır çoğunlukla Ural Dağları, Kafkaslar ve Türk boğazlarıyla anlatılır.

29. Kıtaların kimlik kartları

• Kıtaların göreceli konumu
• Asya
• En büyük kıta. Avrupa ile Büyük Okyanus arasında.
• Avrupa
• Asya’nın batısında. Yüz ölçümü en küçük ikinci kıta.
• Afrika
• Avrupa’nın güneyinde. Büyük Sahra Çölü bu kıtadadır.
• Kuzey Amerika
• İki okyanus arasında. Batısında Kayalık Dağları var.
• Güney Amerika
• Kuzey Amerika’nın güneyinde. Batısında And Dağları var.
• Okyanusya
• Hint Okyanusu ile Büyük Okyanus arasında. En küçük kıta.
• Antarktika
• En güneyde, buzlarla kaplı. Kalıcı yerleşim yoktur.

Öğretmene not: Kartlar kitaptaki kıta tanıtımlarıyla uyumludur. Kartları açarken komşuları da sorun. Asya: batısı Avrupa ve Afrika, doğusu Büyük Okyanus, güneyi Hint Okyanusu. Afrika: kuzeyi Avrupa, batısı Atlas Okyanusu, doğusu Hint Okyanusu ve Asya. Kuzey Amerika: batısı Büyük Okyanus, doğusu Atlas Okyanusu, güneyi Güney Amerika. Antarktika: dört yanı Güney Okyanus. Kitapta Büyük Sahra dünyanın en büyük çölü olarak geçer; daha kesin söylersek en büyük sıcak çöldür (çok az yağış aldığı için Antarktika da bilim insanlarınca çöl sayılır). Etkinlik: Her öğrenci bir kıta seçip kartı kendi cümleleriyle anlatsın; sınıf haritada o kıtayı bulsun.

30. Kıtalardan üç manzara

• Görsel kaynak · Kıtalar
• Her kıtanın kendine özgü yer şekilleri ve iklimi vardır.
• Afrika · Büyük Sahra
• Uçsuz bucaksız kum tepeleri; yağış çok az
• Güney Amerika · And Dağları
• Kıtanın batısı boyunca uzanan yüksek dağlar
• Antarktika · Buzullar
• Kalın buzlarla örtülü, çok soğuk bir kıta
• Bu üç yerden hangisi en soğuktur? Neden?
• Antarktika. En güneyde, Güney Kutbu’nun çevresindedir; güneş ışınları buraya çok eğik gelir.

Öğretmene not: Fotoğraflar: Cezayir’de Büyük Sahra’dan kum tepeleri; Arjantin’de And Dağları’nın en yüksek zirvesi Aconcagua (uçaktan); Antarktika’da denize uzanan bir buzul. Öğrencilerden her yeri dünya haritasında göstermelerini ve kıtanın kimlik kartındaki bilgiyle eşleştirmelerini isteyin.

31. Beş okyanus haritada

• Haritada inceleyelim
• Büyük Okyanus (Pasifik) en büyük okyanus: Asya ve Okyanusya’nın doğusunda, iki Amerika’nın batısında.
• Atlas Okyanusu (Atlantik): Avrupa ve Afrika’nın batısında, iki Amerika’nın doğusunda.
• Hint Okyanusu: Asya’nın güneyinde; Afrika ile Okyanusya’nın arasında.
• En küçük okyanus Kuzey Okyanusu en kuzeyde; Güney Okyanus Antarktika’yı çepeçevre sarar.
• Türkiye
• Büyük Okyanus
• Atlas Okyanusu
• Hint Okyanusu
• Kuzey Okyanusu
• Güney Okyanus
• Okyanus adları yaklaşık yerlerine yazılmıştır. Büyük Okyanus haritanın iki kenarında da görünür.

Öğretmene not: Dünya haritası düz bir kâğıda çizildiği için Büyük Okyanus hem sağ hem sol kenarda görünür; küre üzerinde bunun tek bir okyanus olduğunu gösterin. Öğrencilere sorun: Akdeniz’den gemiyle hangi okyanuslara çıkılır? (Cebelitarık Boğazı’ndan Atlas Okyanusu’na; Süveyş Kanalı ve Kızıldeniz üzerinden de Hint Okyanusu’na.)

32. Okyanusları tanıyalım

• Okyanusların özellikleri
• Beş okyanusun her birinin kendine özgü bir özelliği var.
• Büyük Okyanus (Pasifik): En büyük ve en derin okyanus. En derin nokta Mariana Çukuru buradadır.
• Atlas Okyanusu (Atlantik): İkinci büyük okyanus. Avrupa ve Afrika’yı iki Amerika’dan ayırır.
• Hint Okyanusu: Asya’nın güneyinde. Batısında Afrika, doğusunda Okyanusya, güneyinde Antarktika var.
• Kuzey Okyanusu (Arktik): En küçük okyanus. Kuzey Kutbu’nu kaplar; yüzeyi yılın büyük bölümünde buzla örtülüdür.
• Güney Okyanus: Antarktika’yı çepeçevre saran soğuk okyanustur.
• Ateş çemberi
• Büyük Okyanus’un kıyılarını çevreleyen, yanardağ ve depremin çok görüldüğü kuşak.
• Büyük Okyanus’un kıyısındaki bir ülkede hangi doğal afetlere karşı hazırlıklı olmak gerekir?
• Deprem ve yanardağ patlamalarına; denizde depremler tsunami de oluşturabilir.

Öğretmene not: Kitapta, Büyük Okyanus’ta yoğun volkanik faaliyetler görüldüğü için bu okyanusa “ateş çemberi” de denildiği belirtilir. Mariana Çukuru’nun derinliği yaklaşık 11 km’dir. Atlas Okyanusu’nun diğer adı Atlantik, Büyük Okyanus’unki Pasifik’tir. Dikkat: Ders kitabındaki Güney Okyanus tanıtımında bu okyanus yanlışlıkla Asya’nın ve Kuzey Amerika’nın da güneyinde gösteriliyor; doğrusu Güney Amerika, Afrika ve Okyanusya’nın güneyinde olmasıdır. Öğrenciler sorarsa haritada gösterin.

33. Bilmece: Hangi kıta, hangi okyanus?

• Etkinlik · Bilmece
• Bilmece 1
• Ben kimim?
• “Yüz ölçümü en büyük kıtayım. Batımda Avrupa, doğumda Büyük Okyanus var.”
• Asya
• Bilmece 2
• “Kıtaların en küçüğüyüm. Hint Okyanusu ile Büyük Okyanus’un arasındayım.”
• Okyanusya
• Bilmece 3
• “Kuzey Kutbu’nu kaplarım. Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’nın kuzeyindeyim.”
• Kuzey Okyanusu

Öğretmene not: Öğrenciler kendi bilmecelerini yazsın: Bir kıta ya da okyanus seçip onu iki ipucuyla (konumu ve bir özelliği) anlatsınlar; sınıf tahmin etsin. Bu çalışma, göreceli konumu özetleme becerisini destekler.

34. Dilsiz haritada dünya

• Etkinlik · Görselleştirme
• Boş bir dünya haritasını kıtalar ve okyanuslarla dolduralım.
• Her kıtayı farklı bir renge boyayın ve adını yazın.
• Okyanusların adlarını mavi kalemle yazın.
• Türkiye’yi bulun ve küçük bir yıldızla işaretleyin.
• Türkiye’nin buluştuğu üç kıtayı oklarla gösterin.
• Haritanıza bir başlık ve renklerin anlamını gösteren bir açıklama kutusu ekleyin.
• Dilsiz harita
• Üzerinde yer adları yazmayan harita. Adları öğrenciler kendisi yazar.
• Değerlendirme
• Haritalar derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilir ve sınıf panosunda sergilenir.

Öğretmene not: Program, kıtaların ve okyanusların göreceli konumunun dünya dilsiz haritasıyla görselleştirilmesini, haritalar üzerinde boyama, yazma ve çizme etkinlikleri yapılmasını ve ürünlerin derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilmesini önerir (OB4, E1.5). Dijital haritalardan da yararlanılabilir (OB2). Ölçek için öneri ölçütler: doğruluk, okunurluk, renk kullanımı, düzen.

35. Paraleller, meridyenler ve mutlak konum

• Dünya’daki her yerin sayılardan oluşan bir adresi vardır. Bu adresi paraleller ve meridyenler verir.
• Sıramın adresi
• Coğrafi koordinat sistemi
• Ekvator ve paraleller
• Başlangıç meridyeni
• Türkiye’nin mutlak konumu
• Dört mevsim

36. Sınıfta sıramın adresi

• Etkinlik · Sıramın adresi
• Örnek
• Sinemadaki koltuk
• Zeynep’in biletinde “F sırası, 12 numara” yazıyor. Kimseye sormadan koltuğunu hemen buluyor.
• Senin adresin ne?
• Sıraları soldan sağa A, B, C… diye; önden arkaya 1, 2, 3… diye adlandıralım. Senin sıranın adresi ne?
• Örnek: “3B” (B sütunu, önden 3. sıra). Her sıranın adresi farklıdır; aynı adreste iki sıra olmaz.
• Coğrafi koordinat sistemi
• Dünya’daki her yerin konumunu paralel ve meridyen dereceleriyle gösteren uluslararası sistem.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin oturdukları sıranın konumunu sayı ve harflerle belirlemesini; buradan hareketle dünyada bir yerin konumunu belirlemek için de uluslararası bir sayı sistemine ihtiyaç duyulduğunun açıklanmasını ister. Tahtaya sınıfın oturma planını çizin; birkaç öğrencinin hem göreceli (“pencerenin yanında, Elif’in arkasında”) hem de sayılı (“3B”) adresini yazın. Hangisi daha kısa ve kesin? Satranç tahtasındaki “e4” gibi adlandırmalar da aynı fikre dayanır.

37. Koordinatlar nerede işimize yarar?

• Coğrafi koordinat sistemi
• Telefonda konum
• Telefondaki harita, bulunduğun yeri koordinatlarla gösterir.
• Navigasyon
• Araçtaki navigasyon, gideceğin yere giden yolu koordinatlarla bulur.
• Uçak ve gemiler
• Pilotlar ve kaptanlar rotalarını koordinatlarla çizer.
• Arama kurtarma
• Okyanusta yardım isteyen bir geminin yeri koordinatlarla bulunur.
• Okyanusun ortasında göreceli konum neden işe yaramaz?
• Çevrede kıta, yol ya da komşu gibi ipuçları yoktur. Yeri ancak paralel ve meridyen dereceleriyle söyleyebiliriz.

Öğretmene not: Kitap, coğrafi koordinat sisteminin akıllı telefonlardaki konum bildirimlerinde, araç navigasyonlarında, hava ve deniz ulaşımında ve savunma sanayisinde kullanıldığını belirtir. “Merak edelim” slaytındaki ikinci sorunun cevabı burada: Kaybolan bir geminin yeri koordinatlarla bulunur.

38. Ekvator ve yarım küreler

• Coğrafi koordinat sistemi
• Ekvator, iki kutup noktasına eşit uzaklıktan geçen ve Dünya’yı iki eşit parçaya bölen hayalî çizgidir.
• Ekvator’un kuzeyindeki yarıya kuzey yarım küre, güneyindeki yarıya güney yarım küre denir.
• Başlangıç meridyeni de Dünya’yı doğu ve batı yarım kürelerine ayırır.
• Dünya’nın en kuzeydeki ve en güneydeki uçlarına kutup noktası denir.
• Hayalî çizgi
• Yeryüzünde gerçekte olmayan; haritada ve kürede yer bulmak için çizilen çizgi.
• Türkiye hangi yarım kürelerde yer alır? Küreye bakarak tahmin et.
• Ekvator’un kuzeyinde ve başlangıç meridyeninin doğusunda: kuzey ve doğu yarım kürelerde.

Öğretmene not: Bir küre ya da top üzerinde Ekvator’u bantla gösterin, kutup noktalarını işaretleyin. Öğrencilere “Ekvator’u sahilde ya da tarlada görebilir miyiz?” diye sorun: Hayır, o hayalî bir çizgidir; ama geçtiği bazı yerler anıtlarla işaretlenmiştir.

39. Paraleller ve meridyenler

• Paraleller
• Ekvator’a paralel çizilen hayalî çemberlerdir.
• Ekvator 0°’dir. Kuzeyde 90, güneyde 90 paralel vardır.
• Kutuplara gidildikçe kısalır; kutupta bir noktaya döner.
• Komşu iki paralel arası yaklaşık 111 km’dir.
• Meridyenler
• Kutupları birleştiren, Ekvator’u dik kesen hayalî yarım çemberlerdir.
• Başlangıç meridyeni (0°) Londra yakınındaki Greenwich’ten geçer.
• Doğuda 180, batıda 180 meridyen vardır; hepsinin uzunluğu eşittir.
• Komşu iki meridyen arasında 4 dakika yerel saat farkı vardır.
• Bir yerin mutlak konumu, üzerinden geçen paralel ve meridyenin dereceleriyle yazılır.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin yazılı ve görsel kaynaklardan paralel ve meridyenlerin tanımını ve temel özelliklerini belirlemesini ister. Ek bilgiler: Aynı meridyen üzerindeki yerlerin yerel saati aynıdır. Komşu iki meridyen arası Ekvator’da 111 km’dir; kutuplara doğru azalır ve meridyenler kutup noktalarında birleşir. Bir küre üzerinde ip ya da lastikle paralel ve meridyenleri gösterebilirsiniz.

40. Bir ayak doğuda, bir ayak batıda

• Başlangıç meridyeni
• Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nde başlangıç meridyeni çizgisi
• Gözlemevinin avlusundaki bu metal şerit başlangıç meridyenini (0°) gösterir.
• Soldaki ayak batı yarım kürede, sağdaki ayak doğu yarım kürede duruyor.
• Taşlarda şehirlerin meridyen dereceleri var. E doğu, W batı demek: İstanbul 28° 57′ E.
• Ankara bu taşlara yazılsaydı çizginin hangi yanında olurdu? Neden?
• Doğu (E) yanında; çünkü Ankara da başlangıç meridyeninin doğusundadır (yaklaşık 33° D).

Öğretmene not: Fotoğraf, Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nin avlusunda başlangıç meridyenini gösteren çizginin üzerinde çekildi. Çizginin iki yanındaki taşlara dünya şehirlerinin adları ve meridyen dereceleri yazılmıştır: Solda başlangıç meridyeninin batısındakiler (W, İngilizcede West: batı), sağda doğusundakiler (E, East: doğu). Öğrencilerden fotoğrafta Roma’yı ve İstanbul’u bulmalarını isteyin. İstanbul yaklaşık 29° doğu meridyeni üzerindedir; bu derece, ülkemizin yer aldığı 26°–45° doğu meridyenleri aralığındadır. Çizgiye basan kişi aynı anda iki yarım kürede durur.

41. Koordinatları üç adımda bulalım

• 1. adım: Paralel dereceleri kuzeye doğru artıyorsa yer kuzey, güneye doğru artıyorsa güney yarım kürededir.
• 2. adım: Meridyen dereceleri doğuya doğru artıyorsa yer doğu, batıya doğru artıyorsa batı yarım kürededir.
• 3. adım: Yerin en kuzey, en güney, en doğu ve en batı uçlarından geçen paralel ve meridyenlerin derecelerini okuruz.
• Türkiye’ye uygulayalım
• Yarım küreler
• Kuzey yarım kürede ve doğu yarım kürede
• Dereceler
• 36°–42° kuzey paralelleri, 26°–45° doğu meridyenleri arasında
• Koordinat
• Bir yerin paralel ve meridyen derecelerinden oluşan sayısal adresi.

Öğretmene not: Kitap, bir yerin coğrafi koordinatlarını bulmak için bu üç adımlı yolu önerir. Önce dünya siyasi haritası üzerinde birkaç ülkeyle deneyin (Ekvator’un güneyinde ve başlangıç meridyeninin doğusunda bir ülke: Güney Afrika; kuzeyinde ve batısında bir ülke: Meksika), sonra Türkiye’ye uygulayın. Türkiye’nin uç noktaları sonraki slaytta haritada.

42. Türkiye’nin mutlak konumu

• Haritada inceleyelim
• Türkiye, Ekvator’un kuzeyinde (kuzey yarım küre), başlangıç meridyeninin doğusunda (doğu yarım küre) yer alır.
• En güney noktamız Hatay’daki Topraktutan Köyü (36° K), en kuzey noktamız Sinop’taki İnceburun’dur (42° K).
• En batı noktamız Gökçeada (26° D), en doğu noktamız Iğdır’daki Dilucu’dur (45° D).
• Kısacası Türkiye; 36° ve 42° kuzey paralelleri, 26° ve 45° doğu meridyenleri arasındadır.
• Mutlak konum
• Bir yerin paralel ve meridyen dereceleriyle yazılan adresi; Ekvator’a ve başlangıç meridyenine göre ölçülür.
• Topraktutan
• Hatay
• İnceburun
• Sinop
• Gökçeada
• Dilucu
• Iğdır
• 36° K
• 42° K
• 26° D
• 45° D
• Uç noktamız
• Kesikli çizgiler paralel ve meridyenleri gösterir; konumlar yaklaşıktır.

Öğretmene not: Kitaba göre en güney nokta Hatay’ın Yayladağı ilçesindeki Topraktutan Köyü, en kuzey nokta Sinop’taki İnceburun, en batı nokta Gökçeada, en doğu nokta Iğdır’daki Dilucu’dur. Yine kitaba göre 36° ve 42° kuzey paralelleri ülkemizin güney ve kuzey sınır bölgelerinden, 26° ve 45° doğu meridyenleri de batı ve doğu sınır bölgelerinden geçer. Bunlar yuvarlanmış değerlerdir: Haritada görüldüğü gibi bazı uç noktalar çizgilerin biraz dışında kalır (ör. İnceburun yaklaşık 42° 06′ K’de, Gökçeada’nın batı ucu yaklaşık 25° 40′ D’de). Öğrencilere sorun: Paralel dereceleri haritada hangi yöne doğru artıyor? (Kuzeye; demek ki kuzey yarım küredeyiz.)

43. En kuzey ucumuz: İnceburun

• Uç noktalarımız
• İnceburun ve deniz feneri, Sinop
• Sinop’taki İnceburun, ülkemizin en kuzey noktasıdır. Burun, denize uzanan sivri uçlu karadır.
• Burnun üzerindeki beyaz yapı bir deniz feneri; geceleri ışığıyla gemilere yol gösterir.
• İnceburun yaklaşık 42° kuzey paraleli üzerindedir.
• Uç noktalarımızı bilmek bize ne kazandırır?
• Hangi paralel ve meridyenler arasında olduğumuzu buluruz; uzaklığı ve saat farkını hesaplarız.

Öğretmene not: Fotoğraf İnceburun’u havadan gösteriyor: Kara, denize doğru incelerek uzanıyor; üzerindeki beyaz bina deniz feneridir. İnceburun, 42° kuzey paralelinin biraz kuzeyindedir (yaklaşık 42° 06′). Öteki uç noktalarımız: en güneyde Hatay’ın Yayladağı ilçesindeki Topraktutan Köyü, en batıda Gökçeada, en doğuda Iğdır’daki Dilucu. Öğrencilere sorun: Burnun çevresindeki deniz hangisi? (Karadeniz.)

44. Türkiye’yi sayılarla ölçelim

• Paralel ve meridyenlerle uzaklık ve saat farkı da hesaplanabilir.
• 42° − 36°: kuzey ve güney uçlarımız arasındaki paralel farkı
• 6 × 111 km: kuzey ve güney uçlarımız arasındaki yaklaşık kuş uçuşu uzaklık
• 19 meridyen × 4 dakika: doğu ve batı uçlarımız arasındaki yerel saat farkı
• Güneş, doğudaki Dilucu’da batıdaki Gökçeada’dan daha erken doğar.

Öğretmene not: Hesaplar kitaptakiyle aynıdır: 42 − 36 = 6 paralel farkı, 6 × 111 = 666 km; 45 − 26 = 19 meridyen farkı, 19 × 4 = 76 dakika. Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki yerler güneşi daha önce görür; yerel saat doğuda ileridedir. Ülkemizde bütün iller aynı ulusal saati kullanır; 76 dakika, güneşe göre hesaplanan yerel saat farkıdır.

45. Orta kuşakta dört mevsim

• Mutlak konumun sonuçları
• Uç noktalarımıza bakınca Türkiye’nin kuzey yarım kürede, orta kuşakta olduğunu görürüz.
• Orta kuşaktaki öteki ülkeler gibi bizde de bir yılda dört mevsim yaşanır.
• Ekvator’dan kutuplara gidildikçe güneş ışınları daha eğik gelir; sıcaklık azalır.
• Bu yüzden ülkemizin güneyi, kuzeyine göre genellikle daha sıcaktır.
• Orta kuşak
• Ekvator çevresindeki sıcak kuşak ile kutuplardaki soğuk kuşak arasında kalan, dört mevsimin yaşandığı kuşak.
• Kuzeyden esen rüzgârlar havayı ısıtır mı, soğutur mu? Neden?
• Soğutur; çünkü daha soğuk olan kuzeyden gelirler. Güneyden esen rüzgârlar ise genellikle havayı ısıtır.

Öğretmene not: Kitapta güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator’dan kutuplara doğru daraldığı için sıcaklığın azaldığı, bu yüzden ülkemizin güneyinin kuzeyinden daha sıcak olduğu belirtilir; evlerin güneye bakan odaları da daha çok güneş alır. Yerel rüzgârlarla örnek verin: Kuzeyden esen yıldız ve poyraz soğuk, güneyden esen kıble ve lodos ılık hava getirir.

46. Dilsiz haritada Türkiye

• Etkinlik · Görselleştirme
• Öğrendiklerimizi boş bir Türkiye haritası üzerinde gösterelim.
• Denizlerimizi, boğazlarımızı ve yarımadalarımızı yazın.
• Kara komşularımızı bir renge, deniz komşularımızı başka bir renge boyayın.
• 36° ve 42° kuzey paralellerini, 26° ve 45° doğu meridyenlerini cetvelle çizin.
• Dört uç noktamızı yıldızla işaretleyip adlarını yazın.
• Haritanıza lejant ekleyin ve sınıf panosunda sergileyin.
• Lejant
• Haritadaki renklerin ve işaretlerin ne anlama geldiğini açıklayan kutu.
• Değerlendirme
• Doğruluk, okunurluk ve düzen ölçütleriyle derecelendirme ölçeği kullanılır.

Öğretmene not: Program, ülkemizin göreceli ve mutlak konum özelliklerinin Türkiye dilsiz haritası üzerinde görselleştirilmesini önerir (OB4, E1.5). Deniz komşuları sayfanın dışında kalıyorsa yönlerini oklarla gösterip adlarını yazdırın. Dijital harita uygulamaları da kullanılabilir (OB2).

47. Özet ve tekrar

• Kavramları ve özeti hatırlayalım, konumumuzu sözlü anlatalım; sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sözlü sunum
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Göreceli konum
• Bir yerin kıtalara, denizlere, boğazlara, yollara ve komşularına göre konumu.
• Mutlak konum
• Bir yerin paralel ve meridyen dereceleriyle belirtilen, değişmeyen konumu.
• Paralel
• Ekvator’a paralel çizilen hayalî çember. Ekvator 0° paraleldir.
• Meridyen
• Kutupları birleştiren hayalî yarım çember. Başlangıç meridyeni 0°’dir.
• Mavi Vatan
• Türkiye’nin kıyısı olan denizlerdeki deniz yetki alanlarının bütünü.

Öğretmene not: Maarif programına göre 2. öğrenme alanının anahtar kavramları: beşerî çevre, doğal çevre, göç, göreceli konum, iklim, kültürel iş birliği, mutlak konum, nüfus, Türk dünyası. Bu konuya göreceli konum ve mutlak konum düşer; iklime Bölüm 2’de değinildi. Doğal çevre, beşerî çevre, nüfus ve göç sıradaki konuda (SB.6.2.2); kültürel iş birliği ve Türk dünyası SB.6.2.3’te işlenecek.

49. Özet: Konum özelliklerimiz

• Konum özellikleri
• Göreceli konum
• Kıtalar, denizler, boğazlar, yollar, komşular
• Türkiye
• Üç kıtanın kavşağı, üç yanı denizlerle çevrili
• Önemi
• Enerji yolları, boğazlar, Mavi Vatan
• Kıtalar
• 7 kıta: en büyüğü Asya, en küçüğü Okyanusya
• Okyanuslar
• 5 okyanus: en büyüğü Büyük Okyanus
• Mutlak konum
• 36°–42° K paralelleri, 26°–45° D meridyenleri
• Her kılçığa haritadan bir örnek ekleyin: bir boğaz, bir deniz komşusu, bir kıta, bir okyanus, bir uç nokta.

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Arda’nın tarifi, boru hatları, Sakarya Gaz Sahası, sıramın adresi vb.). Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip örnekleri ekleyebilir.

50. Konumumuzu bir dakikada anlatalım

• Etkinlik · Sözlü özet
• Göreceli konum
• Türkiye’yi kıtalar, denizler, boğazlar, komşular ve enerji yollarıyla anlat.
• Kıtalar ve okyanuslar
• Bir kıta ya da okyanus seç; çevresindeki kıta ve okyanuslarla anlat.
• Mutlak konum
• Paralel ve meridyen derecelerimizi, uç noktalarımızı ve saat farkını anlat.
• Nasıl yapacağız?
• Bir kart seç, haritayı göstererek bir dakikada anlat. Türkçeyi doğru ve güzel kullan; arkadaşların kontrol listesiyle dinlesin.

Öğretmene not: Program, konum özelliklerinin öğrenciler tarafından sözlü olarak özetlenmesini ve sunumların kontrol listesiyle değerlendirilmesini önerir. Kontrol listesi için öneri: Bilgiler doğru mu? Harita kullanıldı mı? En az üç kavram kullanıldı mı? Ses anlaşılır mıydı? Süreye uyuldu mu?

51. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Kaybolan bir geminin yeri nasıl bulunur? Paralel ve meridyen dereceleriyle, yani koordinatlarla.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı haritaya, kaynağa ya da hesaba dayandırmak.
• Haritayla kanıtla
• Türkiye’nin üç kıtanın kavşağında olduğunu bir haritada nasıl gösterirsin?
• Asya, Avrupa ve Afrika’yı bulur; Türkiye’nin bu üç kıtaya yakınlığını ve boğazlarımızı gösteririm.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (harita, kitap, atlas, hesap) söylesin.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Marmara Denizi, kıyılarının tamamı ülkemizde olduğu için iç denizimizdir.
• Marmara’nın bütün kıyıları Türkiye’dedir. İstanbul Boğazı’yla Karadeniz’e, Çanakkale Boğazı’yla Ege Denizi’ne bağlanır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkemizin her yerinde aynı iklim görülür.
• Batı ve güney kıyılarında Akdeniz, kuzeyde Karadeniz, iç kesimlerde karasal iklim görülür. Yer şekillerinin farklılığı ve kıyıya paralel dağlar bu çeşitliliği yaratır.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Mavi Vatan, yalnızca Karadeniz’deki deniz yetki alanlarımızı kapsar.
• Mavi Vatan; Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’deki deniz yetki alanlarımızın bütünüdür.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Okyanusya, yüz ölçümü en küçük kıtadır.
• Okyanusya, Hint Okyanusu ile Büyük Okyanus arasındaki en küçük kıtadır. En küçük ikinci kıta Avrupa’dır.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Aynı meridyen üzerindeki yerlerin yerel saati birbirinden farklıdır.
• Aynı meridyen üzerindeki bütün yerlerin yerel saati aynıdır. Yerel saat farkı, farklı meridyenler arasında olur.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyu kısalır.
• En uzun paralel Ekvator’dur. Dünya’nın şekli yüzünden paraleller kutuplara doğru kısalır ve kutupta bir noktaya dönüşür.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci Türkiye’yi tanıtmak için dört bilgi not aldı.
• Asya, Avrupa ve Afrika’nın buluştuğu yerdedir.
• 36°–42° kuzey paralelleri arasındadır.
• İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahiptir.
• 26°–45° doğu meridyenleri arasındadır.
• Numaralı bilgilerden hangileri Türkiye’nin göreceli konumuyla ilgilidir?
• 1 ve 2
• 1 ve 3
• 2 ve 4
• 3 ve 4
• B
• 1 ve 3, Türkiye’yi çevresindeki kıtalara ve boğazlara göre anlatır: göreceli konum. 2 ve 4 ise paralel ve meridyen dereceleridir: mutlak konum.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki ülkelerden hangisi ülkemizle kara sınırı olmayan, yalnızca deniz komşumuz olan bir ülkedir?
• Gürcistan
• Suriye
• Mısır
• Bulgaristan
• C
• Mısır ile kara sınırımız yoktur; Akdeniz’de komşuyuz. Gürcistan, Suriye ve Bulgaristan ise hem kara hem deniz komşumuzdur.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Rusya, Azerbaycan ve Orta Doğu ülkeleri petrol ve doğal gaz bakımından zengindir. Sanayisi gelişmiş Avrupa ülkeleri bu kaynaklara ihtiyaç duyar. İki bölgenin arasındaki Türkiye’den pek çok boru hattı geçer.
• Bu bilgiler Türkiye’nin hangi özelliğini öne çıkarır?
• Enerji taşımacılığında köprü olmasını
• En çok petrol üreten ülke olmasını
• Enerjisinin tamamını kendi kaynaklarından karşılamasını
• Enerjiyi yalnızca Avrupa’dan almasını
• A
• Türkiye, enerji kaynakları zengin ülkelerle enerjiye ihtiyaç duyan Avrupa arasında bir köprüdür. Diğer seçenekler metinde yer almaz.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bilmece
• Batımda Kuzey ve Güney Amerika, doğumda Avrupa ve Afrika var. Dünya’nın ikinci büyük okyanusuyum.
• Kendini böyle tanıtan okyanus hangisidir?
• Hint Okyanusu
• Büyük Okyanus
• Kuzey Okyanusu
• Atlas Okyanusu
• D
• Atlas (Atlantik) Okyanusu, Avrupa ve Afrika’yı iki Amerika’dan ayırır. Büyük Okyanus ise en büyük okyanustur ve iki Amerika’nın batısındadır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Komşu iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı vardır. Ülkemizin en doğusundan 45°, en batısından 26° doğu meridyeni geçer.
• Buna göre ülkemizin doğu ve batı uçları arasındaki yerel saat farkı yaklaşık kaç dakikadır?
• C
• 45 − 26 = 19 meridyen farkı vardır; 19 × 4 = 76 dakika. Güneş doğudaki Dilucu’da daha erken doğar.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Türkiye, Ekvator’un kuzeyindeki orta kuşakta bulunan ülkelerden biridir.
• Bu konumun ülkemize etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
• Yıl boyunca hep yaz yaşanması
• Bir yıl içinde dört mevsimin yaşanması
• Gece ile gündüzün yıl boyunca eşit olması
• Kuzeyimizin güneyimizden daha sıcak olması
• B
• Orta kuşaktaki ülkeler gibi ülkemizde de dört mevsim yaşanır. Güneş ışınları güneyimize daha dik geldiği için güneyimiz kuzeyimizden daha sıcaktır.

64. Kim bilecek?

• Ülkemizin Asya’daki yarımadası Anadolu’dur. Avrupa’daki yarımadasının adı nedir?
• Trakya
• Başlangıç meridyeni İngiltere’de, Londra yakınındaki hangi yerden geçer?
• Greenwich
• Buzlarla kaplı, dört yanı Güney Okyanus’la çevrili kıta hangisidir?
• Antarktika

65. Gelecek derse hazırlanalım

• Doğal çevre ile beşerî çevre arasındaki fark nedir?
• Ülkemizde bazı yerler neden kalabalık, bazı yerler neden tenha?
• İklim ve yer şekilleri insanların nereye yerleşeceğini nasıl etkiler?
• İnsanlar yaşadıkları doğal çevreyi nasıl değiştirir?
• Bir aile büyüğüne sor: Ailemiz bu yere neden yerleşmiş? Cevabında iklim, toprak, su ya da iş gibi nedenler var mı?

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.2.2 “Doğal ve Beşerî Çevre Özellikleri Arasındaki İlişki” (8–10. haftalar). Bu derste öğrenilen iklim çeşitliliği, yükselti ve konum bilgileri yeni konunun temelini oluşturur.

66. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.6.2.1.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler, paralel-meridyen çizgileri ve boru hattı güzergâhları yaklaşıktır; ülke sınırları gösterilmez.
• Örnek olaylar
• Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

67. Görsel kaynakları

• Uzaydan Dünya: Avrupa, Afrika ve Asya (NASA, DSCOVR uydusu, 2015)
• NASA · Kamu malı · Wikimedia Commons: Africa and Europe from a Million Miles Away.jpg
• 1915 Çanakkale Köprüsü, Çanakkale Boğazı
• Ail Subway · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çanakkale 1915 Bridge2.jpg
• Uydudan Marmara Denizi, İstanbul ve Çanakkale boğazları (NASA, Mayıs 2015)
• Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC · Kamu malı · Wikimedia Commons: Sea of Marmara, Turkey (MODIS 2015-05-27).jpg
• İstanbul Boğazı’ndan geçen bir yük gemisi ve 15 Temmuz Şehitler Köprüsü
• Ank Kumar · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bosphorus Bridge across Bosphorus Strait, connecting Europe and Asia (Ank Kumar) 06.jpg
• Ağrı Dağı, Doğubayazıt’tan görünüm
• ender gürel · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ağrı Dağı (Mt. Ararat).jpg
• Büyük Sahra Çölü’nde kum tepeleri, Cezayir
• Fiontain · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Algeria Sahara Desert Photo From Drone 5.jpg
• And Dağları’nda Aconcagua Dağı, Arjantin
• Bjørn Christian Tørrissen · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Aconcagua2016.jpg
• Antarktika’da bir buzul
• Pedro Szekely from Los Angeles, USA · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Antarctica landscape (53027054231).jpg
• Başlangıç meridyeni çizgisi, Greenwich Kraliyet Gözlemevi, Londra
• LondonHistoryatHome · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Feet on prime meridian greenwich observatory.jpg
• İnceburun ve deniz feneri, Sinop
• Erturkercin · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Sinop İnceburun drone.jpg