6. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: Türk Dünyasıyla İş Birliği

1. Türk Dünyasıyla Gönül Köprüleri

• Türk Dünyasıyla
• Gönül Köprüleri
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• Eğitimde, sanatta, sporda ve turizmde kardeş ülkelerle nasıl iş birliği yapıyoruz?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.6.2.3 (2026-2027 yıllık planında 11–12. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: kültürel iş birliklerini inceleme (Bölüm 1–4), bağlamdan kopmadan dönüştürme (haberi bilgi kartına çevirme, proje tasarısı) ve nesnel, doğru biçimde yeniden ifade etme (Bölüm 3’teki haber etkinliği). Test sorusundaki örnek haber ve proje fikri bu sunu için yazılmıştır; kurumlar, tarihler ve olaylar gerçektir. Güncel bilgiler (TDT üyeleri, turizm ve kültür başkentleri) Ekim 2026 itibarıyladır. Kapak fotoğrafı: Kazakistan’ın Türkistan şehrindeki Hoca Ahmet Yesevi Türbesi. Yapımına 14. yüzyılın sonunda başlanan türbe UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir; Türkistan 2024’te Türk Dünyası Turizm Başkenti oldu. Türbe Bölüm 4’teki turizm slaytında yeniden karşımıza çıkar. Derse “Bu yapı hangi ülkede olabilir? Neden bize tanıdık geliyor?” sorusuyla girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Binlerce kilometre uzaktaki bir ülkede insanlar neden bizim dilimize çok benzeyen bir dil konuşur?
• Ülkeler arasındaki iş birliği bir öğrencinin, bir sanatçının ya da bir sporcunun hayatını nasıl değiştirir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Türk dünyasında kimler yaşar?
• Ne?
• Kültürel iş birliği ne demektir?
• Nerede?
• Türk dünyası nereden nereye uzanır?
• Ne zaman?
• Türk cumhuriyetleri ne zaman bağımsız oldu?
• Nasıl?
• Kurumlar kardeşliği nasıl güçlendirir?
• Neden?
• Ülkeler neden iş birliği yapar?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin (ör. Azerbaycan Türkçesiyle söylenen bir şarkı, bir Kazak ya da Kırgız sporcu). Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Birlikte daha güçlüyüz
• İş birliği, ülkeler arası yardım, kültürel iş birliği
• Türk dünyasını tanıyalım
• Geniş coğrafya, bağımsız devletler, ortak kültür
• Köprü kuran kurumlar
• TDT, TİKA, Yunus Emre Enstitüsü, YTB; temsilcilerimiz
• Eğitimden turizme
• Dört alanda örnekler, gönül coğrafyası, proje
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Birlikte daha güçlüyüz

• Arkadaşlar, komşular ve ülkeler neden iş birliği yapar? İş birliği herkese ne kazandırır?
• İş birliği
• Günlük hayatta
• Ülkeler arasında
• Afette dayanışma
• Kültürel iş birliği
• Dört alan

5. İş birliği hayatın içinde

• Grup ödevinde görevleri paylaşırız; iş hem çabuk hem güzel biter.
• Komşular kar yağınca kapı önünü birlikte temizler, zor günde birbirine koşar.
• Köylerde imece yapılır: Herkes bir tarlanın hasadına ya da bir evin yapımına el verir.
• Bir takımın oyuncuları uyum içinde oynarsa maçı kazanma şansı artar.
• İş birliği
• Ortak bir amaca ulaşmak için kişilerin, kurumların ya da ülkelerin güçlerini birleştirmesi.
• Bu hafta kiminle, hangi işte iş birliği yaptın? Sana ne kazandırdı?
• Örnek: Kardeşimle odamızı birlikte topladık. İş çabuk bitti, oyuna daha çok zaman kaldı.

Öğretmene not: Öğrencilerden arkadaşlarıyla ve komşularıyla yaptıkları iş birliğine birer örnek ve bu iş birliğinin katkısını söylemelerini isteyin; tahtada iki sütunlu bir tablo oluşturabilirsiniz (“Ne yaptık?” / “Ne kazandık?”). İmece, Anadolu’da köklü bir dayanışma geleneğidir: Köylüler sırayla birbirinin işini görür ya da hep birlikte birinin işini bitirir.

6. Kişiler gibi ülkeler de iş birliği yapar

• Günlük hayattaki iş birliği ile ülkeler arasındaki iş birliği aynı fikre dayanır: Birlikte daha kolay.
• Kişiler arasında
• Arkadaşlar ödevde yardımlaşır.
• Komşular zor günde birbirine destek olur.
• Amaç: işi kolaylaştırmak, mutlu yaşamak
• Ülkeler arasında
• Ülkeler afette birbirine yardım eli uzatır.
• Öğrenci, sanatçı ve sporcu değişimi yapar.
• Amaç: barış, dostluk ve kalkınma
• Ortak amaçları olan ülkeler iş birliği yapmazsa neler olabilir?
• Sorunlar tek başına zor çözülür, fırsatlar kaçar. Ülkeler birbirini tanımaz, dostluklar zayıflar.

Öğretmene not: Programdaki yaklaşım: Önce öğrencilerin kendi hayatlarındaki iş birliklerinin yararlarını fark etmesi, ardından aynı mantıkla devletler arasındaki iş birliğinin önemini yorumlaması. Kalkınma kavramını “bir ülkenin eğitim, sağlık, ekonomi gibi alanlarda daha iyi duruma gelmesi” diye açıklayın.

7. Ülkeler neden iş birliği yapar?

• Afette yardım
• Bosna Hersek’te sel olunca Türkiye, selden etkilenenlere konteyner ev gönderdi.
• Sağlık
• Gazze’de yaralanan çocuklar Türkiye’de tedavi gördü; Türkçe dersi ve eğitim desteği aldı.
• Ticaret
• Türkiye dünyaya fındık satar; ülkemizde yetişmeyen kakaoyu başka ülkelerden alır.
• Eğitim
• Farklı ülkelerden gençler burslarla Türkiye’deki üniversitelerde okur.
• Sanat
• Ressamlar ve müzisyenler kardeş ülkelerde sergi açar, konser verir.
• Spor
• Sporcular uluslararası yarışmalarda buluşur, dostluklar kurar.

Öğretmene not: Düşünelim: Afet yaşayan bir ülkeye başka ülkelerden yardım gelmesi oradaki insanlara ne hissettirir? (Yalnız olmadıklarını hissederler, moral bulurlar; yaralar daha çabuk sarılır.) İlk üç kart ders kitabının giriş sayfasındaki haberlere dayanır: Bosna Hersek’teki sel felaketinin ardından Türkiye’den konteyner evler gönderildi; Gazze’deki saldırılarda yaralanıp tedavi için Türkiye’ye getirilen çocuklara Millî Eğitim Bakanlığı psikolojik destek verdi, onlar için uyum ve Türkçe dersleri düzenledi; Türkiye dünyanın en büyük fındık üreticisidir, kakao ise ülkemizde yetişmez. Öğrencilere her kartta iş birliğinin hangi alanda yapıldığını ve iki ülkeye ne kazandırdığını sorun.

8. Tek başına mı, birlikte mi?

• Tek başına
• Görüş 1
• Her ülke kendi işini kendisi görmeli, başka ülkelere ihtiyaç duymamalı.
• Birlikte
• Görüş 2
• Ülkeler güçlerini birleştirirse sorunlar daha kolay çözülür, herkes kazanır.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Düşünceni bu bölümdeki bir örnekle destekle.

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Tek başına yapılamayan işler birlikte kolayca başarılır. Beklenen sonuç: Hiçbir ülke her şeyi tek başına üretemez ve her sorunu tek başına çözemez; fındık satıp kakao alan Türkiye ya da sel felaketinde yardım alan Bosna Hersek örneklerini hatırlatın. Görüş 1’i savunan öğrencilere de söz verin; bir ülkenin kendi kaynaklarını iyi kullanmasının da önemli olduğunu, iş birliğinin bunu güçlendirdiğini vurgulayın.

9. Kültürel iş birliği nedir?

• Ülkeler kültürlerini birlikte tanıtır, korur ve geliştirir. Bu iş birliği en çok dört alanda görülür:
• Eğitim: burslar, ortak üniversiteler, öğrenci değişimi, Türkçe kursları
• Sanat: ortak sergiler, konserler, film festivalleri, kitap çevirileri
• Spor: geleneksel oyunlar, ortak yarışmalar, spor tesislerine destek
• Turizm: tarihî şehirleri tanıtmak, ülkeler arası gezileri artırmak
• Kültürel iş birliği
• Ülkelerin eğitim, sanat, spor, turizm gibi alanlarda kültürlerini birlikte tanıtması, koruması ve geliştirmesi.
• Sence hangi alan iki ülkenin gençlerini birbirine en çok yaklaştırır? Neden?

Öğretmene not: Program, ülkemizin Türk devlet ve topluluklarıyla yaptığı kültürel iş birliklerinin eğitim, sanat, spor ve turizm alanları kapsamında örneklendirilmesini ister; Bölüm 4 bu dört alanı sırayla işler. Kültür kavramını hatırlatın: Bir toplumun dili, gelenekleri, sanatı, inançları ve yaşayış biçiminin bütünü.

10. İş birliklerini nereden öğreniriz?

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Hangi kaynaklar?
• Türk dünyasıyla yapılan iş birliklerini öğrenmek için hangi kaynaklara bakabiliriz?
• Haritalar, ders kitabı, gazete haberleri, kurumların resmî internet siteleri, belgeseller.
• Resmî kaynak
• Bir kurumun kendi adına yayımladığı bilgi. Kurumların resmî internet siteleri, duyuruları ve raporları buna örnektir.
• Haber doğru mu?
• Bir haberin doğru olduğundan emin olmak için nelere bakarız?
• Haberi kimin yayımladığına ve tarihine bakarız; aynı bilgiyi başka güvenilir kaynaklarda da ararız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Ülkemizin Türk dünyasıyla kültürel iş birliklerini inceler. Program; Türk Devletleri Teşkilatı, TİKA, Yunus Emre Enstitüsü ve YTB ile ilgili yazılı, görsel ve dijital kaynakların incelenmesini önerir. Öğrencilerden ders boyunca karşılaştıkları iş birliklerini “alan – ülke – kurum” başlıklı bir tabloya kaydetmelerini isteyin.

11. Türk dünyasını tanıyalım

• Balkanlar’dan Sibirya’ya, Anadolu’dan Çin’e uzanan geniş bir coğrafyada kardeşlerimiz yaşıyor.
• Türk dünyası
• Geniş coğrafya
• Bağımsız Türk devletleri
• Türk toplulukları
• Ortak kültür
• Kardeş lehçeler

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf: Özbekistan’ın Semerkant şehrindeki Registan Meydanı’nda bulunan Şirdar Medresesi’nin kubbesi ve minaresi (17. yüzyıl).

12. Türk dünyası nedir?

• Türk dünyası; dili, tarihi ve kültürü ortak olan Türk devlet ve topluluklarından oluşan büyük bir ailedir.
• Bu ailenin kökleri Orta Asya’ya, yani Türkistan’daki eski Türk boylarına uzanır.
• Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Selçuklular ve Osmanlılar bu ailenin ortak mirasını oluşturdu.
• Bugün Türk halkları Orta Asya’dan Balkanlar’a kadar uzanan geniş bir alanda yaşar.
• Türk dünyası
• Ortak dil, tarih ve kültür bağlarıyla birbirine bağlı Türk devlet ve topluluklarının bütünü.
• Bir ailenin üyeleri farklı şehirlerde yaşasa da onları birbirine ne bağlar?
• Ortak geçmişleri, sevgileri, dilleri ve gelenekleri. Türk dünyasını da benzer bağlar bir arada tutar.

Öğretmene not: Türkistan, Orta Asya’da Türklerin ana yurdu olarak bilinen bölgenin adıdır; ilk Türk devletleri sıradaki konunun (SB.6.3.1) konusudur. Benzetmeyi genişletin: Büyük bir ailenin şehir şehir dağılmış üyeleri gibi Türk halkları da farklı ülkelerde yaşar ama dil, tarih ve kültür bağları onları bir arada tutar.

13. Türk dünyası haritada

• Etkinlik · Harita inceleme
• Türkiye Anadolu ve Trakya’da, KKTC Kıbrıs Adası’nın kuzeyindedir.
• Azerbaycan Kafkasya’da, Hazar Denizi’nin kıyısındadır.
• Türkistan’da (Orta Asya) Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kırgızistan vardır.
• Türk toplulukları Balkanlar’dan Sibirya’ya, Çin’in batısına kadar yayılır.
• Türkiye
• Azerbaycan
• TÜRKİSTAN
• SİBİRYA
• İşaretler Ankara ve Bakü’nün yaklaşık konumudur; ülke sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Program, Türk dünyası haritası incelenerek öğrencilerin Türk kültürünün yaşadığı geniş coğrafya hakkında fikir edinmelerini önerir. Önce haritada ülkemizi bulun, sonra doğuya doğru ilerleyin: Kafkasya, Hazar Denizi, Orta Asya. Saha (Yakutistan) gibi Türk toplulukları Sibirya’nın kuzeydoğusuna, Uygur Türkleri Çin’in batısına, Gagavuzlar ve Balkan Türkleri Avrupa’ya kadar yayılır. Öğrencilere sorun: Türk dünyası hangi kıtalara yayılır? (Asya ve Avrupa.)

14. Bağımsız Türk devletleri

• Türkiye
• Başkent: Ankara · Anadolu ve Trakya’da
• Azerbaycan
• Başkent: Bakü · Nahçıvan üzerinden kara komşumuz
• Kazakistan
• Başkent: Astana · Yüzölçümü en büyük Türk devleti
• Kırgızistan
• Başkent: Bişkek · Manas Destanı’nın yurdu
• Özbekistan
• Başkent: Taşkent · Semerkant ve Buhara bu ülkededir
• Türkmenistan
• Başkent: Aşkabat · Tarihî Merv şehri bu ülkededir
• KKTC
• Başkent: Lefkoşa · 1983’te kuruldu

Öğretmene not: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan 1991’de bağımsızlığını kazandı (Bölüm 3’teki kronolojiye bakınız). KKTC, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kısaltmasıdır (15 Kasım 1983). Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile kısa bir kara sınırımız vardır; KKTC ile aramızda Akdeniz bulunur. Kazakistan’ın başkentinin adı 2019–2022 arasında Nur-Sultan’dı, 2022’de yeniden Astana oldu. Etkinlik önerisi: Öğrenciler bu devletlerden birini seçip bayrağını, başkentini ve bir kültürel özelliğini araştırarak bilgi kartı hazırlasın.

15. Sayılarla Türk dünyası

• Türk dünyası, Türkiye’nin yaklaşık 14 katı büyüklüğünde bir alana yayılır.
• Bağımsız Türk devleti (KKTC ile birlikte)
• 11,2
• milyon km²
• Türk dünyasının kapladığı yaklaşık alan
• Türk dünyasının yaklaşık nüfusu
• Alan ve nüfus, ders kitabındaki kaynağın tahminidir.

Öğretmene not: Alan ve nüfus değerleri ders kitabında alıntılanan kaynaktan alınmıştır (Türker, 2021). Türk dünyasının nüfusu için kaynaklarda farklı tahminler bulunur; sunu ders kitabının değerini kullanır. Türkiye’nin yüzölçümü yaklaşık 780 bin km²’dir; 11,2 milyon km² bunun yaklaşık 14 katıdır. Öğrencilere sorun: Bu kadar geniş bir alanda yaşayan insanları birbirine ne bağlar?

16. Türk dünyasında üç grup

• Türk halklarının bir kısmının kendi devleti vardır; pek çok Türk topluluğu ise başka devletlerin içinde yaşar.
• Bağımsız Türk devletleri
• Kendi kendini yöneten yedi Türk devleti. Türkiye de bunlardan biridir.
• Özerk Türk toplulukları
• Başka bir devlete bağlı olsa da bazı işlerini kendisi yöneten bölgeler: Tataristan, Başkurdistan, Saha (Yakutistan), Gagavuz Yeri
• Başka devletlerde yaşayan Türkler
• Rusya, Çin, İran, Irak ve Balkan ülkeleri gibi pek çok ülkede yaşayan Türk toplulukları
• Kavram · Özerk
• Bir devlete bağlı olmakla birlikte kendi işlerinin bir bölümünü kendisi yöneten.

Öğretmene not: Ders kitabı Türk dünyasını bu üç grupta ele alır. Burada nüfus değil topluluk sayısı kastedilir: Türk halklarından yalnız birkaçının kendi bağımsız devleti vardır, pek çoğu başka devletlerin içinde yaşar. Tataristan, Başkurdistan ve Saha (Yakutistan) Rusya Federasyonu içinde, Gagavuz Yeri Moldova içinde özerk yönetimlerdir. Türk toplulukları özellikle Rusya ve Çin’in yönetimindeki bölgelerde yoğundur. Irak Türkmenleri, İran’daki Azerbaycan Türkleri ve Bulgaristan, Yunanistan (Batı Trakya), Kuzey Makedonya, Kosova gibi Balkan ülkelerindeki Türkler üçüncü gruba örnektir.

17. Türk dünyası kültürünü oluşturan değerler

• Ortak dil
• Lehçe, şive ve ağızları farklı olsa da hepimizin dili Türkçedir.
• Ortak tarih
• Aynı atalardan gelir, aynı tarihin izlerini taşırız.
• Gelenek ve görenek
• Misafirperverlik, büyüğe saygı, düğün ve bayram âdetleri birbirine benzer.
• Sanat ve edebiyat
• Destanlar, Dede Korkut hikâyeleri ve halk müziği ortak hazinemizdir.
• Nevruz
• Baharın gelişi Türk dünyasının pek çok yerinde coşkuyla kutlanır.
• Birlikte yaşama
• Yardımlaşma, komşuluk ve dayanışma her yerde değerlidir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynak, Türk dünyası kültürünün ögelerini sayar: Türkçe, töre ve gelenekler, inanç ve ahlak anlayışı, törenler, geçim biçimleri, sanat, edebiyat, tarih bilinci ve birlikte yaşama kültürü. Lehçe: Bir dilin tarih içinde ayrılmış, sesleri ve sözcükleriyle farklılaşmış kolu (ör. Kazak Türkçesi). Ağız: Bir dilin bir yöreye özgü söyleyiş biçimi (ör. Karadeniz ağzı). Ders kitabındaki “Anayurt Marşı”nı birlikte dinleyip marşın Türk dünyasına verdiği mesajı konuşabilirsiniz.

18. Kardeş lehçelerde ortak sözcükler

• Etkinlik · Ortak dil
• Azerbaycan: su · Kazak: su · Kırgız: suu · Özbek: suv · Türkmen: suw
• Azerbaycan: ana · Kazak: ana · Kırgız: ene · Özbek: ona · Türkmen: ene
• Azerbaycan: at · Kazak: at · Kırgız: at · Özbek: ot · Türkmen: at
• baş
• Azerbaycan: baş · Kazak: bas · Kırgız: baş · Özbek: bosh · Türkmen: baş
• Bu sözcükler neden birbirine bu kadar benziyor?
• Hepsi aynı dilin, Türkçenin kollarıdır. Türk halklarının kökü ve tarihi ortaktır.

Öğretmene not: Kazak ve Kırgız Türkçeleri bugün çoğunlukla Kiril harfleriyle yazılır; burada okunuşlarına göre Latin harfleriyle verildi. Özbek Türkçesinde “sh” bizim “ş” sesimizi, Türkmen Türkçesinde “w” “v” sesini karşılar. Öğrencilerden bildikleri başka ortak sözcükleri bulmalarını isteyin (ör. ay, göz, taş, kar). Etkinliği genişletmek için Azerbaycan Türkçesiyle kısa bir şarkı ya da tekerleme dinletip anlaşılan sözcükleri saydırabilirsiniz.

19. Ortak mirası birlikte koruyoruz

• Dede Korkut
• Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan 2018’de Dede Korkut mirasını UNESCO listesine birlikte kaydettirdi.
• Somut olmayan kültürel miras
• Destanlar, masallar, müzik, bayramlar ve el sanatları gibi kuşaktan kuşağa aktarılan değerler.
• Sıra sizde
• Türk dünyasıyla ortak hangi değerimizi birlikte tanıtmak isterdiniz? Neden?
• Örnek: Nevruz, halk oyunları, geleneksel okçuluk ya da keçecilik; çünkü hepimizde yaşayan ortak değerlerdir.

Öğretmene not: UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Temsilî Listesi’ne birden çok ülke ortak başvuru yapabilir. “Dede Korkut Mirası, Kültürü, Halk Hikâyeleri ve Müziği” 2018’de Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye’nin ortak başvurusuyla listeye girdi. Nevruz da 2009’da aralarında Türkiye, Azerbaycan, Kırgızistan ve Özbekistan’ın bulunduğu ülkelerin ortak başvurusuyla listeye alındı; 2016’da Kazakistan ve Türkmenistan da dosyaya katıldı. Ortak başvurular kültürel iş birliğinin güzel bir örneğidir.

20. Zengin kaynaklar, yeni yollar

• Türk cumhuriyetlerinde petrol, doğal gaz, taş kömürü ve uranyum gibi enerji kaynakları bol bulunur.
• Yeşim taşı ve zümrüt gibi değerli taşlar da bulunur.
• 2017’de açılan Bakü–Tiflis–Kars demir yolu Türkiye’yi Kafkasya üzerinden Orta Asya’ya bağladı.
• Çin’den Avrupa’ya uzanan bu hat, tarihî İpek Yolu’nu yeniden canlandırmayı amaçlar.
• Demir İpek Yolu
• Çin’den Türk dünyası ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya yük taşıyan demir yolu bağlantısı.
• Kazakistan’dan yola çıkan bir yük treni Kars’a ulaştığında hangi ülkeler kazanır?
• Yükü satan, taşıyan ve alan bütün ülkeler: Kazakistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye. Ticaret ve dostluk birlikte büyür.

Öğretmene not: Bakü–Tiflis–Kars demir yolu 30 Ekim 2017’de Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın iş birliğiyle açıldı; açılışta hattan geçen ilk yük treni Kazakistan’dan tahıl taşıyordu. Türk cumhuriyetlerinin petrol, doğal gaz ve maden yatakları, bu ülkelere hem kalkınma imkânı hem de dünya enerji piyasasında söz hakkı verir. Öğrencilere sorun: Ortak yollar ve ortak ticaret, ülkeler arasındaki kültürel bağları nasıl etkiler?

21. Köprü kuran kurumlar ve insanlar

• Türk cumhuriyetleri bağımsız olunca Türkiye onlara el uzattı. Bu dostluğu kimler büyütüyor?
• Atatürk’ün öngörüsü
• Türk Devletleri Teşkilatı
• TİKA
• Yunus Emre Enstitüsü
• YTB
• Ülkemizi temsil edenler

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf: Yunus Emre Enstitüsünün Ankara’da, Altındağ ilçesinin Ulus semtindeki binası (fotoğraf 2023’te çekildi).

22. Atatürk’ün öngörüsü

• 1930’larda pek çok Türk topluluğu, güçlü bir devlet olan Sovyetler Birliği’nin yönetiminde yaşıyordu.
• Atatürk, 1933’te yaptığı bir konuşmada bu büyük devletin bir gün dağılabileceğini söyledi.
• Türkiye’nin o gün dili ve inancı bir olan kardeşlerine sahip çıkmaya hazır olması gerektiğini anlattı.
• Ona göre dil, inanç ve tarih, bizi bu kardeşlerimize bağlayan köprülerdi.
• Soydaş
• Soyu bir olan, aynı kökten gelen kimse.
• Atatürk’ün öngörüsü gerçekleşti mi? Ne oldu?
• Evet. 1991’de Sovyetler Birliği dağıldı ve beş Türk cumhuriyeti bağımsızlığını kazandı.

Öğretmene not: Konuşmanın metni ders kitabında yer alır (1933, Çankaya Köşkü). Sunuda sözler alıntılanmadı, ana fikri verildi: Hiçbir güç sonsuza kadar sürmez; Türkiye, Sovyetler Birliği’nin yönetimindeki soydaşlarına sahip çıkmaya hazırlanmalıdır ve bunun yolu dil, inanç ve tarih köprülerini sağlam tutmaktır. Atatürk döneminde kurulan Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932) da dil ve tarih alanında çalışmalar yaptı. Öğrencilere sorun: Bir köprü neden “sağlam tutulmalı”?

23. 1991’den bugüne kardeşlik köprüleri

• Kronoloji
• Yeni bağımsız Türk cumhuriyeti
• Kardeşlik köprüleri
• 1991’den bugüne
• Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan
• Sovyetler Birliği dağıldı; beş Türk cumhuriyeti bağımsızlığını kazandı.
• Türkiye, bu devletleri ilk tanıyan ülkelerden biri oldu.
• Yeni cumhuriyetlere destek olmak için TİKA kuruldu.
• Türk dünyasının ortak kültür kuruluşu TÜRKSOY kuruldu.
• Türk devletleri Türk Konseyini kurdu.
• 2021’de adı Türk Devletleri Teşkilatı oldu.
• Yurt dışındaki vatandaşlar ve akraba topluluklar için YTB kuruldu.
• Bağımsızlık
• Bir devletin başka bir devlete bağlı olmadan kendi kendini yönetmesi.

Öğretmene not: Türkiye, Azerbaycan’ın bağımsızlığını 9 Kasım 1991’de tanıyan ilk devlettir; Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’ın bağımsızlığını da 16 Aralık 1991’de ilk tanıyan ülke oldu. Yunus Emre Vakfı 2007’de kuruldu; vakfa bağlı Yunus Emre Enstitüsü 2009’da çalışmaya başladı. Türk Konseyinin kuruluştaki resmî adı “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi” idi (3 Ekim 2009). Kurum adları resmî yazılışlarıyla verilmiştir: TİKA “Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı”, YTB “Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı” biçimini kullanır.

24. İş birliğinin başlıca kurumları

• Türk Devletleri Teşkilatı
• Türk devletlerinin dil, tarih ve kültür temelinde iş birliğini geliştirir.
• TİKA
• Eğitim, sağlık, kültür ve spor alanlarında kalkınma projeleri yürütür.
• TÜRKSOY
• Türk dünyasının sanatını ve kültürünü birlikte yaşatır, tanıtır.
• Yunus Emre Enstitüsü
• Yurt dışındaki merkezlerinde Türkçe öğretir.
• YTB
• Akraba toplulukları destekler, Türkiye Burslarını yürütür.

Öğretmene not: Düşünelim: Kazakistan’dan Türkiye’ye okumaya gelmek isteyen bir öğrenci hangi kurumun programına başvurabilir? (YTB’nin yürüttüğü Türkiye Burslarına.) TDT: Türk Devletleri Teşkilatı. TİKA: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı. TÜRKSOY: Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı. YTB: Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı. Program bu kurumların yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan incelenmesini önerir; öğrencilerle kurumların resmî internet sitelerindeki güncel haberlerden birini birlikte okuyabilirsiniz.

25. Türk Devletleri Teşkilatı

• Kurum · TDT
• 3 Ekim 2009’da Nahçıvan’da imzalanan anlaşmayla Türk Konseyi adıyla kuruldu.
• Üyeleri: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan
• Gözlemcileri: Macaristan, Türkmenistan ve KKTC
• 12 Kasım 2021’de bugünkü adını aldı. Genel sekreterliği İstanbul’dadır.
• Gözlemci
• Bir kuruluşun toplantılarına katılan ama tam üye olmayan ülke.
• Devletlerin bir teşkilat çatısı altında buluşması neden önemlidir?
• Liderler ve bakanlar düzenli olarak toplanır, ortak kararlar alır. Sorunlar ortak akılla çözülür, iş birliği kalıcı olur.

Öğretmene not: Özbekistan 2019’da tam üye oldu. Gözlemcilik yılları: Macaristan 2018, Türkmenistan 2021, KKTC 2022. Teşkilat, üye devletlerin ortak tarih, dil ve kültür mirasına dayanarak her alanda birlikte çalışmasını ve dayanışmasını amaçlar. Eğitim, kültür, turizm, ulaştırma ve ekonomi gibi pek çok alanda bakanlar toplantıları düzenler. Bilgiler Ekim 2026 itibarıyladır.

26. TİKA: Dünyaya uzanan yardım eli

• Kurum · TİKA
• Gül Baba Türbesi, Budapeşte (Macaristan)
• 1992’de, bağımsızlığını yeni kazanan Türk cumhuriyetlerine destek için kuruldu.
• Balkanlar’dan Afrika’ya, Türkistan’dan Latin Amerika’ya pek çok ülkede okul ve hastane yapar.
• Tarihî eserleri de onarır: Budapeşte’deki Gül Baba Türbesi 2018’de onarılıp yeniden açıldı.
• Başka bir ülkede tarihî bir eseri birlikte onarmak iki halkı nasıl yakınlaştırır?
• Ortak geçmişimizi birlikte korumuş oluruz. İki ülkenin insanları birbirini daha çok tanır ve sever.

Öğretmene not: TİKA’nın resmî adı Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığıdır; Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlıdır. Gül Baba, 16. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı dervişi ve şairidir; 1541’de Budin’de vefat etti, türbesi 1540’larda yapıldı. TİKA’nın desteğiyle yürütülen onarım 2018’de tamamlandı ve türbe yeniden ziyarete açıldı. Macaristan, Türk Devletleri Teşkilatının gözlemci ülkesidir. Ders kitabındaki TİKA örnekleri: Tacikistan’da atletizm sporcularının kullandığı çekiç ve disk atma kafesinin yenilenmesi (Tacikistan Türk devleti değildir; TİKA’nın Türk dünyasının dışında da çalıştığını gösterir) ve Burundi’de sağlık hizmeti.

27. Yunus Emre Enstitüsü: Türkçenin elçisi

• Kurum · Yunus Emre Enstitüsü
• Adını, sevgiyi ve hoşgörüyü anlatan büyük Türk şairi Yunus Emre’den alır.
• Merkezi Ankara’dadır. 2009’dan beri yurt dışında kültür merkezleri açar.
• Bu merkezlerde yabancılara Türkçe öğretir; konser, sergi, film günleri düzenler.
• Türk dili, tarihi ve sanatı üzerine yapılan bilimsel çalışmaları destekler.
• Kültür elçisi
• Ülkesinin dilini ve kültürünü başka ülkelerde tanıtan, sevdiren kişi ya da kurum.
• Başka bir ülkede Türkçe öğrenen bir genç ülkemizi nasıl daha iyi tanır?
• Türkçe şarkıları, kitapları ve filmleri anlar; Türkiye’ye gelir, Türk arkadaşlar edinir.

Öğretmene not: Yunus Emre Vakfı 2007’de kurulan bir kamu vakfıdır; Yunus Emre Enstitüsü bu vakfa bağlı olarak 2009’da çalışmaya başladı. Kültür merkezlerinin sayısı her yıl değiştiği için sunuda sayı verilmedi; güncel sayı enstitünün resmî internet sitesinden öğrenilebilir. Yunus Emre 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başında yaşamış Anadolu şairidir.

28. YTB ve Türkiye Bursları

• Kurum · YTB
• YTB, yani Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı, 2010’da kuruldu.
• Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın haklarını ve kültürel bağlarını korur.
• Soydaşlarımızla ve akraba topluluklarla bağları güçlendirir.
• Türkiye Bursları ile dünyanın dört bir yanından öğrencileri Türkiye’de okutur.
• Mezunlar ülkelerine döndüğünde iki ülke arasında dostluk köprüsü olur.
• Akraba topluluk
• Bizimle tarih, dil ya da kültür bağı olan, başka ülkelerde yaşayan topluluk.
• Türkiye’de okuyup ülkesine dönen bir doktor iki ülke arasında nasıl köprü olur?
• Türkçeyi ve kültürümüzü ülkesinde tanıtır; Türk meslektaşlarıyla birlikte çalışır, dostluğu büyütür.

Öğretmene not: Türkiye Bursları 2012’den beri YTB’nin koordinasyonunda yürütülür. Daha önce, 1992’de başlayan Büyük Öğrenci Projesi ile Türk cumhuriyetlerinden binlerce öğrenci Türkiye’de okumuştu. YTB, Balkanlar’dan Kafkasya’ya, Orta Asya’dan Orta Doğu’ya kadar geniş bir alanda çalışır.

29. Ülkemizi temsil edenler

• Oktay Sinanoğlu
• Bilim insanı · 26 yaşında profesör oldu; Türkçenin korunması için çalıştı.
• Barış Manço
• Sanatçı · Şarkılarıyla kültür elçimiz oldu; 1991’de devlet sanatçısı seçildi.
• Naim Süleymanoğlu
• Halterci · Üç olimpiyatta altın madalya kazandı; “Cep Herkülü” diye anıldı.
• Bilim, sanat ve sporda ülkemizi temsil eden başka kimleri tanıyorsunuz?
• Örnek: Aziz Sancar (bilim, Nobel Kimya Ödülü), millî voleybolcularımız, dünyaca tanınan müzisyenlerimiz.

Öğretmene not: Oktay Sinanoğlu (1935–2015) ABD’deki Yale Üniversitesinde 26 yaşında profesör oldu; ömrü boyunca Türkçenin ve millî kültürün korunmasının önemini anlattı. Barış Manço (1943–1999) şarkılarında atasözlerine ve deyimlere yer verdi; birçok ülkede konser verdi, şarkıları başka dillere çevrildi. Naim Süleymanoğlu (1967–2017) Bulgaristan’da doğdu; Bulgaristan Türklerinin sesi oldu, 1988, 1992 ve 1996 olimpiyatlarında altın madalya kazandı. Program, bilim, sanat, spor ve kültürde ülkemizi temsil edenlerin tanınmasını ve takdir edilmesini ister.

30. Temsil edenlerin ortak değerleri

• Azim ve çalışkanlık: Başarıya yılların emeğiyle ulaştılar.
• Vatan sevgisi: Ülkelerini ve milletlerini onurla temsil ettiler.
• Kültüre sahip çıkmak: Dilimizi ve geleneklerimizi yaşattılar.
• Örnek olmak: Başarılarıyla gençlere ilham verdiler.
• Temsil etmek
• Bir ülkeyi ya da topluluğu başka yerlerde onun adına tanıtmak, ona yakışır biçimde davranmak.
• Sen ülkeni hangi alanda temsil etmek isterdin? Bunun için bugünden neler yapabilirsin?

Öğretmene not: Atatürk de pek çok konuşmasında vatan ve millet sevgisini, millete hizmet etmenin önemini dile getirmiştir. Vatanı sevmenin en güzel yolunun, herkesin kendi görevini en iyi biçimde yapması olduğunu vurgulayın: Öğrenci için bu, iyi öğrenmek ve iyi bir insan olmaktır.

31. Haberi anlamını bozmadan anlatalım

• Etkinlik · Haber inceleme
• Türk dünyasıyla ilgili bir haber seç; 5N1K sorularıyla oku.
• Haberdeki iş birliğinin alanını bul: eğitim, sanat, spor ya da turizm.
• Haberi kendi cümlelerinle yeniden yaz ya da bir bilgi kartına dönüştür.
• Yeniden yazarken
• Doğru yol
• Kişi, yer, tarih ve sayılar aynen kalır; anlam değişmez.
• Yanlış yol
• Abartmak, bilgi eklemek ya da kendi yorumunu haber gibi sunmak
• Nesnel
• Kişisel duygu ve yorum katmadan, olduğu gibi anlatılan.

Öğretmene not: Süreç bileşenleri b ve c: İş birliklerini bağlamdan kopmadan dönüştürür; nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeyecek şekilde yeniden ifade eder. Haber kaynağı olarak TDT, TİKA, TÜRKSOY, Yunus Emre Enstitüsü ve YTB’nin resmî internet sitelerindeki güncel haberleri kullanabilirsiniz. Öğrenciler yazdıklarını eşleriyle değiştirip “Anlam değişmiş mi?” diye birbirini kontrol etsin.

32. Eğitimden turizme, gönülden gönüle

• Okullarda, sergilerde, sahalarda ve tarihî şehirlerde kardeşlik nasıl büyüyor?
• Eğitim
• Sanat
• Spor
• Turizm
• Kültürel zenginlik
• Gönül coğrafyası

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf: 2026’da Kırgızistan’da yapılan 6. Dünya Göçebe Oyunları sırasında (3 Eylül 2026) Kırçın Yaylası’nda kurulan otağlar (Kırgızca “boz üy”). Kırçın, Kırgızistan’ın Issık Göl bölgesindedir ve oyunların ana alanlarından biridir.

33. Eğitimde iş birliği

• Alan 1 · Eğitim
• Bişkek’teki Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi iki ülkenin ortak üniversitesidir.
• Kazakistan’ın Türkistan şehrinde Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi vardır.
• Türkiye Bursları ile Türk dünyasından binlerce genç Türkiye’de okur.
• Bazı Türk cumhuriyetlerinde Millî Eğitim Bakanlığımıza bağlı okullar da eğitim verir.
• Burs
• Öğrencinin okuyabilmesi için bir kurumun düzenli olarak verdiği para ya da destek.
• Ortak bir üniversitede okumak öğrencilere ne kazandırır?
• İki dili ve iki kültürü tanırlar, farklı ülkelerden arkadaş edinirler. Mezun olunca ülkeleri arasında köprü olurlar.

Öğretmene not: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi 1995’te iki ülke arasında imzalanan anlaşmayla kuruldu, 1997–1998 öğretim yılında öğrenci almaya başladı. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, adını Türkistan şehrinde yaşamış büyük mutasavvıf Hoca Ahmet Yesevi’den alır.

34. Sanatta iş birliği: TÜRKSOY

• Alan 2 · Sanat
• TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı) 1993’te kuruldu; merkezi Ankara’dadır.
• Ressamlar Buluşması gibi etkinliklerle farklı ülkelerin sanatçılarını bir araya getirir.
• Bu buluşmalardan birinde Kuzey Makedonya’dan ressamların eserleri Ankara’da sergilendi.
• Her yıl bir şehri Türk Dünyası Kültür Başkenti seçer: 2026’da Özbekistan’ın Andican şehri.
• Sergi
• Resim, fotoğraf gibi eserlerin halkın görmesi için bir arada sunulması.
• Başka bir ülkeden gelen ressamların eserlerini görmek bize ne kazandırır?
• O ülkenin insanlarını, doğasını ve kültürünü tanırız; ortak yönlerimizi fark ederiz.

Öğretmene not: Program bu örneği özellikle anar: TÜRKSOY’un ressamları buluşturan programı çerçevesinde Kuzey Makedonyalı ressamların eserleri Ankara’da sergilendi (“Kuzey Makedonya’dan Ressamlar Sergisi”). Sergi, TÜRKSOY’un kuruluşunun 30. yılı ve Cumhuriyet’in 100. yılı anısına düzenlendi (2023). Kuzey Makedonya’da bir Türk topluluğu yaşar. Türk Dünyası Kültür Başkenti 2025’te Kazakistan’ın Aktau şehriydi; 2026’da Andican’dır. TÜRKSOY ayrıca Nevruz kutlamaları, konserler ve film festivallerine destek verir.

35. Sporda iş birliği: Göçebe Oyunları

• Alan 3 · Spor
• Göçebe Oyunları’nda avcı kuşlarıyla bir sporcu, Kırgızistan (2016)
• Dünya Göçebe Oyunları ilk kez 2014’te Kırgızistan’da düzenlendi.
• Atlı oyunlar, okçuluk, güreş ve kuşçuluk gibi geleneksel sporlar yaşatılır.
• 4. oyunlar 2022’de İznik’te (Bursa), 5. oyunlar 2024’te Kazakistan’ın başkenti Astana’da yapıldı.
• Geleneksel sporları yaşatmak neden önemlidir?
• Atalarımızdan kalan oyunlar unutulmaz. Gençler ortak kültürünü tanır, ülkeler sporla dostluk kurar.

Öğretmene not: Fotoğraf 2016’daki 2. Dünya Göçebe Oyunları’ndan: Geleneksel kıyafetli bir sporcu avcı kuşlarıyla. Oyunlar 2014, 2016 ve 2018’de Kırgızistan’da, 2022’de İznik’te, 2024’te Astana’da yapıldı; 2026’daki 6. oyunlar yeniden Kırgızistan’da düzenlendi. Kökbörü (atlı bir takım oyunu), at üstünde okçuluk, geleneksel güreş türleri ve avcı kuşlarla yapılan yarışmalar oyunların sevilen dallarıdır. Geleneksel spor: Atalarımızdan bugüne kuşaktan kuşağa aktarılan oyun ve spor dalı. Ders kitabındaki bir başka spor örneği: TİKA, Tacikistan’da atletizm sporcularının kullandığı çekiç ve disk atma kafesini yeniledi.

36. Turizmde iş birliği

• Alan 4 · Turizm
• Hoca Ahmet Yesevi Türbesi, Türkistan (Kazakistan)
• Türk Devletleri Teşkilatı her yıl bir şehri Türk Dünyası Turizm Başkenti seçer. O şehir yıl boyunca tanıtım etkinliklerine ev sahipliği yapar.
• 2024: Kazakistan’ın Türkistan şehri. Simgesi, UNESCO listesindeki Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’dir.
• 2025: Kırgızistan’ın Celal-Abad şehri
• 2026: Başkentimiz Ankara
• Ankara’ya gelen Türk dünyası turistlerine başkentimizde neleri gösterirdiniz?

Öğretmene not: Hoca Ahmet Yesevi Türbesi 2003’ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir; kapaktaki fotoğrafta türbenin ön cephesi görülür. Celal-Abad’ın 2025 turizm başkenti seçilmesi, TDT turizm bakanlarının 25 Eylül 2024’te Celal-Abad’daki toplantısında açıklandı; toplantıda üye ve gözlemci ülkeler arasında turist hareketliliğinin artırılması da konuşuldu. Ankara’nın 2026 unvanına 2025’teki bakanlar toplantısında karar verildi. TÜRKSOY’un seçtiği “Türk Dünyası Kültür Başkenti” ile karıştırılmamalıdır.

37. İş birliği neler kazandırır?

• Her iş birliğinin ülkelere ve insanlara bir katkısı var. Sonuçları tahmin edelim.
• Türkiye Bursları ile Türkiye’de okuyan gençler
• Bilgi ve beceriyle ülkelerine döner, iki ülke arasında köprü olur.
• TÜRKSOY’un ortak sergileri ve konserleri
• Sanatçılar birbirini tanır, ortak kültürümüz yaşar ve gelişir.
• Dünya Göçebe Oyunları
• Geleneksel sporlar unutulmaz, farklı ülkelerin gençleri kaynaşır.
• Türk Dünyası Turizm Başkenti
• Şehir tanınır; turist sayısı artar, esnaf kazanır.

Öğretmene not: Program, kültürel iş birliklerinin devletlere ve topluluklara eğitim, sanat, spor ve turizm alanlarında nasıl katkıda bulunduğunun örneklerle ifade edilmesini ister. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahminini alın; başka katkılar da ekletin (ör. ortak üniversitelerde yapılan bilimsel çalışmalar).

38. Kültürel zenginliğimizi koruyalım

• Ormana köyünde düğmeli ev, İbradı (Antalya)
• Taş duvarları bağlayan tahtaların uçları düğme gibi görünür; bu yüzden “düğmeli ev” denir.
• Yıkılmaya yüz tutan evler yıllar süren çalışmalarla onarıldı, köy yeniden canlandı.
• Ormana, 2024’te BM Turizm Örgütünün En İyi Turizm Köyleri arasına seçildi.
• İlimizde korunması gereken hangi kültürel değerler var? Onları nasıl tanıtabiliriz?
• Örnek: tarihî bir çeşme, yöresel bir yemek, bir halk oyunu. Fotoğraf sergisi, broşür ya da okul gezisiyle tanıtabiliriz.

Öğretmene not: Ormana, Antalya’nın İbradı ilçesine bağlı bir köydür. Geleneksel evlerin duvarlarında taşların arasına yatay ahşap kirişler yerleştirilir; kirişleri birbirine bağlayan tahta parçaların uçları duvarda düğme gibi görünür. Onarım çalışmalarında Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma Vakfı (ÇEKÜL) öncülük etti. Program, Türk toplumunun kültürel zenginliğinin tanıtılması, korunması ve geliştirilmesinin gerekliliğini vurgulamayı ister. Kültürel miras: Geçmişten bugüne ulaşan ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken maddi ve manevi değerler.

39. Kültür ve gönül coğrafyamız

• Türkler tarih boyunca Balkanlar’dan Orta Asya’ya, Kuzey Afrika’dan Sibirya’ya uzanan topraklarda yaşadı.
• Bu topraklarda farklı milletlerle komşu oldu; birlikte yaşadı, kültür alışverişi yaptı.
• Türk olsun olmasın, zor durumdaki insanlara yardım eli uzattı; bugün de uzatıyor.
• Bu bağların uzandığı bütün yerlere kültür ve gönül coğrafyası diyoruz.
• Gönül coğrafyası
• Tarihten gelen dostluk, kültür ve kardeşlik bağlarıyla kendimizi yakın hissettiğimiz ülke ve toplulukların bütünü.
• Gönül bağımız olan bir ülkede afet olsa sınıf olarak neler yapabiliriz?
• Güvenilir kurumların yardım kampanyalarına katılabilir, o ülkedeki çocuklara mektup ya da resim gönderebiliriz.

Öğretmene not: Program “kültür ve gönül coğrafyası” kavramına değinilmesini, Türklerin tarihte kültür ve gönül bağı kurduğu, karşılıklı destek verdiği milletlerin ve önemli olayların gazete haberleri üzerinden incelenmesini önerir. Gönül coğrafyamız yalnız Türk ve Müslüman toplulukları değil, farklı inanç ve kültürlerden toplulukları da kapsar.

40. Zor günde yan yana

• Kurtuluş Savaşı
• Hindistan Müslümanları, Kurtuluş Savaşı’nda Türk milletine para yardımı gönderdi.
• 6 Şubat depremleri
• Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan ülkemize kurtarma ekibi gönderdi.
• Burundi
• Türk sağlık ekibi, TİKA desteğiyle binlerce kişiye ağız ve diş sağlığı hizmeti verdi.
• Filistin
• Türkiye gıda ve barınma yardımının yanında Gazze’de bir dostluk hastanesi kurdu.
• Belgesel festivali
• Türk Dünyası Belgesel Film Festivali kardeş ülkelerin yapımlarını buluşturur.
• Ortak alfabe
• 2024’te Türk dünyası için 34 harfli ortak bir alfabe önerisinde uzlaşıldı.

Öğretmene not: Vurgulayın: Gönül bağı karşılıklıdır; biz zor günde kardeşlerimizin yanındayız, onlar da bizim yanımızda. Hindistan Müslümanları Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu’ya para yardımı topladı. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerden sonra pek çok ülkenin yanında Türk devletlerinin arama kurtarma ekipleri de bölgede çalıştı. Burundi’deki sağlık hizmeti TİKA ile Tüm Afrika’nın Dostları Derneğinin iş birliğiyle yapıldı. Türkiye-Filistin Dostluk Hastanesi Gazze’de hizmet vermek için kuruldu. Ortak alfabe önerisi, Türk Devletleri Teşkilatının öncülüğünde kurulan Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonunda oy birliğiyle kabul edildi (Bakü, Eylül 2024). Türk Dil Kurumunun açıklamasına göre Türkiye’nin alfabesi değişmez: 34 harf bir çerçevedir, her lehçe ihtiyaç duyduğu harfleri kullanır. Amaç, Türk dünyasında birbirimizin yazısını okumayı kolaylaştırmaktır.

41. Bir iş birliği projesi tasarla

• Etkinlik · Proje
• Eğitim, sanat, spor ya da turizmden birini seç. Türk dünyasıyla iş birliğimizi güçlendirecek bir proje tasarla.
• Bir alan seç, projene akılda kalıcı bir ad koy.
• Projenin amacını bir cümleyle yaz: Kime, ne kazandıracak?
• Yapılacak çalışmaları sırala: Ne, nerede, ne zaman?
• Birlikte çalışılacak kurumları belirle: TİKA, TÜRKSOY, YTB, okulun…
• Projeni sınıfa sun, arkadaşlarından geri bildirim al.
• Proje
• Belli bir amaca ulaşmak için adımları önceden planlanan çalışma.
• Örnek fikir
• “Mektup Arkadaşım Bişkek’te”: Okulumuz ile Kırgızistan’daki bir okul arasında mektup ve resim değişimi.

Öğretmene not: Program, performans görevi olarak dört alandan biriyle ilgili kültürel iş birliğimizi geliştirecek bir proje örneği hazırlanmasını ve dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilmesini önerir. Örnek fikir yalnızca yön göstermek içindir; öğrencilerin özgün fikirler üretmesini bekleyin. Değerlendirmede amaç-alan uyumu, uygulanabilirlik, kurum seçimi ve sunum ölçüt olabilir.

42. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Türk dünyası nereden nereye uzanır? Balkanlar’dan Sibirya’ya, Anadolu’dan Çin’e kadar.
• Yorumlamak
• Bilgileri inceleyip kendi cümlelerimizle, gerekçesiyle açıklamak ve bir sonuca varmak.
• Senin yorumun
• Türk dünyasıyla kültürel iş birliği sence neden önemli? Bir cümleyle yaz.
• Örnek: Ortak kültürümüzü yaşatır, kardeş ülkeleri birbirine yaklaştırır ve zor günde dayanışmayı güçlendirir.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (harita, kurum, haber) söylesin. Öğrenme çıktısındaki “yorumlama” becerisi için öğrencilerin gerekçeli bir sonuç cümlesi kurmasını bekleyin.

43. Özet ve tekrar

• Kavramları ve özeti hatırlayalım, ardından bilgimizi sınayalım.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

44. Anahtar kavramlar

• Kültürel iş birliği
• Ülkelerin eğitim, sanat, spor ve turizm gibi alanlarda kültürlerini birlikte tanıtması ve geliştirmesi.
• Türk dünyası
• Ortak dil, tarih ve kültür bağlarıyla birbirine bağlı Türk devlet ve toplulukları.
• Bağımsız Türk devleti
• Başka bir devlete bağlı olmadan kendi kendini yöneten Türk devleti. Bugün yedi tanedir.
• Akraba topluluk
• Bizimle tarih, dil ya da kültür bağı olan, başka ülkelerde yaşayan topluluk.
• Gönül coğrafyası
• Tarihten gelen dostluk ve kültür bağlarıyla kendimizi yakın hissettiğimiz ülke ve topluluklar.

Öğretmene not: Maarif programına göre 2. öğrenme alanının anahtar kavramları: beşerî çevre, doğal çevre, göç, göreceli konum, iklim, kültürel iş birliği, mutlak konum, nüfus, Türk dünyası. Bu konuya düşenler kültürel iş birliği ve Türk dünyasıdır; diğerleri önceki iki konuda (SB.6.2.1 ve SB.6.2.2) işlendi.

45. Özet: Türk dünyasıyla iş birliği

• Kültürel iş birliği
• Ortak bağlar
• Dil, tarih, gelenek ve inanç
• Geniş coğrafya
• Balkanlar’dan Sibirya’ya, Çin’e
• Kurumlar
• TDT, TİKA, TÜRKSOY, YEE, YTB
• Eğitim ve sanat
• Burslar, ortak üniversiteler, sergiler
• Spor ve turizm
• Göçebe Oyunları, turizm başkentleri
• Gönül bağları
• Zor günde karşılıklı destek
• Her kılçığa bu dersten bir örnek daha ekleyin.

Öğretmene not: YEE: Yunus Emre Enstitüsü. Kılçıkları tek tek açarken öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (ör. Manas Üniversitesi, Ressamlar Buluşması, İznik’teki Göçebe Oyunları, 6 Şubat depremleri).

46. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkeler yalnızca ekonomik çıkarları için iş birliği yapar.
• Ülkeler afette yardımlaşmak, eğitimde, sanatta ve sporda dostluk kurmak için de iş birliği yapar.

47. Doğru mu, yanlış mı?

• Türk dünyası yalnızca bağımsız Türk devletlerinden oluşur.
• Özerk Türk toplulukları ve başka devletlerin sınırları içinde yaşayan Türkler de Türk dünyasının parçasıdır.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Kardeş Türk lehçelerinde “su”, “at”, “ana” gibi pek çok sözcük birbirine benzer.
• Bu lehçelerin hepsi Türkçenin kollarıdır. Ortak dil, Türk dünyasını birbirine bağlayan en güçlü bağlardan biridir.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılmasıyla beş Türk cumhuriyeti bağımsızlığını kazandı.
• Sovyetler Birliği 1991’de dağıldı; Kafkasya’da bir, Orta Asya’da dört Türk cumhuriyeti bağımsız oldu. Atatürk’ün öngörüsü gerçekleşti.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkmenistan, Türk Devletleri Teşkilatının üye ülkelerinden biridir.
• Türkmenistan teşkilatın gözlemcisidir. Üyeler Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Gönül coğrafyamız farklı inanç ve kültürlerden toplulukları da kapsar.
• Türkiye, Türk olsun olmasın zor durumdaki topluluklara yardım eder; Burundi’ye giden sağlık ekibi buna bir örnektir.

52. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ayşe, bağımsız Türk devletlerini dilsiz bir haritada boyuyor.
• Ayşe aşağıdaki ülkelerden hangisini boyamamalıdır?
• Özbekistan
• Tacikistan
• Kazakistan
• Türkmenistan
• B
• Tacikistan Orta Asya’dadır ama Türk devleti değildir; halkının çoğunluğu Farsçanın bir kolu olan Tacikçeyi konuşur. Diğer üçü bağımsız Türk devletidir.

53. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bakü–Tiflis–Kars demir yolu için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
• 2017’de hizmete açılmıştır.
• Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan’ın iş birliğiyle yapılmıştır.
• Tarihî İpek Yolu’nu yeniden canlandırmayı amaçlar.
• Yalnızca yolcu taşımak için kurulmuştur.
• D
• Hat, Çin’den Avrupa’ya uzanan yük taşımacılığının önemli bir parçasıdır; bu yüzden “Demir İpek Yolu” diye anılır.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bu kurum 1992’de, bağımsızlığını yeni kazanan Türk cumhuriyetlerine destek olmak için kuruldu. Bugün Balkanlar’dan Afrika’ya pek çok ülkede okul, hastane ve spor tesisi gibi projeler yürütüyor.
• Sözü edilen kurum hangisidir?
• TÜRKSOY
• Türk Devletleri Teşkilatı
• TİKA
• Yunus Emre Enstitüsü
• C
• TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı) 1992’de kuruldu ve kalkınma projeleri yürütür.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda üç değerli insanımız tanıtılmıştır.
• Oktay Sinanoğlu: bilim insanı
• Barış Manço: sanatçı
• Naim Süleymanoğlu: halterci
• Bu üç kişinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
• Üçü de kendi alanında ülkemizi başarıyla temsil etmiştir.
• Üçü de olimpiyat şampiyonudur.
• Üçü de devlet sanatçısıdır.
• Üçü de bilim insanıdır.
• A
• Her biri farklı bir alanda (bilim, sanat, spor) ülkemizi dünyada başarıyla tanıtmıştır. Diğer seçenekler yalnız birine uyar.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Türk dünyasıyla sanat alanında yapılan bir iş birliğine örnektir?
• Kırgız bir öğrencinin bursla Türkiye’de üniversite okuması
• TÜRKSOY’un farklı ülkelerden ressamların eserlerini sergilemesi
• Ankara’nın Türk Dünyası Turizm Başkenti seçilmesi
• İznik’te geleneksel spor yarışmaları düzenlenmesi
• B
• Sergi bir sanat etkinliğidir. Diğer seçenekler sırasıyla eğitim, turizm ve spor alanındaki iş birliklerine örnektir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Türk devletlerinin turizm bakanları Kırgızistan’da toplandı. Ülkeler arasında turist sayısını artıracak ortak projeler hazırlanmasına karar verildi.
• Örnek haber
• Bu haberi anlamını değiştirmeden ve nesnel biçimde anlatan cümle hangisidir?
• Türk devletleri artık birbirine turist göndermeyecek.
• Kırgızistan dünyanın en güzel turizm ülkesi seçildi.
• Bakanlar toplantıda yalnızca spor konusunu konuştu.
• Bakanlar, turist sayısını artıracak ortak projeler hazırlama kararı aldı.
• D
• D, haberi yorum katmadan aktarır. A ve C anlamı bozar; B haberde geçmeyen bir bilgi ekler.

58. Kim bilecek?

• Köylerde herkesin bir araya gelip birinin işini birlikte görmesine ne denir?
• İmece
• Kırgızistan’ın başkenti neresidir?
• Bişkek
• Her yıl bir şehri Türk Dünyası Kültür Başkenti seçen kuruluş hangisidir?
• TÜRKSOY

59. Gelecek derse hazırlanalım

• Türkistan neresidir? Doğal çevresi nasıldır?
• Türkistan’da kurulan ilk Türk devletleri hangileridir?
• Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar medeniyetimize neler kazandırdı?
• Konargöçer yaşam nasıl bir hayattır?
• Haritada Orta Asya’yı bul. Bugün bu bölgede hangi Türk devletlerinin bulunduğunu defterine yaz.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.3.1 “Türkistan’da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları” (3. öğrenme alanı, Ortak Mirasımız). Bu derste tanıdığımız Türk dünyasının ortak tarihî kökleri yeni konunun konusudur.

60. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.6.2.3.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Güncel bilgiler
• TDT üyeleri ve gözlemcileri, turizm ve kültür başkentleri Ekim 2026 itibarıyla kurumların duyurularına göre verilmiştir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler ve bölge adları yaklaşık konumlardır; ülke sınırları gösterilmemiştir.
• Örnekler
• Örnek haber ve proje fikri bu sunu için yazılmıştır; kurumlar, tarihler ve olaylar gerçektir.

61. Görsel kaynakları

• Hoca Ahmet Yesevi Türbesi, Türkistan (Kazakistan)
• Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mausoleum of Khoja Ahmed Yasavi in Turkestan, Kazakhstan.jpg
• Şirdar Medresesi, Semerkant (Özbekistan)
• Bgag · CC0 · Wikimedia Commons: Sher-Dor Madrasa 03.jpg
• Yunus Emre Enstitüsü binası, Ankara
• Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Yunus Emre Enstitüsü, 2023.jpg
• Gül Baba Türbesi, Budapeşte (Macaristan)
• Marek Mróz · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: 2022-03 Budapest - Tomb of Gül Baba (4).jpg
• Dünya Göçebe Oyunları’nda otağlar, Kırçın Yaylası (Kırgızistan, 2026)
• Adeenn · CC0 · Wikimedia Commons: Yurts at the Kyrchyn gorge during World Nomad Games 2026.jpg
• Dünya Göçebe Oyunları’nda avcı kuşlarıyla bir sporcu (Kırgızistan, 2016)
• Save the Dream from Doha, Qatar · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: World Nomad Games athlete and falcon (29917694421).jpg
• Hoca Ahmet Yesevi Türbesi’nin kubbeli cephesi, Türkistan (Kazakistan)
• Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg
• Ormana köyünde düğmeli ev, İbradı (Antalya)
• Kadı · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Ormana, İbradı 10.jpg