6. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: Faaliyetler ve Meslekler

1. Dünün, Bugünün, Yarının Meslekleri

• Dünün, Bugünün,
• Yarının Meslekleri
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• Tarlada, fabrikada, hastanede, ekranda: Meslekler hangi faaliyete bağlı, yarın neler değişecek?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.6.5.2 (2026-2027 yıllık planında 30–31. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) gözlem ve deneyimlerden yola çıkarak ekonomik faaliyetleri ve meslekleri ilişkilendirme (Bölüm 1–2), b) ekonomik faaliyetlerdeki değişime bakarak yarının meslekleri hakkında çıkarım yapma (Bölüm 3–4). Önceki konuda (SB.6.5.1) öğrenilen kaynaklar ve ekonomik faaliyetler Bölüm 1’de kısaca hatırlatılır. Sunudaki kişiler, söyleşiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: Gaziantep’teki Bakırcılar Çarşısı’nda büyük bir bakır siniyi işleyen bir usta. Derse “Bu usta hangi mesleği yapıyor? Bu meslek dedelerimizin zamanında da var mıydı? Yarın da olacak mı?” sorularıyla girebilirsiniz; Bölüm 3’te geleneksel meslekleri yaşatmanın önemine döneceksiniz.

2. Merak edelim

• Bir bardak çay sofrana gelene kadar kaç farklı meslekten insan çalışır?
• Bugün adını bile duymadığımız hangi meslekler yirmi yıl sonra yaygın olabilir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Ailemde kim, hangi işte çalışıyor?
• Ne?
• Meslek ne demektir?
• Nerede?
• Hangi meslek nerede yaygındır?
• Ne zaman?
• Bir meslek ne zaman kaybolur?
• Nasıl?
• Yeni meslekler nasıl ortaya çıkar?
• Neden?
• Meslekleri neden korumalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. İlk soruya Bölüm 1’deki “Bir bardak çayın yolculuğu” slaytında, ikinci soruya Bölüm 4’te döneceksiniz. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; kartları sınıf panosunda toplayın. Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Meslekler ve faaliyetler
• Meslek nedir, faaliyetle bağı, bir ürünün yolculuğu
• Ülkemizde meslekler
• Tarımdan hizmete faaliyetler, haritada örnekler
• Dünden bugüne
• Söyleşi, değişimin nedenleri, kaybolan ve doğan meslekler
• Geleceğin meslekleri
• Yapay zekâ, dijitalleşme, öngörü, gelecekten mektup
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu iki haftaya yayılır. Önerilen dağılım: 1. hafta Bölüm 1–2; 2. hafta Bölüm 3–4, performans görevi ve tekrar.

4. Meslekler ve ekonomik faaliyetler

• Çevremizde kimler, hangi işleri yapıyor? Her meslek hangi ekonomik faaliyetin parçası?
• Gözlemlerimiz
• Meslek nedir?
• Ekonomik faaliyetler
• İki yönlü bağ
• Bir bardak çayın yolculuğu
• Ailemizdeki meslekler

5. Örnek olay: Okul yolunda meslekler

• Gözlem · Günlük hayat
• Her sabah aynı yoldan okula yürüyorum. Bir gün durup çevreme dikkatle baktım: Yolda ne kadar çok insan çalışıyormuş!
• Kerem
• 6. sınıf öğrencisi
• Kerem’in sabah gözlemleri
• 07.40
• Fırıncı, fırından yeni çıkan ekmekleri raflara diziyor.
• 07.45
• Belediye otobüsünün şoförü durakta yolcu alıyor.
• 07.50
• Bir kamyon şoförü markete süt ve meyve getiriyor.
• 08.00
• Nöbetçi öğretmen, okul kapısında öğrencileri karşılıyor.
• Kerem hangi meslekleri gördü? Bu meslekler hangi ekonomik faaliyetlere bağlı?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: fırıncı (ekmek üretir ve satar: gıda üretimi ve ticaret), otobüs şoförü (ulaşım), kamyon şoförü (ulaşım) ve market çalışanları (ticaret), öğretmen (hizmet: eğitim). Ardından aynı soruyu öğrencilere sorun: “Bu sabah okula gelirken hangi meslekten insanlar gördünüz?” Program, öğrencilerin gözlemlerine ve önceki bilgilerine dayanarak bildikleri meslekleri paylaşmalarını, sonra bu mesleklerin hangi faaliyetlere bağlı olduğunu tahmin etmelerini önerir (SDB2.1). Kerem kurgusal bir öğrencidir.

6. Meslek nedir?

• Meslek eğitimle kazanılır: Okulda, kursta ya da bir ustanın yanında öğrenilir.
• Belli bilgi ve beceriler ister. Aşçı da pilot da işini öğrenerek yapar.
• İnsanlara yararlı bir ürün üretir ya da bir hizmet sunar.
• Kişi, mesleğinden kazandığı gelirle geçimini sağlar.
• Meslek
• Eğitimle kazanılan bilgi ve becerilere dayanan, kuralları belli olan ve insanların geçimini sağladığı iş.
• Komşusunun bahçesindeki yaprakları bir kez toplayan çocuk bir meslek yapmış olur mu?
• Hayır. Bu güzel bir yardımdır. Meslek ise öğrenilen, sürekli yapılan ve geçim sağlanan iştir.

Öğretmene not: Mesleğin özelliklerini somutlaştırın: Her mesleğin bir eğitimi (okul, kurs, usta-çırak), kuralları (temizlik, güvenlik, dürüstlük) ve kazancı vardır. Okulda, çarşıda, markette, hastanede her gün farklı mesleklerden insanlarla karşılaşırız. Öğrencilere bir meslek seçtirip “Bu mesleğin kuralları neler olabilir?” diye sorun (ör. aşçı: temizlik kuralları; doktor: hasta bilgilerini gizli tutmak).

7. Ekonomik faaliyetleri hatırlayalım

• Önceki konudan
• Tarım
• Buğday, fındık, çay gibi ürünler yetiştirmek
• Hayvancılık
• Et, süt, yün, bal elde etmek; balık avlamak
• Ormancılık
• Ormanı korumak; ağaçtan kereste elde etmek
• Madencilik
• Kömür, bakır, bor gibi madenleri çıkarmak
• Sanayi
• Ham maddeyi işleyip yeni ürünler yapmak
• Ticaret ve ulaşım
• Ürün alıp satmak, yük ve yolcu taşımak
• Turizm
• Gezmeye gelen konukları ağırlamak
• Hizmet
• Eğitim, sağlık, güvenlik ihtiyaçlarını karşılamak

Öğretmene not: Önceki konuda (SB.6.5.1) toprağımıza, sularımıza, ormanlarımıza ve madenlerimize dayanan faaliyetler incelendi. Kartları açmadan önce öğrencilerden her faaliyet için bir örnek istemek iyi bir ısınma olur. Hayvancılık kartındaki balıkçılık, ders kitabında hem ayrı bir faaliyet olarak hem de hayvancılığa dayalı meslekler arasında geçer. Bor, ülkemizin en zengin olduğu madenlerden biridir. Ekonomik faaliyetin tanımı bir sonraki slayttadır; ardından her faaliyetin içinde hangi mesleklerin yer aldığını göreceğiz.

8. Faaliyet ve meslek: İki yönlü bağ

• Ekonomik faaliyetler meslekleri doğurur. Meslek sahipleri de faaliyetleri sürdürür ve geliştirir.
• Faaliyet
• Meslek
• Bir faaliyetin yapıldığı yerde ona bağlı meslekler gelişir
• Fındık yetişen yerde çiftçi, fındık işçisi, fındık tüccarı çalışır.
• Limanı olan şehirde gemi kaptanı ve liman işçisi iş bulur.
• Meslek sahipleri faaliyeti büyütür ve korur
• Veteriner, hayvanları sağlıklı tutarak hayvancılığı korur.
• Ziraat mühendisi, verimi artırarak tarımı geliştirir.
• Ekonomik faaliyet
• İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak ve gelir elde etmek için yaptığı üretim, dağıtım ve hizmet işleri.
• Faaliyetler olmadan meslekler, meslek sahipleri olmadan da faaliyetler yaşayamaz.

Öğretmene not: Öğrenme çıktısının özü bu ilişkidir. Başka örneklerle genişletin: Kayak merkezi açılan bir dağda kayak eğitmeni, teleferik görevlisi ve otel çalışanı iş bulur (faaliyet → meslek). Orman mühendisi ağaçlandırma yaparak ormancılığın geleceğini korur (meslek → faaliyet). İş gücü ne kadar iyi yetişirse faaliyetler de o kadar verimli olur.

9. Bir bardak çayın yolculuğu

• Üretim, dağıtım, tüketim
• Tarım · Çay bahçesi: Üreticiler taze çay yapraklarını toplar.
• Sanayi · Fabrika: İşçiler ve mühendisler yaprakları kuru çaya dönüştürüp paketler.
• Ulaşım · Yollar: Tır şoförleri paketleri şehirlere taşır.
• Çay bize iki yoldan ulaşır
• Ticaret · Market
• Market işletmecisi ve kasiyer paket çayı bize satar.
• Hizmet · Çay ocağı
• Çaycı çayı demler, sıcak sıcak sunar.
• Üretim-dağıtım-tüketim
• Bir ürünün üretilmesi, tüketiciye ulaştırılması ve kullanılması süreci.

Öğretmene not: Merak edelim slaytındaki ilk soruya buradan dönün: Bir bardak çayda tarım, sanayi, ulaşım, ticaret ve hizmetten pek çok meslek sahibinin emeği vardır. Zinciri genişletin: Ziraat mühendisi çay bahçesine, makine teknisyeni fabrikaya, pazarlamacı satışa katkı verir. Ülkemizde çay tarımı en çok Rize ve çevresinde, Doğu Karadeniz’de yapılır. Öğrencilere başka bir ürün seçtirip aynı zinciri kurdurun (ör. bir kavanoz bal, bir ekmek, bir yün kazak).

10. Çay bahçesinden fabrikaya

• Rize’den bir örnek
• Yaş çay yaprağı yüklü bir kamyon, Rize (2002)
• Arkadaki yamaçlarda çay bahçeleri var. Bol yağış ve ılıman iklim çay tarımına uygundur.
• Kamyonun kasası taze toplanmış yaş çay yaprağıyla dolu. Yapraklar işlenmek üzere fabrikaya gider.
• Üretici, toplayıcı, şoför, fabrika çalışanı: Bir bardak çayda birçok mesleğin emeği var.
• Rize’de çay tarımı yapılmasaydı hangi meslekler azalırdı?
• Çay üreticiliği, çay toplayıcılığı, çay taşımacılığı, çay fabrikalarındaki işçilik ve teknisyenlik.

Öğretmene not: Fotoğraf 2002’de Rize’de çekildi: Taze çay yaprağıyla dolu bir kamyon ve arkada çay bahçeleriyle kaplı yamaçlar görülüyor. Binanın penceresindeki küçük tabelada ÇAYKUR yazıyor; ÇAYKUR (Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü), üreticiden yaş çay satın alıp fabrikalarında işleyen devlet kuruluşudur. Çay, Rize ve çevresinin en önemli geçim kaynaklarından biridir. Soruyu kanıta dayalı bir tahmin olarak tartışın: Bir faaliyet ortadan kalkarsa ona bağlı meslekler de azalır; insanlar başka işlere ya da başka şehirlere yönelebilir.

11. Ailemizdeki meslekler

• Etkinlik · Meslek tablosu
• Ailende ve çevrende çalışan üç kişinin mesleğini ve bu mesleğin bağlı olduğu ekonomik faaliyeti bul.
• Defterine üç sütunlu bir tablo çiz: kişi, meslek, ekonomik faaliyet.
• Ailenden, komşularından ya da okulundan üç kişi seç.
• Her birine işini sor: Ne üretiyor ya da hangi hizmeti veriyor?
• Mesleği ve bağlı olduğu faaliyeti tabloya yaz.
• Sınıfta tabloları karşılaştırın: En çok hangi faaliyet çıktı?
• Geçim kaynağı
• Bir kişinin ya da ailenin hayatını sürdürmek için gelir elde ettiği iş.
• İş gücü
• Bir ekonomik faaliyette çalışan insanların bilgisi, becerisi ve emeği.
• Örnek
• Teyzem hemşire: sağlık hizmeti. Dedem arıcı: hayvancılık. Ağabeyim kaynakçı: sanayi.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerine dayanarak meslekleri ekonomik faaliyetlerle ilişkilendirmesini ister (süreç bileşeni a). Ailesinin işini paylaşmak istemeyen öğrenciler komşu, akraba ya da okul çalışanlarından örnek verebilir. Tabloları sınıfta birleştirip hangi faaliyetin en çok çıktığını sayın: Bu sonuç, yaşadığınız yerin ekonomisi hakkında bir kanıttır.

12. Bir faaliyette birçok meslek

• Her ekonomik faaliyette birçok meslek vardır. Bazı meslekler de farklı faaliyetlerde yapılır.
• Bir faaliyet, birçok meslek
• Turizm: rehber, aşçı, resepsiyon görevlisi, animatör, tercüman
• Sağlık hizmeti: doktor, hemşire, eczacı, ambulans şoförü
• Bir meslek, farklı faaliyetler
• Mühendis: Ziraat mühendisi tarımda, maden mühendisi madencilikte çalışır.
• Aşçı: Otelde turizme, hastane mutfağında sağlık hizmetine katkı verir.
• Veteriner: Çiftlikte hayvancılıkta, klinikte evcil hayvan sağlığında çalışır.
• Bilgisayar programcısı hangi faaliyetlerde çalışabilir?
• Hemen hepsinde: bankada, hastanede, fabrikada, otelde, hava limanında. Dijital beceri her alanda gerekiyor.

Öğretmene not: İki sütunu karşılaştırın: Bir faaliyetin içinde çok sayıda meslek bulunur; bir meslek dalı ise birden fazla faaliyette karşımıza çıkabilir. Bilgisayar programcısı sorusu Bölüm 4’teki dijitalleşme konusuna hazırlıktır: Bilgisayar ve internet becerisi artık hemen her meslekte işe yarıyor.

13. Ülkemizde faaliyetler ve meslekler

• Ovalarımız, ormanlarımız, madenlerimiz, kıyılarımız: Ülkemizin kaynakları hangi meslekleri yaşatıyor?
• Haritada meslekler
• Tarım ve hayvancılık
• Orman ve maden
• Sanayi, ticaret, ulaşım
• Turizm ve hizmet
• Meslekleri korumak

14. Haritada faaliyetler ve meslekler

• Ülkemizden örnekler
• Konya Ovası: Geniş tarlalarda tahıl tarımı → çiftçi, ziraat mühendisi
• Rize: Çay bahçeleri ve çay fabrikaları → çay üreticisi, fabrika işçisi
• Zonguldak: Taş kömürü yatakları → maden mühendisi, maden işçisi
• Nevşehir: Kapadokya’nın peri bacaları → rehber, otel çalışanı, balon pilotu
• Mersin: Büyük bir liman → gemi kaptanı, liman işçisi, ihracat uzmanı
• Konya
• Tarım
• Rize
• Çay
• Zonguldak
• Madencilik
• Nevşehir
• Turizm
• Mersin
• Ticaret, ulaşım
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kendi ilimizde hangi kaynak, hangi meslekleri yaşatıyor?
• İşaretler yaklaşık konumlardır; her ilde başka faaliyetler ve meslekler de vardır.

Öğretmene not: Haritadaki her örnek bir “kaynak → faaliyet → meslek” zinciridir ve kanıta dayalı tahmin için iyi bir alıştırmadır: Bir yerin kaynağını bilirsek orada hangi mesleklerin yaygın olduğunu tahmin edebiliriz. Konya Ovası tahıl, özellikle buğday tarımıyla; Zonguldak taş kömürüyle; Kapadokya peri bacaları ve sıcak hava balonlarıyla; Mersin büyük limanıyla tanınır. Kendi ilinizi haritada gösterin ve aynı zinciri kurdurun.

15. Toprağın ve hayvanların meslekleri

• Tarım ve hayvancılık
• Verimli ovalarda ve bazı engebeli arazilerde tarım, çayır ve meralarda hayvancılık yapılır. Üç örneğe bakalım.
• Ziraat mühendisi
• Toprağın verimini artırır; yeni tohumlar ve tarım teknolojileri konusunda çiftçiye yol gösterir.
• Besici
• Sığır, koyun, keçi gibi hayvanları besleyip büyütür; et ve süt üretimini sağlar.
• Arıcı
• Arı kovanlarına bakar; bal, polen ve bal mumu elde eder.
• Tarım ve hayvancılıkta çalışan başka hangi meslekleri biliyorsun?
• Çiftçi, bağcı, çoban, veteriner, tarım işletmecisi, balıkçı, ipek böceği yetiştiricisi.

Öğretmene not: Ders kitabı tarımda çiftçi, bağcı, tarım işletmecisi ve ziraat mühendisini; hayvancılıkta çoban, besici, veteriner, arıcı, balıkçı ve ipek üreticisini örnek verir. Bağcı üzüm yetiştirir; ipek üreticisi ipek böceği besleyerek koza elde eder. Büyükbaş (sığır, manda) ve küçükbaş (koyun, keçi) kavramlarını hatırlatın.

16. Ormanda ve madende kimler çalışır?

• Ormancılık ve madencilik
• Orman mühendisi
• Ağaçlandırma yapar, orman alanlarını belirler, ormanı korur.
• Keresteci, marangoz
• Ağacı keresteye dönüştürür; masa, dolap, kapı yapar.
• Maden mühendisi
• Madenin yerini ve miktarını belirler; çıkarma işini planlar.
• İş güvenliği uzmanı
• Madende çalışanların güvenliği için önlemleri denetler.
• Bir ormanda yangın çıkarsa hangi meslek sahipleri görev alır?
• Orman muhafaza memurları, orman işçileri, itfaiyeciler, yangın söndürme uçağı ve helikopteri pilotları.

Öğretmene not: Ders kitabının örnekleri: ormancılıkta keresteci, marangoz, orman işçisi, orman bekçisi ve orman mühendisi; madencilikte maden işçisi, tekniker, maden mühendisi ve iş güvenliği uzmanı. Madencilik tehlikeli bir iştir; bu yüzden iş güvenliği uzmanları önemli bir görev üstlenir. Ormanları korumanın hem doğa hem ekonomi için önemini vurgulayın.

17. Fabrikada ve atölyede meslekler

• Sanayi
• Makine mühendisi fabrikalarda kullanılan makineleri tasarlar, üretimi planlar.
• Teknisyen makineleri kurar, bakımını yapar, arızaları giderir.
• İş makinesi operatörü vinç, kepçe, forklift gibi araçları kullanır.
• Sanayi sitelerinde kaporta ustası ve oto boyacısı araçları onarır.
• Ham maddelerin fabrika ve atölyelerde işlenerek yeni ürünlere dönüştürülmesi.
• Pamuk tarlası ile bir tişört arasında hangi meslekler bağ kurar?
• Çiftçi pamuğu yetiştirir, şoför taşır. Fabrikada işçi, teknisyen ve moda tasarımcısı tişörtü üretir.

Öğretmene not: Ders kitabı sanayide mühendis, teknisyen, ustabaşı, iş makinesi operatörü, oto boyacısı ve kaporta tamircisi örneklerini verir. Ustabaşı, bir atölyede ya da fabrikada işçilerin başında bulunan deneyimli ustadır. Tişört sorusu tarım, ulaşım ve sanayinin birbirine bağlı olduğunu gösterir.

18. Ticarette ve ulaşımda meslekler

• Ticaret
• Market işletmecisi, kuyumcu, emlakçı, galerici, pazarlamacı
• İhracat uzmanı yurt dışındaki müşterilerle yazışır, siparişleri düzenler.
• Ulaşım
• Şoför, taksici, pilot, gemi kaptanı
• Vatman tramvayı, makinist treni kullanır.
• İhracat
• Ülkede üretilen ürünlerin başka ülkelere satılması. Başka ülkelerden ürün almaya ithalat denir.
• İhracat yapan bir fabrika ülkemize ne kazandırır?
• Yurt dışından gelir elde edilir; fabrikada, limanda ve taşımacılıkta yeni iş imkânları doğar.

Öğretmene not: Ders kitabının örnekleri: ticarette kuyumcu, market işletmecisi, emlakçı, galerici, pazarlamacı, ihracat ve ithalat uzmanı; ulaşımda pilot, gemi kaptanı, şoför, taksici, makinist ve vatman. Galerici otomobil alıp satar; emlakçı ev, arsa ve dükkân alım satımına ve kiralanmasına aracılık eder. İhracat uzmanı siparişten ürünün gönderilmesine kadar işleri düzenler.

19. Turizmin meslekleri

• Turizm
• Göreme yakınlarında gün doğarken balonlar, Kapadokya
• Kapadokya’nın vadileri ve peri bacaları her yıl çok sayıda turist çeker.
• Balonları balon pilotları uçurur; yer ekipleri onları hazırlar, inişte karşılar.
• Rehber, tercüman, otel çalışanı, aşçı: Turizm bölgede birçok kişiye iş sağlar.
• Kapadokya’ya gelen turist azalsaydı hangi meslekler etkilenirdi?
• Balon pilotları, rehberler, otel ve lokanta çalışanları, el sanatları satıcıları, tur şoförleri.

Öğretmene not: Fotoğraf, Nevşehir’deki Göreme yakınlarında, vadilerin üzerinde gün doğarken uçan balonları gösteriyor. Kapadokya, peri bacaları ve balon turlarıyla dünyaca tanınır; balonlar sabahın erken saatlerinde, hava uygunsa uçar. Balon pilotluğu özel bir eğitim gerektirir. Ülkemizde tarihî eserlerin, doğal güzelliklerin, uzun yazların ve kayak merkezlerinin turizmi canlandırdığını hatırlatın. Ders kitabının turizm örnekleri: rehberlik, tercümanlık, aşçılık, animatörlük, resepsiyon görevliliği, seyahat acenteliği ve turizm işletmeciliği. Aşçılar yöresel yemekleri temizlik kurallarına uyarak hazırlar ve kültürümüzün tanıtımına katkı verir.

20. Hizmet sektöründe meslekler

• Hizmet
• Öğretmen
• Eğitim verir, öğrenmeye rehberlik eder.
• Doktor, hemşire
• Hastaları muayene eder, tedavi eder ve bakar.
• Psikolog
• Duygu ve davranışları inceler, yol gösterir.
• Diyetisyen
• Sağlıklı beslenme planı hazırlar.
• Asker ve polis
• Vatanın ve vatandaşın güvenliğini sağlar.
• İtfaiyeci
• Yangın söndürür, afette insan kurtarır.
• Avukat
• Hukuk alanında hakları savunur.
• Bankacı
• Paranın saklanmasına, aktarılmasına aracılık eder.

Öğretmene not: Hizmet sektöründe çalışanlar çoğu zaman bir eşya üretmez; insanların eğitim, sağlık, güvenlik, hukuk, bankacılık gibi ihtiyaçlarını karşılar. Ders kitabı hizmet sektöründen doktor, öğretmen, psikolog, polis, asker, itfaiyeci, avukat ve bankacı örneklerini verir. Psikolog insanların duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını inceleyip değerlendirir, gerektiğinde çözüm önerir. Hizmet sektörü geliştikçe bu mesleklerde çalışan insan sayısı arttı. Okulumuzda hangi hizmet meslekleri var diye sorun (öğretmen, rehber öğretmen, okul memuru, güvenlik görevlisi, aşçı, temizlik görevlisi).

21. Meslek bilmecesi: Ben kimim?

• Etkinlik · Eğitsel oyun
• Bilmece 1
• Ben kimim?
• Yaz gelince kovanlarımı çiçekli yaylalara taşırım. Küçük işçilerimin emeğini kavanozlara doldururum.
• Arıcı · Hayvancılık
• Bilmece 2
• Raylar üzerinde, şehrin caddelerinde yolcu taşırım. Kullandığım araç bir tren değildir.
• Vatman · Ulaşım
• Bilmece 3
• Antik kentlerde ve müzelerde konuklara yol gösterir, tarihimizi farklı dillerde anlatırım.
• Turist rehberi · Turizm

Öğretmene not: Program, ekonomik faaliyetler ile meslekleri ilişkilendirirken eğitsel oyunların kullanılabileceğini belirtir. Oyunu genişletin: Her grup bir meslek seçip üç ipucu yazsın; diğer gruplar mesleği ve bağlı olduğu ekonomik faaliyeti bulsun. Mesleği ve faaliyeti bulana 2, yalnız mesleği bulana 1 puan verilebilir.

22. Meslekleri korumak neden önemli?

• Ekonomik faaliyetleri ve meslekleri korur, geliştirirsek neler olur?
• Meslek sahibi insanların sayısı artar.
• İşsizlik azalır, aileler geçimini sağlar.
• Meslek eğitimi güçlenir.
• Nitelikli iş gücü yetişir; işler daha iyi yapılır.
• İhtiyacımız olan ürünleri kendimiz üretiriz.
• Yerli üretim artar, dışa bağımlılık azalır.
• Geleneksel meslekler yaşatılır.
• Kültürümüz ve el sanatlarımız yeni kuşaklara aktarılır.

Öğretmene not: Programın değerler boyutu (D19.3): Ülkemizin ekonomik değerlerine sahip çıkmak bir vatandaşlık sorumluluğudur. Ekonomik faaliyetler ve meslekler ülkenin büyümesini doğrudan etkiler; toplumsal, kültürel ve çevresel açıdan sürdürülebilir bir geleceğe de katkı verir. Her satırı açmadan önce sonucu öğrencilere tahmin ettirin. Soru: “Dışa bağımlılık” ne demektir? (İhtiyaç duyulan ürünler için başka ülkelere muhtaç olmak.)

23. Cumhuriyet’in ilk yıllarında meslek eğitimi

• Kronoloji
• Kalkınma yolunda
• Meslek eğitimi
• 1923’ten bugüne
• Ülkenin kalkınması için meslek sahibi insanlar yetiştirildi.
• İzmir’de Türkiye İktisat Kongresi toplandı; çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri ekonomiyi konuştu.
• Ankara’da Hukuk Mektebi açıldı; yeni hukuk düzeni için hukukçular yetiştirildi.
• Bugünkü Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi
• İstanbul Üniversitesi kuruldu; Ankara’da Yüksek Ziraat Enstitüsü açıldı.
• Soldaki fotoğraf: Enstitünün Ankara’daki binası, 1933–1934
• Bugün
• Üniversitelerin yanında meslek liseleri de gençleri iş hayatına hazırlıyor.
• MEB Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü
• Kalkınma
• Bir ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel yönden ilerlemesi.

Öğretmene not: Ders kitabı, ülkemizin kuruluş sürecinde çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gibi meslek gruplarının kalkınmada rol aldığını ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Yüksek Ziraat Enstitüsü, Ankara Hukuk Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi gibi kurumların açıldığını belirtir. Tarihler: Türkiye İktisat Kongresi 17 Şubat–4 Mart 1923’te İzmir’de toplandı. Ankara Hukuk Mektebi 5 Kasım 1925’te açıldı, sonra Ankara Hukuk Fakültesi adını aldı. 1933 üniversite reformuyla Darülfünun’un yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu; aynı yıl Ankara’da Yüksek Ziraat Enstitüsü açıldı (30 Ekim 1933). Soldaki kartın üstündeki fotoğraf, enstitünün Ankara’daki binasını 1933–1934 yıllarında gösteriyor; enstitü bugünkü Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesinin temelidir. Bugün meslek eğitimi üniversitelerin yanında MEB Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı okullarda verilir. Soru: Bu okulların açılması ekonomik faaliyetlere nasıl katkı sağladı? (Hukuk, tarım, sağlık gibi alanlara uzman yetişti.)

24. Dünden bugüne meslekler

• Büyüklerimizin çocukluğundaki meslekler nereye gitti? Yerlerine hangi yeni meslekler geldi?
• Bir büyüğümüzle söyleşi
• Değişim ve yeni meslekler
• Değişimin nedenleri
• Eski meslekler bugün
• Kaybolan, dönüşen, doğan
• Farklı bakış açıları

25. Söyleşi: Ninemin çocukluğundaki meslekler

• Etkinlik · Söyleşi
• Çocukken mahallemize kalaycı gelirdi, bakır tencerelerimizi pırıl pırıl yapardı. Buğdayımızı köyün su değirmeninde una çevirirdik. Bugün bu ustaların çoğunu göremiyorum.
• Hatice Nine
• 1958 doğumlu, Kastamonu
• Ninenin hatırladığı meslekler
• Kalaycı: Bakır kapların içini kalayla kaplardı; böylece bu kaplarda pişen yemek sağlıklı olurdu.
• Değirmenci: Köylülerin buğdayını su değirmeninde öğütüp una çevirirdi.
• Nalbant: Atların tırnaklarını yontar, ayaklarına nal çakardı.
• Hallaç: Yorgan ve yatak yapılacak yünü, pamuğu kabartırdı.
• Bu meslekler bugün neden azaldı? Hangisinin yerini ne aldı? Tahmin edin.

Öğretmene not: Program, geçmişten günümüze ekonomik faaliyetlerde ve mesleklerde yaşanan değişimlere değinilmesini önerir. Beklenen tahminler: Bakır kapların yerini çelik, alüminyum ve cam kaplar aldı; un büyük fabrikalarda üretiliyor; tarlada atların yerini traktör, yolda otomobil aldı; yorgan ve yatakların çoğu fabrikalarda üretiliyor. Etkinlik önerisi: Öğrenciler bir aile büyüğüyle kendi söyleşilerini yapsın ve şunları sorsun: Çocukluğunuzda hangi meslekler vardı? Bugün hangileri yok? Hangi yeni meslekleri gördünüz? Hatice Nine kurgusal bir kişidir.

26. Değişim yeni meslekler doğurdu

• Ekonomik faaliyetler değişince meslekler nasıl etkilendi?
• Tarlalarda atların yerini traktörler aldı.
• Nalbantlar azaldı; traktör ve tarım makinesi tamircileri çoğaldı.
• Mahalle bakkallarının yanında büyük marketler açıldı.
• Kasiyerlik, reyon görevliliği gibi yeni meslekler doğdu.
• Kentlere göç arttı, apartmanlar ve siteler yükseldi.
• Emlakçılık ve apartman görevliliği yaygınlaştı.
• Yeni fabrikalar kuruldu, ürünler yurt dışına satıldı.
• Mühendis, fabrika işçisi ve ihracat uzmanı sayısı arttı.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sonucu öğrencilere tahmin ettirin; bu tahminler süreç bileşeni b’nin (değişime bağlı çıkarım) ilk alıştırmasıdır. Ek örnekler: Şehirlerde otobüs ve minibüs çoğalınca bu araçları kullanan şoförlere ihtiyaç doğdu. Tarım ve hayvancılıkta yeni yöntemlerle tarım işletmeciliği ve besicilik gelişti. Hizmet sektörü büyüdükçe doktor, hemşire, avukat, mimar sayısı arttı.

27. Meslekler neden değişir?

• Teknoloji
• Yeni makineler ve araçlar eski yöntemlerin yerini alır.
• Üretim biçimi
• Elle yapılan işler fabrikalarda, makinelerle yapılır hâle gelir.
• Moda ve zevkler
• Beğeniler değişince bazı ürünlere ilgi azalır.
• İhtiyaç ve istekler
• Yeni ihtiyaçlar yeni ürünler ve hizmetler gerektirir.
• Kentlere göç
• Köyden kente taşınanlar şehirdeki yeni işlerde çalışır.
• Yeni faaliyetler
• Turizm, enerji, bilişim geliştikçe yeni meslekler doğar.

Öğretmene not: Ders kitabında yer alan bir kaynağa göre geleneksel mesleklerin azalmasının başlıca nedenleri teknolojideki ilerleme, üretim yöntemlerinin değişmesi, moda ve ihtiyaçlardaki farklılaşmadır. Kırsaldan kentlere göç de meslekleri değiştirdi. Her kart için öğrencilerden bir örnek isteyin (ör. üretim biçimi: elle dikilen kunduranın yerini fabrika ayakkabısının alması; moda: çarık ve yemeni yerine bugünkü ayakkabıların tercih edilmesiyle çarıkçıların azalması; göç: köyde çiftçilik yapan birinin şehirde fabrikada çalışması).

28. Eski meslekler bugün ne durumda?

• Yüz yıl kadar önce şehirlerimizde sık görülen üç meslek. Her biri farklı bir yol izledi.
• Saka
• Sırtındaki fıçıyla evlere, dükkânlara su taşırdı.
• Arzuhalci
• Halkın dilekçelerini ücretle yazardı.
• Simitçi
• Tablasındaki simitleri sokak sokak satardı.
• Sence bu üç meslekten hangisi kayboldu, hangisi dönüştü, hangisi hâlâ yaşıyor?
• Saka kayboldu: Evlere borularla su geldi. Arzuhalci azaldı, bilgisayarla çalışıyor. Simitçi hâlâ sokaklarda.

Öğretmene not: Görseller: 1903’te İstanbul’da çekilmiş bir saka (sucu) fotoğrafı; Osman Hamdi Bey’in (1842–1910) “Arzuhalci” tablosu (tarihsiz, Sakıp Sabancı Müzesi); 2018’de Kadıköy’de çekilmiş bir simitçi fotoğrafı. Saka, çeşmeden evlere sırtında ya da hayvan sırtında su taşıyıp satan kişiydi; borularla evlere su ulaştırılınca bu işe gerek kalmadı. Arzuhalci, resmî kurumlara verilecek dilekçeleri ücret karşılığında yazardı; okuma yazma bilenler çoğaldıkça bu meslek azaldı. Bugün adliye ve resmî daire çevrelerinde bilgisayarla çalışan az sayıda arzuhalci vardır. Simitçi fotoğrafının 2018’de çekilmiş olması, bu mesleğin bugün de sürdüğünün bir kanıtıdır.

29. Kaybolan, dönüşen, doğan meslekler

• Ekonomik faaliyetler değiştikçe meslekler de değişir. Ama her meslek aynı biçimde etkilenmez:
• Kaybolmaya yüz tutan
• Saka, nalbant, değirmenci, kalaycı: Bu işleri yapanlar çok azaldı ya da hiç kalmadı.
• Dönüşen
• Fotoğrafçı, ayakkabıcı, bankacı: Meslek sürüyor ama araçları ve yöntemleri değişti.
• Yeni doğan
• Kasiyer, kargo görevlisi, yazılımcı: Ekonomideki değişimlerle ortaya çıktı.
• Yaşadığın yerde geçmişten bugüne süren bir meslek var mı? Nasıl ayakta kaldı?
• Örnek: yorgancı, demirci, bakırcı, semerci. El emeğine ilgi, turizm ve kurslar bu meslekleri yaşatıyor.

Öğretmene not: Dönüşen mesleklere örnekler: Fotoğrafçılar filmle çalışmayı bırakıp dijital makineye geçti; ayakkabıcılığın büyük kısmı fabrikalara taşındı, ustalar daha çok tamir ve özel dikim yapıyor; bankacılık işlemlerinin çoğu internetten yapılıyor. Ders kitabındaki örneklerden yorgancılık bugün de sürüyor ama artık daha az kişi bu işi yapıyor. Öğrencilerin kendi çevrelerinden örnek bulmasını isteyin.

30. Geleneksel meslekleri yaşatmak

• Kurslarda yeniden
• Bazı halk eğitim merkezlerinde bakırcılık, kilim dokuma, iğne oyası gibi el sanatları öğretiliyor. Kursiyerler meslek ediniyor, aile bütçesine katkı sağlıyor.
• Geleneksel meslek
• Ustadan çırağa, kuşaktan kuşağa aktarılan ve çoğu el emeğine dayanan meslek.
• Düşünelim
• Geleneksel meslekleri yaşatmak bize neler kazandırır?
• Kültürümüz korunur, el sanatlarımız turistlerin ilgisini çeker, insanlara iş ve gelir sağlanır.

Öğretmene not: Ders kitabında İŞKUR ile bir ilçe halk eğitim merkezinin iş birliğiyle kaybolmaya yüz tutan mesleklerin korunduğunu anlatan bir haber vardır (kilimcilik, bakırcılık, iğne oyası, yöresel giysiler ve çeyiz ürünleri). Benzer kurslar pek çok ilde açılıyor; ilçenizdeki halk eğitim merkezinin kurs listesine birlikte bakabilirsiniz. Gaziantep’te bakırcılık, Kütahya’da çinicilik, Erzurum’da Oltu taşı işlemeciliği yaşatılan geleneksel mesleklere örnektir.

31. Bir değişim, farklı bakışlar

• Çoklu bakış açısı
• İlçemizde büyük bir fabrika açıldı. Bu değişimi herkes aynı biçimde mi görür?
• Fırsat görenler
• Mert: “Meslek lisesinde öğrendiklerimle fabrikada iş buldum.”
• Lokantacı Sevgi Hanım: “Müşterilerim arttı, iki garson daha aldım.”
• Kaygı duyanlar
• Çiftçi Ali Bey: “Gençler fabrikaya gitti, tarlada çalışacak kimse bulamıyorum.”
• Doğa gönüllüsü Elif: “Fabrikanın atıkları dereye karışmamalı.”
• Bu değişim olumlu mu, olumsuz mu? Kimin gözünden baktığımıza göre cevap değişir mi?
• Değişir. Fabrika iş ve gelir getirir; tarım ve çevre için de önlem alınmalıdır. Her görüşü dinlemek gerekir.

Öğretmene not: Program, ekonomik faaliyetlerdeki değişimin mesleklere etkisinin çoklu bakış açısıyla değerlendirilmesini önerir. Sınıfı dört gruba ayırıp her gruba bir kişinin rolünü verin; grup, o kişinin gözünden fabrikanın olumlu ve olumsuz yanlarını tartışsın. Sonra çözüm önerilerini toplayın: tarımda makineleşme, atık arıtma tesisi, meslek kursları gibi. Kişiler kurgusaldır.

32. Fikir taraması: Hangi meslekler doğdu?

• Etkinlik · Fikir taraması
• Ekonomik faaliyetlerdeki değişim hangi yeni meslekleri doğurdu? Hep birlikte fikir toplayalım.
• Tahtaya faaliyetlerin adlarını yazın: tarım, sanayi, ulaşım, ticaret, hizmet.
• Her öğrenci bir kâğıda son yıllarda ortaya çıkan bir meslek yazsın.
• Kâğıtları ilgili faaliyetin altına yapıştırın; benzer fikirleri gruplayın.
• Her meslek için sorun: Bu mesleği hangi değişim doğurdu?
• En çok meslek çıkan faaliyeti bulun ve nedenini tartışın.
• Fikir taraması
• Bir konu hakkında herkesin görüşünü kısa sürede toplayıp birlikte incelemek.
• Örnek
• Ulaşım: metro makinisti. Değişim: Büyük şehirlerde metro hatları yapıldı.

Öğretmene not: Program, ekonomik faaliyetlerdeki değişim ve bu değişimin doğurduğu yeni meslekler hakkında öğrenci görüşlerinin fikir taraması tekniğiyle alınmasını önerir. Fikirler gözlem formuyla değerlendirilebilir. Öğrencilerin bulabileceği örnekler: kargo kuryesi, çağrı merkezi çalışanı, sosyal medya uzmanı, güneş paneli teknisyeni, organik tarım uzmanı.

33. Geleceğin meslekleri

• Teknoloji, yapay zekâ ve dijitalleşme yarının mesleklerini nasıl değiştirecek? Kanıtlara bakarak tahmin edelim.
• Yapay zekâ
• Dijitalleşme
• Kanıta dayalı öngörü
• Beyin fırtınası
• Gelecekten mektup

34. Teknoloji, yapay zekâ ve iş dünyası

• Teknoloji hızla ilerliyor; bu ilerleme yeni iş fırsatları doğuruyor.
• Otomasyon sayesinde makineler, tekrar eden bazı işleri insanların yerine yapıyor.
• Yapay zekâ eğitimde, ulaşımda, sağlıkta ve ekonomide kullanılmaya başlandı.
• Çalışanların yeni beceriler öğrenerek kendilerini geliştirmesi gerekiyor.
• Yapay zekâ
• Bilgisayarların öğrenme, problem çözme ve karar verme gibi işleri insana benzer biçimde yapabilmesi.
• Sence yapay zekâ bir gün öğretmenlerin yerini alabilir mi? Neden?
• Tamamen alamaz. Öğretmene yardımcı olabilir ama öğrenciyi tanımak, cesaretlendirmek ve değer kazandırmak insana özgüdür.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre teknoloji hızla ilerledikçe yeni iş fırsatları doğuyor; yapay zekâ ve otomasyon iş dünyasını yeniden biçimlendiriyor ve çalışanlara kendini geliştirme fırsatı sunuyor. Otomasyon: işlerin insan eli değmeden, makinelerle kendiliğinden yapılması. Soruyu tartışırken iki tarafın görüşünü de dinleyin; amaç tek doğruyu bulmak değil, gerekçeli görüş bildirmektir.

35. Dijitalleşme meslekleri değiştiriyor

• Dijitalleşme, işlerin bilgisayar, internet ve akıllı cihazlarla yapılır hâle gelmesidir.
• Var olan meslekler dönüşüyor
• Çiftçi hava durumunu ve toprağın nemini telefonundan izliyor.
• Esnaf ürünlerini internetten de satıyor.
• Doktor tahlil sonuçlarını bilgisayardan inceliyor.
• Yeni meslekler doğuyor
• Yazılım geliştirici, siber güvenlik uzmanı
• Dijital içerik üreticisi, sosyal medya uzmanı
• Veri analisti, e-ticaret uzmanı
• Ailendeki bir büyüğün işinde bilgisayar ve internet nasıl kullanılıyor?
• Örnek: Annem hemşire; hasta kayıtlarını bilgisayara giriyor. Amcam bakkal; siparişleri telefondan alıyor.

Öğretmene not: Ders kitabındaki söyleşide de belirtildiği gibi dijitalleşme yaygınlaştıkça var olan mesleklerde de dijital beceri gerekecek. Siber güvenlik uzmanı bilgisayar sistemlerini ve kişisel bilgileri saldırılara karşı korur; veri analisti çok büyük miktardaki bilgiyi inceleyip sonuç çıkarır. Öğrencilerin cevaplarından, dijital becerinin hemen her meslekte gerektiği sonucuna ulaşın.

36. Kanıta dayalı öngörü nasıl yapılır?

• Düşünme becerisi
• Değişimi fark et: Hangi yenilik hızla yayılıyor? Örnek: Elektrikli araçlar çoğalıyor.
• Kanıt topla: Haberlere, verilere, gözlemlerine bak. Örnek: Yollarda şarj istasyonları artıyor.
• İlişki kur: Bu değişim hangi faaliyeti etkiliyor? Örnek: ulaşım ve sanayi.
• Öngörünü iki soruyla yaz
• Hangi meslek doğabilir?
• Şarj istasyonu kuran ve onaran teknisyenlere ihtiyaç artabilir.
• Hangi meslek dönüşebilir?
• Oto tamircileri elektrikli araçların sistemlerini öğrenmek zorunda kalabilir.
• Öngörü
• Eldeki kanıtlara dayanarak gelecekte ne olabileceğini tahmin etmek.

Öğretmene not: Öğrenme çıktısının anahtar becerisi budur: Öngörü bir falcılık değil, kanıta dayanan bir tahmindir. Kanıt; gözlem, güvenilir haber, istatistik ya da uzman görüşü olabilir. Öğrencilere başka bir değişimle aynı adımları uygulatın (ör. ülkemizde rüzgâr ve güneş santralleri çoğalıyor → enerji teknisyenine ve enerji mühendisine ihtiyaç artabilir).

37. Geleceğin meslekleri: Tahminler

• Dikey tarım uzmanı
• Tarım: Şehirde, çok katlı kapalı alanlarda sebze yetiştirir.
• Drone pilotu
• Tarım: İnsansız hava aracıyla tarlayı ilaçlar, ürünü gözler.
• Robot bakım teknisyeni
• Sanayi: Fabrikada çalışan robotların bakımını yapar.
• Yapay zekâ mühendisi
• Hizmet: Bilgisayarlara öğrenmeyi öğretir, akıllı programlar yazar.
• Dijital içerik üreticisi
• Hizmet: İnternette eğitici yazı, ses ve video hazırlar.
• İklim mühendisi
• Birçok alan: İklim değişikliğinin zararını azaltacak çözümler bulur.

Öğretmene not: Kartlardaki etiketler, her mesleğin hangi ekonomik faaliyete bağlı olabileceğini gösterir. Her kart için sorun: Bu meslek başka hangi faaliyetlerde de çalışabilir? (Ör. drone pilotu haritacılıkta, kargo taşımacılığında, afet bölgelerinde; yapay zekâ mühendisi bankacılıkta, sağlıkta, sanayide.) Bu meslekler tahmindir: Bazıları bugün yeni yeni yaygınlaşıyor (drone pilotu, dijital içerik üreticisi), bazılarının nasıl gelişeceğini zaman gösterecek. Ders kitabında drone pilotluğu, iklim mühendisliği, dijital içerik üreticiliği ve yapay zekâ mühendisliği gibi örnekler geçer. Drone, insansız hava aracının (İHA) yaygın adıdır. Öğrencilere her kart için “Bu tahmin hangi kanıta dayanıyor?” diye sorun.

38. Şoförlük biter mi, dönüşür mü?

• Biter
• Görüş A
• Sürücüsüz araçlar yaygınlaşırsa otobüs ve taksi şoförlerine ihtiyaç kalmaz.
• Dönüşür
• Görüş B
• Araçları uzaktan izleyen, bakımını yapan, yolculara yardım eden yeni görevler doğar.
• Direksiyon gidebilir ama yolcuyu güvenle taşıma işi insanın gözetiminde kalır.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Görüşünü destekleyen bir kanıt söyle.

Öğretmene not: Program, değişimin mesleklere etkisinin farklı bakış açılarıyla değerlendirilmesini önerir. Bugün bazı ülkelerde sürücüsüz araçlar deneniyor, birkaç büyük şehirde sürücüsüz taksiler yolcu da taşıyor; yaygınlaşmaları için güvenlik, yasa ve altyapı sorunlarının çözülmesi gerekiyor. Sınıfı iki gruba ayırıp kısa bir tartışma yaptırın; her grup görüşünü bir kanıtla desteklesin (haber, gözlem, örnek). Sonunda iki görüşün de haklı yanlarını özetleyin. Görüşler ve söz bu sunu için yazılmıştır.

39. Beyin fırtınası: 2050’nin meslekleri

• Etkinlik · Beyin fırtınası
• Teknolojiyi, yapay zekâyı ve dijitalleşmeyi düşünerek gelecekte ortaya çıkabilecek meslekleri bulalım.
• 4–5 kişilik gruplar kurun; bir yazıcı, bir sözcü seçin.
• 5 dakikada akla gelen bütün meslekleri yazın; hiçbir fikri eleştirmeyin.
• Her mesleğin hangi ekonomik faaliyete bağlı olacağını yanına ekleyin.
• Her meslek için bir kanıt bulun: Bugünkü hangi değişim bu mesleği doğurabilir?
• Sözcü, en güçlü kanıta dayanan üç mesleği sınıfa sunsun.
• Beyin fırtınası
• Bir konuda kısa sürede, eleştirmeden olabildiğince çok fikir üretme tekniği.
• Önce hayal et, sonra kanıtla: Güçlü bir öngörü bugünkü değişimlere dayanır.

Öğretmene not: Program, beyin fırtınasında teknolojik gelişmelerin, yapay zekânın ve dijitalleşmenin gelecekteki mesleklere etkisinin göz önünde bulundurulmasını önerir (SDB3.1, OB2). Fikirler gözlem formuyla değerlendirilebilir. Yol gösterici sorular: Uzay yolculukları artarsa? Şehirler kalabalıklaşırsa? İklim ısınırsa? Robotlar evlerimize girerse?

40. Dün mü, bugün mü, yarın mı?

• Etkinlik · Sınıflayalım
• Dün
• Hangisi geçmişte kaldı?
• Saka, kasiyer, yazılım geliştirici: Hangisi bugün artık yapılmıyor?
• Saka. Evlere borularla su gelince su taşıyıcılığına gerek kalmadı.
• Bugün
• Hangisi bugün yaygın?
• Nalbant, kargo kuryesi, hallaç: Hangisi bugün her yerde karşımıza çıkıyor?
• Kargo kuryesi. İnternetten alışveriş arttıkça bu meslek yaygınlaştı.
• Yarın
• Hangisi yarın doğabilir?
• Değirmenci, öğretmen, uzay turizmi rehberi: Hangisi bugün henüz yaygın değil ama yarın çoğalabilir?
• Uzay turizmi rehberi. Uzay yolculukları yaygınlaşırsa bu mesleğe ihtiyaç doğabilir.

Öğretmene not: Ders kitabının son etkinliğindeki gibi meslekleri dönemlerine göre sınıflandırın. Bazı meslekler birden fazla döneme aittir: Öğretmenlik geçmişte de vardı, bugün de var, yarın da olacak; yalnızca araçları değişir. Değirmencilik ise bugün büyük un fabrikalarında başka bir biçimde sürüyor. Öğrencilerden kendi örneklerini bulmalarını isteyin.

41. Gelecekten bugüne bir mektup

• Etkinlik · Performans görevi
• Elli yıl sonrasında yaşadığını hayal et. O günlerin bir mesleğini bugünkü insanlara tanıt.
• Gelecekte ortaya çıkabilecek bir meslek seç.
• Mesleğin hangi ekonomik faaliyete bağlı olduğunu ve hangi değişimle doğduğunu düşün.
• Bir mektup yaz ya da kartpostal hazırla: Ne iş yapıyorsun, hangi araçları kullanıyorsun?
• Türkçeyi doğru ve güzel kullan; tahminini bugünkü bir kanıta dayandır.
• Çalışmanı sınıf panosunda sergile, arkadaşlarınınkini oku.
• Örnek giriş
• “Sevgili geçmişteki arkadaşlarım, size elli yıl sonrasından yazıyorum. Ben bir deniz çiftçisiyim…”

Öğretmene not: Program, performans görevi olarak geleceğin meslekleriyle ilgili “gelecekten bugüne” bir mektup ya da kartpostal hazırlanmasını önerir (E3.3, SDB2.1). Ürünler bütüncül dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir. Ölçüt önerileri: Meslek bir ekonomik faaliyetle ilişkilendirilmiş mi? Tahmin bir kanıta dayanıyor mu? Yazım ve anlatım kurallarına uyulmuş mu? Özgün ve yaratıcı mı? Süre: 1 ders saati.

42. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Yeni meslekler nasıl ortaya çıkar? Teknoloji, ihtiyaçlar ve ekonomik faaliyetler değişince.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı topladığımız bilgilere, gözlemlere ve örneklere dayandırmak.
• Bir çıkarım yaz
• Ekonomik faaliyetler ile meslekler arasındaki ilişkiyi tek bir cümleyle anlat.
• Örnek: Faaliyetler değiştikçe meslekler de değişir; bugünkü değişimlere bakarak yarının mesleklerini tahmin edebiliriz.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını söylesin. Son kutudaki çıkarım cümleleri, öğrenme çıktısına ulaşılıp ulaşılmadığını görmek için iyi bir kanıttır.

43. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

44. Anahtar kavramlar

• Ekonomik faaliyet
• İhtiyaçları karşılamak ve gelir elde etmek için yapılan üretim, dağıtım ve hizmet işleri.
• Meslek
• Eğitimle kazanılan bilgi ve beceriye dayanan, insanların geçimini sağladığı, kuralları belli iş.
• Doğal kaynak
• Toprak, su, orman, maden gibi doğada bulunan ve insanların yararlandığı varlıklar.
• Üretim-dağıtım-tüketim
• Bir ürünün üretilmesi, tüketiciye ulaştırılması ve kullanılması süreci.
• Dijitalleşme
• İşlerin bilgisayar, internet ve akıllı cihazlarla yapılır hâle gelmesi.

Öğretmene not: Maarif programına göre 5. öğrenme alanının anahtar kavramları: doğal kaynak, ekonomik faaliyet, meslek, pazarlama, tasarım, üretim-dağıtım-tüketim, yatırım. Pazarlama, tasarım ve yatırım sıradaki konuda (SB.6.5.3) işlenecek. Dijitalleşme bu konuda öne çıkan yardımcı bir kavramdır.

45. Özet: Meslekler ve ekonomi

• Ekonomik faaliyetler ve meslekler
• Meslek
• Eğitimle kazanılır, geçim sağlar
• İki yönlü bağ
• Faaliyet meslek doğurur, meslek onu büyütür
• Ülkemizde
• Tarımdan hizmete her faaliyetin meslekleri
• Dünden bugüne
• Kimi meslek kayboldu, kimi dönüştü
• Değişimin nedenleri
• Teknoloji, üretim, moda, ihtiyaç, göç
• Yarının meslekleri
• Yapay zekâ ve dijitalleşmeyle doğacak
• Her kılçığa bu dersten bir örnek ekleyin: bir meslek, bir faaliyet, bir değişim.

Öğretmene not: Kılçıkları açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin: Kerem’in okul yolu, çayın yolculuğu, haritadaki iller, Hatice Nine’nin anlattıkları, fabrika örneği, şoförlük tartışması.

46. Doğru mu, yanlış mı?

• Meslekler, ekonomik faaliyetlerin içinde yapılır.
• Her mesleğin bağlı olduğu bir faaliyet vardır: Öğretmen hizmete, besici hayvancılığa, kaporta ustası sanayiye bağlıdır.

47. Doğru mu, yanlış mı?

• Psikologluk, sanayiye dayalı meslekler arasında yer alır.
• Psikologlar sağlık alanında hizmet verir; psikologluk hizmet sektörüne dayalı bir meslektir.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Kırsaldan kentlere göçün artması, bazı meslekleri değiştirmiş ve yeni meslekler doğurmuştur.
• Kentlerde apartmanlar ve marketler çoğaldı; emlakçılık, kasiyerlik gibi meslekler yaygınlaştı.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir meslek yalnızca tek bir ekonomik faaliyette yapılabilir.
• Bazı meslekler farklı faaliyetlerde yapılır. Örneğin aşçı otelde turizme, hastane mutfağında sağlık hizmetine katkı verir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Geleneksel mesleklerin hepsi bugün tamamen ortadan kalkmıştır.
• Bazıları azaldı ama yaşıyor: Bakırcılık, kilim dokuma, yorgancılık gibi meslekler kurslarla ve turizmle sürdürülüyor.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Dijitalleşme, var olan birçok meslekte bilgisayar ve internet becerisini gerekli hâle getirmektedir.
• Çiftçi hava durumunu telefondan izliyor, esnaf internetten satış yapıyor. Dijital beceri hemen her meslekte işe yarıyor.

52. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı meslekler, bağlı oldukları ekonomik faaliyetlerle eşleştirilmiştir.
• Besici
• Hayvancılık
• Turist rehberi
• Turizm
• ?
• Madencilik
• Şemadaki “?” yerine aşağıdaki mesleklerden hangisi yazılmalıdır?
• Orman mühendisi
• Maden mühendisi
• Makine mühendisi
• Ziraat mühendisi
• B
• Maden mühendisi madenin yerini ve miktarını belirler, çıkarma işini planlar. Orman mühendisi ormancılıkta, makine mühendisi sanayide, ziraat mühendisi tarımda çalışır.

53. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilçede geniş ve verimli bir ova vardır. Ovada şeker pancarı ve buğday yetiştirilir. İlçede bir şeker fabrikası ile bir un fabrikası bulunur.
• Bu bilgilere göre ilçede aşağıdaki mesleklerden hangisinin yaygın olması beklenmez?
• Çiftçi
• Ziraat mühendisi
• Fabrika işçisi
• Gemi kaptanı
• D
• Ovada tarım, fabrikalarda sanayi yapılıyor. Metinde deniz ya da liman olmadığı için gemi kaptanının yaygın olması beklenmez.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Matbaacı Kemal Usta
• Gençliğimde kitap ve gazete basmak için harfleri tek tek elle dizerdik. Bugün sayfaları bilgisayarda hazırlayıp baskı makinesine gönderiyoruz.
• Kemal Usta’nın anlattıklarından hangi sonuca ulaşılabilir?
• Teknolojik gelişmeler, mesleğin yapılış biçimini değiştirmiştir.
• Matbaacılık mesleği tamamen ortadan kalkmıştır.
• Eskiden kitap ve gazete basılmazdı.
• Bilgisayarlar matbaacılıkta kullanılmaz.
• A
• Kemal Usta hâlâ matbaacılık yapıyor ama yöntemi değişmiş. Teknoloji bu mesleği ortadan kaldırmamış, dönüştürmüştür.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir kıyı ilçesinde son yıllarda yat turizmi gelişiyor. İlçeye büyük bir yat limanı (marina) yapıldı ve her yıl gelen tekne sayısı artıyor.
• Bu gelişmelere dayanarak gelecekle ilgili aşağıdaki tahminlerden hangisi yapılabilir?
• İlçede maden işçisi sayısı hızla artacaktır.
• İlçedeki oteller kapanacaktır.
• Tekne bakım ustası ve yat kaptanı gibi mesleklere ihtiyaç artacaktır.
• İlçede turizmle ilgili meslekler azalacaktır.
• C
• Kanıtlar yat turizminin büyüdüğünü gösteriyor. Tekne sayısı arttıkça tekneleri kullanan ve onaran meslek sahiplerine ihtiyaç da artar.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Meslekleri ve ekonomik faaliyetleri koruyup geliştirmenin ülkemize katkıları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
• Dışa bağımlılığın artması
• İşsizliğin azalması
• Yerli üretimin artması
• Nitelikli iş gücünün yetişmesi
• A
• Meslekleri korumak ve geliştirmek dışa bağımlılığı artırmaz, azaltır. Diğerleri bu çabanın olumlu sonuçlarıdır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ankara Hukuk Mektebi, Yüksek Ziraat Enstitüsü ve İstanbul Üniversitesi gibi eğitim kurumları açıldı.
• Bu kurumların açılmasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?
• Turizm gelirlerini artırmak
• Ülkenin kalkınması için farklı alanlarda uzman yetiştirmek
• Ülkeye gelen yabancı nüfusu artırmak
• Şehirler arasındaki ulaşımı hızlandırmak
• B
• Bu kurumlar hukuk, tarım ve diğer alanlarda meslek sahibi insanlar yetiştirerek ülkenin kalkınmasına katkı sağladı.

58. Kim bilecek?

• Atların ayaklarına demir takan, tırnaklarını yontan ustaya ne ad verilir?
• Nalbant
• Bir bardak çayın bahçeden fabrikaya, oradan markete ve sofraya uzanan yolculuğu hangi kavramla anlatılır?
• Üretim-dağıtım-tüketim
• Kanıtlara bakarak gelecekte olabilecekleri tahmin etmeye ne ad verilir?
• Öngörü

59. Gelecek derse hazırlanalım

• Bir ürün fikri nasıl doğar? Bir ürünü kimler, nasıl tasarlar?
• Yatırım ne demektir? Bir ürünü üretmek için nelere ihtiyaç vardır?
• Pazarlama nedir? Bir ürünü insanlara dürüstçe nasıl tanıtırız?
• Yaşadığımız yerin kaynaklarından yararlanarak hangi ürünü tasarlayabiliriz?
• Çevrende kendi ürününü üreten bir girişimci, esnaf ya da çiftçi bul. Ürününü nasıl tasarladığını ve nasıl sattığını sor, not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.5.3 “Tasarlanan Bir Ürünün Yatırım ve Pazarlama Süreci”. Bu derste öğrenilen meslekler ve ekonomik faaliyetler, ürün tasarlama projesindeki görev dağılımı (bütçe sorumlusu, malzeme yöneticisi gibi) için temel oluşturur.

60. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.6.5.2.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler, söyleşiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.
• Harita ve tahminler
• Türkiye haritasındaki işaretler yaklaşık konumlardır. Geleceğin meslekleriyle ilgili örnekler tahmindir.

61. Görsel kaynakları

• Bakırcılar Çarşısı’nda bakır sini işleyen bir usta, Gaziantep
• Erhanaydin6428 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Gaziantep bakircilar carsisi usta.jpg
• Ekmek hamuru hazırlayan fırıncılar, Van, 1973
• John Hill · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Bakery, Van, Turkey 1973.JPG
• Yaş çay yaprağı yüklü bir kamyon, Rize, 2002
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Rize Tea culture harvest and transport 2002 133.jpg
• Göreme yakınlarında gün doğarken sıcak hava balonları, Nevşehir
• MusikAnimal · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Hot air balloons over valleys near Göreme, Cappadocia at dawn.JPG
• Yüksek Ziraat Enstitüsü binası, Ankara, 1933–1934
• Annemarie Schwarzenbach · Kamu malı · Wikimedia Commons: CH-NB - Türkei, Ankara- Landwirtschaftliche Hochschule - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-02-076.jpg
• İşinin başında bir kalaycı ustası
• Rotadefterim · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kalaycı.jpg
• Sırtında su fıçısıyla bir saka, İstanbul, 1903
• William Henry Goodyear · Kamu malı · Wikimedia Commons: S03 06 01 003 image 1781.jpg
• Osman Hamdi Bey’in “Arzuhalci” tablosu, Sakıp Sabancı Müzesi
• Osman Hamdi Bey · Kamu malı · Wikimedia Commons: Osman Hamdi Bey - Arzuhalci , Public Scribe - Google Art Project.jpg
• Başında simit tablasıyla bir simitçi, Kadıköy, İstanbul, 2018
• Neslihan_Turan · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Simit seller, Istanbul.jpg
• Rüzgâr türbinleri, Nurdağı, Gaziantep
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Wind turbines on Nurdağı 02.jpg