6. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: Ülkemizin Kaynakları

1. Toprak, Su, Orman, Maden: Ülkemizin Hazineleri

• Toprak, Su, Orman, Maden:
• Ülkemizin Hazineleri
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• Çay bahçelerinden maden ocaklarına: Doğal kaynaklarımız hangi ekonomik faaliyetlere hayat veriyor?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.6.5.1 (2026-2027 yıllık planında 26–29. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) ülkemizin kaynaklarını ve ekonomik faaliyetlerin özelliklerini belirleme (Bölüm 1–3), b) kaynaklar ile ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkileri belirleme (Bölüm 2–4). İl örnekleri ders kitabındaki haritalardan seçildi. Sunudaki kişiler, örnek olaylar ve haber metni kurgusaldır. Kapak fotoğrafı Rize’de yamaçlardaki çay bahçelerini gösteriyor; “Bu yamaçlarda neden çay yetişiyor?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Neden Rize’de çay, Giresun’da fındık, Zonguldak’ta kömür öne çıkar?
• Bir ekonomik faaliyet doğal kaynaklarımızı nasıl etkiler? Kaynaklarımıza nasıl sahip çıkabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Kaynaklarımızı kimler korur?
• Ne?
• Doğal kaynak ne demektir?
• Nerede?
• Bor madeni nerede çıkarılır?
• Ne zaman?
• Fındık ne zaman toplanır?
• Nasıl?
• Sudan nasıl elektrik üretilir?
• Neden?
• Ormanlar neden kıyılarda yoğundur?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. Kartlardaki sorular yalnızca örnektir.

3. Yol haritamız

• Kaynaklar ve ekonomik faaliyetler
• Doğal kaynak, ham madde, ürünün yolculuğu
• Toprak ve su kaynaklarımız
• Tarım, hayvancılık, balıkçılık, enerji, ulaşım
• Orman ve maden kaynaklarımız
• Kereste, mobilya, bal, kömür, bor, mermer
• Kaynaklarımıza sahip çıkalım
• Etkiler, tartışma, kavram ve kaynak haritası
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu dört haftaya yayılır. Önerilen dağılım: 26. hafta Bölüm 1; 27. hafta Bölüm 2 (toprak ve su); 28. hafta Bölüm 3 (orman ve maden); 29. hafta Bölüm 4, performans görevinin başlatılması ve tekrar.

4. Kaynaklar ve ekonomik faaliyetler

• Doğa bize neler sunar? İnsanlar bu zenginlikleri hangi işlerde kullanır?
• Doğal kaynak
• Dört büyük kaynak
• Kaynak zengini ülkemiz
• Ürünün yolculuğu
• Ham madde
• Çevremizdeki kaynaklar

5. Doğal kaynak nedir?

• Ekmeğin buğdayı topraktan, içtiğimiz su akarsulardan, göllerden ve yer altından gelir.
• Sıramızın tahtası ormandan, kalemtıraşın metali madenden gelir.
• Toprak, su, orman ve madenler doğanın bize sunduğu zenginliklerdir.
• İnsanlar bu kaynakları kullanarak ihtiyaçlarını karşılar ve gelir elde eder.
• Doğal kaynak
• Doğada kendiliğinden bulunan ve insanların yararlandığı toprak, su, orman, maden gibi zenginlikler.
• Sınıfımızdaki hangi eşyalar doğal kaynaklardan yapılmış?
• Ahşap sıra ve kapı ormandan, metal eşyalar madenden, pamuklu perde topraktan gelir.

Öğretmene not: Öğrencileri sınıfta bir “kaynak avına” çıkarın: Her eşyanın hangi doğal kaynaktan geldiğini tahmin etsinler. Ek bilgi: Ormanlar korunursa yeniden yetişebilir; madenler ise çıkarıldıkça azalır ve kısa sürede yeniden oluşmaz. Bu fark Bölüm 3 ve 4’te yeniden ele alınacak.

6. Fotoğraflarda hangi kaynaklar var?

• Etkinlik · Görselleri inceleyelim
• Her fotoğrafta bir doğal kaynak ve ona dayanan bir ekonomik faaliyet var.
• Pamuk tarlası
• Belek, Antalya
• Tren feribotu
• Van Gölü
• Tomruk yüklü kamyon
• Orman deposu, Düzce
• Krom ocağı
• Ulaş, Sivas
• Her fotoğraftaki doğal kaynak ve ekonomik faaliyet hangisi?
• Pamuk: toprak, tarım. Feribot: su, ulaşım. Tomruk: orman, ormancılık. Krom: maden, madencilik.

Öğretmene not: Önce öğrencilerin her fotoğraf için kaynağı ve faaliyeti tahmin etmesini isteyin, sonra cevabı açın. Feribot, tren vagonlarını da taşıyan bir tren feribotudur; Van Gölü’nde Tatvan ile Van arasında yük ve yolcu taşır. Tomruk, kesilip dalları temizlenmiş ağaç gövdesidir; kereste fabrikasında biçilir. Krom ocağı Sivas’ın Ulaş ilçesindedir; Bölüm 3’teki maden haritasında ise ders kitabındaki Elazığ örneği var. Öğrenciler sorarsa kromun yalnız Elazığ’da değil, Sivas gibi başka illerimizde de çıkarıldığını söyleyin.

7. Dört kaynak, birçok faaliyet

• Toprak
• Tarım, hayvancılık, arıcılık; tuğla, kiremit ve seramik yapımı
• Su
• Balıkçılık, sulama, elektrik üretimi, ulaşım ve turizm
• Orman
• Kereste, mobilya, kâğıt, bal ve doğa turizmi
• Maden
• Madencilik, sanayi ve enerji üretimi
• Uzun kumsalları olan bir kıyı ilinde hangi ekonomik faaliyetler gelişir?
• Balıkçılık, deniz ulaşımı ve yaz turizmi gelişir; otel, lokanta gibi işletmeler de çoğalır.

Öğretmene not: Ekonomik faaliyet, insanların ihtiyaçlarını karşılamak ve gelir elde etmek için yaptığı işlerdir (5. sınıftan hatırlatın). Kartları açarken her kaynak için sınıftan bir örnek daha isteyin. Bu dört kaynak Bölüm 2 ve 3’te haritalarla tek tek incelenecek.

8. İki köy, iki farklı geçim

• Aynı ülkede iki köy düşünelim. Önce doğal özelliklerine, sonra geçim kaynaklarına bakalım.
• Rize’de bir köy
• Bol yağış, dik ve yeşil yamaçlar
• Çay bahçeleri, ormanlar, deniz
• Çay tarımı, arıcılık; kıyıda balıkçılık
• Konya’da bir köy
• Az yağış, geniş ve düz ovalar
• Buğday ve şeker pancarı tarlaları
• Tahıl tarımı, koyun yetiştiriciliği
• İki köyde insanlar neden farklı işlerle geçimini sağlıyor?
• Doğal kaynakları farklıdır. Yağış, yer şekilleri ve toprak, bir yerde hangi işlerin yapılacağını büyük ölçüde belirler.

Öğretmene not: Köyler temsilîdir. Önce iki sütundaki doğal özellikleri okuyun, ekonomik faaliyetleri öğrencilerin tahmin etmesini bekleyin. Ardından kendi ilinizi üçüncü bir sütun gibi tahtada aynı biçimde tanıtın: doğal özellikler, kaynaklar, faaliyetler.

9. Kaynak bakımından zengin bir ülke

• Ülkemizde iklim, yer şekilleri ve toprak yerden yere değişir. Bu çeşitlilik kaynaklarımızı da zenginleştirir.
• Ülkemizin üç tarafı denizlerle çevrilidir.
• bölge
• Coğrafi bölgelerimizin iklimi ve ürünleri birbirinden farklıdır.
• çeşit
• Dünyada ticareti yapılan 90 madenden 77’si ülkemizde bulunur.
• Çeşitlilik zenginliktir

Öğretmene not: Maden sayısı ders kitabındaki veridir (kitapta ayrıca ülkemizin maden çeşitliliğinde dünyada 10., maden üretiminde 28. sırada olduğu yazar); bu tür istatistikler yıldan yıla değişebilir. Öğrencilere sayıyı ezberletmek yerine “Ülkemiz maden çeşidi bakımından zengindir.” sonucunu vurgulayın. Ülkemizin kuzeyinde Karadeniz, batısında Ege Denizi, güneyinde Akdeniz vardır; Marmara Denizi ise bir iç denizdir. Farklı iklim ve topraklar, tarım ürünlerinin çeşitliliğini artırır.

10. Bir ürünün yolculuğu: Fındık

• Kaynaktan sofraya
• Doğal kaynak: Giresun’un toprağı ve iklimi fındık yetiştirmeye uygundur.
• Tarım: Bahçelerde yetişen fındık toplanır ve kurutulur.
• Sanayi: Fabrikada kırılır, kavrulur ve paketlenir.
• Sonra iki yoldan alıcısına ulaşır
• Yurt içinde
• Çerez, çikolata ve tatlı olarak marketlere dağıtılır.
• Yurt dışında
• Başka ülkelere satılır, ülkemize gelir getirir.
• Ekonomik faaliyet
• İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak ve gelir elde etmek için yaptığı üretim, dağıtım ve hizmet işleri.

Öğretmene not: Fındık, ders kitabında Giresun örneğiyle gıda sanayisinde kullanılan ve ticari ürün olarak değerlendirilen bir ürün olarak geçer. Bir ürünün yolculuğu üretim, dağıtım ve tüketim zinciridir (öğrenme alanının anahtar kavramı). Öğrencilere başka bir ürünün yolculuğunu anlattırın: Rize’de çay, Adana’da pamuk.

11. Kaynaktan yararlanmanın üç yolu

• Hatırlayalım · Ekonomik faaliyet alanları
• Doğadan elde etmek
• Tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve madencilik
• İşleyip dönüştürmek
• Sanayi: un, kumaş, mobilya, cam ve porselen üretimi
• Ulaştırmak ve sunmak
• Ticaret, ulaşım, turizm ve öteki hizmetler
• Fındığın yolculuğunda bu üç yolun her birini bulabilir misin?
• Toplamak: doğadan elde etmek (tarım). Kırıp paketlemek: işlemek (sanayi). Markete ve yurt dışına satmak: ulaştırmak (ticaret).

Öğretmene not: 5. sınıfta öğrenilen ekonomik faaliyet alanlarını hatırlatın: Doğadan doğrudan yararlanan faaliyetler birincil, ham maddeyi işleyenler ikincil, ürünü ulaştıran ve hizmet sunanlar üçüncül faaliyetlerdir. (5. sınıf kitabında bunlara ek olarak yönetim ve karar vermeyle ilgili dördüncül, bilgi ve teknolojiyle ilgili beşincil alanlar da vardır.) Bu konuda en çok birinci ve ikinci yol üzerinde duracağız.

12. Ham maddeden ürüne

• Doğal kaynaktan elde edilen ham madde, fabrikada işlenerek yeni bir ürüne dönüşür.
• Ham madde
• İşlenmeden önceki malzeme: pamuk, odun, kil, bor
• Sanayi
• Ham maddeyi fabrikada işleyip yeni ürünlere dönüştürme
• Ürün
• İşlenmiş eşya: kumaş, masa, tabak, cam
• Defterinin kâğıdı hangi kaynaktan, hangi ham maddeden yapılır?
• Orman kaynağından: Ağaçtan elde edilen odun, fabrikada kâğıda dönüşür.

Öğretmene not: Terimleri eşleştirin: pamuk → kumaş, odun → masa, kil → tabak. Bor da cam sanayisinde kullanılır. Bir ürünün ham maddesi bazen başka bir sanayinin ürünüdür; örneğin kumaş, giysi fabrikası için ham maddedir.

13. Çevremizdeki kaynaklar

• Etkinlik · Gözlem
• Yaşadığın yere bir araştırmacı gözüyle bak. Defterine şu soruların cevaplarını yaz.
• Çevrende hangi doğal kaynaklar var: toprak, su, orman, maden?
• Bu kaynaklara dayanan hangi ekonomik faaliyetler yapılıyor?
• Ailende çalışanlar hangi faaliyet alanında çalışıyor?
• Bulduğun bilgileri hangi kaynaklardan doğrulayabilirsin?
• Gözlem
• Bir yeri ya da olayı dikkatle izleyip gördüklerini not etmek.
• Bilgi kaynakları
• Aile büyükleri, valilik ve belediye internet siteleri, haritalar, ders kitabı

Öğretmene not: Program, yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan yararlanılmasını önerir (OB1, OB2, OB4). Öğrencilerin cevaplarını bir sonraki derste sınıfça birleştirip ilinizin “kaynak kartını” oluşturun. Bu kart Bölüm 4’teki performans görevinde işe yarayacak.

14. Örnek olay: Irmağın kırmızı kili

• Etkinlik · Örnek olay
• Örnek olay
• Zehra’nın dedesi
• Nevşehir’in Avanos ilçesinde Zehra’nın dedesi, Kızılırmak kıyısından getirilen kilden çömlek yapıyor. Turistler atölyeyi geziyor, testi ve tabak satın alıyor.
• Kaynak ve faaliyet
• Bu atölyenin dayandığı doğal kaynak ne? Hangi ekonomik faaliyetler yapılıyor?
• Kaynak: ırmak kıyısındaki kil (toprak). Faaliyetler: çömlekçilik, satış (ticaret) ve turizm.
• Sıra sende
• Senin çevrendeki bir doğal kaynaktan hangi yeni ekonomik faaliyet doğabilir?

Öğretmene not: Avanos, Kızılırmak’ın taşıyıp biriktirdiği kille yapılan çömlekleriyle tanınır; Zehra ve dedesi kurgusaldır. Son soruda öğrencilerin kendi çevrelerindeki bir kaynaktan ülke ekonomisine katkı sağlayacak bir iş fikri üretmelerini isteyin (ör. yayladaki çiçeklerden bal, bahçedeki meyveden reçel, kıyıdaki kumsaldan turizm). Fikirleri gerekçesiyle birlikte yazsınlar.

15. Toprak ve su kaynaklarımız

• Verimli topraklarımız ve çeşitli su kaynaklarımız hangi ekonomik faaliyetlere imkân veriyor?
• Toprak ve vatan
• Tarım ve hayvancılık
• Topraktan fabrikaya
• Denizler ve boğazlar
• Baraj ve enerji
• Su ve turizm

16. Toprak: Vatanımız ve bereketimiz

• Toprak yalnızca tarla değildir; üzerinde yaşadığımız vatanımızdır.
• Ülkemizde toprak türleri ve iklimler çeşitlidir; bu yüzden pek çok ürün yetişir.
• Topraktan en çok tarımda yararlanırız: tahıl, sebze, meyve, çay, fındık…
• Toprak hayvancılık, ormancılık ve sanayi için de kaynaktır: tuğla, kiremit, seramik.
• Tarım
• Toprağı işleyerek bitki yetiştirme ve ürün elde etme faaliyeti.
• Her yerde aynı ürünler yetişseydi sofralarımız nasıl olurdu?
• Çok daha az çeşit olurdu. Farklı toprak ve iklimler sayesinde çay, incir, portakal, fındık gibi birçok ürün yetişiyor.

Öğretmene not: Toprak, hem ekonomik bir kaynak hem de vatan kavramının karşılığıdır; bu bağı Bölüm 4’teki vatanseverlik slaytında yeniden kuracağız. Öğrencilere sofralarındaki ürünlerin hangi bölgelerden gelebileceğini sorun.

17. Topraklarımıza dayalı faaliyetler

• Haritayı inceleyelim · Toprak
• Karadeniz: Rize’de çay, Giresun’da fındık
• Ege: Aydın ve çevresinde incir ve üzüm
• İç Anadolu: Konya’da tahıl ve şeker pancarı
• Akdeniz ve Güneydoğu: Adana’da pamuk, Antalya’da turunçgil, Gaziantep’te Antep fıstığı
• Doğu Anadolu: Erzurum–Kars’ta çayırlara dayalı büyükbaş hayvancılık
• Rize
• Çay
• Giresun
• Fındık
• Aydın
• İncir, üzüm
• Konya
• Tahıl, şeker pancarı
• Adana
• Pamuk
• Antalya
• Turunçgil
• Gaziantep
• Antep fıstığı
• Erzurum–Kars
• Hayvancılık
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kendi ilimizde topraktan hangi ürünler elde ediliyor?
• İşaretler yaklaşık konumlardır; her ilde başka ürünler de yetişir.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabının toprak haritasından seçildi. Kitapta ayrıca Tekirdağ’da ayçiçeği ile Kütahya’da seramik ve porselen (iki slayt sonra) ve Ordu’da bitkilerden yararlanılarak yapılan arıcılık örnekleri vardır. Her adımda sorun: Bu ürün yalnız sofraya mı gider, yoksa bir fabrikada işlenir mi? (Çay ve fındık gıda sanayisine, pamuk tekstile, şeker pancarı şeker fabrikasına gider.)

18. Bu ürün neden orada yetişir?

• Etkinlik · İlişki kuralım
• Rize’de çay
• Çay bitkisi bol su ister. Rize’nin hangi özelliği çay tarımını kolaylaştırır?
• Rize yılın her mevsiminde bol yağış alır. Yağış, çayın ihtiyaç duyduğu suyu sağlar.
• Antalya’da portakal
• Portakal ağacı soğuğa dayanıksızdır. Antalya’da neden iyi yetişir?
• Antalya’da kışlar ılık geçer, don az görülür. Bu iklim turunçgillere uygundur.
• Kars’ta hayvancılık
• Erzurum–Kars yöresinde geniş çayırlar var. Bu durum hangi faaliyeti destekler?
• Çayırlar hayvanlar için otlaktır. Büyükbaş hayvancılık ile süt, peynir ve et üretimi gelişir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: kaynak (toprak, iklim, bitki örtüsü) ile ekonomik faaliyet arasındaki ilişkiyi belirleme. Her kutuda önce öğrencilerin gerekçeli tahminini alın, sonra cevabı açın. Ek soru: Konya’da neden buğday yetişir? (Geniş, düz ovalar; tahıl az yağışa dayanıklıdır.)

19. Topraktan fabrikaya

• Topraktan elde edilen ham maddeler sanayide neye dönüşür?
• Adana’da yetişen pamuk
• Tekstil fabrikalarında iplik, kumaş ve giysi olur.
• Tekirdağ’da yetişen ayçiçeği
• Yağ fabrikalarında sıvı yağa dönüşür.
• Antalya’da yetişen turunçgiller
• Meyve suyu fabrikalarında işlenir.
• Kütahya’nın ve Çorum’un toprağı
• Kütahya’da seramik ve porselen, Çorum’da tuğla ve kiremit olur.

Öğretmene not: Her satırda önce öğrencilerin tahminini alın, sonra sonucu açın. Vurgu: Tarım ve toprak, sanayiye ham madde sağlar; böylece bir kaynak birden fazla ekonomik faaliyete kapı açar. Ek örnek: Konya’da yetişen şeker pancarı şeker fabrikalarında işlenir.

20. Su: Üç yanımız deniz

• Ülkemizin üç tarafı denizlerle çevrilidir: Karadeniz, Ege Denizi ve Akdeniz.
• Ayrıca akarsularımız, göllerimiz ve yer altı sularımız vardır.
• Su yalnız içmek için değildir; tarımda, sanayide ve enerji üretiminde de kullanılır.
• Denizler ve göller balıkçılık, ulaşım, ticaret ve turizm için de kaynaktır.
• Su kaynakları
• Denizler, göller, akarsular ve yer altı suları gibi doğal su varlıklarımız.
• Denize kıyısı olmayan bir ilde sudan hangi işlerde yararlanılır?
• Akarsu ve kuyu suyuyla tarla sulanır, barajlarda elektrik üretilir, göllerde balık tutulur, kaplıcalarda turizm yapılır.

Öğretmene not: Marmara Denizi ülkemizin içinde kalan bir iç denizdir. Öğrencilere yaşadıkları ilin su kaynaklarını sorun: Hangi akarsu, göl ya da baraj var; bunlardan hangi işlerde yararlanılıyor?

21. Sularımıza dayalı faaliyetler

• Haritayı inceleyelim · Su
• Balıkçılık: Karadeniz’de deniz balıkçılığı, Muğla kıyılarında kültür balıkçılığı
• Ulaşım ve ticaret: İstanbul ve Çanakkale boğazlarında gemiler, Van Gölü’nde feribotlar
• Enerji: Artvin’de Çoruh Nehri üzerindeki Yusufeli Barajı ve başka barajlar
• Sulama: GAP barajları ve Dicle Nehri, Güneydoğu Anadolu’da tarlaları sular
• Turizm: Antalya kıyılarında yaz turizmi, Denizli’de sıcak su kaynakları
• Trabzon
• Balıkçılık
• Muğla
• Kültür balıkçılığı
• İstanbul
• Boğaz
• Çanakkale
• Van Gölü
• Feribot
• Artvin
• Baraj, elektrik
• Şanlıurfa
• GAP, sulama
• Diyarbakır
• Dicle, sulama
• Antalya
• Yaz turizmi
• Denizli
• Sıcak su
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• İlimizde hangi su kaynakları var, hangi işlerde kullanılıyor?
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabının su haritasından seçildi. İstanbul ve Çanakkale boğazlarına birlikte Türk Boğazları denir. Van ile Tatvan (Bitlis) arasında feribotlarla yolcu ve yük taşınır. Denizli’de yer altından çıkan sıcak su evleri ve seraları ısıtır, kaplıcalara da ziyaretçi çeker. Antalya’daki Köprülü Kanyon Millî Parkı’nda rafting de yapılır. Dikkat: Ders kitabı kanyonu “Manavgat Çayı üzerinde” gösterir; kanyon Manavgat ilçesindedir ama onu oyan akarsu Köprüçay’dır. İzmir de yaz turizminin geliştiği kıyı illerimizdendir.

22. Örnek olay: Sıcak suyla ısınan sera

• Etkinlik · Örnek olay
• Seralarımızı yerin altından çıkan sıcak suyla ısıtıyoruz. Bu sayede kışın bile domates ve biber yetiştiriyoruz.
• Hasan Bey
• Seracı, Denizli
• Sıcak suyun yolculuğu
• Yerin derinliklerindeki sıcak su, kuyularla çıkarılır.
• Borularla seralara ve evlere ulaştırılır.
• Seralar ve evler bu suyun ısısıyla ısınır.
• Kaplıcalara tedavi ve dinlenme için ziyaretçiler gelir.
• Bu örnekte tek bir su kaynağı hangi ekonomik faaliyetlere imkân veriyor?

Öğretmene not: Hasan Bey kurgusaldır; anlattıkları Denizli’de gerçekten yapılan faaliyetlerdir. Beklenen cevap: seracılık (tarım), konutların ısıtılması ve sağlık turizmi. Öğrencilere sorun: Kışın sera ürünleri pazara gelince kimler kazanır? (Üretici, taşıyıcı, satıcı.)

23. Sudan elektriğe, denizden sofraya

• Su kaynaklarımızla ilgili bazı faaliyetlerin adlarını öğrenelim.
• Hidroelektrik enerji
• Barajda biriken suyun gücüyle üretilen elektrik
• Kültür balıkçılığı
• Balıkların denizdeki kafeslerde ya da havuzlarda yetiştirilmesi
• Sağlık turizmi
• Tedavi ve dinlenme için yapılan yolculuk; kaplıcaya gitmek buna örnektir
• Bir baraj gölünde başka hangi ekonomik faaliyetler yapılabilir?
• Balıkçılık yapılabilir, sulama için su depolanır, kıyısında dinlenme ve su sporlarıyla turizm gelişebilir.

Öğretmene not: Barajda biriken su yüksekten düşerken türbinleri döndürür; türbinlere bağlı makineler elektrik üretir. Öğrencilerin yakınlarındaki bir barajı ve onun hangi işlerde kullanıldığını araştırmasını isteyebilirsiniz.

24. Fırat Nehri’nde dev bir baraj

• Fotoğrafı inceleyelim · Su
• Atatürk Barajı ve hidroelektrik santrali, Fırat Nehri
• Soldaki kalın borular, baraj gölünün suyunu aşağıdaki santrale indirir.
• Hızla akan su santraldeki türbinleri döndürür; böylece elektrik üretilir.
• Baraj gölünün suyu tünellerle Harran Ovası’na taşınır, tarlalar sulanır.
• Baraj olmasaydı Harran Ovası’ndaki çiftçiler için ne değişirdi?
• Yazlar kurak geçtiği için tarlalar yeterince sulanamaz, ürün azalırdı. Baraj suyu sayesinde pamuk gibi çok su isteyen ürünler yetişiyor.

Öğretmene not: Atatürk Barajı, GAP kapsamında Fırat Nehri üzerine kurulan en büyük barajdır; Adıyaman ile Şanlıurfa il sınırındadır. Arkadaki büyük set barajın gövdesidir; üzerindeki harfler Devlet Su İşlerinin (DSİ) kısaltmasıdır. Baraj gölünün suyu Şanlıurfa Tünelleriyle Harran Ovası’na ulaştırılır. Önceki slayttaki “hidroelektrik enerji” kavramını fotoğraf üzerinde gösterin.

25. Su toprağa can verir

• Kaynaklar arasındaki ilişki
• Kaynaklar birbirine bağlıdır. Sulanan toprak daha çok ürün verir; korunan toprak da suyu temiz tutar.
• Su
• Toprak
• Barajlar ve akarsular tarlaları sular
• GAP barajlarıyla tarımda verim arttı.
• Dicle Nehri, Diyarbakır’da tarlaları sular.
• Korunan toprak suyu temiz tutar
• Bitki örtüsüyle tutulan toprak sele daha az kapılır.
• Erozyon azalınca baraj gölleri toprakla daha az dolar.
• Sulama
• Tarım alanlarına akarsu, baraj ya da kuyu suyunun ulaştırılması.
• Bir kaynağı korumak, ona bağlı öteki kaynakları ve faaliyetleri de korur.

Öğretmene not: GAP, Güneydoğu Anadolu Projesi’nin kısaltmasıdır; Fırat ve Dicle üzerindeki barajlarla hem elektrik üretilir hem de tarım alanları sulanır. Erozyon, toprağın su ve rüzgârla aşınıp taşınmasıdır; taşınan toprak baraj göllerinin dibinde birikir.

26. Orman ve maden kaynaklarımız

• Yeşil ormanlarımız ve yer altındaki madenlerimiz ekonomiye nasıl katkı sağlar?
• Ormanların önemi
• Kereste ve mobilya
• Bal ve kestane
• Maden zenginliği
• Kömür, bor, mermer
• Madenden sanayiye

27. Ormanlar: Yeşil hazinemiz

• Ormanlarımız en çok kıyı bölgelerimizde bulunur.
• Ormanlar pek çok canlıya yaşam alanıdır; doğadaki döngüyü sürdürür.
• Oksijen üretir; sel, erozyon ve çığın zararını azaltır.
• Ormanlardan kereste, mobilya, kâğıt, bal gibi birçok ürün elde edilir.
• Ormancılık
• Ormanları yetiştirme, koruma ve ormandan ürün elde etme faaliyeti.
• Sizce ormanlar neden en çok kıyılarda? İklimle ilişki kurun.
• Kıyılar daha çok yağış alır, sıcaklık da ağaçların büyümesine uygundur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre ormanlar oksijen kaynağıdır; sel, erozyon ve çığın verdiği zararı da azaltır. Öğrencilerden ilimizdeki ya da çevremizdeki bir ormanı, mesire yerini ya da millî parkı hatırlamalarını isteyin.

28. Ormanlarımıza dayalı faaliyetler

• Haritayı inceleyelim · Orman
• Kereste ve parke: Ormanları zengin Kastamonu’da
• Mobilya: Bursa ve Kayseri’de
• Kâğıt ve sığla yağı: Muğla’nın ormanlarından
• Bal ve kestane: Giresun’da bal ormanları, Artvin’de kestane balı
• Doğa turizmi: Isparta’da Kızıldağ Millî Parkı, Mersin’de kamp
• Kastamonu
• Kereste, parke
• Bursa
• Mobilya
• Kayseri
• Muğla
• Kâğıt, sığla yağı
• Giresun
• Bal ormanı
• Artvin
• Kestane balı
• Isparta
• Millî park
• Mersin
• Kamp
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Ormandan elde edilen bir ürün evimize nasıl ulaşır?
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabının orman haritasından seçildi. Kitapta İstanbul da mobilyacılığın geliştiği iller arasında geçer; Muğla’da Dalaman’daki ormanlardan kâğıt üretiminde yararlanılır. Giresun’daki bal ormanları, Orman Genel Müdürlüğünce arıcılığı desteklemek için kurulmuştur. Sakarya gibi illerde, izin verilen orman alanlarından yakacak odun da elde edilir.

29. Ormandan neler elde ederiz?

• Ağaç kesilerek
• Kereste ve parke
• Mobilya ve kâğıt
• İzinli alanlardan yakacak odun
• Ağaç kesilmeden
• Bal, kestane, sığla yağı
• Kamp, yürüyüş ve doğa sporları
• Temiz hava, korunan toprak ve su
• Hangi faaliyetler ormanı daha az yıpratır? Neden?
• Arıcılık, kestane toplama ve doğa yürüyüşü ağaç kesmeden yapılır. Yine de çöpe ve ateşe dikkat etmek gerekir.

Öğretmene not: Ağaç kesilerek yapılan faaliyetler de yasak değildir; ormanlar planlı biçimde, izinle işletilir ve kesilen yerlere yeni fidanlar dikilir. Sığla yağı için ağaç kesilmez; gövdenin kabuğu yaralanır, ağacın salgısı ve bu salgıyı tutan kabuk toplanıp işlenir. Kabuğun yaralanması ağacı yıpratabileceği için bu iş de dikkatle yapılmalıdır. Tartışmayı Bölüm 4’teki “Faaliyetler kaynakları nasıl etkiler?” sorusuna hazırlık olarak kullanın.

30. Muğla’nın değerli ağacı: Sığla

• Fotoğrafı inceleyelim · Orman
• Köyceğiz Gölü yakınında sığla ormanı, Muğla
• Bu ormanın ağaçları sığla ağacıdır; sığla dünyada çok az yerde yetişir.
• Ağacın kabuğundan sığla yağı elde edilir; ilaç ve kozmetikte kullanılır.
• Sığla ormanları azaldığı için korunması gereken değerli alanlardır.
• Sığla ağaçları yok olursa hangi ekonomik faaliyetler zarar görür?
• Sığla yağı üretimi ve ticareti durur; ilaç ve kozmetik yapımı bu ham maddeyi bulamaz.

Öğretmene not: Ders kitabında Muğla’daki ormanlardan elde edilen sığla yağının tıpta ve kozmetik üretiminde kullanıldığı belirtilir. Sığla ağacı, ülkemizde başlıca Muğla ve çevresinde yetişen nadir bir ağaçtır. Öğrencilere sorun: Bir kaynak çok az yerde bulunuyorsa onu kullanırken nelere dikkat etmeliyiz?

31. Orman haritasındaki kavramlar

• Haritada karşılaştığımız bazı kavramları tanıyalım.
• Kereste
• Ağaç gövdesinin biçilmesiyle elde edilen, yapıda ve mobilyada kullanılan tahta
• Bal ormanı
• Arıların sevdiği bitkilerle kurulan, arıcılığı destekleyen orman alanı
• Millî park
• Doğal güzelliği ve canlıları koruma altına alınan, ziyaret edilebilen alan
• Bir millî parkta kereste üretmek için ağaç kesilebilir mi? Neden?
• Hayır. Millî parklar koruma altındadır; buralarda doğa korunur, ziyaretçiler kurallara uyarak gezer.

Öğretmene not: Bal ormanlarını Orman Genel Müdürlüğü kurar; amaç arıcılığı desteklemek ve doğal bal üretimini artırmaktır (ders kitabında Giresun örneği). Kızıldağ Millî Parkı (Isparta) gibi millî parklar doğa turizmine katkı sağlar. Öğrencilere en yakın millî parkı ya da tabiat parkını sorun.

32. Madenler: Yer altındaki zenginlik

• Madenler toprağın altında ya da kayaların içinde bulunur; madencilikle çıkarılır.
• Ülkemiz maden çeşidi bakımından zengindir: kömür, bor, bakır, krom, mermer…
• Çıkarılan madenler sanayinin ham maddesidir: otomobil, kablo, cam, akü…
• Kömür ve petrol enerji üretiminde, ısınmada ve yakıt olarak kullanılır.
• Madencilik
• Yer altındaki ya da yeryüzündeki madenleri arayıp çıkarma ve işlemeye hazırlama faaliyeti.
• Madenler kullanıldıkça ne olur? Ormanlardan farkı ne?
• Madenler çıkarıldıkça azalır ve kısa sürede yeniden oluşmaz. Ormanlar ise korunursa yeniden yetişebilir.

Öğretmene not: Bölüm 1’deki “77 çeşit” verisini hatırlatın (ders kitabındaki veri). Madenlerin tükenebilir olması, onları israf etmeden kullanmayı ve geri dönüşümü önemli kılar. Ek bilgi: Dünyadaki bor yataklarının en büyük bölümü ülkemizdedir.

33. Madenlerimize dayalı faaliyetler

• Haritayı inceleyelim · Maden
• Enerji: Zonguldak’ta taş kömürü; Batman ve Şırnak’ta petrol
• Bor: Kütahya, Eskişehir, Balıkesir ve Bursa çevresinde
• Metaller: Artvin’de bakır, Elazığ’da krom, Malatya’da demir
• Taşlar: Afyonkarahisar’da mermer, Erzurum’da oltu taşı
• Tuz: Tuz Gölü’nden gıda sanayisine
• Zonguldak
• Taş kömürü
• Batman
• Petrol
• Kütahya
• Bor
• Eskişehir
• Artvin
• Bakır
• Elazığ
• Krom
• Malatya
• Demir
• Afyonkarahisar
• Mermer
• Erzurum
• Oltu taşı
• Tuz Gölü
• Tuz
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• İlimizde ya da yakınımızda bir maden ocağı var mı?
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabının maden haritasından seçildi. Kitapta ayrıca Konya’da çıkarılan boksitin (alüminyum) ticaretinin yapıldığı, Kütahya’da çıkarılan linyitin konutların ısıtılmasında kullanıldığı belirtilir. Petrol, Batman’ın yanı sıra Şırnak’taki Gabar Dağı’nda da çıkarılır.

34. Madenler nerede kullanılır?

• Bor
• Bilişim teknolojileri, cam sanayisi, roket yakıtı
• Bakır
• Elektrik ve elektronik, inşaat, kimya sanayisi
• Krom
• Uçak, gemi ve otomobil yapımı
• Demir
• Sanayinin temel ham maddesi: otomotiv ve inşaat
• Mermer
• İnşaat, heykel ve süsleme
• Kurşun
• Akü yapımı

Öğretmene not: Kullanım alanları ders kitabındaki maden haritasından alınmıştır. Düşünelim: Evimizdeki hangi eşyalarda maden olabilir? (Elektrik kablolarında bakır; tencerede, kapı kolunda ve bisiklette demir gibi metaller; mutfak tezgâhında mermer.) Öğrencilere ayrıca sorun: Bir madenimizi başka ülkelere ham olarak mı satmak daha çok kazandırır, yoksa ülkemizde işleyip ürün olarak mı? (İşlenmiş ürün daha değerlidir; bu, sanayinin önemini gösterir.)

35. Bir bor ocağına yakından bakalım

• Fotoğrafı inceleyelim · Maden
• Açık bor ocağı, Emet (Kütahya)
• Yamaçlar basamak basamak kazılmış: Bu bir açık maden ocağı.
• Çıkarılan bor, kamyonlarla yakındaki tesislere taşınıp işlenir.
• Zonguldak’taki taş kömürü ise yerin altındaki galerilerden çıkarılır.
• Bor neden ülkemiz için çok değerli bir madendir?
• Dünyadaki bor yataklarının en büyük bölümü ülkemizdedir. Bor birçok sanayi dalında kullanılır; satıldığında ülkemize gelir getirir.

Öğretmene not: Fotoğraf, Kütahya’nın Emet ilçesindeki bir açık bor ocağını gösteriyor. Ders kitabına göre bor Kütahya, Eskişehir, Balıkesir ve Bursa çevresinde çıkarılır. Açık ocakta toprak ve kaya katmanları kazılarak maden yüzeyden alınır; kapalı ocakta ise yerin altına kazılan tünellerle (galerilerle) madene ulaşılır.

36. Maden nerede, iş orada

• Etkinlik · İlişki kuralım
• Neden Zonguldak?
• Taş kömürü neden en çok Zonguldak çevresinde çıkarılır?
• Çünkü taş kömürü yatakları oradadır. Madenler her yerde bulunmaz; nerede varsa orada çıkarılır.
• Maden yatağı
• Bir madenin yer altında ya da yeryüzünde bol miktarda bulunduğu yer.
• Başka hangi işler?
• Maden çıkarılan bir şehirde başka hangi ekonomik faaliyetler gelişir?
• Madeni işleyen fabrikalar, elektrik santralleri, demir yolu ve liman taşımacılığı, ticaret ve hizmetler.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: kaynak ile faaliyet arasındaki ilişki. Zonguldak’ta kömür madenciliğine bağlı olarak enerji üretimi, taşımacılık ve ticaret gelişmiştir. Aynı soruyu başka bir madenle sorun: Afyonkarahisar’da mermer çıkarılınca hangi işler gelişir? (Mermer işleme atölyeleri, taşımacılık, inşaat.)

37. Kaynaklarımıza sahip çıkalım

• Ekonomik faaliyetler kaynaklarımızı nasıl etkiler? Onları gelecek nesillere nasıl bırakabiliriz?
• İlişkileri çözümleme
• Faaliyetlerin etkileri
• Koruma çalışmaları
• Tartışalım
• Vatanseverlik
• Kavram ve kaynak haritası

38. Kaynaklar ve faaliyetler iç içe

• İlişkileri çözümleyelim
• Bir kaynak, birçok faaliyet
• Van Gölü: feribotla taşımacılık, balıkçılık, turizm
• Orman: kereste, bal, kamp ve doğa sporları
• Toprak: tarım, hayvancılık, tuğla ve kiremit
• Bir faaliyet, birçok kaynak
• Mobilya: ormandan tahta, madenden vida ve menteşe
• Sera: verimli toprak, su ve sıcak suyla ısınma
• Turizm: deniz, orman, kaplıca ve dağlar
• Bir kaynak zarar görürse ona bağlı faaliyetlere ne olur?
• Hepsi etkilenir. Örneğin bir göl kirlenirse balıkçılık da turizm de zarar görür.

Öğretmene not: Bu slayt öğrenme çıktısının özüdür: kaynak ile faaliyet arasındaki ilişkiyi iki yönden çözümlemek. Öğrencilerden her sütuna ilimizden bir örnek eklemelerini isteyin. Son soru, bir sonraki slayttaki etkilere geçiş sağlar.

39. Faaliyetler kaynakları nasıl etkiler?

• Bir ekonomik faaliyet bilinçsizce yapılırsa kaynaklara ne olur?
• Balıkları yumurtlama döneminde avlamak
• Balıklar çoğalamaz; sonraki yıllarda av azalır.
• İzinsiz ağaç kesmek, ormanda ateş yakmak
• Orman yok olur; yağmurda toprak sele kapılır.
• Tarlada gereğinden çok ilaç ve gübre kullanmak
• Toprak ve yer altı suyu kirlenir.
• Maden atıklarını dereye bırakmak
• Su kirlenir; balıklar ve tarlalar zarar görür.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin bir faaliyetin kaynaklara etkisi hakkında görüş bildirmesini ister. Her satırda önce sonucu tahmin ettirin. Ardından sorun: Bu faaliyetleri hiç yapmamak mı gerekir, yoksa bilinçli yapmak mı? (Bir sonraki slayt.)

40. Kullanırken korumak mümkün

• Av yasağı
• Balıkların çoğaldığı dönemde ticari avcılık durdurulur.
• Ağaçlandırma
• Kesilen ya da yanan alanlara yeni fidanlar dikilir.
• Millî parklar
• Değerli doğa alanları koruma altına alınır.
• Damla sulama
• Su borularla bitkinin köküne verilir; su boşa akmaz.
• Geri dönüşüm
• Metal, kâğıt ve cam yeniden işlenir; daha az kaynak harcanır.
• Arıtma
• Fabrika ve maden atık suyu temizlenmeden doğaya bırakılmaz.

Öğretmene not: Kaynakları kullanmak zorundayız; önemli olan onları tüketmeden, bilinçli kullanmaktır. Kartları açarken her birinin hangi kaynağı koruduğunu sorun: av yasağı su ürünlerini, ağaçlandırma ormanı ve toprağı, damla sulama suyu, geri dönüşüm madenleri ve ormanı, arıtma suyu. Düşünelim: Maden ocağı kapandıktan sonra o alan için ne yapılabilir? (Çukurlar toprakla doldurulup ağaçlandırılabilir; alan yeniden doğaya kazandırılabilir.)

41. Maden ocağı mı, orman mı?

• Etkinlik · Tartışalım
• mı?
• Muhtar
• Görüş 1
• “Ormanın yanında maden bulundu. Ocak açılırsa gençlerimiz köyde iş bulur, köyümüz göç vermez.”
• Arıcı
• Görüş 2
• Ormanı, dereyi ve arılarını düşünüyor; önlem istiyor.
• Arılarım bu ormanın çiçeklerinden bal yapıyor. Önlem alınmazsa dere kirlenir, orman zarar görür.
• İki görüşü de düşünerek hem iş hem orman için nasıl bir çözüm önerirsiniz?

Öğretmene not: Kurgusal bir durumdur. Program, faaliyetlerin kaynaklara etkisi konusunda tartışma tekniklerinin uygulanmasını önerir (SDB2.1). Öğrencileri iki gruba ayırıp gerekçe toplatın, sonra ortak çözüm arayın. Olası öneriler: Ocağı ormana ve dereye zarar vermeyecek yerde açmak, atık suyu arıtmak, iş bitince alanı ağaçlandırmak, köylüleri karar sürecine katmak. Ülkemizde maden ocağı gibi büyük projelerden önce çevreye etkileri incelenir (Çevresel Etki Değerlendirmesi, ÇED).

42. Ortadaki sandalye: Görüşünü söyle

• Etkinlik · Tartışma
• Nasıl yapacağız?
• Çember ve sandalye
• Sıralar çember olur, ortaya bir sandalye konur. Sırası gelen oraya oturup görüşünü söyler; diğerleri sözünü kesmeden dinler.
• Tartışma sorusu
• Bir ekonomik faaliyet doğal kaynaklarımızı nasıl etkiler? Bir örnekle anlatın.
• Son söz
• Kaynaklarımıza sahip çıkmak neden vatanseverliktir? Tek cümleyle yazın.
• Örnek: Toprağımız, suyumuz ve ormanımız vatanımızın varlığıdır; onları korumak vatanımızı korumaktır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki tartışma etkinliğiyle uyumludur. Her öğrenciye en çok bir dakika söz verin. Tartışma kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir: Gerekçe gösterdi mi, örnek verdi mi, başkalarının görüşünü dinledi mi?

43. Doğal kaynaklar ve vatanseverlik

• Toprağımız, suyumuz, ormanımız ve madenimiz hepimizin ortak varlığıdır.
• Bu kaynaklar bize iş, gelir ve ürün sağlar; ülkemizi güçlü kılar.
• Onları israf etmeden kullanmak ve gelecek nesillere bırakmak görevimizdir.
• Ülkemizin varlıklarına sahip çıkmak, vatanseverliğin bir parçasıdır.
• Vatanseverlik
• Vatanını sevmek; onun toprağına, değerlerine ve varlıklarına sahip çıkıp onları korumak.
• Sen kaynaklarımızı korumak için neler yapabilirsin?
• Suyu ve elektriği boşa harcamam, kâğıdı iki yüzlü kullanırım, ormanda ateş yakmam, atıkları ayırırım.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin ülke varlıklarına sahip çıkmalarını ve ülkesinin ekonomik değerlerini koruma bilinci geliştirmelerini hedefler (D19.3). Öğrencilerin cevaplarından sınıf için bir “kaynak koruma sözü” oluşturabilirsiniz.

44. Kavram haritamızı çizelim

• Etkinlik · Kavram haritası
• Öğrendiklerimizi tek bir şemada toplayalım. Defterinize büyük bir kavram haritası çizin.
• Ortaya “Ülkemizin kaynakları” yazıp bir çerçeve içine alın.
• Dört dal çizin: toprak, su, orman, maden.
• Her dala en az iki ekonomik faaliyet ekleyin.
• Her faaliyetin yanına bir il örneği yazın.
• Haritanızı bir arkadaşınızınkiyle karşılaştırın, eksikleri tamamlayın.
• Kavram haritası
• Bir konudaki kavramları ve aralarındaki bağları oklarla gösteren şema.
• Örnek dal
• Orman → Mobilya → Bursa, Kayseri

Öğretmene not: Program, kaynaklar ile ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkileri gösteren bir kavram haritası oluşturulmasını önerir. Örnek dallar: Toprak → Tarım → Rize (çay); Su → Enerji → Artvin (baraj); Maden → Sanayi → Elazığ (krom). Haritaları sınıf panosunda sergileyin.

45. Performans görevi: Kaynak haritamız

• Performans görevi · Harita
• Dört kaynağın her biri için üç il seç: toprak, su, orman, maden.
• Dilsiz Türkiye haritasında bu illeri bul, adlarını yaz ve boya.
• Her ilin yanına kaynağını ve ona dayalı ekonomik faaliyeti yaz.
• İki yoldan hazırlayabilirsin
• Kâğıt üzerinde
• Her kaynak için ayrı bir renk ve simge kullan.
• Dijital ortamda
• Bir dijital harita aracında illeri işaretle, açıklama ekle.
• Lejant
• Haritadaki renk ve simgelerin ne anlama geldiğini gösteren açıklama bölümü.

Öğretmene not: Ders kitabındaki performans görevi (2 ders saati) ile uyumludur; program da doğal kaynakları ve onlara dayalı ekonomik faaliyetleri gösteren bir harita çizilmesini ya da dijital harita oluşturulmasını önerir (E3.3, SBAB10.1). Örnekler: Çorum (toprak: tuğla ve kiremit), Diyarbakır (su: Dicle ile sulama), Muğla (orman: sığla yağı), Kütahya (maden: linyitle konut ısıtma). Haritalar derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilir; ölçütleri önceden paylaşın: doğru il, doğru kaynak, doğru faaliyet, lejant, düzen.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Sudan nasıl elektrik üretilir? Barajda biriken suyun gücüyle türbinler döner, elektrik üretilir.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı haritalara, kaynaklara ve örneklere dayandırmak.
• Rize, Giresun, Zonguldak
• İlk soruya dönelim: Bu illerde neden çay, fındık ve kömür öne çıkar?
• Her ilin doğal kaynağı farklıdır: Rize’nin bol yağışı çaya, Giresun’un toprağı ve iklimi fındığa uygundur; Zonguldak’ta kömür yatakları vardır.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (harita, kitap, güvenilir site) söylesin. Cevabı bulunamayan sorular için araştırma ödevi verin.

47. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Doğal kaynak
• Doğada kendiliğinden bulunan toprak, su, orman, maden gibi zenginlikler.
• Ekonomik faaliyet
• İhtiyaçları karşılamak ve gelir elde etmek için yapılan üretim, dağıtım ve hizmet işleri.
• Ham madde
• Doğal kaynaktan elde edilip sanayide işlenecek olan malzeme.
• Üretim, dağıtım, tüketim
• Bir ürünün elde edilmesi, alıcısına ulaştırılması ve kullanılması zinciri.
• Vatanseverlik
• Vatanını sevmek; onun varlıklarına sahip çıkıp onları korumak.

Öğretmene not: Programa göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: doğal kaynak, ekonomik faaliyet, meslek, pazarlama, tasarım, üretim-dağıtım-tüketim, yatırım. Meslek sıradaki konuda (SB.6.5.2), tasarım, yatırım ve pazarlama ise SB.6.5.3’te işlenecek. Ham madde ve vatanseverlik bu konunun önemli kavramlarıdır.

49. Özet: Kaynaktan ekonomiye

• Ekonomik faaliyetlerimiz
• Toprak
• Tarım, hayvancılık, tuğla, seramik
• Su
• Balıkçılık, sulama, enerji, ulaşım
• Orman
• Kereste, mobilya, kâğıt, bal
• Maden
• Kömür, bor, bakır; sanayi ve enerji
• İklim
• Bol yağışta çay, ılık kışta turunçgil
• Bilinçli kullanım
• Kaynak korunursa faaliyet sürer
• Her kılçığa kendi ilimizden bir örnek ekleyin.

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken her biri için sunudan bir örnek hatırlatın: Avanos’un kili, Denizli’nin sıcak suyu, Giresun’un bal ormanları, Zonguldak’ın kömürü. Son kılçık konunun değer boyutunu özetler: Kaynak tükenirse ona dayanan faaliyet de durur.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Toprak, su, orman ve maden, insanların fabrikada ürettiği kaynaklardır.
• Bunlar doğada kendiliğinden bulunan doğal kaynaklardır. İnsanlar bu kaynakları işleyerek ürün elde eder.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Ormanların kıyı bölgelerimizde yoğunlaşmasında yağış ve sıcaklık etkilidir.
• Kıyılar daha çok yağış alır, sıcaklık da ağaçların yetişmesine uygundur. Bu yüzden ormanlarımız kıyılarda yoğundur.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Barajlarda biriken su yalnızca içme suyu olarak kullanılır.
• Barajlarda elektrik de üretilir, tarım alanları da sulanır. GAP barajları tarımda verimi artırmıştır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Adana’da yetişen pamuk, tekstil fabrikalarında işlenerek iplik ve kumaşa dönüşür.
• Pamuk bir tarım ürünüdür; tekstil sanayisinde iplik, kumaş ve giysi olur. Böylece tarım, sanayinin ihtiyaç duyduğu malzemeyi sağlar.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Rize’de çay tarımının yaygın olmasında bol yağış etkilidir.
• Çay bol su ister. İklim ve doğal kaynaklar, bir yerde hangi faaliyetin yapılacağını belirler.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Ekonomik faaliyetler doğal kaynakları hiçbir şekilde etkilemez.
• Yumurtlama döneminde avlanmak balıkları, izinsiz ağaç kesmek ormanları azaltır. Kaynaklar bilinçli kullanılmalıdır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi su kaynaklarına dayalı bir ekonomik faaliyettir?
• Kastamonu’da kereste üretimi
• Malatya’da demir çıkarılması
• Muğla’da kültür balıkçılığı
• Tekirdağ’da ayçiçeği tarımı
• C
• Muğla’da kültür balıkçılığı denizde kurulan kafeslerde yapılır. Kereste ormana, demir madene, ayçiçeği tarımı toprağa dayanır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı illerimiz ve bu illerde çıkarılan madenler eşleştirilmiştir.
• Zonguldak
• Taş kömürü
• Afyonkarahisar
• Mermer
• Artvin
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Bakır
• Bor
• Krom
• Petrol
• A
• Artvin’de çıkarılan bakır elektrik-elektronik, inşaat ve kimya sanayisinde kullanılır. Bor Kütahya ve Eskişehir, krom Elazığ, petrol Batman çevresinde çıkarılır.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilimiz hakkında şu bilgiler verilmiştir:
• Yazları uzun ve sıcak geçer, kıyıları kumsaldır.
• Kışları ılık geçen ovaları vardır.
• Dağları geniş ormanlarla kaplıdır.
• Bu bilgilere göre bu ilde aşağıdaki faaliyetlerden hangisinin gelişmesi beklenmez?
• Yaz turizmi
• Turunçgil tarımı
• Kereste üretimi
• Taş kömürü madenciliği
• D
• Bilgilerde kömür yatağından söz edilmiyor. Kumsal ve uzun yaz turizmi, ılık kış turunçgil tarımını, ormanlar da kereste üretimini destekler.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda doğal kaynaklar ile ekonomik faaliyetler eşleştirilmiştir.
• Su → Rafting
• Maden → Kâğıt üretimi
• Toprak → Tuğla ve kiremit yapımı
• Orman → Bal ormanlarında arıcılık
• Numaralı eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
• B
• Kâğıt, ormandan elde edilen odundan üretilir; madenden değil. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Dere kenarındaki tarlasında çok fazla ilaç kullanan bir çiftçiye ne önerirsiniz?
• Aşağıdaki önerilerden hangisi hem tarımı hem de su kaynaklarını korur?
• İlacı uzman önerisiyle, gerektiği kadar kullanması
• Ürün artsın diye ilacı iki katına çıkarması
• Boş ilaç kutularını dereye atması
• Tarlayı sulamak için derenin bütün suyunu alması
• A
• İlaç gerektiği kadar kullanılırsa ürün korunur, toprak ve dere kirlenmez. Diğer davranışlar kaynaklara zarar verir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Artvin’de kestane ağaçları çiçek açınca arıcılar kovanlarını ormana taşıdı. Üreticiler, bu dönemde elde edilen kestane balının yurt içinde ve yurt dışında satıldığını söyledi.
• Örnek haber
• Bu habere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
• Orman kaynakları arıcılığa katkı sağlar.
• Kestane balı ticari bir üründür.
• Arıcılar çiçeklenme dönemini takip eder.
• Kestane balı yalnızca Artvin’de üretilir.
• D
• Haber yalnız Artvin’den söz ediyor; balın başka yerlerde üretilmediğine dair bir bilgi yok. Diğer yargılara haberden ulaşılabilir.

62. Kim bilecek?

• Pamuk, odun ve kil gibi fabrikada işlenerek başka ürüne dönüşen malzemelere ne denir?
• Ham madde
• Erzurum’da çıkarılan ve tespih, küpe gibi süs eşyalarında kullanılan siyah taşın adı nedir?
• Oltu taşı
• Barajda biriken suyun gücüyle elde edilen enerjiye ne ad verilir?
• Hidroelektrik enerji

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Fındık bahçesinden markete kadar hangi meslekler çalışır?
• Ailendeki ve çevrendeki meslekler hangi ekonomik faaliyetlere dayanıyor?
• Eskiden yaygın olup bugün azalan meslekler hangileri?
• Teknoloji ve yapay zekâ gelecekte hangi yeni meslekleri doğurabilir?
• Ailenden ya da komşularından birine mesleğini sor: Ne iş yapıyor, işi hangi doğal kaynağa ya da ekonomik faaliyete dayanıyor? Notunu derse getir.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.5.2 “Ekonomik Faaliyetler ve Meslekler” (30–31. haftalar). Bu derste öğrenilen kaynak ve faaliyet ilişkisi, mesleklerle bağlantı kurmanın temelidir: Çay tarımı çay üreticisini, maden ocağı maden mühendisini ve işçisini, turizm rehberi ve otelciyi gerektirir.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.6.5.1.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İl örnekleri ders kitabındaki haritalardan seçildi; işaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Veriler
• Maden çeşidi sayısı ders kitabındaki veridir; üretim ve maden istatistikleri yıldan yıla değişebilir.
• Kişiler
• Zehra, Hasan Bey, köyün muhtarı ve arıcısı ile örnek haber kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

65. Görsel kaynakları

• Rize’de yamaçlardaki çay bahçeleri
• Wikimol · CC BY-SA 2.5 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5) · Wikimedia Commons: Rize Tea Plantation 2005-jk.jpg
• Belek’te (Antalya) bir pamuk tarlası
• Gerhard Pils · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Cotton field Turkey.jpg
• Van Gölü’nde Tatvan ile Van arasında çalışan tren feribotu
• Glatz · Kamu malı · Wikimedia Commons: Fähre Vansee.jpg
• Düzce’de bir orman deposunda tomruk yüklü kamyon
• sonmez81 · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Orman işletme deposu - panoramio.jpg
• Sivas’ın Ulaş ilçesinde bir krom maden ocağı
• Hüseyin Aydemir · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Zerik gölü krom maden ocağı - panoramio.jpg
• Harran Ovası’nda GAP ana sulama kanalı (Şanlıurfa)
• Volker Höhfeld · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Urfa-Harran Ovası 08 04 2004 Harran-Hauptkanal.jpg
• Atatürk Barajı ve hidroelektrik santrali, Fırat Nehri
• Alen Ištoković · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Ataturk dam - panoramio.jpg
• Köyceğiz Gölü yakınında sığla ormanı (Muğla)
• Maria Jonker · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Kavakarasi.jpg
• Emet’te (Kütahya) açık bor ocağı
• Ahmet KAYNARPUNAR · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: ETİ-BOR ESPEY SAHASI - panoramio.jpg
• Küre Dağları Millî Parkı’nda Horma Kanyonu (Kastamonu)
• 37BK · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Küre Dağları Milli Parkı (Horma Kanyonu - 1) (2024-06-20).jpg