6. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Dijital Vatandaşlık

1. Haklarımız Cebimizde, Sorumluluğumuz Elimizde

• Haklarımız Cebimizde,
• Sorumluluğumuz Elimizde
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Hastane randevusundan e-Okul’a, kişisel verilerden siber zorbalığa: Dijitalleşme haklarımızı nasıl etkiliyor?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.6.4.3 (2026-2027 yıllık planında 24–26. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) etkileri tanımlama (Bölüm 1), b) soru sorma (Giriş ve Bölüm 2), c) bilgi toplama (Bölüm 2–3), d) bilgileri güncellik ve bilimsellik açısından değerlendirme (Bölüm 4), e) çıkarım yapma (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: Türkiye’de deniz kıyısında akıllı telefonunu kullanan bir kişi (2020). “Bu kişi telefonuyla hangi haklarını kullanıyor olabilir?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Ailemizin büyükleri bir belge için saatlerce sıra beklerdi. Bugün aynı işi nasıl yapıyoruz?
• Dijital dünya haklarımızı güçlendiriyor mu, yoksa onları tehlikeye mi atıyor?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Dijital vatandaş kimdir?
• Ne?
• Kişisel veri ne demektir?
• Nerede?
• Devlet hizmetlerine nereden ulaşırız?
• Ne zaman?
• Ekrana ne zaman ara vermeliyiz?
• Nasıl?
• Siber zorbalıktan nasıl korunuruz?
• Neden?
• Her bağlantıya neden tıklamamalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. İkinci soru, Bölüm 4’teki münazaranın da sorusudur; tahminleri saklayın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın (süreç bileşeni b). Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Dijitalleşen haklar
• Dünden bugüne, haklar ve dijital vatandaşlık
• Dijital kamu hizmetleri
• e-Devlet, e-Nabız, MHRS, e-Okul, EBA, CİMER
• Dijital dünyanın riskleri
• Kişisel veri, mahremiyet, siber zorbalık, bağımlılık
• Tartışalım, değerlendirelim
• Güncellik, bilimsellik, münazara, çıkarım
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Dijitalleşen haklar

• Teknoloji geliştikçe haklarımızı kullanma biçimimiz nasıl değişti? Dijital vatandaş kimdir?
• Dijitalleşme
• Dün ve bugün
• Dijital devletin kısa tarihi
• Haklar ekranda
• Dijital vatandaşlık
• Etkin vatandaş

Öğretmene not: Fotoğraf: Kastamonu Hükûmet Konağı. Hükûmet konaklarında valilik ya da kaymakamlıkla birlikte birçok kamu dairesi bulunur. Sorun: Dijitalleşmeden önce bir belge ya da başvuru için insanlar nereye giderdi? Bugün aynı işlerin birçoğu ekrandan yapılabiliyor.

5. Dijitalleşme nedir?

• Telefon, tablet ve bilgisayar artık günlük hayatımızın bir parçası.
• Ders çalışmaktan alışverişe, sağlıktan haberleşmeye birçok işimizi genel ağ üzerinden yapıyoruz.
• Kâğıt işler de dijitalleşti: e-karne, e-reçete, e-imza…
• İşler hızlanıyor; kuyruklar kısalıyor, kâğıt kullanımı azalıyor.
• Dijitalleşme
• Bilgilerin, belgelerin ve hizmetlerin bilgisayar ve genel ağ ortamına taşınması.
• Dün sabahtan akşama kadar hangi dijital araçları, ne için kullandın?
• Örnek: Ailemle telefonla konuştum, EBA’dan ders videosu izledim, haritadan yol tarifi aldım.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrenciler dijitalleşmeyi kendi günlük hayatlarından örneklerle tanımlasın. “e-” öneki “elektronik” sözcüğünden gelir: e-karne elektronik karne, e-reçete elektronik reçete demektir. Genel ağ, internetin Türkçe karşılığıdır.

6. Dün kuyruk, bugün ekran

• Ailemizin büyükleri gençken bir işi halletmek için ne yapardı? Bugün aynı iş nasıl yapılıyor?
• Dijitalleşmeden önce
• Bir belge için kurum kurum dolaşmak
• Uzaktaki akrabadan mektupla günler sonra haber almak
• Her başvuru için dilekçeyi elden vermek
• Bugün
• Belgeyi e-Devlet’ten dakikalar içinde almak
• Uzaktaki akrabayla görüntülü konuşmak
• Dilek ve şikâyeti CİMER’e evden iletmek
• Bir aile büyüğüne sor: Gençken bir belge almak ya da fatura ödemek ne kadar sürerdi?

Öğretmene not: Program, teknolojinin insan hayatına etkisini anlatan örnek olay ve hikâyelerin incelenmesini önerir. Öğrencilerden evde bir aile büyüğüyle kısa bir söyleşi yapmalarını isteyin: “Gençliğinizde bir belge almak, hastaneden randevu almak, uzaktaki biriyle haberleşmek nasıl olurdu?” Cevapları bir sonraki derste paylaşın. e-Devlet ve CİMER Bölüm 2’de ayrıntılı işlenecek.

7. Dünün dilekçesi: Arzuhâlci

• Dün ve bugün
• Osman Hamdi Bey, “Arzuhâlci” (1910), Sakıp Sabancı Müzesi
• Gölgelikte oturan adam bir arzuhâlcidir: Ücret alıp başkaları adına dilekçe ve mektup yazar.
• Dilekçe yazmayı bilmeyenler, devlete iletecekleri istek ve şikâyetleri ona yazdırırdı.
• Bugün dilekçemizi kendimiz yazıp CİMER gibi dijital kanallarla gönderebiliyoruz.
• Dilekçesini başkasına yazdırmak zorunda kalan biri hangi zorluklarla karşılaşırdı?
• Ücret öder, sıra beklerdi. Derdini tam anlatamayabilir, yazılanı okuyup kontrol edemeyebilirdi.

Öğretmene not: Tablo, Osman Hamdi Bey’in 1910 tarihli “Arzuhâlci” adlı eseridir; bugün Sakıp Sabancı Müzesinde bulunur. Arzuhâl “dilekçe” demektir; arzuhâlci de ücret karşılığında başkaları adına dilekçe, mektup gibi yazılar yazan kişidir. Okuma yazma bilmeyenler ya da resmî yazışma dilini bilmeyenler isteklerini arzuhâlcilere yazdırırdı. Cumhuriyet döneminde de uzun yıllar adliye ve devlet dairelerinin önünde daktiloyla dilekçe yazan arzuhâlciler görülürdü. Karşılaştırın: Bugün dilekçe hakkımızı kullanmak için bir aracıya para ödememiz gerekmiyor. Yine de dijital araçları kullanamayan aile büyüklerimiz bir yakınının desteğine ihtiyaç duyabiliyor (Bölüm 2’deki örnek olay).

8. Dijital devletin kısa tarihi

• Kronoloji
• Dijital devlet
• 2008’den bugüne
• Kamu hizmetleri adım adım ekrana taşındı
• Kamu hizmetlerini tek adreste toplayan e-Devlet Kapısı açıldı.
• Adresi: turkiye.gov.tr
• Sağlık kayıtlarını ekrana taşıyan e-Nabız kullanıma sunuldu.
• Sağlık Bakanlığının sistemi
• Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) hizmete girdi.
• Dilek, öneri ve şikâyetler için
• Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kabul edildi.
• 6698 sayılı kanun
• Salgında okullar kapanınca dersler EBA ve televizyondan sürdü.
• Uzaktan eğitim dönemi
• e-Devlet
• Devletin sunduğu hizmetlerin elektronik ortamda, tek bir adresten verilmesi.

Öğretmene not: Adresi turkiye.gov.tr olan e-Devlet Kapısı Aralık 2008’de hizmete açıldı. Sağlık Bakanlığının kişisel sağlık kaydı sistemi e-Nabız 2015’te kullanıma sunuldu; ders kitabındaki habere göre sistemde 2015 ve sonrasına ait tahlil ve kayıtlar yer alır. CİMER 2015’te hizmete girdi; 2018’de yeni hükûmet sistemine geçilip Başbakanlık kaldırılınca Başbakanlık İletişim Merkezi (BİMER) de CİMER ile birleştirildi. 6698 sayılı Kanun 24 Mart 2016’da kabul edildi, 7 Nisan 2016’da Resmî Gazete’de yayımlandı. Öğrencilere sorun: Bu adımların her biri hangi hakkımızı kullanmayı kolaylaştırdı?

9. Haklarımız ekrana taşınıyor

• Eğitim hakkı
• Ders videolarını EBA’dan izlemek, notlara e-Okul’dan bakmak
• Sağlık hakkı
• Hastaneden randevu almak, tahlil sonucuna evden bakmak
• Çalışma hakkı
• Evden çalışmak, iş ilanlarına genel ağdan başvurmak
• Dilekçe hakkı
• Dilek ve şikâyetleri kamu kurumlarına çevrim içi iletmek
• Bilgi edinme hakkı
• Kamu kurumlarından merak edilen bilgiyi genel ağdan istemek
• Haberleşme hürriyeti
• Uzaktaki yakınlarla yazışmak, görüntülü konuşmak

Öğretmene not: Kartları açarken sorun: “Hasta olduğun için okula gidemediğin bir günde dersleri nasıl takip edebilirsin?” (EBA’daki ders videoları ve e-kitaplar, öğretmenin verdiği ödevler.) Hakların dayanağı Anayasa’dır: haberleşme hürriyeti (22. madde), eğitim ve öğrenim hakkı (42. madde), çalışma hakkı (49. madde), dilekçe ve bilgi edinme hakkı (74. madde); sağlık hizmetleri 56. maddede düzenlenir. Önceki konuda (SB.6.4.2) incelenen temel haklarla bağlantı kurun: Dijitalleşme var olan hakları kullanmayı kolaylaştırır; kişisel verilerin korunması gibi yeni güvenceleri de gündeme getirir.

10. Hangi hizmet, hangi hak?

• Etkinlik · Eşleştirelim
• Bu örneklerde hangi vatandaşlık hakkı kullanılıyor? Önce tahmin et, sonra kontrol edelim.
• Anneannem, göz doktoru randevusunu telefonundan aldı.
• Sağlık hakkı
• Ablam, üniversitedeki dersine evden canlı bağlandı.
• Eğitim hakkı
• Babam, şirketinin bilgisayar sistemine bağlanıp evden çalıştı.
• Çalışma hakkı
• Komşumuz, kaldırımdaki çukuru belediyeye çevrim içi bildirdi.
• Dilekçe hakkı

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini isteyin. Program, e-Devlet, e-Nabız, e-Okul ve EBA gibi uygulamaların sunduğu hizmetlerin haklarla ilişkilendirilmesini önerir. Ek soru: “Bir öğrencinin EBA’dan e-kitap okuması hangi hakla ilgilidir?” (Eğitim hakkı)

11. Dijital vatandaşlık nedir?

• Teknoloji geliştikçe vatandaşlığa yeni bir boyut eklendi: dijital vatandaşlık.
• Dijital vatandaş, topluma ekran başından da katılır: Bilgi alır, başvuru yapar, görüş bildirir.
• Dijital ortamın da kuralları vardır; dijital vatandaş bu kurallara uyar.
• Kendi haklarını korurken başkalarının haklarına da saygı gösterir.
• Dijital vatandaşlık
• Teknolojiyi bilinçli, güvenli ve kurallara uygun kullanarak topluma dijital ortamda da katılmak.
• Ekran başındayken de vatandaş mıyız? Neden?
• Evet. Dijital ortamda da haklarımız ve sorumluluklarımız vardır; yaptıklarımız başkalarını etkiler.

Öğretmene not: Ders kitabında dijital vatandaşlığın farklı tanımlarına yer verilir: Biri topluma çevrim içi katılabilmeyi, öbürü dijital ortamı kurallarına uygun ve güvenilir biçimde kullanmayı öne çıkarır. İki tanımı karşılaştırın: Biri katılımı, öbürü sorumluluğu vurgular. Dijital vatandaşlık 4. öğrenme alanının anahtar kavramlarından biridir.

12. Dijital vatandaşın özellikleri

• Güvenli
• Şifresini kimseyle paylaşmaz, kişisel bilgilerini korur.
• Saygılı
• Kırıcı yorum yazmaz; başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşmaz.
• Sorgulayıcı
• Bir bilgiyi paylaşmadan önce kaynağını ve tarihini kontrol eder.
• Kurallara uyan
• Yasalara uyar; başkasının emeğini kendi eseri gibi göstermez.
• Dengeli
• Ekran süresini sınırlar; uykuya, oyuna ve ailesine zaman ayırır.
• Katılımcı
• Dijital hizmetlerle haklarını kullanır, sorunların çözümüne katkıda bulunur.

Öğretmene not: Kartları açarken her biri için öğrencilerden bir örnek davranış isteyin. Sonra sorun: “Bu özelliklerden hangisi sende güçlü? Hangisini geliştirmek istersin?” “Kurallara uyan” kartında telif hakkına değinin: Başkasının yazısını, resmini ya da videosunu kaynak göstermeden kendi eseri gibi paylaşmak doğru değildir. Bu altı özellik Bölüm 3’te riskler, Bölüm 4’te sınıf sözleşmesiyle yeniden karşımıza çıkacak.

13. Etkin dijital vatandaş kim?

• Etkinlik · Değerlendirelim
• Dört kişinin davranışını okuyun. Hangileri dijital imkânları etkin ve sorumlu bir vatandaş gibi kullanıyor?
• Selim: Parktaki kırık salıncağın fotoğrafını çekip belediyenin başvuru sayfasından bildirdi.
• Nurten Hanım: Su kesintisi haberini kaynağı belirsiz bir mesajda gördü, kontrol etmeden herkese yolladı.
• Murat Bey: Vergi borcunu e-Devlet’ten öğrenip son günü beklemeden ödedi.
• Ela: Okulun önündeki silinmiş yaya geçidini fark etti ama “Başkası söyler.” deyip sustu.
• Etkin vatandaş
• Haklarını bilen ve kullanan, sorumluluklarını yerine getiren, toplumun sorunlarına duyarlı vatandaş.
• Kimler etkin, kimler değil? Nedenleriyle söyleyin.
• Etkin: Selim ve Murat Bey. Nurten Hanım bilgiyi doğrulamadan yaydı; Ela sorunu bildirmedi.

Öğretmene not: Öğrencilerden Ela’nın yerinde olsalar sorunu nasıl ve nereye bildireceklerini söylemelerini isteyin (okul yönetimi, belediye, CİMER). Murat Bey örneği, vergi ödemenin de bir vatandaşlık sorumluluğu olduğunu hatırlatır. Nurten Hanım örneği, Bölüm 4’teki bilgiyi doğrulama konusuna hazırlık yapar.

14. Dijital kamu hizmetleri

• Devletin hangi hizmetlerine ekran başından ulaşabiliriz? Bu hizmetler hangi haklarımızı kolaylaştırır?
• e-Devlet Kapısı
• e-Nabız ve MHRS
• e-Okul ve EBA
• CİMER
• Örnek olay ve 5N1K
• Haber avı

Öğretmene not: Fotoğraf: Ankara Etlik Şehir Hastanesi (2023). Bu tür kamu hastanelerinden randevu bugün MHRS ile alınabiliyor; tahlil sonuçları da e-Nabız’dan görülebiliyor. Sorun: Hastaneye gitmeden hangi işlerimizi ekrandan yapabiliriz? Başka hangi kamu hizmetleri ekrana taşındı?

15. Tek kapı, birçok hizmet: e-Devlet

• Kamu kurumlarının hizmetleri genel ağda, e-Devlet Kapısı’nda tek bir adreste toplanır: turkiye.gov.tr
• milyon+
• kullanıcı (1 Ağustos 2024 itibarıyla)
• 7/24
• Günün her saatinde ulaşılabilir
• Birçok kurumun hizmeti tek yerde
• Giriş şifresi PTT şubelerinden kimlikle alınır.

Öğretmene not: Kullanıcı sayısı ders kitabındaki habere dayanır. Habere göre e-Devlet Kapısı’nın kullanıcı sayısı 1 Ağustos 2024 itibarıyla 66 milyonu geçmişti. Bu sayı bugün daha yüksek olabilir; Bölüm 4’te bu bilginin güncelliğini sorgulayacağız. Giriş için e-Devlet şifresinin yanı sıra elektronik imza, mobil imza, çipli T.C. kimlik kartı ya da internet bankacılığı da kullanılabilir. Kitaptaki habere göre 2024’ün ilk yedi ayında en çok Sosyal Güvenlik Kurumu ve Gelir İdaresi Başkanlığı hizmetleriyle “Çalışma Hayatım” bütünleşik hizmeti kullanıldı.

16. Hangi işler e-Devlet’ten yapılır?

• Belge almak
• Öğrenci belgesi, nüfus kayıt örneği, adres belgesi
• Sağlık
• Hastane randevusu almak, sağlık kayıtlarına ulaşmak
• Tapu
• Ev, arsa, tarla gibi taşınmazların bilgilerini görmek
• Çalışma hayatı
• Sigorta kayıtlarını görmek, iş ilanlarına bakmak
• Vergi
• Vergi borcunu öğrenmek ve çevrim içi ödemek
• Seçimler
• Seçmen bilgisini ve oy verilecek yeri öğrenmek

Öğretmene not: Tartışma sorusu: “Bir arkadaşın e-Devlet şifreni isterse ne yaparsın? Paylaşsan neler olabilir?” (Senin adına işlem yapabilir, kişisel bilgilerini görebilir; şifre yalnız sahibine aittir.) Program, e-Devlet gibi uygulamaların sunduğu hizmetlerin haklarla ilişkilendirilmesini önerir. Kartları açtıkça sorun: Bu hizmet hangi hakkımızla ilgili? (Sağlık: sağlık hakkı; tapu: mülkiyet hakkı; çalışma hayatı: çalışma ve sosyal güvenlik hakkı; seçimler: seçme hakkı.) Vergi ödemek ise bir vatandaşlık ödevidir. Girişte kimliğin doğrulanmasının nedenini de tartışın: Böylece kimse başkasının adına işlem yapamaz.

17. Sağlık hakkı ekranda: e-Nabız ve MHRS

• e-Nabız
• Tahlil sonuçları, reçeteler ve raporlar tek yerde durur.
• Kişi, kayıtlarını doktoruyla ya da yakınlarıyla izin vererek paylaşabilir.
• MHRS
• Merkezi Hekim Randevu Sistemi: Hastaneye gitmeden randevu alınır.
• Mobil uygulamadan, genel ağdan ya da telefonla ulaşılabilir.
• Sağlık hakkı
• Herkesin sağlık hizmetlerinden yararlanabilmesi ve hayatını sağlıklı biçimde sürdürebilmesi.
• Sağlık bilgilerimiz e-Nabız’da neden herkese açık değildir?
• Sağlık bilgileri çok özel kişisel verilerdir; başkalarının eline geçerse kişi zarar görebilir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre e-Nabız’da 2015 ve sonrasına ait tahlil sonuçları, radyoloji görüntüleri, reçeteler, raporlar, teşhis ve muayene kayıtları yer alır; kişi izin verirse hekimi ya da yakınları da bu kayıtları görebilir. MHRS’ye mobil uygulamadan, genel ağ adresinden, e-Devlet’ten ya da ALO 182 hattından ulaşılır.

18. Eğitim hakkı ekranda: e-Okul ve EBA

• Eğitim hakkımızı kullanırken iki dijital yardımcımız var: Biri bilgi verir, öbürü öğretir.
• e-Okul
• Not, devamsızlık, e-karne ve ders programı burada. Veliler okula gitmeden takip eder.
• EBA
• Eğitim Bilişim Ağı: ders videoları, e-kitaplar, etkileşimli içerikler ve soru havuzları burada.
• Uzaktan eğitim
• 2020’de salgın döneminde okullar kapanınca öğrenciler derslere EBA’dan ve televizyondan katıldı.
• Uzaktan eğitimde genel ağa ya da bilgisayara ulaşamayan öğrenciler ne gibi zorluklar yaşamış olabilir?
• Derslere katılamamış, ödevlerini yapamamış olabilirler. Dijital imkânlara herkesin ulaşabilmesi önemlidir.

Öğretmene not: Millî Eğitim Bakanlığının e-Okul sistemi öğrenci bilgilerini tutar; veliler Veli Bilgilendirme Sistemi ve mobil uygulamadan ücretsiz yararlanır. EBA’daki içeriklere de ücretsiz ulaşılır. 2020’deki uzaktan eğitim döneminde dersler EBA’nın yanı sıra TRT EBA TV kanallarından da yayımlandı. Ayrımı vurgulayın: e-Okul bilgi ve takip sistemi, EBA ise içerik platformudur. Son soru, Bölüm 4’te tartışılacak erişim eşitsizliğine hazırlık yapar.

19. CİMER: Sesimizi devlete ulaştıralım

• CİMER, Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezinin kısa adıdır.
• Vatandaşlar kamu hizmetleriyle ilgili dilek, öneri ve şikâyetlerini buradan iletir.
• Kamu kurumlarından bilgi isteyebiliriz; başvuru, ilgili kuruma ulaştırılır.
• Başvuru telefondan ya da bilgisayardan yapılır; başvuranın kimliği doğrulanır.
• Dilekçe hakkı
• Vatandaşların kendileriyle ya da toplumla ilgili dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara yazıyla iletebilmesi.
• Okulunun önündeki yaya geçidinin çizgileri silinmiş. CİMER’e nasıl bir başvuru yazarsın?
• Sorunu, yerini ve fark ettiğim tarihi açıkça yazarım, fotoğraf eklerim. Saygılı bir dille çözüm isterim.

Öğretmene not: CİMER 2015’te hizmete girdi; 2018’de Başbakanlık İletişim Merkezi (BİMER) de CİMER ile birleştirildi. CİMER’in amacı, Anayasa’nın 74. maddesinin güvence altına aldığı dilekçe ve bilgi edinme haklarını kolaylaştırmaktır. Ders kitabındaki kaynağa göre başvuranın kimliği; adı soyadı, T.C. kimlik numarası, kimlik kartının seri numarası ve cep telefonuna gelen kodla doğrulanır. Önceki konudaki dilekçe yazma etkinliğiyle bağlantı kurun: İyi bir başvuru açık, kanıtlı ve saygılıdır.

20. Örnek olay: Dedemin randevusu

• Etkinlik · Örnek olay
• Dedem köyde yaşıyor. Gözleri bulanık görmeye başlamıştı. Randevu için şehirdeki hastaneye gidip gelmekten yorulmuştu. Ona telefondan randevu almayı öğrettim.
• Ömer
• 6. sınıf öğrencisi
• Sonra neler oldu?
• Dede, e-Devlet şifresini PTT’den aldı; Ömer’in babası ona eşlik etti.
• Ömer, dedesine MHRS’den randevu almayı adım adım gösterdi.
• Dede en uygun günü seçti; hastaneye yalnızca muayene için gitti.
• Sonuçlara e-Nabız’dan evden birlikte baktılar.
• Dijital hizmetler dedenin hangi hakkını kullanmasını kolaylaştırdı? Ömer’in bu olaydaki rolü neydi?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Sağlık hakkı. Ömer, dijital imkânları bilen bir dijital vatandaş olarak aile büyüğüne destek oldu; dede zamandan ve yol masrafından tasarruf etti. Dijital hizmetleri kullanmakta zorlanan yaşlılara yardım etmek de bir sorumluluktur. Örnek olay kurgusaldır; sonraki slaytta 5N1K sorularıyla incelenecek.

21. Örnek olayı 5N1K ile inceleyelim

• Etkinlik · 5N1K
• Kim?
• Olayda kimler var? Dijital hizmetleri kim, kime öğretti?
• Ne?
• Dede hangi sorunu yaşıyordu? Hangi hizmetler kullanıldı?
• Nerede?
• Randevu nereden alındı? Sonuçlara nereden bakıldı?
• Ne zaman?
• Dijital hizmetler hangi adımlarda zaman kazandırdı?
• Nasıl?
• Dede bu hizmetleri kullanmayı nasıl öğrendi?
• Neden?
• Ömer dedesine neden yardım etmek istedi?

Öğretmene not: Sıra sizde: Öğrenciler ailelerinden bir dijital hizmet örneği bulup 5N1K soruları hazırlasın ve arkadaşlarına sorsun. Program, teknolojinin insan hayatına etkisiyle ilgili örnek olayların 5N1K sorularıyla incelenmesini ve öğrencilerin bu incelemelerden yola çıkarak soru sormasını önerir (süreç bileşeni b). Sınıfı ikiye bölün: Bir grup soruları sorsun, öbürü cevaplasın; sonra rolleri değiştirin.

22. Köydeki dedeye bağlantı nasıl ulaşır?

• Dijital hizmetlere erişim
• Cep telefonu baz istasyonları, Feke (Adana), 2016
• Tepedeki kuleler baz istasyonudur: Cep telefonlarına sinyal ve genel ağ bağlantısı sağlar.
• Bağlantı köylere ulaşınca e-Devlet, MHRS ve EBA gibi hizmetler kırsalda da kullanılabilir.
• Bağlantı zayıfsa dijital hizmetlerden yararlanmak zorlaşır; bu da bir eşitsizliktir.
• Ömer’in dedesinin randevuyu telefondan alabilmesi için neler gerekiyordu?
• Genel ağ bağlantısı, akıllı telefon, e-Devlet şifresi ve telefonu kullanmayı bilmek. Ömer bu sonuncusunda yardım etti.

Öğretmene not: Fotoğraf, Adana’nın Feke ilçesinde dağlık bir alandaki cep telefonu baz istasyonlarını gösterir (2016). Baz istasyonları ve kablolar dijital hizmetlerin altyapısını oluşturur. Bağlantının olmadığı ya da zayıf olduğu yerlerde dijital kamu hizmetlerine ulaşmak zorlaşır; bu konu Bölüm 4’teki terazide olumsuz etkiler arasında yeniden ele alınacak.

23. Haber avı: Dijital hizmetler gündemde

• Etkinlik · Bilgi toplama
• Gruplara ayrılın. Her grup bir dijital hizmet seçsin ve onunla ilgili bir haber bulsun.
• Hizmetinizi seçin: e-Devlet, e-Nabız, e-Okul, EBA ya da CİMER.
• Güvenilir bir kaynak kullanın: resmî kurum sitesi ya da tanınmış bir haber kaynağı.
• Haberin tarihini ve kaynağını not edin.
• Bu hizmet hangi hakkımızı kolaylaştırıyor? Yazın.
• Bulduklarınızı grup sözcünüz sınıfa sunsun.
• Medya
• Gazete, radyo, televizyon ve genel ağ gibi bilgiyi geniş kitlelere ulaştıran araçların bütünü.
• Haberin tarihini not etmek neden önemli?
• Bilgi zamanla değişebilir. Tarih, haberin güncel olup olmadığını anlamamızı sağlar.

Öğretmene not: Program, e-Devlet, e-Nabız, e-Okul ve EBA’nın sunduğu hizmetlerle ilgili haberlerin dijital kaynaklardan incelenip haklarla ilişkilendirilmesini önerir (süreç bileşeni c). Öğrencilerin genel ağı ailelerinin ya da öğretmenin gözetiminde kullanmasını sağlayın. Medya, 4. öğrenme alanının anahtar kavramlarındandır.

24. Dijitalleşmenin olumlu etkileri

• Zaman kazandırır
• Günler süren işler dakikalar içinde biter; sıra beklenmez.
• Masrafı azaltır
• Kurumlara gidip gelmek için yol parası harcanmaz.
• Her yerden ulaşılır
• Köyde de şehirde de, gece de gündüz de hizmet alınabilir.
• Sesimizi duyurur
• Dilek ve şikâyetler kamu kurumlarına kolayca ulaşır.
• Çevreyi korur
• Daha az kâğıt harcanır, araçla gidip gelmek azalır.
• Bilgiye açar
• Ders içerikleri ve kamu bilgileri herkese açılır.

Öğretmene not: Sorun: “Bu etkilerden hangisi senin ailen için en önemli? Neden?” Süreç bileşeni c: Öğrenciler haber avında buldukları haberleri bu kartlarla eşleştirsin. Bu liste, Bölüm 4’teki münazarada olumlu etkileri savunan grubun kanıt listesine dönüşecek.

25. Dijital dünyanın riskleri

• Dijitalleşme hayatı kolaylaştırırken hangi yeni sorunları getirdi? Kendimizi nasıl koruruz?
• Kişisel veri
• Verilerimiz ve hukuk
• Dijital mahremiyet
• Dijital ayak izi
• Siber zorbalık
• Teknoloji bağımlılığı

Öğretmene not: Fotoğraf: bir veri merkezindeki sunucu dolapları (2012). Genel ağdaki hizmetlerin bilgileri, kişisel verilerimiz de dâhil, bu tür merkezlerdeki sunucularda saklanır. Sorun: Bu bilgiler neden çok iyi korunmalı?

26. Kişisel veri nedir?

• Kişisel veri, bir kişiyi tanımlayan ya da onun kim olduğunu ortaya çıkarabilen her türlü bilgidir.
• Kimlik: ad, soyad, T.C. kimlik numarası, doğum tarihi
• İletişim: ev adresi, telefon numarası, e-posta adresi
• Görüntü ve ses: fotoğraf, video, ses kaydı
• Konum: o an nerede olduğumuz, sık gittiğimiz yerler
• Sağlık ve okul: tahliller, reçeteler, notlar, devamsızlık
• Veri güvenliği
• Kişisel verilerin çalınmaya, kaybolmaya ve izinsiz kullanılmaya karşı korunması.
• Bir oyun uygulaması rehberine, konumuna ve fotoğraflarına erişmek istiyor. Ne yaparsın?
• Oyunun bunlara gerçekten ihtiyacı var mı diye düşünürüm. Gereksiz izinleri vermem, ailemle konuşurum.

Öğretmene not: Ders kitabı, kişisel verilerle ilgili en büyük tehlikenin gizliliğin korunamaması olduğunu belirtir: Yetkisiz biri verilerimize ulaşıp onları kanuna aykırı şekilde yayabilir. Sağlık bilgileri gibi bazı veriler daha da hassastır; kanun bu verilere ayrıca koruma getirir.

27. Verilerimizi hukuk korur

• Anayasamız herkese, kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkı tanır (20. madde).
• 2016’da 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kabul edildi.
• Kanunun uygulanmasını Kişisel Verileri Koruma Kurumu izler, şikâyetleri inceler.
• Kurum ve şirketler verilerimizi iznimizle ya da kanunun saydığı durumlarda kullanabilir.
• Hukuk
• Toplum hayatını düzenleyen, uyulmadığında devletin yaptırım uyguladığı kurallar bütünü.
• Bir mağaza, telefon numaranı izin almadan bir reklam şirketine verirse ne yapılabilir?
• Bu, verinin hukuka aykırı paylaşılmasıdır. Kişi önce mağazaya başvurur, sonuç alamazsa Kişisel Verileri Koruma Kurumuna şikâyette bulunabilir.

Öğretmene not: Anayasa’nın 20. maddesi (özel hayatın gizliliği), 2010’da yapılan değişiklikle kişisel verilerin korunmasını isteme hakkını da kapsar hâle geldi. 6698 sayılı Kanun 7 Nisan 2016’da Resmî Gazete’de yayımlandı; kısaca KVKK diye anılır. Kanuna göre kişisel veriler kişinin açık rızasıyla ya da kanunda sayılan durumlarda (ör. bir kanunun açıkça öngörmesi, bir sözleşmenin yerine getirilmesi) işlenebilir. Hukuk, 4. öğrenme alanının anahtar kavramlarındandır: Dijital ortamdaki haklarımız da hukukun güvencesindedir. Şikâyetler, Kurumun karar organı olan Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından incelenir.

28. Örnek olay: Herkese açık hesap

• Etkinlik · Örnek olay
• Yeni hesabımı herkese açık yaptım. Okul formamla çekilmiş fotoğraflarımı ve sokağımızdan videolar paylaştım. Bir gün hiç tanımadığım biri ‘Okul çıkışı görüşelim mi?’ diye yazdı.
• Ece
• 6. sınıf öğrencisi
• Ece ne yaptı?
• Mesaja cevap vermedi; hemen annesine ve öğretmenine anlattı.
• Mesajı gönderen hesabı engelleyip uygulamaya bildirdi.
• Hesabını gizli yaptı; yalnız tanıdıklarına izin verdi.
• Okulunu ve sokağını gösteren paylaşımları kaldırdı.
• Ece’nin ilk paylaşımları neden riskliydi? Sonra yaptıklarından hangisi en önemlisiydi?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Okul forması ve sokak görüntüleri, Ece’nin okulunu ve evinin yerini tanımadığı kişilere gösterdi; hesabın herkese açık olması bu bilgileri herkesin görmesine yol açtı. En önemli adım, durumu hemen bir yetişkine anlatmasıdır. Program, sosyal medyada kişisel bilgi, belge ve fotoğrafların görülebilirliğinin sınırlandırılmasının önemini örnek olaylarla açıklamayı önerir. Örnek olay kurgusaldır.

29. Dijital mahremiyet: Kim neyi görsün?

• Herkese açık hesap
• Paylaşımları tanımadığımız kişiler de görür.
• Fotoğraflar kopyalanıp başka yerlerde kullanılabilir.
• Okul ve adres bilgisi kötü niyetlilerin eline geçebilir.
• Gizli hesap
• Paylaşımları yalnız onay verdiğimiz kişiler görür.
• Kimin takip edeceğine biz karar veririz.
• Yine de her paylaşımdan önce düşünürüz.
• Dijital mahremiyet
• Kişinin dijital ortamdaki özel bilgilerini koruması ve bunları kimin göreceğine kendisinin karar vermesi.
• Bir fotoğrafı paylaşmadan önce kendine hangi soruları sorarsın?
• Evimin, okulumun yeri belli oluyor mu? Başkasının yüzü var mı, izni alındı mı? Yıllar sonra da paylaştığıma sevinir miyim?

Öğretmene not: Ders kitabındaki söyleşide de profil bilgileri, fotoğraf ve videoların yalnız güvenilen kişilerle paylaşılması önerilir. Başkalarının mahremiyetine saygıyı da vurgulayın: Arkadaşımızın fotoğrafını ya da mesajını izinsiz paylaşmak onun mahremiyetini çiğner. Gizlilik ayarlarını ailece kontrol etmeyi önerin.

30. Dijital ayak izi

• Kumsalda ayak izleri (Nea Peramos, Yunanistan)
• Paylaşımlarımız, yorumlarımız, beğenilerimiz ve aramalarımız genel ağda iz bırakır.
• Kumdaki izi dalga siler; dijital izi silmek ise zordur, çünkü paylaşılan şey kopyalanabilir.
• Genel ağda yaptığımız her şeyin geride bıraktığı ve başkalarınca görülebilen izler.
• Bir paylaşımı silersek dijital izi de tamamen silinir mi?
• Çoğu zaman hayır. Birileri onu kopyalamış ya da ekran görüntüsünü almış olabilir.

Öğretmene not: Fotoğraftaki ayak izleri dalgalar gelince silinecek; dijital ayak izi ise kolay kolay silinmez. Özenli bir dijital ayak izi ileride bizi olumlu tanıtır. Dijital ayak izi, bilerek paylaştıklarımızdan (fotoğraf, yorum) ve fark etmeden bıraktığımız izlerden (konum, arama geçmişi) oluşur. Öğrencilere sorun: Yıllar sonra bir okul ya da iş yeri senin adını genel ağda arasa ne görmesini istersin?

31. Şüphelendiğinde tıklama, önce sor!

• Dijital araçları güvenli kullanalım
• Güçlü şifre
• Harf, rakam ve işaretli bir şifre seç; kimseyle paylaşma.
• Yabancı iletiler
• Göndereni tanımadığın iletilerdeki dosyaları açma.
• Şüpheli bağlantılar
• “Hediye kazandın!” diyen bağlantılara tıklama.
• Konum
• Konum paylaşımını kapalı tut; yalnız gerektiğinde aç.
• Doğrulama kodu
• Telefonuna gelen kodu kimseye söyleme; kod isteyene güvenme.
• Yetişkine danış
• Emin olmadığın her durumda ailene ya da öğretmenine sor.

Öğretmene not: Doğrulama kodu kartında vurgulayın: Bankalar ve resmî kurumlar telefonla ya da mesajla kod istemez; kod isteyen kişi büyük olasılıkla dolandırıcıdır. Ders kitabındaki söyleşide de tanınmayan kişilerden gelen e-postaların açılmaması ve güvenli olduğundan emin olunmayan bağlantılara tıklanmaması önerilir. Öğrenme alanı değerlendirmesinde dolandırıcılık girişimlerine de dikkat çekilir: Dolandırıcılar kendini banka ya da devlet görevlisi gibi tanıtıp kod ya da şifre isteyebilir.

32. Siber zorbalık nedir?

• Zorbalık, kendini güçlü gören birinin bir başkasına bile bile ve tekrar tekrar zarar vermesidir.
• Siber zorbalıkta bu zarar dijital araçlarla verilir: hakaret, alay, tehdit, rahatsız etme…
• Birini mesaj grubundan ya da oyundan bile bile ve sürekli dışlamak da siber zorbalıktır.
• Sosyal medyada, oyunlarda, forumlarda, e-postada, her yerde görülebilir.
• Siber zorbalık
• Dijital araçlarla birini bilerek ve tekrar tekrar aşağılamak, dışlamak ya da tehdit etmek.
• Bir şaka ne zaman zorbalığa dönüşür?
• Karşımızdaki üzülüyorsa, şaka sürekli tekrarlanıyorsa ve onu küçük düşürmek için yapılıyorsa artık şaka değil, zorbalıktır.

Öğretmene not: Ders kitabı, siber zorbalığın görülebildiği yerlere sosyal medyayı, oyunları, forumları, e-postayı ve genel ağ sitelerini örnek verir. Öğrencilerin kendi yaşadıklarını anlatmaya zorlanmamasına, sınıftan kimsenin adının geçmemesine dikkat edin. Hakaret ve tehdit, dijital ortamda yapıldığında da suçtur.

33. Her kaba söz siber zorbalık mı?

• Genel ağdaki her tartışma ya da kaba söz siber zorbalık değildir. Şu işaretlere bakılır:
• Kasıt: Zorba, karşısındakine düşmanca duygular besler; ona bilerek zarar verir.
• Dijital araç: Davranış telefon, bilgisayar ya da tablet aracılığıyla yapılır.
• Tekrar: Davranış bir kez olup bitmez; farklı zamanlarda sürer.
• Güç farkı: Zorba, teknolojiyi mağdurdan daha iyi kullanır.
• Gizlenme: Zorba, sahte bir hesapla kimliğini saklayabilir.
• Bir oyunda rakibin bir kez “Kötü oynadın.” yazdı. Bu siber zorbalık mı?
• Tek başına değil; kaba bir söz olabilir. Ama aynı kişi seni sürekli aşağılıyor ya da tehdit ediyorsa zorbalığa dönüşür.

Öğretmene not: Ölçütler ders kitabından özetlenmiştir. Öğrencilere sorun: Tek bir kaba yorum ile haftalarca süren alay arasında ne fark var? Kasıt, tekrar ve güç farkı, zorbalığı sıradan bir anlaşmazlıktan ayıran temel işaretlerdir. Kaba sözler zorbalık sayılmasa bile kırıcıdır; dijital nezakete aykırıdır.

34. Siber zorbalığa uğrarsan ne yaparsın?

• Hemen ailene ya da güvendiğin bir yetişkine anlat.
• Zorbaya cevap verme; aynı şekilde karşılık verme.
• Mesajların ekran görüntüsünü al; kanıtları sakla.
• Sonra yetişkinlerle birlikte
• Engelle ve bildir
• Zorbayı engelle, uygulamaya bildir. Gerekirse bir süre çevrim dışı kal.
• Resmî yardım iste
• Okul yönetimine bildir. Tehdit ya da hakaret varsa resmî makamlara başvur.
• Tanık
• Zorbalığı gören kişi. İyi bir tanık mağdura destek olur, durumu bir yetişkine bildirir; zorbalığı yaymaz.

Öğretmene not: Ders kitabına göre siber zorbalığa uğrayan kişinin ilk işi ebeveyninden ya da güvendiği bir yetişkinden yardım almaktır; zorbayı engellemek, zorbalığın yaşandığı uygulamayı silmek ve bir süre çevrim dışı kalmak da önerilir. Öğrenme alanı değerlendirmesinde zorbalığın belgelenip yetkili birimlere bildirilmesi vurgulanır. Tanıkların rolünü tartışın: Zorbalık içeren bir mesajı beğenmek ya da başkalarına iletmek de zorbalığa ortak olmaktır.

35. Teknoloji bağımlılığı

• Bağımlılık işaretleri
• Ekran başında zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek
• Telefon yanında olmayınca huzursuzlanmak
• Uykudan, dersten, arkadaşlardan vazgeçmek
• Dengeli kullanım
• Ekran süresini ailece belirli saatlerle sınırlamak
• Kitaba, spora, oyuna ve aileye zaman ayırmak
• Yatmadan önce ekranları kapatmak
• Telefon, tablet, bilgisayar ve dijital oyunların aşırı kullanılması; kişinin bu kullanımı kontrol edememesi.
• Bir haftalık deney
• Bir hafta boyunca ekran süreni ailenle birlikte not et. Ekransız saatlerde neler yaptığını da yaz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki söyleşiye göre telefon, tablet, bilgisayar ve video oyunlarının aşırı kullanımı bağımlılığa yol açar; korunmak için cihaz kullanımını saatlerle sınırlamak, kitap okumak, yürüyüş yapmak, arkadaşlarla buluşmak ve aileyle zaman geçirmek önerilir. Program, dijital araçların kontrollü kullanılmasını destekler (D13.3). Sağlıklı yaşamla ilişkisini tartışın: uyku düzeni, hareketsizlik, göz ve duruş sağlığı.

36. Tartışalım, değerlendirelim

• Dijitalleşmenin olumlu ve olumsuz etkilerini kanıtlarla tartalım. Hangisi daha belirgin?
• Terazinin iki kefesi
• Güncellik ve bilimsellik
• Kaynağı sorgulamak
• Münazara
• Jürinin listesi
• Çıkarım

Öğretmene not: Fotoğraf: iki kefeli bir terazi (19. yüzyıl ortası, Metropolitan Sanat Müzesi). Bu bölümde dijitalleşmenin olumlu ve olumsuz etkilerini terazinin iki kefesine koyup kanıtlarla tartacağız.

37. Terazinin iki kefesi

• Öğrendiklerimizi iki kefeye koyalım. Her madde, münazarada kanıtla desteklenmesi gereken bir iddiadır.
• Olumlu etkiler
• Haklarımızı hızlı ve kolay kullanırız.
• Hizmetlere her yerden ulaşırız.
• Kamu kurumlarına sesimizi iletiriz.
• Bilgi ve ders içerikleri herkese açılır.
• Olumsuz etkiler
• Kişisel veriler çalınabilir, izinsiz paylaşılabilir.
• Siber zorbalık ve dolandırıcılık görülebilir.
• Aşırı kullanım bağımlılığa yol açabilir.
• Genel ağa ulaşamayan ya da onu kullanamayan geride kalabilir.
• Şimdilik hangi kefe daha ağır görünüyor? Bunu kanıtlamak için neye ihtiyacımız var?
• Kanıta: tarihi belli, güvenilir kaynaklardan gelen haberlere, araştırmalara ve resmî verilere.

Öğretmene not: Süreç bileşeni d’ye geçiş. Son olumsuz madde, dijital imkânlara erişimdeki eşitsizliği anlatır: Teknolojiye ulaşamayan ya da onu kullanmayı bilmeyenler (ör. bazı yaşlılar) dijital hizmetlerden yeterince yararlanamayabilir. Bu yüzden kamu hizmetlerinin yüz yüze de sunulması ve aile büyüklerine destek olunması önemlidir.

38. Bilgiyi tartmanın ölçüleri

• Münazarada kullanacağımız her bilgiyi önce şu üç soruyla sınayalım:
• Güncellik
• Bilgi ne zaman yayımlandı? Bugün de geçerli mi?
• Bilimsellik
• Kanıta, araştırmaya dayanıyor mu? Uzman ya da resmî bir kaynaktan mı geliyor?
• Doğrulama
• Aynı bilgi başka güvenilir kaynaklarda da geçiyor mu?
• Bölüm 2’de e-Devlet’in kullanıcı sayısını 2024 tarihli bir haberden öğrendik. Bu sayı bugün de aynı mıdır?
• Büyük olasılıkla değişmiştir. Güncel sayıyı kurumun resmî açıklamalarından ya da yeni tarihli güvenilir haberlerden kontrol etmeliyiz.

Öğretmene not: Süreç bileşeni d: Program, toplanan bilgilerin güncellik ve bilimsellik açısından değerlendirilmesini ister. Bölüm 2’deki “66 milyon” bilgisini örnek olarak kullanın: Doğru bir bilgi bile zamanla eskiyebilir. Bilimsel bilgi, yöntemi ve kaynağı belli olan, başkalarınca sınanabilen bilgidir.

39. Bu kaynak güvenilir mi?

• Etkinlik · Kaynak sorgulama
• Münazara için dört kaynak bulundu. Her birini güncellik ve bilimsellik açısından değerlendirelim.
• Yazarı ve tarihi belli olmayan bir sosyal medya paylaşımı
• Güvenilir değil: Kimin, ne zaman yazdığı bilinmiyor.
• Bir bakanlığın resmî sitesinde bu ay yayımlanan açıklama
• Güncel ve resmî: Kanıt olarak kullanılabilir.
• On yıl önce yayımlanmış bir gazete haberi
• O gün için doğru olabilir; yeni kaynaklarla karşılaştırılmalı.
• Bir üniversitenin araştırma raporu
• Bilimsel yöntemle hazırlanmış; yine de tarihine bakılmalı.

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilerin kendi değerlendirmesini isteyin. Güvenilir kaynaklara örnek: kamu kurumlarının resmî siteleri, üniversitelerin yayınları, tanınmış ansiklopediler, ders kitapları. Değerlendirme yaparken “Kim yazdı? Ne zaman? Kanıtı ne? Başka kaynak doğruluyor mu?” sorularını tahtaya yazın.

40. Dijitalleşme: Fırsat mı, risk mi?

• mı?
• Fırsat
• 1. grup
• Haklarımızı artık hızlı, kolay ve her yerden kullanıyoruz. Devlete sesimizi duyurmak hiç bu kadar kolay olmamıştı.
• Risk
• 2. grup
• Verilerimiz, mahremiyetimiz ve sağlığımız yeni tehlikelerle karşı karşıya. Üstelik herkes bu imkânlara ulaşamıyor.
• Kolaylık güzel ama güvenlik ve eşitlik de önemli.
• Sen hangi görüşe daha yakınsın? Görüşünü destekleyen bir kanıt söyle.

Öğretmene not: Bu iki görüş münazaranın açılış cümleleridir. Öğrencilerin kendi görüşünü kanıtla desteklemesini isteyin; “Bence” ile başlayan ama kanıtı olmayan cümleleri “Neden? Nereden biliyoruz?” sorularıyla derinleştirin.

41. Münazaraya hazırlanalım

• Etkinlik · Münazara
• Sınıf iki gruba ayrılır. Bir grup olumlu etkileri, öbür grup olumsuz etkileri savunur.
• Bir başkan ve üç kişilik bir jüri seçin.
• Başkan, grupların savunacağı görüşü kurayla belirlesin.
• Hazırlık süresinde kanıt toplayın: haber, belge, araştırma, resmî veri.
• Her konuşmacıya eşit süre verin; kimsenin sözünü kesmeyin.
• Jüri, kanıtların güncel ve bilimsel olup olmadığına bakarak karar versin.
• Münazara
• İki grubun bir konuyu karşıt görüşlerle, kanıt göstererek tartıştığı yarışma.
• Münazarada amaç kavga değil, kanıta dayalı ve saygılı konuşmaktır.

Öğretmene not: Program, olumlu ve olumsuz etkilerin güncellik ve bilimsellik açısından değerlendirilmesinde münazara tekniğinin kullanılabileceğini belirtir. Gruplara 10–15 dakika hazırlık süresi verin. Kanıt için Bölüm 2’deki haber avı sonuçlarını ve terazideki maddeleri kullanabilirler. Savunacağı görüşe katılmayan öğrencilere, münazaranın bir düşünme alıştırması olduğunu hatırlatın.

42. Jürinin kontrol listesi

• Etkinlik · Münazara
• Kanıt gösterdi mi?
• İddialar haber, belge ya da araştırmayla desteklendi mi?
• Bilgi güncel mi?
• Kanıtların tarihi belli mi? Bugün de geçerli mi?
• Kaynak bilimsel mi?
• Bilgi resmî, uzman ya da bilimsel bir kaynaktan mı?
• Cevap verdi mi?
• Karşı grubun kanıtlarına mantıklı cevap verildi mi?
• Süreye uydu mu?
• Konuşmacılar verilen süreyi aşmadan konuştu mu?
• Saygılı mıydı?
• Kimse alay etmeden, söz kesmeden konuştu mu?

Öğretmene not: Puanlama önerisi: Jüri her ölçüt için iki grubu 1–3 arası puanlar; puanlar toplanır, kararın gerekçesi sınıfa açıklanır. Program, münazara sürecinin öğretmen tarafından kontrol listesi ya da derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilebileceğini belirtir. Bu kartları bir derecelendirme ölçeğine dönüştürüp jüri üyelerine dağıtabilirsiniz.

43. Hangi etki daha belirgin?

• Münazarada iki grubun kanıtlarını yan yana koyalım.
• Hangi kanıtlar güncel ve bilimseldi? Zayıf kanıtları ayıklayalım.
• Sonra soralım: Haklarımızı kullanırken hangi etki daha belirgin?
• Çıkarım
• Topladığımız ve doğruluğunu kontrol ettiğimiz bilgilere dayanarak bir sonuca varmak.
• Sence hangi etki daha belirgin? Kanıtınla birlikte söyle.
• Örnek: Olumlu etkiler daha belirgin; milyonlarca kişi hizmetlere evden ulaşıyor. Ama riskleri azaltmak için teknolojiyi bilinçli ve güvenli kullanmalıyız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni e. Tek bir “doğru cevap” yoktur; değerlendirmede önemli olan, çıkarımın kanıta dayanmasıdır. Öğrenciler çıkarımlarını tek cümleyle deftere yazsın; birkaçını sınıfta okuyun.

44. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Her bağlantıya neden tıklamamalıyız? Çünkü sahte bağlantılar bilgilerimizi çalmak için hazırlanmış olabilir.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, topladığımız bilgilere ve örnek olaylara dayandırmak.
• İlk sorumuz
• Dijital dünya haklarımızı güçlendiriyor mu, tehlikeye mi atıyor? Derse başlarken ne düşünüyordunuz, şimdi ne düşünüyorsunuz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını söylesin. Görüşü değişen öğrencilere fikrini neyin değiştirdiğini sorun.

45. Sınıfımızın dijital sözleşmesi

• Etkinlik · Ürün
• Koruyorum
• Şifremi, adresimi ve fotoğraflarımı korurum.
• Saygı duyuyorum
• Başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşmam, kimseyi kırmam.
• Sorguluyorum
• Bilgiyi paylaşmadan önce kaynağını ve tarihini kontrol ederim.
• Dengeliyorum
• Ekran süremi sınırlar, ekransız zamana da yer açarım.
• Nasıl yapacağız?
• Her grup bir madde ekler. Sözleşme afişe yazılır, imzalanır ve panoya asılır.

Öğretmene not: Program, kişisel bilgilerin gizliliğinin korunması ve dijital araçların kontrollü kullanılması üzerinde durulmasını ister (D8.2, D13.3). Öğrencilerin sözleşmenin bir kopyasını eve götürüp ailece “ekran kurallarımız” maddeleri eklemesini önerebilirsiniz.

46. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• Dijital vatandaşlık
• Teknolojiyi bilinçli, güvenli ve kurallara uygun kullanarak topluma dijital ortamda da katılmak.
• Hukuk
• Toplum hayatını düzenleyen, uyulmadığında devletin yaptırım uyguladığı kurallar bütünü.
• Medya
• Gazete, radyo, televizyon ve genel ağ gibi bilgiyi geniş kitlelere ulaştıran araçlar.
• Kişisel veri
• Bir kişiyi tanımlayan ya da onun kim olduğunu ortaya çıkarabilen her türlü bilgi.
• Siber zorbalık
• Dijital araçlarla birini bilerek ve tekrar tekrar aşağılamak, dışlamak ya da tehdit etmek.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: dijital vatandaşlık, hukuk, kamuoyu, medya, sivil toplum kuruluşu (STK), siyasi parti. Kamuoyu, STK, siyasi parti ve medya SB.6.4.1’de tanıtıldı; medya bu sunuda haber avı etkinliğiyle yeniden ele alındı. Bu sunuda ayrıca dijital mahremiyet, dijital ayak izi ve teknoloji bağımlılığı kavramları tanımlandı.

48. Özet: Dijitalleşme ve haklarımız

• Dijitalleşme ve haklarımız
• Kamu hizmetleri
• e-Devlet, e-Nabız, MHRS, EBA
• Hız ve kolaylık
• Sıra yok; işler dakikalar içinde biter
• Katılım
• CİMER ile dilek, öneri ve şikâyet
• Veri güvenliği
• Şifreni, adresini, fotoğrafını koru
• Siber zorbalık
• Anlat, kanıt sakla, engelle, bildir
• Bağımlılık
• Ekran süresini dengele, ekransız zaman ayır
• Üst kılçıklar fırsatları, alt kılçıklar riskleri ve sorumluluklarımızı gösteriyor.

Öğretmene not: Balık kılçığını deftere çizdirin; her kılçığa sunudan bir örnek (Ömer’in dedesi, Ece’nin hesabı vb.) eklesinler.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Vatandaşlar CİMER aracılığıyla kamu hizmetleriyle ilgili dilek ve şikâyetlerini genel ağdan iletebilir.
• CİMER, dilekçe ve bilgi edinme haklarımızı genel ağ üzerinden kolayca kullanmamızı sağlar.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Dijital vatandaşlık, yalnızca bilgisayar ve telefon kullanmayı bilmek demektir.
• Dijital vatandaş teknolojiyi bilinçli, güvenli ve kurallara uygun kullanır; dijital ortamda da haklarını ve sorumluluklarını bilir.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Öğrencilerin not ve devamsızlık bilgileri velilere EBA üzerinden bildirilir.
• Not, devamsızlık ve e-karne bilgileri e-Okul’dadır. EBA ise ders videoları ve e-kitaplar gibi içeriklerin bulunduğu platformdur.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkiye’de kişisel verilerin korunması Anayasa ve kanunla güvence altına alınmıştır.
• Anayasa’nın 20. maddesi bu hakkı tanır; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu da 2016’da kabul edilmiştir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Ekran süresini belirli saatlerle sınırlamak, teknoloji bağımlılığından korunmanın yollarından biridir.
• Ekransız zamanlarda kitap okumak, spor yapmak, arkadaşlarla ve aileyle vakit geçirmek dengeyi korur.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Genel ağda karşılaşılan her kaba söz siber zorbalık sayılır.
• Siber zorbalıkta kasıt ve tekrar vardır: Zorba, karşısındakine bilerek ve sürekli zarar vermeye çalışır.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı dijital imkânlar, kullanılmasını kolaylaştırdıkları haklarla eşleştirilmiştir.
• EBA
• Eğitim hakkı
• MHRS
• Sağlık hakkı
• Görüntülü konuşma
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Seyahat hürriyeti
• Haberleşme hürriyeti
• Dilekçe hakkı
• Mülkiyet hakkı
• B
• Uzaktaki yakınlarımızla yazışmak ve görüntülü konuşmak, haberleşme hürriyetini kullanmamızı kolaylaştırır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kerem, tatilde gittiği her yerin konumunu ve fotoğraflarını herkese açık hesabından anında paylaşıyor.
• Kerem’e verilebilecek en doğru öneri aşağıdakilerden hangisidir?
• Daha çok kişi görsün diye paylaşımlarını artırmalıdır.
• Fotoğraflarını arkadaşının hesabından paylaşmalıdır.
• Konumunu kapatmalı, hesabını yalnız güvendiği kişilere açmalıdır.
• Konumunu yalnızca akşam saatlerinde paylaşmalıdır.
• C
• Anlık konum, nerede olduğumuzu tanımadığımız kişilere de gösterir. Bu yüzden paylaşımları sınırlamalıyız.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğrenci
• Bir oyunda aynı oyuncular haftalardır bana hakaret ediyor, beni takımdan dışlıyor.
• Bu öğrencinin ilk yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?
• Onlara daha ağır sözlerle cevap yazmak
• Kimseye söylemeden oynamayı sürdürmek
• Oyuncuların hesaplarına girmeye çalışmak
• Güvendiği bir yetişkine anlatmak
• D
• Siber zorbalıkta ilk adım bir yetişkinden yardım istemektir. Karşılık vermek ya da başkasının hesabına girmek sorunu büyütür.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki sorulardan hangisi bir bilginin güncelliğini sınamak için sorulur?
• Bu bilgi ne zaman yayımlandı?
• Bu bilgiyi kim, hangi araştırmaya dayanarak yazdı?
• Bu bilgi başka kaynaklarda da geçiyor mu?
• Bu bilgi arkadaşlarımın ilgisini çeker mi?
• A
• Güncellik, bilginin ne zaman yayımlandığı ve bugün de geçerli olup olmadığıyla ilgilidir. B bilimselliği, C doğrulamayı sınar.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi genel ağda dijital ayak izi bırakmaz?
• Bir videonun altına yorum yazmak
• Defterine elle günlük yazmak
• Bir fotoğrafı beğenmek
• Arama motorunda arama yapmak
• B
• Genel ağda yaptığımız yorum, beğeni ve aramalar iz bırakır. Deftere elle yazılan günlük ise dijital ortamda değildir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilçede yaşlıların bir kısmı akıllı telefon kullanamadığı için dijital kamu hizmetlerinden yararlanamıyordu. Belediye, gençlerin gönüllü olarak yaşlılara telefon kullanmayı öğrettiği bir kurs açtı.
• Belediyenin bu çalışması aşağıdaki sorunlardan hangisine çözüm arar?
• Teknoloji bağımlılığı
• Siber zorbalık
• Dijital hizmetlere erişimde eşitsizlik
• Kişisel verilerin çalınması
• C
• Teknolojiyi kullanamayanlar dijital hizmetlerden yararlanamaz. Kurs, herkesin bu hizmetlere ulaşabilmesine yardım eder.

61. Kim bilecek?

• Belge almak, vergi ödemek, randevu almak gibi kamu hizmetlerine tek adresten ulaştığımız sistemin adı nedir?
• e-Devlet Kapısı
• Genel ağda özel bilgilerimizi kimin göreceğine kendimizin karar vermesine ne ad verilir?
• Dijital mahremiyet
• Tahlil sonuçlarımıza, reçete ve raporlarımıza ulaşabildiğimiz sağlık sisteminin adı nedir?
• e-Nabız

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Ülkemizin hangi doğal kaynakları vardır?
• Toprak, su, orman ve madenler hangi ekonomik faaliyetlere kaynaklık eder?
• Yaşadığın ilde hangi ekonomik faaliyetler öne çıkıyor?
• Bir ekonomik faaliyet doğal kaynakları nasıl etkileyebilir?
• Türkiye haritasında ilini bul. İlinde yetişen ürünleri, çıkarılan madenleri ve yapılan işleri araştırıp bir liste hazırla.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.5.1 “Ülkemizin Kaynakları ve Ekonomik Faaliyetler” (5. öğrenme alanı: Hayatımızdaki Ekonomi). Araştırmada bu derste öğrenilen kaynak sorgulama becerisini kullanmalarını hatırlatın: Resmî ve güncel kaynakları tercih etsinler.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.6.4.3.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Yasal dayanak
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (20. madde: özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması; 74. madde: dilekçe ve bilgi edinme hakkı); 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (2016).
• Sayısal bilgi
• Bölüm 2’deki e-Devlet Kapısı kullanıcı sayısı, ders kitabında yer alan 1 Ağustos 2024 tarihli habere dayanır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

64. Görsel kaynakları

• Türkiye’de deniz kıyısında akıllı telefonunu kullanan bir kişi (2020)
• Mostafameraji · CC0 · Wikimedia Commons: Turkish people 01.jpg
• Kastamonu Hükûmet Konağı (valilik binası)
• Nedim Ardoğa · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Governor's office Kastamonu Province.jpg
• Osman Hamdi Bey, “Arzuhâlci” (1910), Sakıp Sabancı Müzesi
• Osman Hamdi Bey · Kamu malı · Wikimedia Commons: Osman Hamdi Bey - Arzuhalci , Public Scribe - Google Art Project.jpg
• Ankara Etlik Şehir Hastanesi (2023)
• MustafaOyunda155 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: EtlikCityHospital March2023.jpg
• Cep telefonu baz istasyonları, Feke (Adana), 2016
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mobile phone base stations in Feke 01.jpg
• Bir veri merkezinde sunucu dolapları (2012)
• Victor Grigas · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Wikimedia Foundation Servers-8055 35.jpg
• Kumsalda ayak izleri (Nea Peramos, Yunanistan)
• Annatsach · CC0 · Wikimedia Commons: Footprints on the beach - Nea Peramos.jpg
• İki kefeli bir terazi (19. yüzyıl ortası, Metropolitan Sanat Müzesi)
• Henry N. Hooper and Company · O.P. Drake · CC0 · Wikimedia Commons: Balance scale MET DP318014.jpg