6. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Kararları Etkileyen Unsurlar

1. Kararlar Nasıl Alınır, Kimler Etkiler?

• Kararlar Nasıl Alınır,
• Kimler Etkiler?
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Siyasi partiler, STK’ler, medya ve kamuoyu yönetimin kararlarını nasıl etkiler? Biz nasıl katılırız?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.6.4.1 (2026-2027 yıllık planında 20–22. haftalar). Süreç bileşenleri: a) Yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurları belirler (Bölüm 1–3). b) Bu unsurlar arasındaki ilişkiyi belirler (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Konuyu siyasi tartışmalardan uzak, kurumlar ve süreçler üzerinden işleyin; hiçbir parti ya da kişi adı geçmesine gerek yoktur. Kapak görseli: Ankara’daki TBMM binasının Genel Kurul salonu; arka duvarda “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar. Derse “Bu salonda alınan kararları kimler, nasıl etkiler?” sorusuyla başlayabilirsiniz.

2. Merak edelim

• Evde ya da okulda bir karar alınırken senin fikrin soruluyor mu? Sorulmalı mı?
• Mahallendeki bir sorun, şehri ve ülkeyi yönetenlerin gündemine nasıl ulaşır?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Kanunları kim yapar?
• Ne?
• Kamuoyu ne demektir?
• Nerede?
• Kararlar nerede alınır?
• Ne zaman?
• Ne zaman oy kullanabiliriz?
• Nasıl?
• Medya kararları nasıl etkiler?
• Neden?
• Seçimler neden yapılır?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin ilk düşüncelerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Ailede ve okulda kararlar
• Katılım hakkı, katılım düzeyleri, demokratik aile
• Yönetim nasıl karar alır?
• Karar aşamaları, kanun yapımı, seçimler, katılım yolları
• Kararları etkileyen unsurlar
• Siyasi partiler, STK’ler, kamuoyu, medya
• Unsurlar arasındaki ilişki
• Doğrudan ve dolaylı etki, örnek olay, kavram haritası
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu üç haftaya yayılır: Bölüm 1 birinci hafta, Bölüm 2 ikinci hafta, Bölüm 3–4 ve tekrar üçüncü hafta işlenebilir.

4. Ailede ve okulda kararlar

• Kararlara katılmak evde ve sınıfta başlar. Çocukların da söz hakkı var mı?
• Karar ve katılım
• Çocuk hakları
• Katılım düzeyleri
• Katılımın üç adımı
• Azim ve kararlılık
• Demokratik aile

5. Hayatımız kararlarla dolu

• Evde
• Hafta sonu ailece nereye gidileceğine karar verilir.
• Okulda
• Sınıf kuralları belirlenir, sınıf başkanı seçilir.
• Mahallede
• Parka hangi oyun aletlerinin konacağına karar verilir.
• Ülkede
• TBMM’de yeni bir kanun görüşülür ve oylanır.
• Bu kararlardan hangilerinde senin de fikrin sorulabilir?
• Evdeki ve okuldaki kararlarda. Mahalle ve ülke kararlarına da öneri sunarak ya da büyüklerimiz aracılığıyla katkı verebiliriz.
• Karar, seçenekler arasından birini seçmektir. Bizi ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmaya katılım denir.

Öğretmene not: Kartları açmadan önce öğrencilerden her yer için bir karar örneği isteyin. Karar alırken önce seçenekleri belirleyip sonra birini seçtiğimizi vurgulayın. Bu bölümde katılımın ailede ve okulda nasıl yaşandığını, sonraki bölümlerde ise ülke yönetimine nasıl uzandığını göreceğiz.

6. Çocuk hakları için ortak bir sözleşme

• Çocuk hakları
• Birleşmiş Milletler Genel Kurul salonu, New York
• BM Genel Kurulu, 20 Kasım 1989’da Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi kabul etti.
• Türkiye bu sözleşmeyi 14 Eylül 1990’da imzaladı.
• Her yıl 20 Kasım’da Dünya Çocuk Hakları Günü kutlanır.
• Bir sözleşmeyi pek çok ülkenin birlikte kabul etmesi neden önemlidir?
• Çocuk hakları tek bir ülkede değil, sözleşmeyi kabul eden bütün ülkelerde güvence altına alınır.

Öğretmene not: Görsel, Birleşmiş Milletler Genel Kurul salonunu gösteriyor; Genel Kurul kararları bu salonda alınır. Sözleşmeyi bugün dünyadaki ülkelerin neredeyse tamamı kabul etmiştir. Öğrencilere sorun: Bu salonda kimler karar veriyor? (Birleşmiş Milletlere üye ülkelerin temsilcileri.)

7. Çocukların da söz hakkı var

• Sözleşmenin dört temel ilkesi
• Ayrım gözetmeme: Her çocuk, hiçbir ayrım yapılmadan bu haklara sahiptir.
• Çocuğun yüksek yararı: Çocuğu ilgilendiren kararlarda önce onun iyiliği düşünülür.
• Yaşama ve gelişme: Her çocuğun yaşama, sağlıklı büyüme ve gelişme hakkı vardır.
• Katılım: Çocuk, kendini ilgilendiren konularda fikrini söyler; fikri dikkate alınır.
• Katılım hakkı
• Çocuğun kendini ilgilendiren konularda fikrini özgürce söylemesi ve bu fikrin dikkate alınması.
• Sınıf gezisinin yeri seçilirken öğrencilere hiç sorulmazsa hangi ilke göz ardı edilir?
• Katılım hakkı. Gezi öğrencileri ilgilendirir; görüşleri sorulmalı ve dikkate alınmalıdır.

Öğretmene not: Sözleşmenin 12. maddesine göre çocuk, kendini ilgilendiren her konuda görüşünü serbestçe söyleyebilir; bu görüş çocuğun yaşına ve olgunluğuna göre dikkate alınır. 13. maddeye göre de düşüncesini konuşarak, yazarak, resim yaparak ya da seçtiği başka bir yolla açıklayabilir; bilgi araştırıp paylaşabilir. Bu maddeler yetişkinlere bir görev verir: Çocuklara fikirlerini söyleyebilecekleri fırsatlar sunmak. Ders kitabı yaşama ve barınma hakkını da çocuk haklarına örnek verir.

8. Kararlara katılmanın düzeyleri

• Fikri sorulur
• Doğum günü pastası için Mert’in fikri soruldu ama pastayı annesi seçti.
• Birlikte karar verilir
• Ailece evdeki işler konuşuldu; herkesin isteğine göre görevler paylaşıldı.
• Kendisi karar verir
• Zeynep hangi okul kulübüne katılacağını kendisi seçti ve kulübe yazıldı.
• Hangi örnekte çocuğun katılım düzeyi en yüksektir? Her kararı çocuk mu vermeli?
• Zeynep’in örneğinde. Ama sağlık ve güvenlik gibi konularda yetişkinlerin rehberliği gerekir.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin ailede ve okulda alınan kararlara katılım düzeylerinin tartışılmasını önerir. Düzey yükseldikçe çocuğun söz hakkı artar. Sözleşmedeki “yaşına ve olgunluğuna göre” ölçüsünü hatırlatın: İlaç, trafik güvenliği gibi konularda son söz yetişkinlerindir; yine de çocuğa kararın nedeni açıklanmalıdır. Örnekler kurgusaldır; öğrencilerden kendi hayatlarından her düzeye bir örnek bulmalarını isteyin.

9. Katılımın üç adımı

• Bilgi edin: Karar neyle ilgili, seçenekler neler? Önce öğren.
• Düşünceni söyle: Fikrini gerekçesiyle ve saygılı bir dille anlat.
• Geri bildirim al: Fikrin dikkate alındı mı, karar ne oldu? Öğren.
• Geri bildirime göre
• Fikrin kabul edildi
• Kararın uygulanmasına destek olursun.
• Fikrin kabul edilmedi
• Nedenini öğrenir, karara saygı duyarsın. Gerekirse yeni bir öneri hazırlarsın.
• Geri bildirim
• Görüşümüzün nasıl karşılandığı ve karara etkisi hakkında bize verilen bilgi.

Öğretmene not: Ders kitabı, ailede ve okulda kararlara bilgi edinme, düşünceyi özgürce ifade etme ve geri bildirim alma yoluyla katılabileceğimizi anlatır. Adımları bir örnekle somutlaştırın: Sınıf panosu nasıl düzenlensin? Önce seçenekleri öğreniriz, sonra fikrimizi söyleriz, en sonunda hangi fikrin neden seçildiğini öğreniriz.

10. Örnek olay: Okulun temsilcisi Elif

• Okulda katılım
• Bu yıl okul öğrenci temsilcisi seçildim. Her ay sınıf başkanlarıyla toplanıp arkadaşlarımızın isteklerini konuşuyoruz.
• Elif
• 6. sınıf öğrencisi
• Bir istek nasıl karara dönüştü?
• Sınıflarda en çok istenen: Kütüphane öğle arasında da açık olsun.
• İsteği gerekçeleriyle yazıp okul müdürüne sundum.
• Öğretmenler kurulunda görüşüldü; gönüllü öğrencilerle açılmasına karar verildi.
• Karar okul panosunda ve sınıflarda duyuruldu.
• Elif’in hikâyesinde katılımın üç adımını bulabilir misiniz?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Bilgi edinme (sınıflardaki istekleri toplamak), düşünceyi ifade etme (isteği gerekçeleriyle okul müdürüne sunmak), geri bildirim alma (kararın panoda ve sınıflarda duyurulması). Okullarımızda her yıl sınıf başkanı ve okul öğrenci temsilcisi seçimleri yapılır; öğrencilerden kendi okullarındaki seçim sürecini anlatmalarını isteyin. Örnek olay kurgusaldır.

11. Azimli olmak, inatçı olmak değildir

• İnatçı tutum
• Başkalarını dinlemez, sözlerini keser.
• Haksız olduğunu anlasa bile geri adım atmaz.
• İsteğini zorla kabul ettirmeye çalışır.
• Azimli ve kararlı tutum
• Fikrini gerekçeleriyle savunur.
• İlk zorlukta vazgeçmez, yeniden dener.
• Saygılıdır; ikna olursa fikrini değiştirir.
• Azim
• Zorluklara rağmen vazgeçmeden bir amaca ulaşmaya çalışmak.
• Özgürlük
• Başkalarına zarar vermeden, baskı görmeden kendi kararını verip uygulayabilmek.
• Önerin sınıftaki oylamada kabul edilmedi. Azimli biri ne yapar?
• Karara saygı duyar; fikrine hâlâ inanıyorsa daha güçlü gerekçelerle yeniden önerir.

Öğretmene not: Program, tartışmalarda öğrencilerin fikirlerini savunurken azim ve kararlılık göstermelerinin desteklenmesini ister (E1.3). Azim, özgürlüğün sınırlarını aşmamalıdır: Kendi fikrimizi savunurken arkadaşlarımızın söz hakkına ve özgürlüklerine saygı gösteririz. Öğrencilerden azmiyle bir hedefe ulaşmış bir tanıdıklarını anlatmalarını isteyebilirsiniz.

12. Demokratik aile

• Ailenin her üyesinin söz hakkı vardır; çocuklar da dinlenir.
• Kararlar konuşularak alınır, gerekçeler açıkça söylenir.
• Herkes birbirinin fikrine saygı duyar; farklı düşünmek doğaldır.
• Zor günlerde birbirine destek olmak, aile bağlarını güçlendirir.
• Üyelerinin kararlara katıldığı, birbirini dinlediği ve saygıyla iletişim kurduğu aile.
• Danışan dağı aşmış, danışmayan düz yolda şaşmış.
• Atasözü

Öğretmene not: Program, aile içi iletişimin önemini ve tüm aile üyelerinin söz hakkına sahip olmasının demokratik bir ailenin vazgeçilmez özelliği olduğunu vurgulamayı ister (D2.3). Atasözünün anlamı: Başkalarına danışan kişi zor işleri bile başarır; danışmayan kolay işte bile yanılır. Öğrencilerden ailece aldıkları bir karara örnek vermelerini isteyin; kimseyi zorlamadan, isteyenlerden alın.

13. Sınıf tartışması: Ne kadar katılıyoruz?

• Etkinlik · Sınıf tartışması
• Evde ve okulda alınan kararlarda ne kadar söz sahibiyiz? Birlikte değerlendirelim.
• Evde ve okulda son zamanlarda alınan üç kararı deftere yaz.
• Her biri için katılım düzeyini belirle: Fikrim mi soruldu, birlikte mi karar verdik, kendim mi seçtim?
• Üç adımı kontrol et: Bilgi edindim mi, düşüncemi söyledim mi, geri bildirim aldım mı?
• Görüşünü gerekçesiyle savun; arkadaşlarını sözünü kesmeden dinle.
• Okulda katılımı artıracak iki öneri belirleyip okul öğrenci temsilcinize iletin.
• Söz hakkı
• Bir toplulukta görüşünü söyleme ve dinlenme hakkı.
• Fikrini azimle savun, başkalarının fikrine saygıyla kulak ver.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin ailede ve okulda alınan kararlara katılım düzeylerine ve izlenebilecek süreçlere yönelik sınıf tartışması yapılmasını önerir. Herkesin söz alabilmesi için konuşma sırası ve süre belirleyin. Tartışma sonunda öğrenciler, katılımın nasıl artırılabileceğine dair kendi çıkarımlarını yazsın.

14. Yönetim nasıl karar alır?

• Demokratik yönetimler kararlarını halkı dinleyerek alır. Bir sorun nasıl karara dönüşür? Seçimler neden önemlidir?
• Karar alma aşamaları
• TBMM’de kanun yapımı
• Siyasi haklar
• Seçme ve seçilme
• Seçim dışında katılım
• Hak arama

Öğretmene not: Bölüm görseli: 31 Mart 2024 mahallî idareler genel seçimlerinde bir sandık başı. Seçmen, oy pusulasını zarfa koyup sandığa kendisi atar. Bu bölümde yönetimin karar alma aşamalarını, TBMM’de kanun yapımını, siyasi hakları ve seçimleri ele alıyoruz.

15. Yönetimde karar alma aşamaları

• 1. Gündeme gelir
• Okulun önündeki caddede araçların çok hızlı geçtiği fark edilir.
• 2. Çözümler önerilir
• Işıklı yaya geçidi, hız kesici, okul geçidi görevlisi önerilir.
• 3. Karar verilir
• Yetkililer önerileri karşılaştırır, en uygun olanı seçer.
• 4. Karar uygulanır
• Işıklı yaya geçidi yapılır, uyarı levhaları dikilir.
• 5. Sonuç değerlendirilir
• Birkaç ay sonra caddenin daha güvenli olup olmadığına bakılır.
• 6. Gerekirse yeniden
• Sorun sürüyorsa yeni çözüm yolları aranır.

Öğretmene not: Demokratik bir yönetim kararlarını yalnız başına almaz; vatandaşları ve onların kurduğu kuruluşları da dinler. Bu altı aşama ders kitabındaki sıralamadır. Örnek olay kurgusaldır ve Bölüm 4’te yeniden karşımıza çıkacak: Orada bu kararın alınmasında hangi unsurların rol oynadığını inceleyeceğiz. Her aşamada vatandaşların nasıl katkı verebileceğini sorun: 1. aşamada sorunu bildirmek, 2. aşamada öneri sunmak, 5. aşamada gözlemlerini paylaşmak.

16. TBMM’de bir kanun nasıl yapılır?

• Ülke yönetiminde karar
• Milletvekilleri kanun teklifini TBMM Başkanlığına sunar.
• Teklif, konuyla ilgili komisyonda incelenir ve tartışılır.
• Teklif Genel Kurulda görüşülür ve oylanır.
• Cumhurbaşkanı 15 gün içinde
• Yayımlar
• Kanun Resmî Gazete’de yayımlanır ve yürürlüğe girer.
• Geri gönderir
• Kanunu bir daha görüşülmesi için TBMM’ye geri gönderir.
• Kanun
• TBMM’nin yaptığı, herkesin uymak zorunda olduğu yazılı kural.

Öğretmene not: Anayasa’ya göre kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir (md. 88). Cumhurbaşkanı, TBMM’nin kabul ettiği kanunları 15 gün içinde yayımlar ya da bir daha görüşülmek üzere gerekçesiyle TBMM’ye geri gönderir (md. 89). Bu sürecin her aşamasında dersimizin unsurları rol oynar: Siyasi partilerin milletvekilleri teklif verir ve oy kullanır; komisyon görüşmelerinde ilgili kurumların ve sivil toplum kuruluşlarının görüşlerine başvurulabilir; medya tartışmaları halka duyurur; kamuoyu da beklentisini gösterir. Kanunun hangi tarihte yürürlüğe gireceği kanunun kendisinde yazar.

17. Kararların alındığı yer: TBMM

• Yeni seçilen milletvekillerinin yemin töreni, TBMM (2023)
• Halkın seçtiği 600 milletvekili bu salonda yemin ederek göreve başlar.
• Kanun teklifleri burada görüşülür ve oylanır; kararı çoğunluk verir.
• Arka duvarda “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar.
• Farklı partilerden milletvekillerinin aynı salonda tartışması neden önemlidir?
• Farklı görüşler dile gelir, kanunlar tartışılarak yapılır. Bu, çoğulculuğun bir göstergesidir.

Öğretmene not: Fotoğraf, TBMM Genel Kurul salonunda 2 Haziran 2023’teki yemin törenini gösteriyor: Seçimden sonra yeni dönemin milletvekilleri bu salonda yemin ederek göreve başlar (Anayasa md. 81). Genel Kurul görüşmeleri açıktır ve tutanakları yayımlanır (Anayasa md. 97); böylece vatandaşlar ve medya Meclisin çalışmalarını izleyebilir. 23 Nisan 1920’de açılan Meclis, bugün Türk milleti adına yasama yetkisini kullanır (Anayasa md. 7). Milletvekilleri yalnız seçildikleri ili değil, bütün milleti temsil eder (Anayasa md. 80).

18. Anayasa’mızda siyasi haklar ve ödevler

• Yönetime katılmamızı sağlayan haklar
• Seçme ve seçilme
• 18 yaşını dolduran oy kullanır; şartları taşıyan aday olabilir.
• Siyasi partiler
• Parti kurabilir, partiye üye olabilir, partiden ayrılabilir.
• Kamu hizmetine girme
• Her Türk, kamu hizmetinde görev alma hakkına sahiptir.
• Vatan hizmeti
• Vatan hizmeti, her Türk’ün hakkı ve ödevidir.
• Vergi ödevi
• Herkes kamu giderleri için gücüne göre vergi öder.
• Dilekçe ve bilgi edinme
• Yetkililere ve TBMM’ye yazıyla başvurabilir, bilgi isteyebilir.

Öğretmene not: Siyasi haklar, vatandaşın ülke yönetimine katılmasını sağlar; ödevlerimizi yaparak da bu düzenin sürmesine katkı veririz. Anayasa’nın “Siyasi Haklar ve Ödevler” bölümü 66–74. maddeleri kapsar. Program, bu bölümün incelenmesini ve 18 yaşını dolduran her vatandaşın düzenli aralıklarla yapılan seçimlerle yönetime katıldığı çıkarımının yapılmasını ister (OB6). Öğrenciler bu bölümü TBMM’nin genel ağ sayfasındaki Anayasa metninden inceleyebilir. Kartlar ilgili maddelerin özetidir: seçme ve seçilme (md. 67), partiler (md. 68), kamu hizmetine girme (md. 70), vatan hizmeti (md. 72), vergi ödevi (md. 73), dilekçe ve bilgi edinme (md. 74).

19. Sayılarla seçimler

• Seçme ve seçilme hakkı, en bilinen siyasi haktır. Seçimler düzenli aralıklarla yapılır; seçmenler kararını sandıkta verir.
• yaş
• Oy kullanabilmek için doldurulması gereken yaş
• yıl
• Olağan seçimler arasındaki süre
• %78,12
• 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde büyükşehirlerde sandığa gidenlerin oranı
• Oy zarflarıyla dolu bir seçim sandığı (2018)

Öğretmene not: Seçmen yaşı Anayasa’nın 67. maddesinde yazar. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı gün, beş yılda bir; mahallî idareler (yerel yönetim) seçimleri de beş yılda bir yapılır. Katılım oranı, ders kitabında yer alan habere göre Yüksek Seçim Kurulunun 31 Mart 2024 mahallî idareler genel seçimlerinde büyükşehir belediye başkanlığı seçimleri için açıkladığı orandır. Öğrencilere oy kullanmayanların oranını hesaplatın (100 – 78,12 = 21,88) ve sorun: Sandığa gitmeyen seçmenler hangi fırsatı kaçırmış olur?

20. Sandıkta kimleri seçiyoruz?

• Seçmenler hem ülkeyi hem de yaşadıkları şehri, ilçeyi, mahalleyi yönetecek kişileri belirler.
• Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri
• Aynı gün yapılan seçimlerle beş yılda bir belirlenir.
• Belediye başkanı ve meclis üyeleri
• Yerel seçimlerde seçilir; şehrin ve ilçenin hizmetlerini yönetir.
• Muhtar ve ihtiyar heyeti
• Mahallede ve köyde, yerel seçimlerle göreve gelir.
• Mahallenizin muhtarını kimler seçer?
• O mahallede seçmen olarak kayıtlı olan, 18 yaşını doldurmuş vatandaşlar.

Öğretmene not: Cumhurbaşkanı 2014’ten beri doğrudan halk tarafından seçilir; 2018’den beri bu seçim TBMM seçimiyle aynı gün yapılır. Seçimlerin yönetimi ve denetimi Yüksek Seçim Kuruluna (YSK) aittir. Seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yapılır (Anayasa md. 67). Büyükşehir olmayan illerde yerel seçimlerde il genel meclisi üyeleri de seçilir.

21. Bir oy neyi değiştirir?

• Cemil
• Seçmen · Cemil Bey
• “Benim tek oyum neyi değiştirir ki? Seçim günü evde dinleneceğim.”
• Nermin
• Seçmen · Nermin Hanım
• Her seçimde sandığa gider. Ortak kararlara katılmayı önemser.
• Oyumu kullanmak hem hakkım hem de topluma karşı görevim.
• Herkes Cemil Bey gibi düşünseydi ne olurdu? Siz hangisine katılıyorsunuz? Neden?

Öğretmene not: Program, öğrencilerin seçmen yaşına geldiklerinde seçimlere katılmanın topluma karşı bir görev ve sorumluluk olduğunu anlamalarını bekler (D16.2, E2.2, OB6). Beklenen çıkarım: Seçim sonucu tek tek oyların toplamından oluşur; sandığa gitmeyen seçmen, kendisini de ilgilendiren kararlarda söz hakkını kullanmamış olur. Tartışmayı hiçbir parti ya da aday adı geçmeden yürütün. Kişiler kurgusaldır.

22. Fikir taraması: Başka hangi yollar var?

• Etkinlik · Fikir taraması
• Bir vatandaş, seçimler dışında yönetimin kararlarını nasıl etkileyebilir? Grupça fikir üretin.
• 5–6 kişilik gruplar kurun; bir yazıcı ve bir sözcü seçin.
• 8 dakika içinde aklınıza gelen bütün yolları yazın; hiçbir fikri eleştirmeyin.
• Benzer fikirleri birleştirin, en uygulanabilir üç yolu seçin.
• Her yol için bir örnek yazın: Kim, neyi, nasıl yaptı?
• Sözcüler sonuçları sunsun; ortak listeyi sınıf panosuna asın.
• Fikir taraması
• Bir soru hakkında kısa sürede, eleştirmeden olabildiğince çok fikir üretme tekniği.
• Ne kadar çok fikir, o kadar çok seçenek: Değerlendirmeyi sona bırakın.

Öğretmene not: Program, vatandaşların seçimler dışında hangi yollarla kararlara katkı verebileceği konusunda öğrenci görüşlerinin alınmasını ve fikir taraması yapılmasını önerir. Sonraki slayt, öğrencilerin bulabileceği yollardan örnekler içerir; önce öğrencilerin kendi listelerini oluşturmalarına fırsat verin.

23. Seçimler dışında katılım yolları

• Dilekçe vermek
• Sorununu ya da önerisini yazıyla muhtarlığa, belediyeye, valiliğe iletir.
• CİMER’e başvurmak
• Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine istek, şikâyet ve önerisini yazar.
• STK’de gönüllü olmak
• Bir dernek ya da vakıfta çalışarak ortak bir amaca güç katar.
• Ankete katılmak
• Kamuoyu araştırmalarında görüşünü söyleyerek ortak düşünceye katkı verir.
• İmza kampanyası
• Aynı isteği taşıyan insanlar imzalarını toplayıp yetkililere sunar.
• Toplantıları izlemek
• Belediye meclisinin halka açık toplantılarını izleyerek kararları takip eder.

Öğretmene not: Vurgulayın: Katılım yalnız sandıkta değil, her gün yapılabilir; bunu yaparken yasalara ve başkalarının haklarına saygı gösteririz. Dilekçe hakkı Anayasa’nın 74. maddesindedir. CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi) başvuruları genel ağdan ya da ALO 150 hattından yapılabilir. Belediye meclisi her ay toplanır; toplantıları kural olarak halka açıktır (Belediye Kanunu md. 20). Belediyelerin desteklediği kent konseylerinde muhtarlar, meslek kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ve siyasi partilerin temsilcileri yer alır; kent konseyinde oluşan görüşler belediye meclisinin ilk toplantısında gündeme alınır (md. 76). Bazı kent konseylerinin gençlik ve çocuk meclisleri de vardır. Program, öğrencilerin kendi haklarını ve başkalarının haklarını koruyacak adil tutumlar sergilemelerini bekler (D1.1).

24. Haklarımızı bilmek, hakkımızı aramak

• Ne yapmalı?
• Üst kattaki komşu her gece geç saatlere kadar yüksek sesle müzik dinliyor. Alt kattaki Selin uyuyamıyor.
• Önce komşuyla saygılı bir dille konuşulur. Sorun çözülmezse apartman yönetimine, gerekirse yetkili kurumlara başvurulur.
• Hak arama
• Bir hakkımız çiğnendiğinde onu barışçıl ve yasal yollarla korumaya çalışmak.
• Düşünelim
• Hakkımızı ararken başkalarının haklarını çiğnememek için nelere dikkat etmeliyiz?
• Bağırmadan, zarar vermeden konuşmak; karşı tarafı da dinlemek; kurallara ve yasal yollara başvurmak.

Öğretmene not: Ders kitabı, haklarımızı koruyabilmek için önce onları bilmemiz gerektiğini anlatır. Çevreye zarar veren, hayvanlara eziyet eden ya da insanlara ayrımcılık yapan kişiler başkalarının haklarını çiğner. Bu tür sorunlarda önce konuşarak uzlaşma aranır; olmazsa yetkili kurumlara başvurulur, gerekirse yargı yoluna gidilir. Örnek olay kurgusaldır. Hak ve sorumluluklar sıradaki konuda (SB.6.4.2) ayrıntılı işlenecek.

25. Kararları etkileyen unsurlar

• Seçimler dışında halkın sesi yönetime nasıl ulaşır? Dört önemli unsuru tanıyalım.
• Ben kimim?
• Siyasi partiler
• Sivil toplum kuruluşları
• Kamuoyu
• Medya
• Doğru bilgi

Öğretmene not: Bölüm görseli: Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin 21 Eylül 1928 tarihli ön sayfası. 10 Ocak 1920’de Ankara’da yayımlanmaya başlayan gazete, Millî Mücadele’nin sesini halka duyurdu; 1934’te Ulus adını aldı. Bu sayfada yeni ve eski harfler bir arada kullanılmıştır: Yeni Türk harfleri o günlerde halka tanıtılıyordu; TBMM, yeni alfabeyi 1 Kasım 1928’de kanunla kabul etti. Öğrencilere sorun: Bir gazete, yönetimin aldığı bir kararın halk tarafından öğrenilmesine nasıl yardım eder?

26. Kaynak inceleme: Ben kimim?

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Dört tanıtım kartını okuyun. Her biri, yönetimin kararlarını etkileyen hangi unsuru anlatıyor?
• “Gazeteden ekrana, radyodan genel ağa kadar her yerdeyim. Haberleri size ben ulaştırırım.”
• “Üyelerim gönüllüdür. Ne devlete ne de bir şirkete bağlıyım; bir amaç için çalışırım.”
• “Bir programım var. Seçimlerde aday gösterir, ülke yönetiminde görev almak isterim.”
• “Ben tek bir kişi değilim. Bir konuda halkın büyük bölümünün ortak düşüncesiyim.”
• Her kart hangi unsuru anlatıyor? Size hangi ipucu yol gösterdi?
• 1. Medya · 2. Sivil toplum kuruluşu (STK) · 3. Siyasi parti · 4. Kamuoyu

Öğretmene not: Program, yazılı ve görsel kaynaklardan yönetimin karar alma süreçlerini etkileyen unsurların incelenmesini ve öğrencilerin bu unsurların siyasi partiler, STK, medya ve kamuoyu olduğunu ifade etmesini ister (OB1, OB4). Ders kitabındaki kaynak metinleri de bu etkinlikte kullanabilirsiniz. Öğrenciler kendi “Ben kimim?” kartlarını yazıp birbirine sorabilir.

27. Siyasi partiler

• Ortak görüşleri ve bir programı olan, ülke çapında örgütlenmiş kuruluşlardır.
• Seçimlerde aday gösterir, programını halka anlatır, oy ister.
• Seçilen milletvekilleri, TBMM’de kanun tekliflerini görüşür ve oylar.
• Yönetimde görev almayan partiler de yönetimi eleştirir, farklı çözümler önerir.
• Siyasi parti
• Ortak görüşleri paylaşan ve seçimler yoluyla ülke yönetiminde söz sahibi olmak isteyen örgütlü kuruluş.
• Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
• Anayasa, Madde 68

Öğretmene not: Siyasi parti tanımı ders kitabıyla uyumludur. Anayasa’nın 68. maddesine göre vatandaşlar parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir; partiler önceden izin almadan kurulur, Anayasa’ya ve kanunlara uygun çalışır; parti üyesi olabilmek için 18 yaşını doldurmak gerekir. Siyasi partiler halkın isteklerini toplar, programlarına alır ve TBMM’ye taşır. Sınıfta hiçbir partinin adı geçmeden, kurum olarak siyasi partileri anlatın. Düşünelim: Seçimlere tek bir parti katılsaydı seçmenler gerçekten seçim yapabilir miydi? (Hayır; seçmenin önünde seçenek olmazdı. Farklı görüşlerin bir arada bulunabilmesine çoğulculuk denir; demokrasinin niteliklerinden biridir.)

28. Sivil toplum kuruluşları (STK)

• Vatandaşların ortak bir amaç için gönüllü olarak bir araya gelip kurduğu kuruluşlardır.
• Kamu kurumu
• Devlet ya da yerel yönetim kurar.
• Görevleri kanunlarla belirlenir.
• Devlet okulu ve hastanesi, belediye, AFAD gibi
• Sivil toplum kuruluşu
• Vatandaşlar kurar; devletten ve şirketlerden bağımsızdır.
• Çalışmaları gönüllülük esasına dayanır.
• Dernek, vakıf, sendika, kooperatif gibi
• STK
• Devletten ve şirketlerden bağımsız, gönüllülerin belirli bir amaç için kurduğu kuruluş.
• Gönüllülük
• Karşılık beklemeden, kendi isteğiyle topluma emek ve zaman ayırmak.

Öğretmene not: Ders kitabı STK’yi devletten ve özel sektörden bağımsız, gönüllülerin sosyal, ekonomik ya da kültürel bir amaç etrafında bir araya gelerek kurduğu kuruluş olarak tanımlar. Kitaptaki kaynak metinde birlikler, kooperatifler, sendikalar ve meslek odaları da bu örgütler arasında sayılır. STK’ler toplumun beklentilerini dile getirir, toplumda güveni artırır, farklı insanları ortak bir amaç için bir araya getirir. Siyasi partilerden farkı: STK’ler seçimlere katılıp yönetime gelmek istemez.

29. STK’ler kararları nasıl etkiler?

• Rapor hazırlar
• Bir sorunu uzmanlarla inceler, çözüm önerilerini yetkililere sunar.
• Görüş bildirir
• Yetkililerle görüşür; yeni kurallar hazırlanırken görüşünü iletir.
• Farkındalık yaratır
• Kampanya, eğitim ve etkinliklerle halkı bilgilendirir.
• İş birliği yapar
• Bakanlıklar ve belediyelerle ortak projeler yürütür.
• Ormanları korumak için kurulmuş bir dernek, kararları hangi yollarla etkileyebilir?
• Fidan dikme etkinlikleri düzenler, rapor hazırlayıp yetkililere sunar, medyaya açıklama yapar, gönüllüleri eğitir.

Öğretmene not: Ders kitabı, STK’lerin kamu kurumlarıyla iş birliğine Millî Eğitim Bakanlığı ile Türk Tekstil Vakfının meslekî ve teknik eğitim alanında imzaladığı iş birliği protokolünü örnek verir. Türkiye’de Türk Kızılay, Yeşilay, TEMA Vakfı, AKUT ve LÖSEV tanınmış sivil toplum kuruluşlarındandır. Öğrenciler ilinizdeki bir STK’nin genel ağ sayfasını inceleyip bir tanıtım kartı hazırlayabilir: Adı ne? Amacı ne? Kararları nasıl etkiliyor?

30. Bir STK iş başında: Türk Kızılay

• Sivil toplum kuruluşları
• Türk Kızılay kan bağışı noktası, Gazipaşa (Antalya, 2012)
• Türk Kızılay, 1868’den beri çalışan bir yardım derneğidir, yani bir STK’dir.
• Gezici kan bağışı araçlarıyla gönüllü bağışçılardan kan toplar.
• Afetlerde AFAD gibi kamu kurumlarıyla birlikte çalışır.
• Sahada edindiği deneyim, bir STK’nin yetkililere öneri sunmasını nasıl güçlendirir?
• STK ihtiyaçları ve eksikleri yakından bilir. Bu bilgiyle hazırladığı öneriler daha inandırıcı olur.

Öğretmene not: Fotoğraf, Türk Kızılay ekibinin Antalya’nın Gazipaşa ilçesinde kurduğu kan bağışı noktasını gösteriyor (2012). Aracın üzerinde kurumun o yıllardaki adı “Türk Kızılayı” ve kuruluş yılı 1868 yazar; görevli, kırmızı yeleğinden tanınıyor. Türk Kızılay, 11 Haziran 1868’de kurulmuş, kamu yararına çalışan bir dernektir; çalışmaları gönüllülere ve bağışlara dayanır. Öğrencilere sorun: Bu noktada kimler var, kim ne yapıyor? (Kızılay görevlileri ve gönüllüleri; kan vermeye gelen gönüllü bağışçılar.) AKUT gibi arama kurtarma dernekleri de gönüllülerden oluşur ve afetlerde AFAD’la birlikte çalışır.

31. Kamuoyu: Halkın ortak sesi

• Kamuoyunun bir başkanı ya da üyelik kaydı yoktur; onu halkın kendisi oluşturur.
• Sohbetlerle, haberlerle, sosyal medyadaki paylaşımlarla oluşur; zamanla değişebilir.
• Kamuoyu araştırmaları (anketler), halkın ne düşündüğünü ölçmeye çalışır.
• Yöneticiler karar alırken halkın ne düşündüğünü öğrenmek ister.
• Kamuoyu
• Toplumu ilgilendiren bir konuda halkın büyük bölümünün benimsediği ortak görüş.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Tek başına yapılamayan iş birlikte yapılabilir; tek kişinin sesi az duyulur, birçok kişinin ortak sesi güçlüdür. Ders kitabındaki kaynak metne göre karar alma konumundaki kişiler ve kurumlar, yönetilenlerin fikirlerini öğrenmek ister; bu da yöneten ile yönetilen arasında karşılıklı bir etkileşim doğurur. Kamuoyu kendini seçimlerde oy vererek, dilekçe ve imza kampanyalarıyla, anketlere katılarak, medyada ve sosyal medyada görüş bildirerek gösterir.

32. Kamuoyunu nasıl öğreniriz?

• Okulda deneyelim
• Okul bahçesine basketbol potası mı konsun, gölgelik mi? Öğrencilerin çoğunun ne istediğini nasıl öğrenirsiniz?
• Bir anket hazırlar, farklı sınıflardan çok sayıda öğrenciye sorar, cevapları sayıp tabloya dökeriz.
• Kamuoyu araştırması
• Bir konuda çok sayıda kişiye sorular sorarak toplumun genel görüşünü ölçme çalışması; anket.
• Güvenilir mi?
• Yalnız kendi arkadaş grubuna sorulan bir anket, bütün okulun görüşünü gösterir mi?
• Göstermez. Güvenilir sonuç için farklı sınıflardan yeterince çok kişiye, yönlendirmeyen sorular sorulmalı.

Öğretmene not: Sınıfta küçük bir anket yapın: Bir konu ve iki üç seçenek belirleyin, el kaldırarak oylatın, sonucu tabloya dökün. Ardından aynı soruyu başka bir sınıfa sorsaydık sonucun değişip değişmeyeceğini tartışın. Bu etkinlik, bilgilerin doğruluğunu değerlendirme becerisine de hizmet eder.

33. Medya: Kitle iletişim araçları

• Medya, haber almamızı sağlayan gazete, dergi, radyo, televizyon ve genel ağ gibi araçların tümüdür.
• Yazılı medya
• Gazete ve dergi: Haberi ve yorumu basılı olarak sunar.
• Görsel ve işitsel medya
• Radyo ve televizyon: Haberi sesle ve görüntüyle aynı anda çok sayıda insana ulaştırır.
• Dijital medya
• Haber siteleri ve sosyal medya: Herkes hem okur hem paylaşır.
• Medya, yönetimin kararlarını sizce hangi yollarla etkiler?
• Sorunları haberleştirip gündeme taşır, kamuoyu oluşturur, yöneticilerin çalışmalarını halka duyurur ve sorgular.

Öğretmene not: Medya; haber verme, bilgilendirme, eğitme, eğlendirme ve toplumsal sorunları gündeme taşıma gibi işlevler üstlenir. Yönetimin çalışmalarını halka duyurduğu ve sorguladığı için medyaya “dördüncü güç” de denir. Ders kitabı, medyanın kamuoyu oluşturmadaki rolüne 15 Temmuz 2016 gecesini örnek verir: Darbe girişimine karşı yapılan çağrılar televizyon ve genel ağ aracılığıyla kısa sürede yayıldı, vatandaşlar demokrasiye sahip çıkmak için sokaklara çıktı.

34. Medya kamuoyunu nasıl etkiler?

• Haberin doğru ya da yanlış olması, kamuoyunu ve kararları nasıl etkiler?
• Bir sorun, doğru ve dengeli haberlerle sık sık gündeme gelir.
• Halk sorunu öğrenir, kamuoyu oluşur; yetkililer çözüm aramaya başlar.
• Farklı görüşlerin söz aldığı bir tartışma programı yayımlanır.
• İnsanlar konuyu her yönüyle tanır, daha sağlıklı düşünür.
• Kaynağı belirsiz, yanlış bir haber sosyal medyada hızla yayılır.
• İnsanlar yanılır; kafa karışıklığı ve gereksiz korku yayılır.
• Haber, paylaşılmadan önce güvenilir kaynaklardan doğrulanır.
• Yanlış bilginin yayılması önlenir; kamuoyu doğru bilgiyle oluşur.

Öğretmene not: Program, bilgilerin doğruluğunu değerlendirme becerisini öne çıkarır. Bir haberin güvenilirliğini sınamak için üç soru öğretin: Kaynağı kim? Ne zaman yayımlandı? Başka güvenilir kaynaklar da aynı şeyi söylüyor mu? Dijital ortamda bilinçli vatandaşlık, bu öğrenme alanının üçüncü konusunda (SB.6.4.3) ayrıca işlenecek.

35. Unsurlar arasındaki ilişki

• Dört unsur birbirini nasıl etkiler? Kararları doğrudan mı, dolaylı mı etkiler? Hangisi daha güçlü?
• Etkileşim
• Benzerlik ve farklılık
• Doğrudan ve dolaylı
• Hangisi daha güçlü?
• Örnek olay
• Kavram haritası

Öğretmene not: Bölüm görseli: İstanbul’un Kadıköy ilçesinde, Caddebostan’da ışıklı bir yaya geçidi. Bölüm 2’deki “okul önündeki cadde” örneğinde de sonunda böyle bir geçit yapılmıştı. Bu bölümde, o karara giden yolda hangi unsurların rol oynadığını ve birbirlerini nasıl etkilediklerini inceleyeceğiz.

36. Unsurlar birbirini etkiler

• Dört unsur birbirinden bağımsız değildir. Biri harekete geçince diğerleri de etkilenir.
• Medya
• Kamuoyu
• Medya bir sorunu haberleştirir.
• Halk sorundan haberdar olur.
• Konu konuşulur, ortak bir görüş oluşur.
• Siyasi partiler
• Kamuoyu çözüm ister.
• Partiler konuyu programına ve TBMM’ye taşır.
• STK’ler de rapor ve önerileriyle destek verir.
• Etkileşim
• İki ya da daha çok şeyin birbirini karşılıklı olarak etkilemesi.
• Unsurlar birlikte hareket ettiğinde halkın sesi yönetime daha güçlü ulaşır.

Öğretmene not: Program, unsurların aynı konuya ilişkin birbirlerini etkileyebilme gücünün karşılaştırılmasını ister (E3.10). Zinciri tersinden de kurun: Siyasi partiler ve STK’ler görüşlerini medya aracılığıyla duyurur; kamuoyu ise ilgi gösterdiği konularla medyanın gündemini etkiler. Öğrencilerden bir okul ya da mahalle sorunu üzerinden kendi zincirlerini kurmalarını isteyin.

37. Benzerlikler ve farklılıklar

• Benzerlikler
• Hepsi bir konuyu gündeme getirebilir.
• Hepsi halkın sesini yönetime taşır.
• Hepsinde vatandaşlar yer alır ve söz söyler.
• Farklılıklar
• Yalnız siyasi partiler seçimle yönetime gelmek ister.
• Partiler ve STK’ler örgütlüdür; kamuoyunun örgütü yoktur.
• Medya haber verir; kamuoyu ise halkın ortak görüşüdür.
• Bir STK ile bir siyasi parti aynı konuda birlikte etkili olabilir mi?
• Evet. Örneğin bir STK’nin hazırladığı raporu milletvekilleri TBMM’de dile getirebilir.

Öğretmene not: Program, kamuoyu, STK, siyasi partiler ve medyanın aynı konuya ilişkin birbirlerini ve yönetimin karar alma sürecini etkileyebilme gücü ile izledikleri yollar arasındaki benzerliklerin ve farklılıkların karşılaştırılmasını ister (E3.10). İzledikleri yollar: Partiler seçime katılır, Mecliste kanun teklifi verir ve oy kullanır; STK’ler rapor hazırlar, yetkililerle görüşür, kampanya düzenler; medya haber yapar, konuyu gündemde tutar, yetkililere soru sorar; kamuoyu sandıkta, dilekçe ve imza kampanyalarıyla, anketlerde kendini gösterir.

38. Doğrudan etki, dolaylı etki

• Okul yolunda bir tehlike fark edilir.
• Vatandaşlar, STK’ler, medya ve partiler harekete geçer.
• Amaç: Kararı verenleri bir çözüm için ikna etmek.
• Etkilemenin iki yolu
• Doğrudan etki
• Kararı verenlere aracısız ulaşılır: oy vermek, dilekçe, yetkiliyle görüşmek, Mecliste oylamak.
• Dolaylı etki
• Önce kamuoyu etkilenir: haber, kampanya, sosyal medya paylaşımı.
• Kararları başka bir unsur, özellikle kamuoyu aracılığıyla etkilemek.

Öğretmene not: Program, unsurların yönetimin karar alma sürecine etkisinin doğrudan ve dolaylı etki olarak açıklanmasını ister. Aynı unsur duruma göre iki yolla da etkileyebilir: Bir STK yetkililerle görüşüp rapor sunduğunda doğrudan, kampanya yapıp kamuoyunu bilgilendirdiğinde dolaylı etkiler. Medya çoğunlukla dolaylı etkiler; Mecliste oy kullanan milletvekilleri ise kararı doğrudan verir.

39. Hangisi daha güçlü?

• Ece
• Birinci görüş
• Medya daha güçlü. Bir haber bir günde herkese ulaşır, sorunu bütün ülkenin gündemine taşır.
• Arda
• İkinci görüş
• Kamuoyu daha güçlü. Medya da partiler de sonunda halkın ne istediğine bakar.
• Halk bir konuda birleşirse kimse onu görmezden gelemez.
• Siz hangi görüşe katılıyorsunuz? Yoksa unsurların gücü konuya göre mi değişir?

Öğretmene not: Program, unsurlardan hangilerinin kararları daha güçlü etkilediğinin tartışılmasını ve vızıltı gruplarının kullanılmasını önerir (SDB2.1, SDB2.2). Tek doğru cevap yoktur; öğrencilerin görüşlerini gerekçeyle savunmaları beklenir. Ulaşılabilecek çıkarımlardan biri: Unsurlar birbirini besler, güçleri konuya ve duruma göre değişir; seçimlerde ise son söz sandıktaki seçmenindir. Kişiler kurgusaldır.

40. Vızıltı grupları: Bisiklet yolu istiyoruz

• Etkinlik · Vızıltı grupları
• Şehrinizde güvenli bir bisiklet yolu olmadığını düşünün. Sorunun çözümünde hangi unsur daha etkili olur?
• 3–4 kişilik küçük gruplar kurun; birer sözcü seçin.
• 5 dakika boyunca alçak sesle tartışın: Sınıf bir arı kovanı gibi vızıldasın!
• Dört unsuru karşılaştırın: Her biri bu sorun için hangi yolu izler?
• Grubunuzun ortak kararını gerekçeleriyle yazın; farklı görüşleri de not edin.
• Sözcüler kararları sunsun; sınıfça benzerlikleri ve farklılıkları tahtaya yazın.
• Vızıltı grupları
• Sınıfın küçük gruplara ayrılıp bir soruyu kısa sürede tartıştığı, sonra sonuçları paylaştığı teknik.

Öğretmene not: Program, unsurlardan hangilerinin kararları daha güçlü etkilediğinin vızıltı gruplarıyla tartışılmasını önerir. Ders kitabındaki etkinlik başka bir sorunu ele alır; isterseniz onu da kullanabilirsiniz. Tartışma sonunda her grup, unsurların bu sorunda kararları doğrudan mı dolaylı mı etkilediğini de söylesin.

41. Örnek olay: Lale Caddesi’nde güvenli geçiş

• Örnek olay
• Okulumuzun önündeki Lale Caddesi’nde araçlar çok hızlı geçiyordu. Bir gün arkadaşım az kalsın kaza geçiriyordu. O gün “Bir şeyler yapmalıyız!” dedik.
• Kerem
• 6. sınıf öğrencisi
• Sonra neler oldu?
• Veliler ve komşular imza toplayıp belediyeye bir dilekçe verdi.
• Yerel bir gazete caddedeki tehlikeyi haberleştirdi; konu şehirde konuşuldu.
• Bir trafik güvenliği derneği, caddeyle ilgili raporunu belediyeye sundu.
• Farklı partilerden meclis üyeleri konuyu belediye meclisine taşıdı; ışıklı yaya geçidi yapıldı.
• Bu olayda hangi unsurlar rol oynadı? Her birini bulun.

Öğretmene not: Beklenen cevap: kamuoyu (imza toplayıp dilekçe veren veliler ve komşular), medya (yerel gazete), STK (trafik güvenliği derneği), siyasi partiler (belediye meclisindeki farklı partilerden üyeler). Sonraki slaytta her unsurun rolünü inceleyeceğiz. Örnek olay kurgusaldır; Bölüm 2’deki karar alma aşamalarıyla da eşleştirebilirsiniz.

42. Kerem’in hikâyesinde unsurlar

• Her unsur ne yaptı? Kararı doğrudan mı, dolaylı mı etkiledi?
• Kamuoyu: Veliler ve komşular imza toplayıp dilekçe verdi.
• Doğrudan: İstek, kararı verecek belediyeye aracısız ulaştı.
• Medya: Yerel gazete tehlikeyi haberleştirdi.
• Dolaylı: Konu şehirde duyuldu, kamuoyu güçlendi.
• STK: Dernek, hazırladığı raporu belediyeye sundu.
• Doğrudan: Bilgi ve öneriler yetkililere aracısız ulaştı.
• Siyasi partiler: Meclis üyeleri konuyu belediye meclisine taşıdı.
• Doğrudan: Kararı alan meclisin içinden etkilediler.

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilerin tahminlerini alın. Sonuç: Kararı belediye verdi; ama bu karara giden yolu dört unsur birlikte açtı. Öğrencilere sorun: Unsurlardan biri hiç harekete geçmeseydi sonuç değişir miydi?

43. Kavram haritası çizelim

• Etkinlik · Kavram haritası
• Yönetimin kararlarını ve onları etkileyen dört unsuru, aralarındaki bağlantılarla birlikte defterinize çizin.
• Ortaya bir daire çizip içine “Yönetimin kararları” yazın.
• Çevresine dört kutu ekleyin: siyasi partiler, STK’ler, kamuoyu, medya.
• Her kutudan merkeze bir ok çizin; okun üstüne nasıl etkilediğini yazın.
• Kutular arasına da oklar çizin. Örneğin medyadan kamuoyuna: “bilgilendirir”.
• Haritanızı bir arkadaşınızınkiyle karşılaştırın; eksikleri tamamlayın.
• Kavram haritası
• Kavramları ve aralarındaki ilişkileri oklar ve bağlantı sözcükleriyle gösteren şema.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin yönetimin karar alma süreci ile bu süreci etkileyen unsurlar arasındaki ilişkiyi kavram haritasıyla değerlendirebileceğini belirtir. Örnek bağlantılar: siyasi partiler → “aday gösterir, Mecliste oylar”; STK’ler → “rapor sunar, kampanya yapar”; medya → “gündeme taşır”; kamuoyu → “oy verir, istekte bulunur”. Haritalar sınıf panosunda sergilenebilir.

44. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Kanunları kim yapar? Milletvekilleri teklif eder, TBMM görüşüp oylar, Cumhurbaşkanı yayımlar.
• Katılım
• Evde, okulda ve ülke yönetiminde bizi ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?
• Ders kitabından, Anayasa metninden ya da TBMM, YSK gibi resmî kurumların genel ağ sayfalarından.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını söylesin. Cevapların doğruluğunu ders kitabı, Anayasa metni ve TBMM, YSK gibi resmî kurumların genel ağ sayfalarıyla birlikte değerlendirin.

45. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

46. Anahtar kavramlar

• Siyasi parti
• Ortak görüşleri paylaşan, seçimlerle ülke yönetiminde söz sahibi olmak isteyen örgütlü kuruluş.
• Sivil toplum kuruluşu
• Devletten ve şirketlerden bağımsız, gönüllülerin bir amaç için kurduğu kuruluş (STK).
• Kamuoyu
• Toplumu ilgilendiren bir konuda halkın büyük bölümünün benimsediği ortak görüş.
• Medya
• Gazete, dergi, radyo, televizyon ve genel ağ gibi kitle iletişim araçlarının tümü.
• Katılım
• Bizi ilgilendiren kararlarda görüş bildirerek ya da oy vererek söz sahibi olmak.

Öğretmene not: Maarif programına göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: dijital vatandaşlık, hukuk, kamuoyu, medya, sivil toplum kuruluşu (STK), siyasi parti. Bu konuda kamuoyu, medya, STK ve siyasi parti işlendi; hukuk ve dijital vatandaşlık sıradaki konularda (SB.6.4.2 ve SB.6.4.3) öne çıkacak.

47. Özet: Kararları kimler etkiler?

• Yönetimin kararları
• Ailede ve okulda
• Söz hakkı, katılımın üç adımı
• Seçimler
• Seçmen yaşı 18; beş yılda bir sandık
• Siyasi partiler
• Aday gösterir, TBMM’de oylar
• STK’ler
• Gönüllüdür; rapor, kampanya, iş birliği
• Kamuoyu
• Halkın ortak sesi; anket, dilekçe, imza
• Medya
• Haber verir, gündem ve kamuoyu oluşturur
• Her kılçığa bu dersten bir örnek ekleyin: Kim, neyi, nasıl etkiledi?

Öğretmene not: Program, unsurlar ile karar alma süreci arasındaki ilişkinin değerlendirilmesini ister. Öğrenciler bu balık kılçığını deftere çizip her kılçığa sunudan bir örnek (Elif, Kerem, Nermin Hanım vb.) ekleyebilir.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Çocukların kendilerini ilgilendiren kararlarda görüşlerini söyleyebilmesi, katılım hakkının bir gereğidir.
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye göre çocuk, kendini ilgilendiren konularda fikrini özgürce söyleyebilir; bu fikir yaşına ve olgunluğuna göre dikkate alınır.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Azimli olmak, ne olursa olsun fikrinden hiç vazgeçmemek demektir.
• Azimli kişi fikrini gerekçeleriyle savunur, zorlukta pes etmez; ama başkalarını dinler, ikna olursa fikrini değiştirebilir. Hiç geri adım atmamak inatçılıktır.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Kamuoyu araştırmaları, toplumun bir konu hakkında ne düşündüğünü öğrenmeye yarar.
• Anketlerde çok sayıda kişiye aynı sorular sorulur; böylece halkın genel görüşü ölçülmeye çalışılır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Sivil toplum kuruluşları, devletin kurduğu ve yönettiği kamu kurumlarıdır.
• STK’leri vatandaşlar kurar. Devletten ve şirketlerden bağımsızdırlar; çalışmaları gönüllülüğe dayanır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Yönetimde karar alma süreci, karar uygulanınca sona erer; sonuçları ayrıca değerlendirilmez.
• Kararın sonuçları değerlendirilir. Sorun sürüyorsa yeni çözüm yolları aranır ve süreç yeniden başlar.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Seçimlerde oy kullanmak, yönetimin kararlarını doğrudan etkilemenin yollarından biridir.
• Seçmen, kararları verecek kişileri sandıkta aracısız olarak kendisi belirler. Bu yüzden oy vermek doğrudan bir etkidir.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir okulda öğrenciler bahçenin düzenlenmesi için önerilerini yazdı. Okul yönetimi önerileri inceleyip kararını verdi. Ardından hangi önerilerin neden seçildiğini panoda duyurdu.
• Okul yönetiminin karardan sonra panoda yaptığı duyuru, öğrencilerin katılımın hangi adımını yaşamasını sağlamıştır?
• Bilgi edinme
• Düşünceyi ifade etme
• Geri bildirim alma
• Aday olma
• C
• Öğrenciler, önerilerinin nasıl karşılandığını ve kararın gerekçesini öğrendi; bu, geri bildirim almaktır. Önerilerini yazmaları ise düşünceyi ifade etmedir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Siyasi partileri sivil toplum kuruluşlarından ayıran en belirgin özellik hangisidir?
• Toplumsal sorunlarla ilgilenmeleri
• Seçimlere katılıp ülke yönetimine gelmek istemeleri
• Üyelerinin gönüllü olarak katılması
• Görüşlerini medya aracılığıyla duyurmaları
• B
• Siyasi partiler seçimlerde aday gösterir ve yönetimde görev almak ister. STK’ler ise yönetime gelmek istemez; bir amaç için kararları etkilemeye çalışır. Diğer özellikler ikisinde de görülebilir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada yönetimin kararlarını etkileyen bazı unsurlar ve özellikleri eşleştirilmiştir.
• Seçimlerde aday gösterir.
• Siyasi parti
• Toplumun bir konudaki ortak görüşüdür.
• Kamuoyu
• Haberleri gazete, televizyon ve genel ağ ile ulaştırır.
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Sivil toplum kuruluşu
• Belediye meclisi
• Kamuoyu araştırması
• Medya
• D
• Haberleri bize ulaştıran gazete, dergi, radyo, televizyon ve genel ağın ortak adı medyadır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir gazete, ilçedeki kütüphanenin yetersiz olduğunu art arda haberleştirdi. Haberler çok konuşuldu; ilçe halkının büyük bölümü yeni bir kütüphane istedi. Sonunda belediye yeni bir kütüphane yapılmasına karar verdi.
• Bu olaydaki etkileşim aşağıdakilerin hangisinde doğru sıralanmıştır?
• Medya → Kamuoyu → Yönetimin kararı
• Kamuoyu → Siyasi parti → Medya
• Sivil toplum kuruluşu → Medya → Kamuoyu
• Yönetimin kararı → Kamuoyu → Medya
• A
• Önce gazete (medya) konuyu duyurdu, ardından halkın ortak isteği (kamuoyu) oluştu, en sonunda belediye karar verdi.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kararın uygulanması
• Sorunun gündeme gelmesi
• Çözüm önerilerinin geliştirilmesi
• Karar verilmesi
• Numaralı kutularda yönetimde karar alma sürecinin bazı aşamaları karışık olarak verilmiştir. Bu aşamaların doğru sıralaması hangisidir?
• 3 – 2 – 1 – 4
• 2 – 3 – 4 – 1
• 2 – 4 – 3 – 1
• 4 – 2 – 3 – 1
• B
• Önce sorun gündeme gelir (2), çözüm önerileri geliştirilir (3), karar verilir (4) ve karar uygulanır (1).

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bugün ülkemizde bir seçim yapılıyor. Ayşe 16, ağabeyi Emre 19 yaşındadır. İkisi de Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır.
• Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Yalnız Ayşe yetkililere dilekçe verebilir.
• İkisi de bu seçimde oy kullanabilir.
• Ayşe 18 yaşına gelene kadar hiçbir kararı etkileyemez.
• Emre oy kullanabilir; Ayşe ise görüşlerini başka yollarla iletebilir.
• D
• Oy kullanmak için 18 yaşını doldurmak gerekir. Ayşe de dilekçe vererek, okul meclisinde ya da gönüllü çalışmalarda görüşlerini iletebilir.

60. Kim bilecek?

• Her yıl 20 Kasım hangi gün olarak anılır?
• Dünya Çocuk Hakları Günü
• TBMM’nin kabul ettiği kanunlar nerede yayımlanınca yürürlüğe girer?
• Resmî Gazete’de
• Dört unsurdan hangisinin başkanı, üyelik kaydı ya da örgütü yoktur?
• Kamuoyu

61. Gelecek derse hazırlanalım

• Ailede, okulda ve yakın çevremizde hangi haklarımız ve sorumluluklarımız var?
• Anayasa’mızın “Temel Haklar ve Ödevler” bölümünde neler yazıyor?
• Herkes yalnız hakkını isteyip sorumluluğunu yapmasaydı toplumda neler olurdu?
• Dilekçe nedir? Bir sorunu yetkililere nasıl bildiririz?
• Bu hafta evde ve okulda kullandığın üç hakkı ve yerine getirdiğin üç sorumluluğu deftere yaz.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.4.2 “Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi”. Bu dersteki katılım hakkı, siyasi haklar ve hak arama, yeni konunun temelini oluşturur.

62. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.6.4.1.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Anayasa ve sözleşme
• Siyasi haklar, seçimler ve TBMM’nin çalışması, 1982 Anayasası’nın yürürlükteki metnine (md. 7, 67–81, 88, 89, 97, 127); katılım hakkı, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye (md. 12–13) göre özetlenmiştir.
• Yerel yönetim
• Belediye meclisi toplantıları ve kent konseyleri, 5393 sayılı Belediye Kanunu’na (md. 20, 76) göre anlatılmıştır.
• Seçim verisi
• 31 Mart 2024 büyükşehir belediye başkanlığı seçimlerine katılım oranı (%78,12), Yüksek Seçim Kurulunun açıkladığı kesin sonuçlardandır (ders kitabındaki habere göre).
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

63. Görsel kaynakları

• TBMM Genel Kurul salonu, Ankara
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: TBMM, meclis içi 2.jpg
• Birleşmiş Milletler Genel Kurul salonu, New York (2024)
• Mojnsen · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: United Nations General Assembly 2024.jpg
• 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde bir sandık başı
• Zafer · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: 2024 Turkish local elections ballot boxes 20240331.jpg
• TBMM Genel Kurulu, yeni seçilen milletvekillerinin yemin töreni (2 Haziran 2023)
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM 28. dönem yemin töreni.jpg
• Oy zarflarıyla dolu bir seçim sandığı (24 Haziran 2018)
• Hedda Gabler · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkey 2018 elections, ballot box.jpg
• Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin ön sayfası, 21 Eylül 1928
• Hakimiyeti Milliye Gazetesi · Kamu malı · Wikimedia Commons: 1928 09 21 Hakimiyeti Milliye.jpg
• Türk Kızılay kan bağışı aracı ve bağış noktası, Gazipaşa (Antalya, 2012)
• Ozgurmulazimoglu · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: 21 nisan 2012 gazipaşa gezisi 074.JPG
• Işıklı yaya geçidi, Caddebostan (Kadıköy, İstanbul)
• M. PINARCI · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: At Lights Please - panoramio.jpg