6. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Hak, Sorumluluk ve Düzen

1. Hakkını Bil, Sorumluluğunu Unutma

• Hakkını Bil,
• Sorumluluğunu Unutma
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Trafikte, okulda, mahallede: Haklar ve sorumluluklar toplumsal düzeni nasıl ayakta tutar?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.6.4.2 (2026-2027 yıllık planında 20, 22 ve 23. haftalar). Çıktı yorumlama becerisine dayanır ve sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) toplumsal düzende temel hak ve sorumlulukların önemini inceleme (Bölüm 1 ve 3’teki haberler ve örnek olaylar), b) bağlamdan kopmadan dönüştürme (Anayasa maddelerini günlük hayat örneklerine, listeleri tablolara dönüştürme), c) nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeden yeniden ifade etme (Bölüm 2’deki “Anlamı koruyarak anlatalım” etkinliği, rapor ve ürün). Hak, özgürlük, sorumluluk kavramları ve temel hakların özellikleri 5. sınıfta (SB.5.4.3) işlendi; bu sunu o bilgilerin üzerine “Düzen nasıl sürer?” sorusunu kurar. Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır; haberler ders kitabındaki olaylardan özetlenmiştir. Kapak fotoğrafı: Ankara’nın merkezindeki Kızılay Meydanı (2022). Öğrencilere sorun: Bu kadar insan ve araç aynı meydanda nasıl çarpışmadan hareket ediyor? (Trafik ışıkları, yaya geçitleri, kurallar ve herkesin sorumluluğu.)

2. Merak edelim

• Bir gün bütün trafik ışıkları sönse ve kimse kurallara uymasa şehirde neler olurdu?
• Bir kural bazı insanlara uygulanıp bazılarına uygulanmasa kurallara güven ne olurdu?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Ne?
• Toplumsal düzen ne demektir?
• Kim?
• Kuralları kim koyar, kim denetler?
• Nerede?
• Ödevlerimiz Anayasa’da nerede yazılı?
• Ne zaman?
• Hangi hakları 18 yaşında kullanırız?
• Nasıl?
• Bir sorunu yetkililere nasıl bildiririz?
• Neden?
• Özgürlüğün neden bir sınırı vardır?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. 5. sınıftan hatırlatma: Hak, anayasa ve kanunların kişiye tanıdığı yetkidir; sorumluluk, kendimize ve başkalarına karşı görevlerimizi yerine getirmektir.

3. Yol haritamız

• Kurallar ve toplumsal düzen
• Kurallar, hukuk, yaptırım, kanun önünde eşitlik
• Anayasa’da hak ve ödevlerimiz
• Temel Haklar ve Ödevler, vatandaşlık, 18 yaş
• Özgürlük ve düzen dengesi
• Hakların sınırı, hak çatışmaları, grup tartışması
• Sorumlu vatandaş ve dilekçe hakkı
• Gönüllü katkılar, dilekçe, rapor ve ürün
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Kurallar ve toplumsal düzen

• Milyonlarca insan bir arada nasıl huzurla yaşar? Kuralların, hakların ve sorumlulukların rolünü inceleyelim.
• Birey ve toplum
• Toplumsal kurallar
• Hukuk ve yaptırım
• Kanun önünde eşitlik
• Haberleri inceleyelim
• Haklarım, sorumluluklarım

Öğretmene not: Bölüm görseli: İstanbul’un Çağlayan semtindeki İstanbul Adalet Sarayı. Adliyelerde mahkemeler çalışır; hukuk kurallarının çiğnendiği durumlarda kararı bağımsız mahkemeler verir. Öğrencilere sorun: Bir anlaşmazlıkta insanlar kendi başlarına ceza verseydi ne olurdu?

5. Birey olarak doğar, toplumda yaşarız

• Her insan kendine özgü bir birey olarak dünyaya gelir.
• Hayatımızı ise ailede, okulda, mahallede; kısacası toplum içinde sürdürürüz.
• Bir arada yaşayabilmek için herkesin uyduğu ortak kurallar gerekir.
• Kurallar bize sorumluluk yükler; aynı zamanda haklarımızı korur.
• Toplumsal düzen
• İnsanların kurallar sayesinde güven, huzur ve uyum içinde bir arada yaşaması.
• Okulumuzda düzeni sağlayan üç kural söyleyebilir misin?
• Örnek: Derse zamanında gelmek, söz alarak konuşmak, ortak eşyaları korumak.

Öğretmene not: Ders kitabı konuya, bireyin toplum içinde yaşadığı ve düzenin ancak kurallarla korunabileceği fikriyle başlar. Öğrencilere kuralların iki yüzünü fark ettirin: Kurallar bize görev verir (sorumluluk) ve haklarımızı korur. Örnek: Kantinde sıraya girmek bir sorumluluktur; aynı kural, sırası gelen herkesin alışveriş hakkını da korur.

6. Düşünce deneyi: Kuralsız bir gün

• Kuralsız bir sabah
• Bir sabah uyandın ve şehirde hiçbir kural kalmamış. Okula giderken neler yaşardın?
• Trafik karışır, kazalar artar. Sıra beklenmez, güçlü olan öne geçer. Kimse kendini güvende hissetmez.
• Kargaşa
• Düzenin bozulduğu, kimin neyi nasıl yapacağının belli olmadığı karışık durum.
• Sınırlar mı, korur mu?
• Kurallar bizi neden hem sınırlar hem de korur?
• Bazı davranışlarımızı sınırlar ama başkalarının bize zarar vermesini de engeller. Böylece herkes hakkını güvenle kullanır.

Öğretmene not: Düşünce deneyini canlı tutun: Öğrenciler okul yolunu adım adım anlatsın (servis, karşıdan karşıya geçiş, kantin, sınıf). Varılacak fikir: Kargaşa içinde gerçek özgürlük olmaz. Kurallar özgürlüğü yok etmez; herkesin özgürlüğünü birlikte kullanabilmesini sağlar.

7. Bir meydanda kurallar ve haklar

• Fotoğrafı inceleyelim
• Ulus Meydanı, Ankara (Kasım 2015)
• Yayalar karşıya geçmek için kaldırımda bekliyor.
• Yerdeki sarı kabartmalı yol, görme engelli yurttaşların güvenle yürümesine yardım eder.
• Arkada Zafer Anıtı var: Ulus, Ankara’nın tarihî meydanlarından biridir.
• Bu fotoğrafta hangi kuralları ve hangi hakları görüyorsunuz?
• Kurallar: yaya geçidi, trafik ışığı, kaldırımda beklemek. Haklar: güvenle yürümek, görme engellilerin şehirde rahatça dolaşabilmesi.

Öğretmene not: Fotoğrafı önce sessizce inceletin, sonra maddeleri açın. Sarı kabartmalı yol (hissedilebilir yüzey), görme engelli bireylerin bastonla izleyebildiği yönlendirme şerididir; eşitlik ilkesinin şehirdeki somut bir örneğidir. Öğrencilere sorun: Biri bu yolun üstüne araç park ederse kimin hakkını çiğner?

8. Toplumsal kurallar: Görgüden hukuka

• Görgü, ahlak, gelenek
• Selam vermek, sıraya girmek, büyüklere yer vermek
• Çoğu yazılı değildir; toplum benimser.
• Uyulmazsa: ayıplanma, kınanma, vicdan rahatsızlığı
• Hukuk kuralları
• Anayasa, kanunlar ve yönetmelikler
• Devlet koyar; herkes uymak zorundadır.
• Uyulmazsa: devlet yaptırımı (para cezası, hapis)
• Yaptırım
• Kurala uymayan kişinin karşılaştığı sonuç: ayıplanmaktan devletin verdiği cezaya kadar.
• Hukuk
• Devletin koyduğu, herkesi bağlayan ve yaptırımla korunan kuralların bütünü.
• Otobüste yaşlı birine yer vermemek ile kırmızı ışıkta geçmek arasındaki fark ne?
• İlki görgü kuralına aykırıdır, kişi ayıplanır. İkincisinde devlet para cezası verir.

Öğretmene not: Hukuk kurallarını diğer toplumsal kurallardan ayıran en önemli özellik, devlet tarafından konması ve uyulmadığında devlet yaptırımı uygulanmasıdır. Hukuk, ünitenin anahtar kavramlarındandır. Bazı davranışlar birden çok kurala aykırıdır: Yalan söylemek ahlaka, mahkemede yalan tanıklık yapmak hukuka da aykırıdır.

9. Kural çiğnenince: Yaptırım

• Kural çiğnenince ne olur? Sağ tarafı açmadan önce tahmin edin.
• Bir sürücü kırmızı ışıkta geçer.
• Trafik polisi idari para cezası yazar.
• Bir işletme sağlığa zararlı gıda satar.
• Denetimde ceza alır; hakkında suç duyurusunda bulunulabilir.
• Bir kişi gelirini saklayıp vergisini ödemez.
• İncelemede ortaya çıkarsa vergisi cezasıyla birlikte istenir.
• Bir öğrenci okulun sırasına zarar verir.
• Okul kurallarına göre uyarılır; verdiği zararı gidermesi istenir.

Öğretmene not: Satırları tek tek açın. Vurgulayın: Yaptırımın amacı yalnızca cezalandırmak değildir; kuralın herkes için ciddiye alınmasını ve zarar görenin hakkının korunmasını sağlar. Kural çiğneyenlere hiçbir şey yapılmasaydı kurala uyan dürüst insanlar haksızlığa uğrardı.

10. Örnek olay: Yetkisiz çakar

• Haberden örnek olay
• Bir sürücü, aracındaki çakarı (ışıklı ve sesli uyarı cihazı) yetkisi olmadan kullandı.
• Çakarı açıp emniyet şeridinden ilerledi; başka kuralları da çiğnedi.
• Görüntüler sosyal medyada paylaşıldı; yetkililer harekete geçti.
• İhlaller ve devletin cevabı
• Çiğnenen kurallar
• Yetkisiz çakar, emniyet şeridi ihlali, kemer takmamak, sürerken telefon kullanmak
• Devletin cevabı
• Çakar sistemi iptal edildi; sürücü, çiğnediği kurallar için idari para cezası aldı.
• Geçiş üstünlüğü
• Ambulans, itfaiye, polis gibi araçların görev sırasında sesli ve ışıklı uyarıyla öncelikli geçebilmesi.

Öğretmene not: Olay, ders kitabındaki bir habere dayanır (İstanbul, Beşiktaş). Habere göre sürücüye geçiş üstünlüğünü gereksiz yere kullanmak ve standart dışı plaka takmak gibi ihlaller için de ceza verildi. Emniyet şeridi, yolun en sağındaki, yalnızca acil durumlar ve görevli araçlar için ayrılmış şerittir. Karayolları Trafik Kanunu’na göre geçiş üstünlüğü ambulans, itfaiye, polis gibi belirli araçlara görev hâlindeyken tanınır; bu araçlar da bu hakkı halkın can ve mal güvenliğini tehlikeye sokmadan kullanır. Zorunluluk yokken geçiş üstünlüğünü kullanmak yasaktır. Öğrencilere sorun: Kurallar trafikteki her sürücü için neden aynı olmalı? Bu sürücü yüzünden kimler zarar görebilirdi? (Örneğin gerçek bir acil durumda yolu tıkanan bir ambulans ve içindeki hasta.)

11. Kanun önünde herkes eşittir

• Kurallar zengin, yoksul, tanınmış, tanınmamış herkese aynı uygulanır.
• Devlet kurumları da bütün işlemlerinde eşitlik ilkesine uymak zorundadır.
• Eşitlik olunca insanlar kurallara ve devlete güven duyar.
• Ayrıcalık olsaydı kurallara uyan dürüst insanlar haksızlığa uğrardı.
• Eşitlik
• Herkesin aynı haklara sahip olması ve kurallar karşısında aynı biçimde değerlendirilmesi.
• Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 10. madde

Öğretmene not: Alıntı, Anayasa’nın 10. maddesinin resmî metnindendir. “İmtiyaz” ayrıcalık, “zümre” aynı özellikleri taşıyan insan topluluğu demektir. Maddenin ilk fıkrasına göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Çakar örneğine bağlayın: Sürücü kim olursa olsun aynı kurallara uymak zorundadır; devletin müdahalesi herkesin kurallara güvenini korur. Ek bilgi: Anayasa; çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit yakınları, malul ve gaziler için alınan koruyucu tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağını da belirtir.

12. Haberlerde sorumluluk

• Etkinlik · Haber inceleme
• Bayram trafiği
• Tatil kazalarının en sık nedeni aşırı hız; ardından şerit kurallarına uymamak geliyor.
• Vergi denetimi
• Çok harcadığı hâlde gelirini bildirmeyen ya da az gösterenler incelemeye alındı.
• Gıda denetimi
• Kurala uymayan gıda işletmelerine ceza verildi; bazıları için suç duyurusunda bulunuldu.
• Bu haberlerde kim sorumluluğunu yerine getirmemiş? Bundan kimler zarar görüyor?
• Hız yapan sürücüler, vergisini ödemeyenler ve kurala uymayan işletmeler. Yolcular, tüketiciler ve bütün toplum zarar görür.

Öğretmene not: Kartlar ders kitabındaki üç habere dayanır: bayram tatilindeki trafik kazalarının nedenleri, Hazine ve Maliye Bakanlığı Vergi Denetim Kurulunun incelemesi ve Tarım ve Orman Bakanlığının gıda denetimleri. Süreç bileşeni a (inceleme): Her haber için sorun: Kim, neyi yapmadı? Kimin hangi hakkı zarar gördü? Devlet ne yaptı? İsterseniz öğrenciler güvenilir bir kaynaktan yeni bir haber getirip aynı soruları sorsun.

13. Haklarım ve sorumluluklarım

• Etkinlik · Tablo hazırlayalım
• Defterine iki sütunlu bir tablo çiz. Ailede, okulda ve yakın çevrende sahip olduğun hakları ve sorumlulukları yaz.
• Haklarım
• Ailede: sevgi ve bakım görmek, fikrimi söylemek
• Okulda: eğitim almak, güvenli bir ortamda öğrenmek
• Yakın çevrede: parkta oynamak, temiz bir çevrede yaşamak
• Sorumluluklarım
• Ailede: ev işlerine yardım etmek, büyüklerime saygı göstermek
• Okulda: derslere hazırlıklı gelmek, okul eşyalarını korumak
• Yakın çevrede: komşuları rahatsız etmemek, çöpü çöp kutusuna atmak
• Tablondaki bir sorumluluğu yerine getirmesen kimin hangi hakkı zarar görür?
• Örnek: Okul eşyalarını korumazsam arkadaşlarımın rahat ve güvenli bir ortamda öğrenme hakkı zarar görür.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin evde, okulda ve yakın çevrelerinde sahip oldukları haklara ve sorumluluklara örnek bulmasını ister. Slayttaki örnekler yol göstermek içindir; öğrencilerin kendi örneklerini yazmasını bekleyin. Süreç bileşeni b (dönüştürme): Söylenenleri tabloya aktarmak, bilgiyi bağlamından koparmadan yeni bir biçime dönüştürmektir. Ardından sorun: Benim sorumluluğum ile başkasının hakkı arasında nasıl bir bağ var?

14. Anayasa’da hak ve ödevlerimiz

• Haklarımız ve ödevlerimiz nerede yazılı? Anayasa’nın “Temel Haklar ve Ödevler” kısmını inceleyelim.
• En üstün kanun
• Temel Haklar ve Ödevler
• Hak mı, ödev mi?
• Maddeden hayata
• Anlamı koruyarak anlatmak
• Vatandaşlık ve 18 yaş

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ankara’daki Anayasa Mahkemesi binası. Anayasa Mahkemesi, kanunların Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler; 2012’den beri Anayasa’daki temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından çiğnendiğini düşünen kişilerin bireysel başvurularını da inceler.

15. Anayasa: Haklarımızın güvencesi

• Anayasa, devletin yapısını, temel hak ve ödevleri belirleyen en üstün kanundur.
• Kanunlar Anayasa’ya uygun olmalıdır; aykırı hükmü Anayasa Mahkemesi iptal eder.
• Temel hak ve ödevlerimiz Anayasa’nın ve kanunların güvencesi altındadır.
• Bugünkü Anayasa’mız 1982’de halk oylamasıyla kabul edildi; zamanla birçok maddesi değişti.
• Hak
• Anayasa ve kanunların kişiye tanıdığı, bir özgürlüğü güvenceye alan yetki.
• Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 11. madde

Öğretmene not: Alıntı, Anayasa’nın 11. maddesinin resmî metnindendir (resmî metinde “Anayasaya” kesme işaretsiz yazılır). Anayasa Mahkemesi, kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetler. 1982 Anayasası 7 Kasım 1982’de halk oylamasıyla kabul edildi, 9 Kasım 1982’de Resmî Gazete’de yayımlandı; sonraki yıllarda birçok değişiklik yapıldı (ör. 2001, 2010 ve 2017’de). Anayasa’nın güncel metni Anayasa Mahkemesinin ve Mevzuat Bilgi Sistemi’nin sitelerinde yer alır.

16. Temel Haklar ve Ödevler kısmı

• Genel hükümler
• 12–16. maddeler: Temel hakların özellikleri ve hangi şartlarda sınırlanabileceği
• Kişinin hak ve ödevleri
• 17–40. maddeler: Yaşama, özel hayat, din ve vicdan, düşünce hürriyeti…
• Sosyal ve ekonomik
• 41–65. maddeler: Aile, eğitim, çalışma, sağlık, çevre ile ilgili hak ve ödevler
• Siyasi hak ve ödevler
• 66–74. maddeler: Vatandaşlık, seçme ve seçilme, vatan hizmeti, vergi, dilekçe
• Bu kısmın adı neden yalnızca “Temel Haklar” değil de “Temel Haklar ve Ödevler”?
• Çünkü hak ile ödev birbirinden ayrılmaz: Herkesin hakkı, başkalarının ödevini yerine getirmesiyle korunur.

Öğretmene not: Anayasa’nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” adını taşır ve dört bölümden oluşur: Genel Hükümler (12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (41–65), Siyasi Haklar ve Ödevler (66–74). Son üç bölümün adında hak ile ödev yan yana geçer. Program, öğrencilerin bu kısmı inceleyip vatandaş olarak hangi hak ve sorumluluklara sahip olduklarını kendi sözleriyle anlatmasını ister. İsterseniz Anayasa’nın metnini sınıfta açıp bölüm başlıklarını birlikte bulun. Program, Siyasi Haklar ve Ödevler bölümünün önceki konuda (SB.6.4.1) incelenmesini de önerir.

17. Hak mı, ödev mi, ikisi birden mi?

• Etkinlik · Anayasa’yı inceleyelim
• Anayasa’dan sadeleştirilmiş beş madde. Hangisi hak, hangisi ödev?
• 20. madde: Herkes, özel hayatına saygı gösterilmesini isteyebilir.
• 27. madde: Herkes bilim ve sanatı özgürce öğrenip araştırabilir.
• 56. madde: Sağlıklı çevre herkesin hakkı; çevreyi korumak devletin ve vatandaşın ödevidir.
• 72. madde: Vatan hizmeti, her Türk vatandaşının hakkı ve ödevidir.
• 73. madde: Herkes, mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.
• Ödev
• Yerine getirmek zorunda olduğumuz görev. Anayasa sorumluluklarımızı çoğu zaman “ödev” diye anar.
• Maddeleri gruplayın: Hangileri hak, hangileri ödev, hangileri ikisi birden?
• Hak: 20 ve 27. Ödev: 73. Hem hak hem ödev: 56 ve 72.

Öğretmene not: Maddeler sadeleştirilmiştir; resmî metinleri karşılaştırmak için Anayasa’yı açabilirsiniz. İpucu: “isteyebilir”, “araştırabilir”, “hakkı” gibi sözler hakkı; “ödevidir” ve “yükümlüdür” ödevi gösterir. Ek bilgi: 42. maddenin başlığı “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi”dir; ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Yani eğitim de hem hak hem ödevdir.

18. Anayasa’dan günlük hayata

• Etkinlik · Dönüştürelim
• Anayasa’daki cümleyi günlük hayattan bir örneğe dönüştürelim. Önce siz söyleyin.
• “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” (42. madde)
• Köyde yaşayan bir öğrenci, taşımalı eğitimle her gün okuluna ulaşır.
• “Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.” (20. madde)
• Kimse komşusunun evini gizlice görüntüleyip paylaşamaz.
• “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir.” (56. madde)
• Bir fabrika atık suyunu arıtmadan dereye bırakamaz; devlet bunu denetler.
• “Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir.” (25. madde)
• Sınıf tartışmasında herkes görüşünü saygıyla söyleyebilir.

Öğretmene not: Tırnak içindeki cümleler Anayasa’nın resmî metnindendir. Süreç bileşeni b: Öğrenciler soyut bir hukuk cümlesini anlamını bozmadan somut bir örneğe dönüştürür. Her satırda önce öğrencilerin kendi örneğini alın, sonra sağ tarafı açın. Taşımalı eğitim: Okulu olmayan ya da nüfusu az yerleşim yerlerindeki öğrencilerin her gün ücretsiz olarak yakındaki bir okula taşınması.

19. Anlamı koruyarak anlatalım

• Etkinlik · Yeniden ifade edelim
• Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
• 12. madde
• Dört öğrencinin yorumu
• A
• Hakları olan kişinin hiçbir ödevi yoktur.
• B
• Hakları olan herkesin topluma, ailesine ve başkalarına karşı görevleri de vardır.
• C
• Yalnızca ailemize karşı sorumluluğumuz vardır.
• D
• Ödevini yapmayan kişinin bütün hakları elinden alınır.
• Hangisi Anayasa’daki cümleyi anlamını değiştirmeden anlatıyor? Diğerleri neyi bozmuş?

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Bir bilgiyi nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeden yeniden ifade etmek. Cevap B. A anlamı tersine çeviriyor; C, topluma ve diğer kişilere karşı sorumluluğu atlıyor; D metinde olmayan bir yargı ekliyor. “İhtiva eder” içerir demektir. Alıntı, Anayasa’nın 12. maddesinin ikinci fıkrasıdır (resmî metin). Ardından öğrencilerden aynı cümleyi kendi sözcükleriyle yazıp sıra arkadaşına kontrol ettirmelerini isteyin: Eksik, fazla ya da değişen bir anlam var mı? Bu çalışmaya sadeleştirme denir: metni, anlamını değiştirmeden daha kolay sözcüklerle yeniden yazmak.

20. Bazı haklar yaşla gelir

• Temel haklarımızın çoğunu doğduğumuz andan itibaren kullanırız. Bazı haklar içinse 18 yaşını doldurmak gerekir.
• Doğumdan itibaren
• Yaşama ve sağlık hakkı
• Özel hayata saygı, düşünce hürriyeti
• Okul çağında eğitim hakkı
• 18 yaşını doldurunca
• Oy kullanmak: seçme hakkı
• Milletvekili seçilebilmek
• Ergin sayılıp kendi adına resmî işlemler yapabilmek
• Seçme hakkı neden doğumla değil de 18 yaşla başlar?
• Oy vermek ülkenin geleceğini etkileyen bir karardır. Kanunlar, bu sorumluluğu taşıyacak olgunluk yaşını 18 olarak kabul eder.

Öğretmene not: Anayasa’nın 67. maddesine göre on sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halk oylamasına katılma haklarına sahiptir; 76. maddeye göre on sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir (2017’den beri). Türk Medeni Kanunu’na göre erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar. Cumhurbaşkanı seçilebilmek için ise kırk yaşını doldurmak ve yükseköğrenim yapmış olmak gerekir (101. madde). Ders kitabı mülkiyet edinmeyi de 18 yaşa bağlanan haklar arasında anar: Çocuklar da mal sahibi olabilir (ör. miras yoluyla) ama alım-satım gibi işlemleri ergin olana kadar velileri aracılığıyla ya da onların izniyle yapabilir.

21. Vatandaşlık: Haklar ve ödevler birlikte

• Yaklaşık 100 bin Ahıska Türkü, ülkemizde vatandaşlık ya da uzun süreli oturma izni aldı.
• Vatandaş olan kişi eğitim, sağlık, çalışma, seçme gibi haklardan yararlanır.
• Aynı kişi kanunlara uymak, vergi vermek, vatan hizmeti gibi ödevleri de üstlenir.
• Vatandaşlık, kişi ile devlet arasında karşılıklı bir bağdır.
• Vatandaş
• Bir devlete hukuki bağla bağlı olan, o devletin tanıdığı haklara ve yüklediği ödevlere sahip kişi.
• Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 66. madde

Öğretmene not: Haber ders kitabındadır: Dışişleri Bakanının açıklamasına göre ülkemizde yaklaşık 100 bin kişi vatandaşlık ya da uzun süreli oturma izni aldı; Ukrayna’daki çatışmalar nedeniyle ülkemize gelenlerden 3 bine yakın Ahıska Türkü de Ahlat (Bitlis) ve Üzümlü (Erzincan) ilçelerine yerleştirildi. Ahıska Türkleri, bugünkü Gürcistan’ın güneyindeki Ahıska bölgesinden 1944’te Sovyetler Birliği tarafından Orta Asya’ya sürgün edilmiş bir Türk topluluğudur. Öğrencilere sorun: Vatandaşlık bu insanlara hangi hakları kazandırdı, hangi ödevleri getirdi? Uzun süreli oturma izni (resmî adıyla uzun dönem ikamet izni) alan kişi vatandaş olmaz; yine de temel haklardan yararlanır ve kanunlara uymakla yükümlüdür. Alıntı, 66. maddenin resmî metnindendir.

22. Özgürlük ve düzen dengesi

• Herkes aynı haklara sahipse haklar çatıştığında ne olur? Düzeni koruyan dengeyi arayalım.
• Özgürlüğün sınırı
• Kırmızı ışıkta bir ikilem
• Bir ihlal, birçok zarar
• Haklar çatışınca
• Kanun mu, bilinç mi?
• Grup tartışması

Öğretmene not: Bölüm görseli: 1789’da Fransa’da kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’nin maddelerini iki taş levha üzerinde gösteren dönem tablosu (Paris, Carnavalet Müzesi; ressamı kesin değildir, Le Barbier’ye atfedilir). Bildirgenin 4. maddesi özgürlüğün sınırını tanımlar; sıradaki slayttaki alıntı bu maddedendir. Öğrencilere sorun: Haklar neden yazılı bir metinle ilan edilir? Bizde temel hak ve ödevler hangi metinde yazılıdır? (Anayasa.)

23. Özgürlük sınırsız mı?

• Bizim sahip olduğumuz hak ve özgürlüklere başkaları da sahiptir.
• Herkes sınırsız davransaydı haklar çatışırdı: Birinin özgürlüğü ötekinin zararı olurdu.
• Bu yüzden kurallar ve kanunlar, hakların nasıl kullanılacağını belirler.
• Düzen olmadan gerçek özgürlük olmaz: Kargaşada kimse hakkını kullanamaz.
• Özgürlük
• Başkalarına zarar vermeden, kendi isteğimizle düşünüp davranabilmek.
• Özgürlük, başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilmektir.
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (Fransa, 1789), 4. madde

Öğretmene not: Alıntı, 1789’da Fransa’da kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’nin 4. maddesinin ilk cümlesinin Türkçe çevirisidir. Maddenin devamı, her insanın haklarının sınırının başkalarının da aynı haklardan yararlanabilmesi olduğunu ve bu sınırların ancak kanunla belirlenebileceğini söyler. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 13. maddesine göre de temel hak ve hürriyetler ancak kanunla, özlerine dokunulmadan ve ölçülü biçimde sınırlanabilir. Öğrencilere sorun: “Sınır” kelimesi özgürlüğü küçültür mü, yoksa korur mu?

24. Kırmızı ışıkta bir ikilem

• Örnek olay
• Sürücü
• Aceleci sürücü
• “Annem hastalandı, onu hastaneye yetiştirmeliyim. Kırmızı ışıkta bekleyecek vaktim yok!”
• Yaya
• Okul yolundaki Ela
• Yeşil ışıkta yaya geçidinden geçiyordu. Hızla gelen araç son anda önünde durdu.
• Bir adım daha atsaydım bana çarpacaktı. Hâlâ titriyorum.
• Sürücünün derdi gerçek. Yine de kırmızıda geçmeye hakkı var mı? Ne yapmalıydı?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Beklenen cevap: Hayır. Kişisel bir acil durum, başkalarının yaşama hakkını tehlikeye atmayı haklı çıkarmaz; kurallar herkesin hakkını korumak için vardır. Sürücü 112’yi arayıp ambulans çağırabilirdi (ambulansın geçiş üstünlüğü vardır) ya da kurallara uyarak dikkatle gidebilirdi. Öğrencilere sorun: Ela’nın hangi hakkı tehlikeye girdi? (Yaşama hakkı, güvenle yol kullanma.) Ders kitabındaki iki örnek olayı da (acelesi olduğu için kırmızı ışıkta geçen sürücü ve başka bir sürücünün kırmızı ışık ihlali yüzünden kaza geçiren sürücü) bu slaytla karşılaştırabilirsiniz.

25. Ya duramasaydı?

• Yaya
• Ela yaralanabilirdi: Yaşama ve sağlık hakkı zarar görürdü.
• Diğer sürücüler
• Ani fren yapan araçlar çarpışabilirdi: İnsanların malı zarar görürdü.
• Ambulans
• Kaza yolu tıkardı; başka bir hastayı taşıyan ambulans gecikebilirdi.
• Bütün şehir
• Yüzlerce kişi işine, okuluna, randevusuna geç kalırdı.
• Listeye başka kimleri ekleyebilirsin? Onların hangi hakkı zarar görürdü?
• Örnek: Yolda kalan itfaiye aracı bir yangına geç kalabilirdi; kazayı gören çocuklar korkabilirdi.
• Bir kişinin sorumluluğunu unutması pek çok kişinin hakkını etkiler; toplumsal düzen sarsılır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Olayın sonuçlarını hak açısından inceleme. Mülkiyet hakkı Anayasa’nın 35. maddesindedir. Kartları açmadan önce öğrencilere sorun: Bu kazadan kimler, nasıl etkilenirdi? Varılacak sonuç: Sorumluluklarımızı yerine getirmek yalnızca kendimizi değil, hiç tanımadığımız insanların haklarını da korur.

26. Haklar çatışınca dengeyi kurallar kurar

• İki hak karşı karşıya gelince dengeyi hangi kural kurar? Önce siz söyleyin.
• Fotoğraf paylaşma özgürlüğü ↔ arkadaşının özel hayatı
• Başkasının fotoğrafı izni alınmadan paylaşılmaz.
• Esnafın ticaret özgürlüğü ↔ tüketicinin sağlık hakkı
• Gıdalar hijyen kurallarına göre üretilir; devlet denetler.
• Sürücünün yolculuk özgürlüğü ↔ yayanın yaşama hakkı
• Hız sınırı, trafik ışığı ve yaya geçidi herkesi korur.
• Düşünceyi açıklama özgürlüğü ↔ başkasının onuru
• Düşünce açıklanır ama hakaret edilmez, iftira atılmaz.

Öğretmene not: Ana fikir: Kurallar bir hakkı yok etmez; herkesin haklarını birlikte kullanabilmesini sağlar. Her satırda önce öğrencilerin kendi kuralını önermesini bekleyin. Programın hedeflerinden biri, öğrencinin özgürlüğünü kullanırken başkalarının haklarını gözetmesi ve düzen için kurallara uymasıdır.

27. Örnek olay: Kütüphane kimin?

• Etkinlik · Kural yazalım
• Örnek olay
• Bir kütüphane, iki istek
• Okul kütüphanesinde bazı öğrenciler sessizce okumak, bazıları ise proje için grupça konuşarak çalışmak istiyor.
• Kimin hakkı?
• Hangi grubun isteği haklı? Biri ötekinden daha mı önemli?
• İkisi de haklı: Sessizce okumak da birlikte çalışmak da öğrenme hakkının parçasıdır.
• Kuralı siz yazın
• İki isteği de karşılayan, herkesin uyabileceği bir kütüphane kuralı yazın.
• Örnek: Bir köşe grup çalışmasına ayrılsın, orada alçak sesle konuşulsun; diğer bölümde sessizlik olsun.

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Etkinlik, önceki slayttaki “Dengeyi kurallar kurar.” fikrini uygulamaya dönüştürür (süreç bileşeni b). Gruplar kurallarını tahtaya yazsın; sınıf en adil ve uygulanabilir kuralı oylasın. Sonra sorun: Kural kâğıtta kalırsa ne olur? (Kuralın işlemesi için herkesin ona uyması, yani sorumluluk gerekir.)

28. Kanun mu, bilinç mi?

• Etkinlik · Tartışalım
• Kanun
• 1. görüş
• “Kanunlar ve cezalar yeterince sert olursa düzen kendiliğinden sağlanır.”
• Bilinç
• 2. görüş
• Kanunlar gereklidir ama insanlar haklarını bilip sorumluluklarını benimserse düzen kalıcı olur.
• Her köşeye bir polis koyamayız; kurala uymak önce vicdanda başlar.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Yoksa ikisi birbirini tamamlıyor mu? Bir örnekle açıkla.

Öğretmene not: Tek doğru cevap aranmaz; gerekçe önemlidir. Varılması beklenen sonuç: Kanunlar sınırları çizer ve hakları güvenceye alır; ama toplumsal düzenin sürmesi için insanların kurallara gönüllü uyması, başkalarının haklarına saygı göstermesi ve dayanışması da gerekir. Örnek: Gece yarısı bomboş bir kavşakta kırmızı ışıkta beklemek. Kimse görmese de kurala uyan kişi, kuralın herkes için olduğunu bilir.

29. Kimse zorlamadı: Deprem günü

• Bilincin gücü
• Kan bağışı için sıra bekleyenler, İzmir (6 Şubat 2023)
• 6 Şubat 2023’teki depremlerin ardından İzmir’de çok sayıda kişi kan vermek için toplandı.
• Kan bağışı zorunlu değildir; bu insanları buraya dayanışma duygusu getirdi.
• İnsanlar kan bağışı aracının önünde sıralarını bekliyor.
• Bu fotoğraf “Kanun mu, bilinç mi?” tartışmasına hangi kanıtı sunuyor?
• Hiçbir kanun bu insanları zorlamadı. Sorumluluk bilinci, kanunların tek başına sağlayamayacağı bir dayanışma yarattı.

Öğretmene not: Fotoğraf, Kahramanmaraş merkezli depremlerin yaşandığı 6 Şubat 2023’te İzmir’de çekildi; sağda Kızılayın kan bağışı aracı görülüyor. Afet ve salgın gibi olağanüstü durumlarda yardımlaşma ve dayanışmaya katılmak, ders kitabında sorumlu vatandaşın özellikleri arasında sayılır. Konuyu sakin bir dille ele alın; depremde yakınını kaybetmiş öğrenciler olabilir. Kan bağışı yetişkinlerin yapabileceği bir katkıdır.

30. Küçük grup tartışması

• Etkinlik · Grup tartışması
• Hak ve sorumluluk bilinci toplumsal düzeni nasıl korur? Yakın çevrenizden örneklerle tartışın.
• 4–6 kişilik gruplar kurun; bir sözcü ve bir zaman tutucu seçin.
• Yakın çevrenizden ya da haberlerden bir örnek durum seçin.
• Durumdaki hakları, sorumlulukları ve kimin zarar gördüğünü belirleyin.
• 8–10 dakika tartışın; herkes söz alarak konuşsun, kimse dışarıda kalmasın.
• Sözcünüz grubun ulaştığı sonucu sınıfla paylaşsın.
• Tartışma
• Bir konudaki farklı görüşlerin gerekçeleriyle ve saygı içinde konuşulması.
• Örnek durumlar
• Servis sırası, apartmanda gürültü, parkta çöp, sosyal medyada izinsiz fotoğraf, okul bahçesinde top oyunu.

Öğretmene not: Program bu aşamada öğrencilerin görüşlerinin alınmasını ve küçük grup tartışmasının kullanılabileceğini belirtir; örnekler öğrencilerin yakın çevresinden ve günlük yaşamından seçilmelidir. Grupları dolaşırken şu soruları sorun: Bu durumda kimin hakkı çiğneniyor? Kim sorumluluğunu yapmıyor? Herkesin hakkını koruyan bir çözüm ne olabilir?

31. Düzenin üç dayanağı

• Toplumsal düzen, insanların şu üç davranışı birlikte göstermesiyle sürer:
• Hakkını bilmek
• Hakkını bilen kişi haksızlığı fark eder, kolayca kandırılamaz.
• Hakkına sahip çıkmak
• Hakkı çiğnenen kişi yasal yollara başvurur; haksızlık sürmez.
• Sorumluluğunu yerine getirmek
• Görevini yapan kişi başkalarının haklarını korur; düzen sürer.
• Bu üçünden biri eksik kalırsa ne olur? Bir örnek ver.
• Örnek: Hakkını bilmeyen tüketici kusurlu ürünü geri vermez; satıcı aynı ürünü başkalarına da satmayı sürdürür.

Öğretmene not: Ders kitabı ve program, insanların haklarını bilmesinin, haklarına sahip çıkmasının ve sorumluluklarını yerine getirmesinin toplumsal düzeni sürdürmedeki önemini vurgular. Tüketici örneği için: Kanuna göre tüketici, ayıplı (kusurlu) bir malı geri verebilir; değiştirilmesini, ücretsiz onarılmasını ya da bedelinden indirim yapılmasını isteyebilir. Sorun çözülmezse tüketici hakem heyetine başvurabilir.

32. Sorumlu vatandaş ve dilekçe hakkı

• Sorumluluk yalnızca kurallara uymak mı? Bir sorunu yetkililere nasıl duyururuz?
• Yasal ödevler
• Gönüllü katkılar
• Sorumlu vatandaş
• Dilekçe hakkı
• Performans görevi
• Rapor ve ürün

Öğretmene not: Bölüm görseli: Osman Hamdi Bey’in “Arzuhalci” tablosu (1910, Sakıp Sabancı Müzesi). Arzuhal, eski dilde dilekçe demektir; arzuhalciler okuma yazma bilmeyenlerin dilek ve şikâyetlerini resmî makamlara sunulacak biçimde yazan kişilerdi. Tabloda feraceli iki kadın, tarihî bir yapının duvarı dibinde gölgelik altında oturan arzuhalciye dilekçe yazdırıyor. Öğrencilere sorun: Bugün bir dilekçeyi kim yazar, nasıl iletiriz?

33. Sorumluluğun iki yüzü

• Vatandaşlık sorumlulukları kanunlara uymakla bitmez; topluma yararlı gönüllü katkıları da kapsar.
• Kanunla belirlenen ödevler
• Kanunlara ve kurallara uymak
• Vergi ödemek
• Vatan hizmetini yerine getirmek
• Gönüllü katkılar
• Yardım kampanyalarına katılmak
• Fidan dikmek, çevre temizliğine katılmak
• Afet günlerinde dayanışmak
• Sorumluluk
• Görevlerimizi yerine getirmek ve davranışlarımızın sonuçlarını üstlenmek.
• Gönüllü katkılar zorunlu değilse toplumsal düzen için neden önemlidir?
• Dayanışma, kanunların yetişemediği yerde devreye girer. İnsanlar birbirine güvenir, toplumsal bağlar güçlenir.

Öğretmene not: Ders kitabı, vatandaşlık sorumluluklarının yalnızca yasalara uymaktan ibaret olmadığını, toplumun yararına gönüllü olarak yapılanları da içerdiğini vurgular. Kanunla belirlenen ödevlere zorunlu eğitimi tamamlamak (Türkiye’de 12 yıl), gönüllü katkılara kan bağışı (yetişkinler için) eklenebilir. Öğrencilere kendi yaşlarında neler yapabileceklerini sorun: okul yardım kampanyası, kitap bağışı, fidan dikimi, yaşlı bir komşuya yardım.

34. Gönüllü bir katkı: Fidan dikmek

• “Geleceğe Nefes” etkinliğinde fidan dikenler (11 Kasım 2019)
• Yamaçta birçok kişi, ülke genelinde aynı gün düzenlenen etkinlikte fidan dikiyor.
• Bu ağaçlar yıllar içinde herkesin temiz hava ve sağlıklı çevre hakkına katkı sağlayacak.
• Fidan dikmek kanunla zorunlu değildir; topluma gönüllü bir katkıdır.
• Fidan dikmek Anayasa’nın 56. maddesindeki hangi ödevle ilgilidir?
• Çevreyi geliştirmek ve korumak devletin ve vatandaşların ödevidir. Fidan dikmek bu ödeve gönüllü bir katkıdır.

Öğretmene not: “Geleceğe Nefes”, Tarım ve Orman Bakanlığının öncülüğünde 11 Kasım 2019’da ülke genelinde aynı gün yapılan bir fidan dikme etkinliğidir. Öğrencilere sorun: Sizin yaşınızda bir öğrenci çevre için gönüllü olarak neler yapabilir? (Okul bahçesine fidan dikmek, sınıfça çevre temizliğine katılmak, atıkları ayrıştırmak.)

35. Sorumlu vatandaşın özellikleri

• Dayanışır
• Yardımlaşmaya, afet ve salgın günlerinde dayanışmaya katılır.
• Ortak alanı korur
• Parkı, otobüsü, okulu özenle ve temiz kullanır.
• Görevini bilir
• Vergi vermenin, oy kullanmanın ve kanunlara uymanın önemini bilir.
• Çözüm önerir
• Toplumsal sorunlara çözüm arar.
• Değerleri yaşatır
• Millî ve manevi değerleri korur.
• Kurallara uyar
• Ortak yaşamın kurallarına uyar.
• Bu davranışlardan hangilerini sen de yapıyorsun? Neden?

Öğretmene not: Ders kitabı sorumlu vatandaşın özelliklerini sıralar ve öğrencilerden hangilerini günlük yaşamda uyguladıklarını tartışmalarını ister. Süreç bileşeni b: Öğrencilerden bu kartları “Sorumluluğun iki yüzü” slaytındaki iki sütuna (kanunla belirlenen ödev ya da gönüllü katkı) yerleştirmelerini isteyin. Beklenen: Kurallara uymak ve vergi vermek kanunla belirlenmiş ödevlerdir; dayanışmak ve çözüm önermek gönüllü katkılardır; ortak alanı korumak hem kanunun hem vicdanın istediği bir davranıştır.

36. Dilekçe hakkı: Sesimizi yazıyla duyurmak

• Dilekçe, bir isteği ya da şikâyeti resmî makamlara bildiren, imzalı ve adresli yazıdır.
• Vatandaşlar dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara ve TBMM’ye yazıyla iletebilir.
• Dilekçeyle yönetimin karar alma sürecine katılır, sorunlara çözüm ararız.
• Sorunu kendi başımıza değil, yasal ve barışçıl bir yoldan çözmeye çalışırız.
• Dilekçe hakkı
• Dilek, öneri ve şikâyetleri yetkili kurumlara yazılı olarak iletebilme hakkı.
• Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu gecikmeksizin, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 74. madde

Öğretmene not: Anayasa’nın 74. maddesi vatandaşlara ve karşılıklılık esasına göre Türkiye’de oturan yabancılara, kendileriyle ya da kamuyla ilgili dilek ve şikâyetleri için yetkili makamlara ve TBMM’ye yazıyla başvurma hakkı tanır. Alıntı, maddenin ikinci fıkrasıdır (resmî metinde “başvurmaların” biçiminde geçer). Dilekçe hakkı demokratik bir haktır: Vatandaş sorununu ve önerisini yönetime doğrudan iletir, yönetim de cevap vermek zorundadır. Dilekçenin bölümleri 5. sınıfta (SB.5.4.4) işlenmişti.

37. Üç sayıyla dilekçe hakkı

• Dilekçe hakkı hem Anayasa’yla hem de ayrı bir kanunla güvence altındadır.
• 74.
• Anayasa’nın dilekçe hakkını güvenceye alan maddesi
• gün
• Kurumun dilekçeye gerekçeli cevap vermesi için en uzun süre
• Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun’un kabul yılı
• Her dilekçe bir cevap bekler

Öğretmene not: Sayılar 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun’a (kabul: 1 Kasım 1984) dayanır. Kanuna göre dilekçede ad, soyad, imza ve iş ya da ev adresi bulunmalıdır; belli bir konusu olmayan, mahkemelerin görevine giren ya da bu bilgileri taşımayan dilekçeler incelenmez. Yanlış kuruma verilen dilekçe yetkili kuruma gönderilir ve başvurana bilgi verilir. Kurum, başvurunun sonucunu ya da işlemin hangi aşamada olduğunu en geç 30 gün içinde gerekçeli olarak bildirir.

38. Bir sorun, bir dilekçe

• Örnek olay
• Sorunu belirle: Okulun önündeki yaya geçidinin çizgileri silinmiş.
• Görevli kurumu bul: Bu yolun bakımı hangi kurumun sorumluluğunda?
• Saygılı ve açık bir dilekçe yaz; adını, imzanı ve adresini ekle.
• Hak aranmazsa, hak aranırsa
• Kimse yazmasaydı
• Sorun sürerdi; okul yolunda kaza tehlikesi devam ederdi.
• Dilekçe verilince
• Kurum sorunu inceler, sonucu yazıyla bildirir; çizgiler yenilenebilir.
• Talep
• Bir kurumdan ya da kişiden resmî olarak istenen şey; istek.

Öğretmene not: Örnek kurgusaldır. Kentlerde yol çizgileri ve yaya geçitleri çoğunlukla belediyenin sorumluluğundadır; yolun türüne göre büyükşehir belediyesi ya da Karayolları Genel Müdürlüğü de olabilir. Yanlış kuruma verilen dilekçe, kanun gereği yetkili kuruma gönderilir. Vurgulayın: Dilekçe, sorunu kendi başımıza ve kural dışı yollarla çözmeye çalışmak yerine yasal ve barışçıl bir yoldur; bu yüzden toplumsal düzeni korur. Öğrenciler dilekçeyi aile büyükleri ya da öğretmenleriyle birlikte vermelidir.

39. Performans görevi: Dilekçemi yazıyorum

• Etkinlik · Performans görevi
• Yakın çevrendeki bir sorunu ve isteğini, çözmekle görevli yönetim birimine dilekçeyle bildir.
• Mahallende, okulunda ya da okul yolunda gördüğün bir sorunu seç.
• Sorunu kanıtlarıyla not et: yer, zaman, gerekiyorsa fotoğraf.
• Sorunu çözmekle görevli yönetim birimini araştır.
• İsteğini saygılı, açık ve doğru bir Türkçeyle yaz.
• Dilekçeni sınıfta oku; dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirin.
• Dereceli puanlama anahtarı
• Bir çalışmayı ölçütlere ve düzeylere göre puanlayan değerlendirme tablosu.
• Kontrol et
• Kurum adı, konu, isteğin, tarih, ad ve soyad, imza, adres: Hepsi dilekçende var mı?

Öğretmene not: Program, performans görevi olarak öğrencilerin yakın çevrelerinde var olan ya da çıkabilecek bir sorunu ve isteklerini dilekçeyle ilgili yönetim birimine iletmesini önerir; dilekçeler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir. Ders kitabındaki görev 1 ders saati sürer ve yorumlama becerisini hedefler. Önerilen ölçütler: sorunun açık ve doğru tanımlanması, doğru kurumun seçilmesi, isteğin net olması, saygılı dil, dilekçenin bölümlerinin eksiksiz olması, yazım ve noktalama. Dilekçe gerçekten gönderilecekse aile ve okul yönetimiyle birlikte gönderilmelidir.

40. Rapor: Hak, eşitlik ve adalet

• Etkinlik · Rapor hazırlayalım
• Rapor
• Bir konuyu kaynaklara dayanarak, düzenli ve nesnel biçimde anlatan yazı.
• Kaynaklar ne diyor?
• İki temel fikir
• Kurallar haklarımızı korur; kimsenin bu haklara zarar vermesine izin vermez. Düzenin olmadığı yerde gerçek özgürlük de olmaz.
• Raporunda neler olmalı?
• Hak, eşitlik ve adalet kavramlarını raporunda nasıl kullanırsın?
• Örnek: Kurallar herkese eşit uygulanırsa adalet sağlanır; böylece herkes hakkını güvenle kullanır.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin verilen bilimsel kaynaklardan yola çıkarak insan hak ve özgürlüklerinin düzen için neden önemli olduğunu anlatan bir rapor yazmasını önerir; raporda hak, eşitlik ve adalet kavramları öne çıkarılmalıdır. Ders kitabındaki etkinlikte iki kaynak verilir: Adalet Bakanlığının sitesinden bir metin (kurallar, yaptırım ve hukuk kuralları) ve bir hukuk kitabından alıntı (Kalabalık, 2016; kamu düzeni özgürlüklerin var olabilmesinin temel şartıdır). Rapor planı önerisi: başlık; giriş (konu ve amaç); gelişme (kaynaklardaki fikirler kendi cümleleriyle ve bir örnek olay); sonuç (kendi yorumum); kaynakça. Değerlendirme derecelendirme ölçeğiyle yapılabilir. Hatırlatın: Kaynaktan alınan cümle tırnakla ve kaynağıyla yazılır; gerisi kendi cümlelerimizdir.

41. Ürün hazırlayalım

• Etkinlik · Yazılı, görsel ya da dijital ürün
• Yazılı ürün
• Okul gazetesi için haber ya da köşe yazısı: “Kurallar neden hepimiz için?”
• Görsel ürün
• İki karelik afiş: Bir yanda bozulan düzen, öbür yanda korunan haklar.
• Dijital ürün
• Bir dakikalık video ya da dijital sunu; kullandığın kaynakları belirt.
• Ürününde mutlaka olsun
• Hakkını bilmek, hakkına sahip çıkmak ve sorumluluğunu yerine getirmek düzeni nasıl korur?

Öğretmene not: Program, öğrencilerin insanların haklarını bilmesi, haklarına sahip çıkması ve sorumluluklarını yerine getirmesinin toplumsal düzeni sürdürmedeki önemine yönelik yazılı, görsel ya da dijital bir ürün oluşturup sınıfta sunmasını önerir. Sunumlardan önce kısa bir plan isteyin: Ne anlatacağım, hangi örneği kullanacağım, kime sesleneceğim? Video hazırlayan öğrenciler, izni olmayan kişileri görüntülememelidir.

42. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Özgürlüğün neden bir sınırı vardır? Çünkü başkaları da aynı haklara sahiptir; sınır herkesin hakkını korur.
• Yorumlama
• Bir bilgiyi inceleyip anlamını bozmadan kendi sözcüklerimizle açıklamak ve ondan sonuç çıkarmak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (Anayasa maddesi, haber ya da örnek olay) söylesin. Cevaplanamayan sorular için hangi kaynağa bakılacağını birlikte kararlaştırın.

43. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

44. Anahtar kavramlar

• Toplumsal düzen
• İnsanların kurallar sayesinde güven, huzur ve uyum içinde bir arada yaşaması.
• Hukuk
• Devletin koyduğu, herkesi bağlayan ve uyulmadığında yaptırımı olan kuralların bütünü.
• Yaptırım
• Kurala uymayan kişinin karşılaştığı sonuç; hukukta devletin uyguladığı ceza gibi.
• Eşitlik
• Herkesin aynı haklara sahip olması ve kurallar karşısında aynı biçimde değerlendirilmesi.
• Adalet
• Herkese hakkını vermek; hakları korumak ve haksızlığı gidermek.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: dijital vatandaşlık, hukuk, kamuoyu, medya, sivil toplum kuruluşu (STK), siyasi parti. Bu konuya en çok hukuk düşer; kamuoyu, medya, STK ve siyasi parti önceki konuda (SB.6.4.1), dijital vatandaşlık sıradaki konuda (SB.6.4.3) işlenir. Ders kitabının kavram çalışmasındaki hak, sorumluluk, özgürlük, vatandaş, dilekçe ve talep kavramları sunuda tanımlandı; ihlali (bir kurala ya da hakka uymamak, onu çiğnemek) ve sorunu da kavram oyunuyla pekiştirebilirsiniz.

45. Özet: Toplumsal düzenin dayanakları

• Toplumsal düzen
• Kurallar
• Herkesin uyduğu kurallar düzeni sağlar
• Hukuk
• Devlet kural koyar, ihlale yaptırım uygular
• Eşitlik
• Kurallar herkese aynı uygulanır
• Anayasa
• Temel hak ve ödevlerimizi güvenceye alır
• Denge
• Özgürlüğümüz başkasının hakkında durur
• Katılım
• Dilekçeyle sorunları yetkililere iletiriz
• Her kılçık için sunudan bir örnek bulun; sonra bir kılçık eksik olsaydı düzenin nasıl bozulacağını tartışın.

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken öğrencilerden örnek isteyin: yetkisiz çakar (hukuk, eşitlik), kırmızı ışıktaki ikilem (denge), Anayasa maddeleri (Anayasa), okul önündeki yaya geçidi için dilekçe (katılım).

46. Doğru mu, yanlış mı?

• Kanun önünde eşitlik, kuralların herkese aynı biçimde uygulanması demektir.
• Anayasa’ya göre hiçbir kişiye, aileye ya da gruba ayrıcalık tanınamaz. Kuralı çiğneyen kim olursa olsun aynı yaptırımla karşılaşır.

47. Doğru mu, yanlış mı?

• Temel haklarımızın hepsini kullanabilmek için 18 yaşını doldurmamız gerekir.
• Yaşama, sağlık, özel hayata saygı gibi haklarımızın çoğunu doğduğumuz andan itibaren kullanırız. Seçme ve seçilme gibi bazı haklar içinse 18 yaşını doldurmak gerekir.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Kurallar yalnızca bizi sınırlar; haklarımızı korumaz.
• Kurallar bazı davranışlarımızı sınırlar ama başkalarının bize zarar vermesini de engeller. Böylece herkes hakkını güvenle kullanır.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Anayasa’nın “Temel Haklar ve Ödevler” kısmında haklarımızın yanında ödevlerimiz de yer alır.
• Kısmın adı da bunu gösterir: Haklar ve ödevler aynı başlık altında, yan yana yazılmıştır.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Acil bir işi olan sürücü, dikkatli olduğu sürece kırmızı ışıkta geçebilir.
• Kurallar herkes için geçerlidir; kişisel bir acele başkasının yaşama hakkını tehlikeye atmayı haklı çıkarmaz. Acil durumda 112 aranır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Yardım kampanyalarına katılmak gibi gönüllü katkılar da toplumsal dayanışmayı güçlendirir.
• Vatandaşlık sorumlulukları yalnızca kanunlara uymakla sınırlı değildir; gönüllü katkılar insanlar arasındaki bağları güçlendirir.

52. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Anayasa’da bir ödev olarak yer alır?
• Düşünce ve kanaat hürriyeti
• Özel hayatın gizliliği
• Vergi ödemek
• Bilim ve sanat hürriyeti
• C
• Anayasa’nın 73. maddesine göre vergi ödemek herkesin ödevidir. Diğer seçenekler Anayasa’nın tanıdığı haklardır.

53. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı toplumsal kurallar ve bu kurallara uyulmadığında karşılaşılan yaptırımlar eşleştirilmiştir.
• Görgü kuralı
• Ayıplanma
• Ahlak kuralı
• Vicdan rahatsızlığı
• Hukuk kuralı
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Arkadaşların takdiri
• Devletin uyguladığı ceza
• Ödül ve teşekkür belgesi
• Hiçbir sonuç doğmaz
• B
• Hukuk kurallarını devlet koyar; uymayanlara para cezası, hapis gibi devlet yaptırımları uygulanır.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ece, okul gezisinde arkadaşlarıyla fotoğraf çekti. Fotoğrafları sosyal medyada paylaşmak istiyor.
• Ece’nin hem özgürlüğünü kullanması hem de arkadaşlarının hakkına saygı göstermesi için en uygun davranış hangisidir?
• Fotoğrafları hemen herkese açık paylaşmak
• Gezilerde artık hiç fotoğraf çekmemek
• En çok beğeni alacak fotoğrafları seçmek
• Fotoğraflardaki arkadaşlarından izin almak
• D
• Paylaşmak Ece’nin özgürlüğüdür; arkadaşlarının özel hayatı da korunmalıdır. İzin almak iki hakkı birlikte gözetir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Okulumuzun önündeki yolda yaya geçidi yok; öğrenciler karşıya geçerken zorlanıyor.
• Bu sorunun çözümü için yapılabilecek en uygun davranış hangisidir?
• İlgili belediyeye dilekçeyle başvurmak
• Yola kendi imkânlarıyla çizgi boyamak
• Sorunu görmezden gelip alışmak
• Geçen sürücülere tepki göstermek
• A
• Dilekçe hakkı, sorunları yetkili kurumlara yasal ve barışçıl yoldan iletmeyi sağlar. Yola izinsiz çizgi boyamak hem kural dışıdır hem de tehlikelidir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Devlet, topladığı vergilerle okul, hastane, yol ve köprü yapar; güvenlik ve adalet hizmetlerini sürdürür.
• Buna göre vergisini ödemeyenlerin sayısı artarsa aşağıdakilerden hangisi beklenir?
• Okul ve hastane sayısı kendiliğinden artar.
• Kamu hizmetleri için ayrılan kaynak azalır.
• Vergi ödeyenlerin hakları genişler.
• Devletin hizmet verme gücü hiç değişmez.
• B
• Vergiler kamu hizmetlerinin kaynağıdır. Vergi ödenmezse herkesin yararlandığı hizmetler zarar görür; vergisini dürüstçe ödeyenler de haksızlığa uğrar.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 42. madde
• Bu cümleyi anlamını değiştirmeden ifade eden seçenek hangisidir?
• Eğitim yalnızca isteyen kişilerin hakkıdır.
• Eğitim hakkı belli bir yaşa kadar korunur.
• Hiç kimsenin eğitim hakkı elinden alınamaz.
• Herkes üniversite okumak zorundadır.
• C
• “Yoksun bırakılamaz” bu hakkın kimseden esirgenemeyeceğini anlatır. Diğer seçenekler metinde olmayan anlamlar ekliyor ya da anlamı daraltıyor.

58. Kim bilecek?

• Ambulans, itfaiye ve polis araçlarının görev sırasında trafikte öncelikli olarak geçebilmesine ne ad verilir?
• Geçiş üstünlüğü
• Bir devlete hukuki bağla bağlı olan, o devletin tanıdığı haklara ve yüklediği ödevlere sahip kişiye ne denir?
• Vatandaş
• İnsanların kurallar sayesinde güven ve huzur içinde bir arada yaşamasına ne ad verilir?
• Toplumsal düzen

59. Gelecek derse hazırlanalım

• e-Devlet, e-Nabız, e-Okul ve EBA hangi haklarımızı kullanmamızı kolaylaştırıyor?
• Dijital vatandaş kimdir? Genel ağda hangi sorumluluklarımız var?
• Kişisel bilgilerimizi dijital ortamda nasıl koruruz?
• Siber zorbalıkla karşılaşan biri ne yapmalıdır?
• Ailenle birlikte e-Devlet ya da e-Okul’daki hizmetlere göz at. Her hizmetin hangi hakla ilgili olduğunu not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.4.3 “Dijitalleşme ve Teknolojik Gelişmelerin Vatandaşlık Hak ve Sorumluluklarına Etkileri” (24–26. haftalar). Bu derste öğrendiğimiz dilekçe hakkı, dijital ortamda e-Devlet ve CİMER gibi yollarla da kullanılabilir; yeni konuya bu köprüyle girebilirsiniz. Ders kitabı, gelecek derse üç farklı renkte kart getirilmesini ister (yeni konunun açılış etkinliği için); öğrencilere hatırlatın.

60. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.6.4.2.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Yasal metinler
• Tırnak içindeki Anayasa cümleleri Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın resmî metnindendir; diğer maddeler sadeleştirilerek anlatılmıştır. Dilekçe hakkına ilişkin sayılar 3071 sayılı Kanun’a dayanır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; haberlerden alınan olaylar özetlenerek anlatılmıştır.

61. Görsel kaynakları

• Kızılay Meydanı, Ankara (2022)
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kızılay AVM'den Kızılay Meydanı, 2022.jpg
• İstanbul Adalet Sarayı, Çağlayan (2012)
• Ilyacadiz · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Palaciojusticia-caglayan1.jpg
• Ulus Meydanı, Ankara (Kasım 2015)
• Lacivert71 · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Ankara Ulus Heykel Anafartalar ve Cumhuriyet caddesi Atatürk Bulvarı Kasım 2015 - panoramio (2).jpg
• Anayasa Mahkemesi binası, Ankara (2020)
• Murat Karabulut (VOA) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Constitutional Court of Turkey.jpg
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’ni gösteren dönem tablosu (Carnavalet Müzesi, Paris)
• Jean-Jacques-François Lebarbier · Kamu malı · Wikimedia Commons: Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg
• Depremlerin ardından kan bağışı için sıraya girenler, İzmir (6 Şubat 2023)
• BSRF · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Blood donors in İzmir after the earthquake in Turkey.jpg
• Osman Hamdi Bey, “Arzuhalci” (1910, Sakıp Sabancı Müzesi)
• Osman Hamdi Bey · Kamu malı · Wikimedia Commons: Osman Hamdi Bey - Arzuhalci , Public Scribe - Google Art Project.jpg
• “Geleceğe Nefes” fidan dikimi (11 Kasım 2019)
• Jelican9 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Geleceğe Nefes 2019 02.jpg