7. Sınıf Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu: Millî Kalkınma Hamleleri

1. Millî Kalkınma Hamleleri

• Millî Kalkınma
• Hamleleri
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi Sunusu
• İzmir’deki kongreden fabrikalara, çay bahçelerinden uzaya: Türkiye kendi gücüyle nasıl kalkındı?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 5. öğrenme alanı “Hayatımızdaki Ekonomi”. Öğrenme çıktısı SB.7.5.1 (2026-2027 yıllık planında 27. hafta). Süreç bileşenleri: a) hamlelere neden olan unsurlar, b) hamlelerin etkilediği unsurlar, c) etkilerin niteliğini sorgulama, ç) neden ve sonuçları bağlamından koparmadan yeniden ifade etme. Kapak görseli: Günümüze ulaşan Devrim otomobili, Eskişehir’de sergileniyor.

2. Merak edelim

• Savaştan yeni çıkmış, fabrikası az bir ülke kendi ihtiyaçlarını kendisi üretmeye nasıl başlar?
• Bir ülke, ekonomik bağımsızlığı olmadan gerçekten bağımsız olabilir mi?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Cumhuriyet’in ilk fabrikalarını kimler kurdu?
• Nerede?
• Ekonomi kongresi nerede toplandı?
• Ne zaman?
• İlk yerli otomobil ne zaman yapıldı?
• Ne?
• Misak-ı İktisadi ne demek?
• Nasıl?
• Çay, Rize’de nasıl yaygınlaştı?
• Neden?
• Bazı projeler neden yarım kaldı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Ders sonunda kartlara dönüp hangi soruların cevaplandığını konuşun.

3. Yol haritamız

• Kalkınma neden gerekliydi?
• Savaşın bıraktığı ekonomi, İzmir’deki kongre, Misak-ı İktisadi
• Cumhuriyet’in öncüleri
• Silahtan kâğıda, demir yolundan çaya ilk hamleler
• Kesintiler ve yeni başlangıçlar
• Yavaşlamanın nedenleri, Devrim otomobili, yeni kurumlar
• Bugünün hamleleri
• AR-GE, savunma, uzay, sağlık, otomobil, TEKNOFEST
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Kalkınma neden gerekliydi?

• Millî Mücadele kazanılmıştı ama ekonomi yorgundu. Yeni devlet ekonomisini nasıl ayağa kaldıracaktı?
• Kalkınma hamlesi nedir?
• Savaşın bıraktığı ekonomi
• Türkiye İktisat Kongresi
• Misak-ı İktisadi
• Hamlelerin nedenleri

Öğretmene not: Görsel: İzmir’de, Türkiye İktisat Kongresi’nin anısına yapılmış anıt (Kemeraltı).

5. Bir hamle nasıl doğar?

• Başlarken · Vecihi Hürkuş (1933)
• Havacılık öncüsü Vecihi Hürkuş, 1933’te sivil havacılığı yurdun her bölgesine yaymak için girişimde bulundu.
• Ona göre Anadolu çok genişti, iller arası ulaşım yetersizdi; devlet işlerinde zaman kaybediliyordu.
• Acil hastalara zamanında ulaşılamıyor, posta işleri aksıyordu.
• Uçaklar, ormanlar gibi millî servetimizin korunmasına da yardım edebilirdi.
• Sivil havacılık
• Askerî amaç dışında; yolcu, posta, yük taşıma ve hizmet için yapılan uçuşlar.
• Vecihi Hürkuş’un planı gerçekleşseydi halkın hayatında neler değişirdi?
• Hastalar ve posta hızla taşınır, devlet işleri hızlanır, ormanlar korunurdu. Her hamle bir ihtiyaçtan doğar.

Öğretmene not: Kitabın açılış kaynağı Vecihi Hürkuş’un 1933’teki girişimidir. Maddeler onun gerekçelerinin özetidir. Vurgu: Kalkınma hamleleri bir ihtiyaçtan ya da sorundan doğar (süreç bileşeni a). Öğrencilerden başka bir örnek hamle tahmin etmelerini isteyin.

6. Millî kalkınma hamlesi nedir?

• Millî kalkınma hamleleri, bir ülkeyi daha bağımsız, daha üretken ve daha çağdaş yapmak için yapılan planlı ve kapsamlı girişimlerdir.
• Bağımsızlık
• Ekonomik ve sosyal bağımsızlığı güçlendirmek
• Üretim
• Üretim gücünü artırmak, yerli malı çoğaltmak
• Çağdaşlık
• Çağdaş ve güçlü bir devlet yapısına ulaşmak
• Köklü bir çaba
• Sanayileşme ve yerli üretim çabaları Osmanlı Devleti’nin son döneminde başlamıştı. Millî Mücadele’den sonra bu çabalar daha planlı ve kapsamlı hâle geldi.

Öğretmene not: Sözlükte “hamle”: Bir ülkenin ekonomik, sanayi, teknolojik veya sosyal alanlarda hızlı, planlı ve büyük bir atılım yapma çabası.

7. Savaştan çıkan bir ekonomi

• 1923’te Millî Mücadele kazanılmıştı ama uzun savaş yılları ekonomiyi çok yıpratmıştı.
• Savaşın bıraktığı ekonomi
• Üretim düşmüştü.
• Fabrikalar az, sanayi tesisleri yetersizdi.
• Ekonomi büyük ölçüde dışa bağımlıydı.
• Yeni devletin hedefleri
• Ekonomik bağımsızlığı güçlendirmek
• Yerli üretimi artırmak
• Millî bir ekonomi politikası oluşturmak
• Amaç, siyasi bağımsızlığı ekonomik bağımsızlıkla desteklemek ve çağdaş, güçlü bir devlet olmaktı.

Öğretmene not: Uzun savaş yılları: Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele (1911–1922). Soru: Bir askerî zafer, ekonomi güçlü olmazsa kalıcı olabilir mi? Cevabı bir sonraki slaytlarda Atatürk’ün sözüyle karşılaştırın.

8. Ekonomik bağımsızlık neden önemli?

• Düşünelim
• Bir ülke siyasi olarak bağımsız ama ekmeğini, ilacını ve silahını hep dışarıdan alıyor. Bu ülke gerçekten bağımsız mıdır?
• Tam olarak değildir. Kriz anında bu ürünleri satan ülkelerin kararlarına muhtaç kalır.
• Ekonomik bağımsızlık
• Bir ülkenin temel ihtiyaçlarını kendi kaynakları ve emeğiyle karşılayabilmesi; ekonomik kararlarını kendisinin alabilmesi.
• Araştıralım
• Evinizdeki beş eşyanın etiketine bakın. Hangileri yerli üretim? Sonuçları sınıfta paylaşın.

Öğretmene not: Üçüncü kutu küçük bir ev araştırmasıdır; sonuçlar bir sonraki derste tahtada toplanabilir. Değer vurgusu: yerli üretimi desteklemek bir sorumluluktur.

9. Türkiye İktisat Kongresi (1923)

• İzmir, 1923
• 17 Şubat–4 Mart 1923’te İzmir’de toplandı; kongreye Mustafa Kemal öncülük etti.
• Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri, yani ekonominin farklı kesimleri bir araya geldi.
• Amaç, yeni Türk devletinin ekonomi politikasını belirlemekti.
• Kararlar Misak-ı İktisadi (Ekonomik And) adıyla kabul edildi ve kalkınmanın temeli oldu.
• İktisat
• Ekonomi. Kongrenin adı “Ekonomi Kongresi” anlamına gelir.
• Siyasi, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferlerle taçlandırılmazlarsa kazanılan zaferler payidar olamaz, az zamanda söner.
• Mustafa Kemal, kongrenin açılış konuşması (payidar: kalıcı)

Öğretmene not: Kongre İzmir İktisat Kongresi adıyla da bilinir. 1.135 delege çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi olmak üzere dört grupta çalıştı. Lozan Konferansı’ndaki görüşmeler 4 Şubat 1923’te kesilmiş, 23 Nisan’da yeniden başlamıştı; kongre bu arada toplandı ve yeni devletin ekonomi anlayışını dünyaya da gösterdi. Atatürk’ün sözü farklı kaynaklarda küçük yazım farklarıyla geçer. Soru: Atatürk bu sözle neyi vurguluyor? (Askerî zaferin kalıcı olması için ekonomide de başarı gerekir.)

10. Misak-ı İktisadi’nin 4. maddesi

• Kongrede kabul edilen ilkelerden 4. madde, millî kalkınma anlayışını özetler. Bugünkü Türkçeyle söyleyelim:
• Türkiye halkı kullandığı malları mümkün olduğunca kendisi üretir.
• Çok çalışır, zamanı boşa harcamaz.
• Servetini israf etmez, gereksiz ithalattan kaçınır.
• Millî üretim için gerekirse gece gündüz çalışır.
• İthalat
• Başka ülkelerden mal satın alma; dış alım.
• İsraf
• Bir şeyi gereksiz yere harcama, boşa tüketme.
• Bu madde, yerli üretim, çalışkanlık ve tasarrufla ekonomik bağımsızlığa ulaşma çağrısıdır.

Öğretmene not: Program, 4. maddenin incelenmesini özellikle önerir. Maddenin aslı dönemin diliyle yazılmıştır; burada sadeleştirilmiş özeti var. Dikkat: Kitabın öğrenme alanı değerlendirmesindeki 4. çoktan seçmeli soru, 4. madde diye “Türkler, hangi sınıftan olurlarsa olsunlar…” ifadesini verir; bu ifade aslında Misak-ı İktisadi’nin 11. maddesine aittir. Sunuda ders metnindeki (doğru) 4. madde esas alınmıştır.

11. Etkinlik: Maddeden nedenlere

• Etkinlik · Misak-ı İktisadi
• 4. maddedeki her ilke, kalkınma hamlelerinin hangi nedenine işaret ediyor?
• Kullandığın malı kendin üret.
• Yerli üretimi artırma isteği
• Zamanı ve serveti boşa harcama, gereksiz ithalattan kaçın.
• Tasarruf etme ve dışa bağımlılığı azaltma isteği
• Çok çalış, gerekirse gece gündüz çalış.
• Savaşın yıprattığı ekonomiyi hızla kalkındırma isteği

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce soldaki ilkeyi okuyun, sağ tarafı öğrencilere tahmin ettirin (programdaki etkinlik: 4. maddeden hamlelere neden olan unsurları listeleme). Ek soru: Bu ilkelerin bugünkü bir örneği nedir? (Yerli ürün tercih etmek, enerji ve su tasarrufu, AR-GE’ye yatırım.)

12. Hamleler neden yapıldı?

• Savaşın yıkımı
• Uzun savaş yıllarında üretim düşmüş, ekonomi yıpranmıştı.
• Dışa bağımlılık
• Birçok temel ürün yurt dışından alınıyordu.
• Yetersiz sanayi
• Fabrikalar az, sanayi tesisleri yetersizdi.
• Güvenlik
• Ordunun silahı ve cephanesi yurt içinde üretilmeliydi.
• Halkın geçimi
• Halka yeni iş ve gelir kaynakları gerekiyordu.
• Çağdaşlaşma
• Çağdaş, güçlü ve bağımsız bir devlet olmak hedefleniyordu.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Hamlelere neden olan unsurlar. Program, öğrencilerin bu unsurları gerekçeleriyle belirlemesini ister. Kartları açmadan önce öğrencilerden kendi listelerini yapmalarını isteyin. Son soru: Sence bu nedenlerden hangisi en önemlisiydi? Gerekçeni söyle. (Tek doğru cevap yok, gerekçe önemli. Örneğin dışa bağımlılık, savaşta ordunun ve halkın ihtiyaçlarını tehlikeye sokabilirdi.)

13. Anahtar kavramlar

• Ekonomi
• İhtiyaçları karşılamak için yapılan üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerinin bütünü; iktisat.
• Kalkınma
• Ülkenin ekonomi, eğitim, sağlık ve teknolojide ilerleyip yaşam koşullarını iyileştirmesi.
• Üretim
• İhtiyaç duyulan mal ve hizmetleri ortaya koyma. Ardından dağıtım ve tüketim gelir.
• Yatırım
• Daha çok üretmek için fabrika, yol, makine gibi alanlara para ve emek ayırma.
• Hamle
• Bir alanda planlı, hızlı ve büyük bir atılım yapma çabası.

Öğretmene not: Maarif programına göre 5. öğrenme alanının anahtar kavramları: ekonomi, kalkınma, üretim-dağıtım-tüketim, yatırım. Üretim-dağıtım-tüketim döngüsü bir sonraki konuda (SB.7.5.2) ayrıntılı işlenecek.

14. Cumhuriyet’in öncüleri

• Vatansever girişimciler ve devlet, ülkenin ihtiyaç duyduğu ürünleri yurt içinde üretmek için kolları sıvadı.
• Şakir Zümre
• Nuri Killigil
• Mehmet Ali Kâğıtçı
• Nuri Demirağ
• Zihni Derin
• Birinci Sanayi Planı

Öğretmene not: Görsel: Nuri Demirağ (ortada, koyu takım elbiseli ve bıyıklı) gençlerle birlikte, 1941.

15. Haritada ilk hamleler

• İzmir: Türkiye İktisat Kongresi toplandı (1923).
• İstanbul: Nuri Killigil silah fabrikaları kurdu; Nuri Demirağ Gök Okulunu açtı.
• İzmit: Mehmet Ali Kâğıtçı’nın öncülüğünde kâğıt fabrikası kuruldu.
• Samsun–Sivas: Nuri Demirağ bu hat başta olmak üzere demir yolları yaptı.
• Rize: Zihni Derin’in çalışmalarıyla çay tarımı başladı.
• Ankara
• Başkent
• İzmir
• İstanbul
• İzmit
• Samsun
• Sivas
• Rize
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kalkınma hamlesinin yapıldığı yer
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Bu bölümün yol haritası: Her adımda bir öncüyü ve yaptığı işin yerini gösterin. Şakir Zümre’nin fabrikası haritada gösterilmedi (kitap yerini vermiyor).

16. Şakir Zümre: Savunma sanayiinin öncüsü

• Öncüler · 1925
• 1885’te Varna’da doğan Şakir Zümre, Cenevre’de hukuk okudu. I. Dünya Savaşı yıllarında Bulgaristan Meclisinde Türk milletvekiliydi.
• Millî Mücadele’de Anadolu’daki birliklere silah ve cephane desteği verdi; İstiklal Madalyası aldı.
• 1925’te yerli sermayeyle Türk Sanayi Harbiye ve Madeniye Fabrikasını kurdu.
• Önce yabancı uzmanlardan yararlandı; kısa sürede üretimi Türk mühendis ve işçiler üstlendi.
• 1930’larda ordu için mayın, el bombası ve denizaltı su bombası üretti.
• Soba, ütü, tarım aletleri ve kumbara da üretti; ihracat yaptı.
• Savunma sanayii
• Ordunun silah, araç ve gereçlerini üreten sanayi dalı.
• Sermaye
• Bir işi kurup yürütmek için gereken para ve mallar.
• Türk savunma sanayiinin temeli yerli sermaye ve özel girişimle atıldı.

Öğretmene not: Fabrika, yeni Türk devletinin ilk özel (sivil) silah fabrikasıdır. 1930’larda Kara, Deniz ve Hava Kuvvetlerinin ihtiyacı olan silah ve cephaneyi üretti; aydınlatma fişeği de üretiyordu. Soba, ütü, kumbara gibi ürünler, fabrikanın yalnız silah üretmediğini gösterir. Soru: Bir ordu silahını hep başka ülkelerden alsaydı savaş zamanında ne gibi sorunlar yaşanabilirdi?

17. Nuri Killigil: Fabrikada bir asker

• Öncüler · 1930’lar
• Bir askerdi: Trablusgarp’ta ve I. Dünya Savaşı sırasında Kafkas Cephesi’nde savaştı.
• Millî Mücadele’den sonra İstanbul’da iki fabrika açtı; silah ve cephane üretti.
• 1933’te açılan Zeytinburnu fabrikasında silah ve cephanenin yanında soba, seramik, matara üretti.
• 1938’de açtığı Sütlüce fabrikasında ithal makine yerine yerli makineler kullandı.
• Mühimmat
• Savaşta kullanılan mermi, bomba, top, tüfek gibi savaş gereçleri; cephane.
• Fabrikada üretilen silahların yabancı ülkelere satılması ekonomiye nasıl katkı sağlar?
• Ülkeye döviz girer, fabrika büyür, yeni iş alanları açılır.

Öğretmene not: Zeytinburnu’nda tabanca, bomba, fişek ve havan da üretildi ve bunlar yabancı ülkelere satıldı. Program bu çalışma için 1930 yılını verir; kitap metni 1933 (Zeytinburnu) ve 1938 (Sütlüce) yıllarını verir. Değer: Vatanseverlik; ürettiği her silahı ordusunu güçlendiren bir değer olarak görmesi.

18. Mehmet Ali Kâğıtçı: Düşünmek için kâğıt

• Öncüler · 1934–1936
• Mühendis Mehmet Ali Kâğıtçı’nın öncülüğünde 1934’te İzmit’te kurulmaya başlanan selüloz ve kâğıt fabrikası, ülkenin kâğıt ihtiyacını karşıladı.
• Basın
• Gazete ve dergilerin kâğıdı
• Kitap
• Kitap basımı için matbaa kâğıdı
• Ambalaj
• Ambalaj kâğıdı, karton ve mukavva
• II. Dünya Savaşı’nda dünyada ham madde sıkıntısı başlayınca bu fabrika neden daha da değerli oldu?
• Kâğıt dışarıdan kolayca alınamadı; gazete, dergi ve kitapların kâğıdı bu fabrikadan karşılandı.

Öğretmene not: Kâğıtçı, yaşamak için ekmek ne kadar gerekliyse düşünmek için de kâğıdın o kadar gerekli olduğunu söylerdi; başlık bu düşüncenin özetidir. Tarih notu: Kitap metninde 1934, kitabın tarih şeridinde ve programda 1936 geçer. Fabrikanın temeli Ağustos 1934’te atıldı; fabrika 1936’da üretime geçti, 6 Kasım 1936’da açıldı. Kitap fabrikayı “I. Beş Yıllık Kalkınma Planı” kapsamında anar; doğru adı Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’dır. Selüloz: Kâğıt yapımında kullanılan bitkisel madde.

19. Kâğıt fabrikasından müzeye

• Öncüler · İzmit’teki kâğıt fabrikası
• Eski kâğıt fabrikasının makine salonu bugün SEKA Kâğıt Müzesi
• Bu uzun makine hattında sulu kâğıt hamuru, silindirlerle sıkılıp kurutularak kâğıda dönüşürdü.
• Fabrikanın kâğıdı gazete, kitap ve ambalaj oldu; kâğıtta dışa bağımlılık azaldı.
• Eski fabrika binalarının bir bölümü bugün müze olarak bu sanayi mirasını yaşatıyor.
• Eski bir fabrikayı yıkmak yerine müzeye dönüştürmek neden değerlidir?
• Kalkınma tarihimizin izlerini korur; yeni kuşaklara öncülerin emeğini ve üretimin önemini anlatır.

Öğretmene not: Görsel, Kocaeli’nin İzmit ilçesindeki SEKA Kâğıt Müzesinin kâğıt makinesi salonundan. Mehmet Ali Kâğıtçı’nın öncülüğünde kurulan fabrika sonraki yıllarda SEKA (Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikaları) adıyla tanındı; eski fabrika alanında bugün müze ve park var. Kâğıt makinesinde sulu hamur önce süzülür, sonra preslerde sıkılır ve sıcak silindirlerde kurutulur. Soru: Şehrinizde müzeye ya da kültür merkezine dönüştürülmüş eski bir fabrika var mı?

20. Hamleleri kimler yaptı?

• Vatansever girişimciler
• Şakir Zümre, Nuri Killigil ve Nuri Demirağ kendi sermayeleriyle fabrikalar kurdu.
• Ülkenin ihtiyacı olan ürünleri yurt içinde üretmeyi amaçladılar.
• Devlet
• 1930’larda Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile büyük fabrikaları devlet kurdu.
• İzmit’teki kâğıt fabrikası bu plan kapsamında kuruldu.
• Madenler gibi yer altı kaynaklarımızı işletmek için Etibank (1935) kuruldu.
• Özel girişimcinin gücü yetmediğinde büyük ve pahalı fabrikaları kim kurabilir?
• Devlet. Büyük yatırımlar için gereken sermayeyi en kolay devlet bulabilir.

Öğretmene not: Kitabın öğrenme alanı değerlendirmesinde Birinci Sanayi Planı (1933–1937) geçer; plan devlet eliyle uygulanmıştır, özel sektörün sermayesiyle değil. Yıl notu: Planın hazırlıkları 1933’te yapıldı; akademik kaynakların çoğu planın 1934 başında kabul edilip 1934–1938’de uygulandığını yazar. Bu yüzden slaytta yıl aralığı verilmedi. Planı uygulama görevi 1933’te kurulan Sümerbanka verildi. Etibank kitabın tarih şeridinde 1935 yılında yer alır.

21. Nuri Demirağ: Demir ağlardan göklere

• Öncüler · 1930’lar
• Demir yolları
• Samsun–Sivas hattı başta olmak üzere yaklaşık 1000 km demir yolu yaptı.
• Uçak fabrikası
• Kurduğu fabrikada yerli eğitim uçağı Nu.D-36’yı üretti.
• Gök Okulu
• Yeşilköy’deki bu okulda gençler pilotluk ve uçak mühendisliği öğrendi.
• Başka fabrikalar
• Kâğıt, paraşüt ve çimento gibi alanlarda da sanayiye öncülük etti.
• Atatürk ona neden “Demirağ” soyadını vermiş olabilir?
• Yurdu demir ağlarla, yani demir yollarıyla ördüğü için.

Öğretmene not: Program ve kitabın tarih şeridi Nuri Demirağ’ın uçak fabrikası için 1941 yılını verir. Uçağın adındaki 36 sayısı 1936’yı gösterir; bu yüzden slaytta yıl yazılmadı. Kitap fabrikayı “Türkiye’nin ilk uçak fabrikası” olarak anar; daha önce kurulmuş devlet uçak fabrikaları da olduğundan slaytta “ilk” denmedi (Demirağ’ınki ilk özel uçak fabrikası sayılır). Soru: Demir yolu, sanayi ve havacılıktaki çalışmaları ülkenin kalkınmasına nasıl katkı sağladı?

22. Zihni Derin anlatıyor

• Öncüler · Rize’de çay
• Ziraat mühendisiyim. Sınır kapısı kapanınca Rize’de geçim çok zorlaştı. Batum’da çay yetiştiğini biliyordum; Rize’nin iklimi de ona benziyordu. Fidanlık kurdurduk ve çayın burada yetiştiğini kanıtladık.
• Zihni Derin
• Türkiye’de çay tarımının öncüsü
• Rize’de çayın hikâyesi
• Rize’nin geçim sorununu araştırmakla görevlendirildi.
• Rize’de fidanlık kuruldu; Batum’dan çay fidanları getirildi.
• TBMM, Rize’de çay yetiştirilmesini resmen kabul etti.
• Devlet, üretilen çayı satın alma garantisi verdi.
• Devletin “Ürettiğin çayı ben alırım.” güvencesi, köylünün kararını nasıl etkilemiş olabilir?

Öğretmene not: Konuşma, kitaptaki bilgilere dayanan kurgusal bir anlatımdır. Cevap: Ürününü satamama korkusu ortadan kalktı; halk çay tarımına yöneldi ve çay Doğu Karadeniz’de yaygınlaştı. Program ve kitabın tarih şeridi Zihni Derin için 1946 yılını verir (Doğu Karadeniz’de çay tarımının yaygınlaşması). Fidanlığın kurulduğu tepenin eski adı Garal Dağı’dır; bugün orada Ziraat Botanik (Çay) Bahçesi bulunur.

23. Çay, Rize’de nasıl yaygınlaştı?

• Rize’de çay tarımının yaygınlaşmasında hangi nedenler etkili oldu?
• Sovyet yönetimi Sarp sınır kapısından geçişi durdurdu; Rize halkı dışarıda çalışamaz oldu.
• Geçim zorlaştı; hükûmet bölgeye yeni bir geçim kaynağı aradı.
• Rize’nin iklimi, çayın yetiştiği Batum’a benziyordu.
• Zihni Derin’in denemeleri başarılı oldu.
• 1940’ta çıkan kanunla devlet, üretilen çayı satın alma garantisi verdi.
• Halk çay tarımına yöneldi; çay Doğu Karadeniz’e yayıldı.

Öğretmene not: Rize’den pek çok kişi eskiden Rusya ve Romanya gibi ülkelere çalışmaya giderdi; 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Sovyet yönetimi sınırdan serbest geçişi durdurunca bu yol kapandı. I. TBMM Hükûmeti 1920’de konuyu ele aldı. (Kitap burada “Sovyetler Birliği” der; Birlik resmen 1922’de kuruldu, bu yüzden slaytta “Sovyet yönetimi” yazıldı.) Neden-sonuç zinciri, süreç bileşeni ç için iyi bir örnektir: Öğrencilerden zinciri kendi cümleleriyle anlatmalarını isteyin.

24. Bir hamlenin izleri: Rize’de çay

• Öncüler · Rize bugün
• Zihni Derin’in başlattığı çalışmalar, Doğu Karadeniz’in görünümünü ve geçim kaynaklarını değiştirdi.
• Öncüye vefa
• Zihni Derin büstü, Rize’deki Ziraat Botanik Bahçesinde.
• Yamaçlarda çay
• Bol yağış alan dik yamaçlar bugün çay bahçeleriyle kaplı.
• Toplanan yaş çay
• Yaş çay yaprakları fabrikada kuru çaya dönüştürülür.
• Bu fotoğraflar, çay hamlesinin hangi sonuçlarını gösteriyor?
• Çay tarımı yaygınlaştı; bölgeye yeni bir geçim kaynağı ve çay sanayisi kazandırıldı. Öncüsü de unutulmadı.

Öğretmene not: Bir önceki slayttaki nedenlerin (geçim sorunu, uygun iklim, alım garantisi) sonuçlarını fotoğraflar üzerinden gösterin. Büst, Zihni Derin’in fidanlık kurdurduğu tepedeki Ziraat Botanik Bahçesindedir. Üçüncü fotoğraf 1990’da Türkiye’nin Karadeniz kıyısında, çay hasadı sırasında çekildi. Ek soru: Çay neden en çok Doğu Karadeniz’de yetiştiriliyor? (Bol yağış ve uygun iklim.)

25. Öncülerden bize kalan

• Düşünelim
• Şakir Zümre, Nuri Killigil, Mehmet Ali Kâğıtçı, Nuri Demirağ ve Zihni Derin’in ortak özelliği nedir?
• Vatanseverlik, girişimcilik ve çalışkanlık. Ülkenin bir ihtiyacını çözmek için bilgilerini ve emeklerini ortaya koydular.
• Girişimci
• Üretim yapmak için risk alarak bir işe girişen kişi; müteşebbis.
• Sen olsaydın?
• Bugün Türkiye’nin hangi ihtiyacı için bir fabrika ya da proje başlatırdın? Nedenini yaz.

Öğretmene not: Son soruyu kısa bir yazma etkinliği olarak kullanabilirsiniz; cevaplar bölüm 4’teki afiş etkinliğinde de işe yarar.

26. Kesintiler ve yeni başlangıçlar

• Hızlı başlayan kalkınma, savaş ve siyasi sorunlar yüzünden zaman zaman yavaşladı. Ama hiç durmadı.
• Açıklamalı tarih şeridi
• Yavaşlamanın nedenleri
• Devrim otomobili
• Krizden doğan hamleler
• Görüş ve kanıt

27. Tarih şeridi: Hız ve kesinti

• Hızlı başlangıç
• Kongre, ilk fabrikalar
• II. Dünya Savaşı
• Üretim ve yatırım azaldı
• Yavaşlama
• Dış yardım, ucuz ithal ürün
• Kesintili yıllar
• Müdahaleler; Devrim yarım kaldı
• Yeni kurumlar
• HAVELSAN, GAP
• Altyapı ve savunma
• Ulaşım, sağlık, MİLGEM, İHA
• Teknoloji hamlesi
• TUA, TEKNOFEST, KAAN
• Kırmızı dönemlerin nedenlerini birlikte bulalım.
• Çubuklar dönemlerin süresine göre ölçeklidir.

Öğretmene not: Programdaki açıklamalı tarih şeridi etkinliği. Dönem adları sunu için yapılmış bir özetlemedir. Kırmızı: kitabın açıkça yavaşlama dönemi saydığı yıllar (II. Dünya Savaşı ve sonrası). 1960 ve 1980’deki askerî müdahaleler planları aksattı; aynı yıllarda Devrim (1961) yapıldı, ASELSAN (1975) kuruldu. Kitabın tarih şeridine göre 15 Temmuz 2016 darbe girişiminden sonra millî üretime, savunmaya ve teknolojiye daha çok önem verildi; “Millî Teknoloji Hamlesi” kavramı öne çıktı.

28. Hamleler neden yavaşladı?

• Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki hızlı kalkınma neden zamanla yavaşladı?
• II. Dünya Savaşı’nda bütçe zorlandı, ham madde bulmak güçleşti.
• Fabrikalar tam kapasite çalışamadı, yeni yatırım yapılamadı.
• Savaştan sonra ucuz ve hazır ithal ürünler piyasaya girdi.
• Yerli üretici rekabet edemedi; bazı girişimler kapandı.
• 1950’lerde özel sektör, büyük yatırımlar için yeterince güçlü değildi.
• Pahalı sanayi yatırımları istenen düzeyde yapılamadı.
• Hükûmetler değiştikçe kalkınma politikaları da değişti.
• Uzun vadeli planlar sürdürülemedi; bazı projeler yarım kaldı.

Öğretmene not: Türkiye II. Dünya Savaşı’na fiilen katılmadı ama savaş koşulları ekonomiyi derinden etkiledi. Savaştan sonra ülke toparlanmaya çalışırken dış yardıma ihtiyaç duydu. 1950’lerde özel girişime ekonomide daha çok yer açıldı.

29. Yavaşlamanın ekonomik ve siyasi nedenleri

• Ekonomik nedenler
• Uzun vadeli finansman (kredi, sermaye) yetersizdi.
• Teknolojik altyapı eksikti.
• Ucuz ithal ürünler yerli üreticiyi zorladı.
• Siyasi ve toplumsal nedenler
• Askerî müdahaleler siyasi istikrarsızlığa yol açtı; planlar aksadı.
• Değişen hükûmetlerle kalkınma politikaları da değişti.
• Nitelikli mühendis ve teknik eleman sayısı azdı.
• Siyasi istikrar, bir yatırımcının fabrika kurma kararını nasıl etkiler?
• Geleceğini öngörebilen yatırımcı fabrika kurmaya cesaret eder; belirsizlik ise yatırımı erteletir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Etkilerin niteliğini sorgulama. Kitap, eğitim ve bilimdeki yetersizliğin de teknolojik ilerlemeyi yavaşlattığını belirtir. İstikrar: Bir durumun sarsılmadan, kararlı biçimde sürmesi.

30. Devrim: İlk yerli otomobilimiz (1961)

• Devrim, Türkiye’de tasarlanıp üretilen ilk yerli otomobildir. Türk mühendis ve işçilerin emeğiyle 1961’de yapıldı.
• yapıldı: biri siyah, üçü krem renkli
• kişi
• 200’e yakın mühendis ve işçi emek verdi
• günümüze ulaştı ve hâlâ çalışıyor
• Günümüze ulaşan krem renkli Devrim, Eskişehir’deki Devrim Arabası Müzesinde sergileniyor.

Öğretmene not: Devrim otomobilleri Eskişehir’deki demir yolu atölyesinde (TCDD Eskişehir Cer Atölyesi, bugünkü TÜRASAŞ) yapıldı. Prototip tamamlandığı hâlde seri üretime geçilemedi (sonraki slayt).

31. Devrim neden yarım kaldı?

• Neden?
• Prototipi tamamlanan Devrim neden seri üretime geçemedi?
• Hükûmetin değişmesi ve kurumlar arasındaki anlaşmazlıklar yüzünden proje sürdürülemedi.
• Prototip ve seri üretim
• Prototip: Bir ürünün ilk örneği. Seri üretim: Aynı ürünün çok sayıda ve sürekli üretilmesi.
• Düşünelim
• Yarım kalan bir proje, bir ülkeye neler kaybettirir? Arkadaşlarınla tartış.

Öğretmene not: Son soru için olası cevaplar: Emek, zaman ve para boşa gider; deneyim birikmez; o ürün yıllarca dışarıdan alınır. Devrim örneği, uzun vadeli ve kararlı planlamanın önemini gösterir.

32. Krizler yeni hamleleri doğurdu

• Bazen bir kriz, kendi üretimimizin ne kadar önemli olduğunu açıkça gösterir.
• Kriz
• Hamle
• II. Dünya Savaşı’nda dünyada ham madde sıkıntısı başladı.
• İzmit’teki yerli kâğıt fabrikasının önemi anlaşıldı.
• Gazete, dergi ve kitap kâğıdı yurt içinden karşılandı.
• 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan sonra ABD, ülkemize silah ambargosu uyguladı.
• Savunmada dışa bağımlılığın tehlikesi görüldü.
• 1975’te ASELSAN kuruldu.
• Ambargo
• Bir ülkeye belirli malların satışını yasaklama ya da kısıtlama.
• Krizler, millî üretimin güvenliğimiz ve geleceğimiz için önemini gösterir.

Öğretmene not: ASELSAN, Türk Silahlı Kuvvetlerinin haberleşme ihtiyaçlarını yurt içinden karşılamak amacıyla kuruldu. Kitabın tarih şeridinde 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ile 1975 ASELSAN art arda yer alır. Ambargo bilgisi kitapta yoktur; kesin bir tarihî bilgi olarak eklendi. ABD Kongresinin ambargo kararı 5 Şubat 1975’te yürürlüğe girdi, 1978’de kaldırıldı; test sorusundaki “Silah ambargosu (1975)” bu yüzdendir.

33. Kesintilere rağmen yeni hamleler

• MKE (1950)
• Ordunun silah, mühimmat, araç ve gereç ihtiyaçları için kuruldu.
• ASELSAN (1975)
• Ordunun haberleşme ihtiyaçlarını karşılamak için kuruldu.
• HAVELSAN (1982)
• Ordunun yazılım ve elektronik sistem ihtiyaçları için kuruldu.
• GAP (1980’ler)
• Baraj, sulama, tarım ve şehirleşme projeleriyle bölgesel kalkınma.
• Kalkınma yavaşladı ama durmadı. MKE, ASELSAN ve HAVELSAN bugün de savunma sanayiimizin güçlü kuruluşlarıdır.

Öğretmene not: MKE: Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu. ASELSAN: Askerî Elektronik Sanayii. HAVELSAN: Hava Elektronik Sanayii. GAP: Güneydoğu Anadolu Projesi. Yıllar kitabın tarih şeridiyle uyumludur.

34. Etkinlik: Görüşlerim ve kanıtlarım

• Etkinlik · Tarih şeridi tartışması
• Tarih şeridinde kalkınmanın yavaşladığı bir dönem seçin (ör. 1939–1945). Defterinize iki sütun çizin.
• Görüşlerim
• Sınıf tartışmasında ortaya çıkan fikirleri yazın.
• Örnek: Savaş yüzünden yeni fabrikalara para ayrılamadı.
• Kanıtlarım
• Kaynaklarda bulduğunuz bilgileri yazın.
• Örnek: Savaş yıllarında bütçe zorlandı, yeni yatırımlara yeterli kaynak ayrılamadı.
• Görüş mü, kanıt mı?
• Görüş bir düşüncedir. Kanıt ise o düşünceyi destekleyen, kaynağı belli bilgidir.

Öğretmene not: Programdaki etkinlik: Tarih şeridindeki boşluklar “görüşlerim” ve “kanıtlar” sütunlarına bölünür; tartışmadan çıkan fikirler görüşlere, kaynaklardan bulunan bilgiler kanıtlara yazılır. Bilgilerin doğruluğunu değerlendirme becerisi için her kanıtın kaynağını sorun.

35. Bugünün hamleleri

• AR-GE ve yenilikçilikle savunmadan uzaya, sağlıktan otomobile yeni atılımlar yapılıyor.
• AR-GE ve inovasyon
• İHA, SİHA, KAAN
• MİLGEM ve TCG Anadolu
• Uzay ve bilişim
• TURKOVAC ve yerli otomobil
• TEKNOFEST

Öğretmene not: Görsel: KAAN, Ankara’da pist üzerindeki bir yer denemesinde (Mart 2023). İlk uçuşunu ertesi yıl, 2024’te yaptı.

36. AR-GE ve yenilikçilik: Hamlelerin motoru

• Düşünelim
• Bir öğrencinin aklına gelen bir fikir nasıl ürüne dönüşebilir?
• Araştırılır, tasarlanır, prototipi yapılıp denenir, sonra üretilir. TÜBİTAK ve KOSGEB gibi kurumlar bu süreci destekler.
• AR-GE
• Araştırma-geliştirme. Yeni bilgi üretmek ve bu bilgiyle yeni ürünler geliştirmek için yapılan planlı çalışmalar.
• İnovasyon
• Yenilikçilik. Yeni bir fikri değer üreten bir ürüne, yönteme ya da hizmete dönüştürme.

Öğretmene not: TÜBİTAK: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu. KOSGEB: Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı. Bu kurumlar hibe ve destek programlarıyla AR-GE’yi, girişimciliği ve KOBİ’leri (küçük ve orta büyüklükteki işletmeler) destekler; üniversitelerle iş birliği yapılır.

37. Gökyüzünde millî hamleler

• İHA
• Pilotu olmayan, uzaktan yönetilen hava aracı. Keşif ve gözetlemede kullanılır.
• SİHA
• İHA’nın silahlı türü. Türkiye bu alanda dünyada öne çıkan ülkelerdendir.
• KAAN
• TUSAŞ’ın geliştirdiği 5. nesil Millî Muharip Uçak. İlk uçuşunu 2024’te yaptı.
• Yerli üretimle savunmada dışa bağımlılık azaldı; ihracatla ülkeye döviz girdi.

Öğretmene not: TUSAŞ: Türk Havacılık ve Uzay Sanayii. Muharip: savaşan. Kitap ilk yerli İHA uçuşu için 2010, ilk yerli SİHA için 2014 yılını verir; kaynaklarda daha önceki yerli İHA uçuşlarından da söz edildiği için bu yıllar slayta alınmadı. KAAN, Türkiye’nin bölgesinde caydırıcı bir güç olmasına ve kararlarını daha bağımsız almasına katkı sağlar.

38. Denizlerde millî hamleler

• MİLGEM (Millî Gemi)
• Deniz Kuvvetlerinin yerli savaş gemisi projesidir.
• Deniz sınırlarını korumak, uzak bölgelerdeki görevlere ve insani yardıma destek olmak için geliştirildi.
• İlk gemi 2008’de denize indirildi.
• TCG Anadolu
• Türkiye’nin en büyük savaş gemisidir; 2023’te hizmete girdi.
• Güvertesinden SİHA’lar kalkıp inebildiği için dünyanın ilk SİHA gemisi olarak anılır.
• Barışta, krizlerdeki yardım görevlerine de katılabilir.
• Kendi gemisini ve uçağını üreten bir ülke, kararlarını alırken neden daha bağımsızdır?
• Başka ülkelerin satış ve izinlerine muhtaç kalmaz; bölgesinde caydırıcı bir güç olur.

Öğretmene not: Program, hamlelerin devletimizin bölgesel ve küresel güç olmasındaki etkisine değinilmesini ister; bu slaytın sorusu bunun içindir. MİLGEM gemileri keşif, gözetleme, denizaltı savunması gibi görevler için çok amaçlı olarak tasarlanır. Kitap TCG Anadolu’yu MUGEM (Millî Uçak Gemisi) projesiyle ilişkilendirir; bu ayrıntı slayta alınmadı.

39. TCG Anadolu’ya yakından bakalım

• Denizde millî hamleler
• TCG Anadolu, Akdeniz’de seyir hâlinde (Ağustos 2023)
• Uzun ve düz uçuş güvertesinde helikopterler ve SİHA’lar kalkıp inebilir.
• Asker, araç ve yükü denizden kıyıya taşıyabilen bir amfibi hücum gemisidir.
• İstanbul’daki bir tersanede inşa edildi; 2023’te Deniz Kuvvetlerinin hizmetine girdi.
• Böyle büyük bir geminin yurt içinde yapılması hangi alanlara iş açar?
• Tersanecilik, çelik, makine, elektronik ve yazılım gibi pek çok alana iş açar; yeni istihdam sağlar.

Öğretmene not: Fotoğraf, geminin Ağustos 2023’teki bir Akdeniz seyrinden; güvertede helikopterler görülüyor. Gemi İstanbul Tuzla’daki Sedef Tersanesinde inşa edildi ve Nisan 2023’te hizmete girdi. Amfibi hücum gemisi: Askerleri ve araçları denizden karaya çıkarmak için kullanılan gemi. Soru: Fotoğrafta geminin hangi özelliği uçakların kalkıp inmesini sağlıyor? (Uzun ve düz güverte.)

40. Uzaydan bilişime

• Türkiye, yalnız savunmada değil, uzay ve bilişim teknolojilerinde de millî hamleler yapıyor.
• Türkiye Uzay Ajansı
• 2018’de kuruldu. Uydu, fırlatma aracı ve uzay platformları üzerinde çalışır.
• İlk astronotumuz
• Alper Gezeravcı, 2024’te uzay yolculuğu yaptı.
• Bilişim Vadisi
• Kocaeli’de, 2019’da faaliyete başlayan en büyük teknoloji geliştirme üssümüz.
• Bilişim Vadisi’nde bir fikir nasıl ticarete dönüşür?
• Girişimciler desteklenir; bilim teknolojiye, teknoloji ürüne, ürün de ticarete dönüşür.

Öğretmene not: TUA’nın görevleri arasında uzay politikalarının belirlenmesi, uydu ve fırlatma sistemleri, simülatörler ve astronot programları vardır. Bilişim Vadisi; mobil sistemler, siber güvenlik, akıllı şehirler, oyun teknolojileri ve yapay zekâ gibi alanlarda girişimcileri destekler.

41. Salgına karşı yerli aşı: TURKOVAC

• Aralık 2019’da Çin’de ortaya çıkan COVID-19 tüm dünyaya yayıldı; Dünya Sağlık Örgütü pandemi ilan etti.
• Ülkeler aşı üretmek için yarıştı. Türk bilim insanları yerli aşı TURKOVAC’ı geliştirdi.
• TURKOVAC, ülkemizin sağlıkta da kendi teknolojisini geliştirebildiğini gösterdi.
• Pandemi
• Dünyanın büyük bölümüne yayılan salgın hastalık; küresel salgın.
• Kriz anında kendi aşısını üretebilmek bir ülkeye ne kazandırır?
• Başka ülkeleri beklemeden halkını korur; ihtiyacı olanlara yardım ederek itibarını artırır.

Öğretmene not: TURKOVAC, Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB) bünyesinde üretildi; Aralık 2021’de acil kullanım onayı aldı. Kitap, aşının ihtiyaç sahibi ülkelere ve insanlara ücretsiz ulaştırıldığını da yazar; bu bilgi bağımsız kaynaklarda doğrulanamadığı için slayta alınmadı. Bu örnek, sağlıkta dışa bağımlılığın kriz zamanında yol açabileceği sorunları ve millî üretimin önemini gösterir.

42. Devrim’den 61 yıl sonra: Yerli otomobil

• Tam elektrikli, akıllı ve çevreci yerli otomobil, Türkiye’de yeni bir otomotiv sanayii altyapısı kurmayı hedefliyor.
• Yerli otomobil girişimi kuruldu
• Gemlik’te (Bursa) seri üretime geçildi
• 1,2
• milyon m²
• Üretim tesisinin kurulduğu alan
• 1961’de yarım kalan hayal, 2022’de seri üretimle gerçek oldu.

Öğretmene not: Kitapta 25 Haziran 2018 fabrikanın kuruluş tarihi olarak geçer; bu tarih yerli otomobil girişiminin (şirketin) kuruluş tarihidir, Gemlik’teki tesis daha sonra inşa edildi. Proje yalnız araç üretimini değil; ulaşım, yazılım, enerji ve hizmeti kapsayan bir ekosistem kurmayı hedefler. Devrim ile karşılaştırın: Bu kez proje neden sürdürülebildi? (Kararlı ve uzun vadeli planlama, güçlü sanayi altyapısı, yetişmiş mühendisler.)

43. TEKNOFEST: Sahne gençlerin

• TEKNOFEST (Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali), T3 Vakfı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının öncülüğünde 2018’den beri düzenleniyor.
• Gençlerin bilim ve teknolojiye ilgisini artırır.
• Gençleri yerli ve millî üretime yönlendirir.
• Yenilikçi projeleri teşvik eder.
• İHA, robotik, yapay zekâ, uzay, çevre ve enerji alanlarında yarışmalar düzenler.
• Her başarılı hamle toplumun öz güvenini artırır ve yeni hedefler doğurur.
• Ortaokul öğrencileri de TEKNOFEST’te yarışabilir mi?
• Evet. TEKNOFEST 2025’te robotik, yapay zekâ ve akıllı ulaşım projeleriyle finale kalan, derece alan ortaokul takımları oldu.

Öğretmene not: T3 Vakfı: Türkiye Teknoloji Takımı Vakfı. Program, hamlelerin yeni hamleleri harekete geçirmesini TEKNOFEST örneğiyle değerlendirmeyi önerir. Öğrencilere bilim ve teknolojideki güncel bir gelişmeyi sorun; haftalık “bilim haberi” köşesi açılabilir.

44. Dünün hamleleri, bugünün devamı

• Dünün hangi hamlesi bugün hangi hamleyle sürüyor? Önce tahmin edin.
• Şakir Zümre
• Yerli sermayeyle silah ve cephane fabrikası kurdu.
• Yerli İHA, SİHA ve savunma sanayii
• Nuri Demirağ
• Nu.D-36
• Uçak fabrikası kurdu, yerli eğitim uçağı üretti.
• KAAN Millî Muharip Uçak
• Devrim
• İlk yerli otomobil yapıldı ama seri üretime geçilemedi.
• Yerli elektrikli otomobil (2022)
• Zihni Derin
• 1920’ler
• Rize’de çay tarımının öncüsü oldu.
• Çay, Rize’nin başlıca geçim kaynağı
• Vecihi Hürkuş
• Sivil havacılığı yurdun her yerine yaymak istedi.
• Türkiye Uzay Ajansı ve ilk astronotumuz
• Her başarılı hamle, yeni hamlelerin önünü açar.

Öğretmene not: Program, hamlelerin etkilerinin niteliğini yeni hamleleri harekete geçirmesi açısından değerlendirmeyi ister (süreç bileşeni c). Eşleştirmeler birebir değil, bağ kurmaya yöneliktir; öğrenciler başka eşleştirmeler de önerebilir.

45. Hamleler neleri etkiledi?

• Etkinlik · Fikir fırtınası
• İstihdam
• Fabrikalar ve projeler yeni iş alanları açtı.
• Ekonomi ve ihracat
• Üretim arttı, yerli ürünler satıldı, döviz girdi.
• Güvenlik
• Savunmada dışa bağımlılık azaldı.
• Eğitim ve bilim
• Gençler bilime yöneldi.
• Refah
• Yaşam koşulları iyileşti.
• Bölgesel güç
• Ülkenin itibarı arttı.
• Fikir fırtınası
• Dört grup olun. Hamlelerin topluma etkilerini 5 dakikada, eleştirmeden yazın; sonra kartlarla karşılaştırın.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Hamlelerin etkilediği unsurlar. Programda beyin fırtınası tekniği önerilir. Kartları açmadan önce grupların listelerini tahtaya yazın; ardından kartları tek tek açıp eksikleri tamamlayın.

46. Kalkınma afişimizi hazırlayalım

• Etkinlik · Performans görevi
• Gruplar hâlinde bir millî kalkınma hamlesi seçin. Nedenlerini ve sonuçlarını anlatan bir afiş, poster ya da kısa metin hazırlayın.
• Hamlenin adını, tarihini ve yerini yazın.
• Hamleye yol açan iki nedeni açıklayın.
• Hamlenin toplumsal ve ekonomik sonuçlarını gösterin.
• Çalışkanlık, vatanseverlik, üretkenlik ya da vefa değerini vurgulayan bir slogan bulun.
• Afişinizi sınıfta tanıtın.
• Vefa
• Sevgiyi ve bağlılığı sürdürme; iyiliği unutmama.
• Kalkınmayı desteklemek yalnız devletin değil, hepimizin sorumluluğudur.

Öğretmene not: Program, performans görevi olarak hamlelerin neden ve sonuçlarına ilişkin metin, resim, poster ya da afiş hazırlanmasını önerir; ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir. Vefa vurgusu: Öncülerin emeğini hatırlamak ve sürdürmek.

47. Özet ve tekrar

• Önce özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Balık kılçığı
• Alanlara göre hamleler
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

48. Özet: Nedenler ve sonuçlar

• Millî kalkınma hamleleri
• Savaşın yıkımı
• Üretim düşmüş, fabrikalar yetersiz kalmıştı
• Dışa bağımlılık
• Temel ürünler yurt dışından alınıyordu
• Bağımsızlık isteği
• Siyasi bağımsızlık ekonomiyle güçlenmeliydi
• Yerli üretim
• Silahtan kâğıda, çaydan otomobile
• Güçlü savunma
• Dışa bağımlılık azaldı, caydırıcılık arttı
• Bilim ve öz güven
• AR-GE, TEKNOFEST, yeni hedefler
• Üst kılçıklar nedenleri, alt kılçıklar sonuçları gösterir.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa bir örnek hamle yazabilir. Süreç bileşeni ç: Neden ve sonuçları bağlamından koparmadan yeniden ifade etme.

49. Özet: Alanlara göre hamleler

• Savunma
• Silah fabrikaları, MKE, ASELSAN, İHA, SİHA, KAAN, MİLGEM
• Sanayi
• Birinci Sanayi Planı, İzmit kâğıt fabrikası, Etibank
• Tarım
• Rize’de çay tarımı, GAP ile sulama projeleri
• Ulaşım
• Demir yolları, Devrim, yerli elektrikli otomobil
• Sağlık
• Salgına karşı geliştirilen yerli aşı TURKOVAC
• Bilim ve uzay
• TUA, Bilişim Vadisi, TEKNOFEST, AR-GE

Öğretmene not: Kapanış sorusu: Hangi alandaki hamle sence hayatımızı en çok etkiledi? Millî kalkınma hamleleri hayatımızın her alanına dokunur.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkiye İktisat Kongresi, yeni Türk devletinin ekonomi politikasını belirlemek için İzmir’de toplanmıştır.
• Kongre 17 Şubat–4 Mart 1923’te Mustafa Kemal’in öncülüğünde İzmir’de toplandı; kararları Misak-ı İktisadi adıyla kabul edildi.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Misak-ı İktisadi’nin 4. maddesi, halkın ihtiyaçlarını mümkün olduğunca ithalatla karşılamasını öğütler.
• Tam tersi: Madde, halkın kullandığı malları mümkün olduğunca kendisinin üretmesini ve ithalatta israftan kaçınmasını ister.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Devrim otomobili seri üretime geçmiş ve yıllarca satılmıştır.
• Yalnız dört Devrim yapıldı. Prototip tamamlandığı hâlde hükûmet değişikliği ve kurumlar arası anlaşmazlıklar yüzünden seri üretime geçilemedi.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Devletin üretilen çayı satın alma garantisi vermesi, Doğu Karadeniz’de çay tarımının yaygınlaşmasını sağlamıştır.
• 1940’taki kanunla verilen alım garantisi üzerine halk çay tarımına yöneldi; Zihni Derin’in çalışmalarıyla başlayan çay üretimi yaygınlaştı.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Yerli eğitim uçağı Nu.D-36’yı Şakir Zümre üretmiştir.
• Nu.D-36’yı Nuri Demirağ üretti. Şakir Zümre ise 1925’te yerli sermayeyle silah ve cephane fabrikası kurdu.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• II. Dünya Savaşı yıllarındaki ham madde sıkıntısı ve bütçe zorlukları, kalkınma hamlelerini yavaşlatmıştır.
• Savaş yıllarında fabrikalar tam kapasite çalışamadı, yeni yatırımlara yeterli kaynak ayrılamadı.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Halk, kullandığı malları mümkün olduğunca kendisi üretmelidir.
• Zaman ve servet boşa harcanmamalı, gereksiz ithalattan kaçınılmalıdır.
• Millî üretim için gerekirse gece gündüz çalışılmalıdır.
• Misak-ı İktisadi’nin 4. maddesinde yer alan yukarıdaki ilkelerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
• Dış ticareti tamamen yasaklamak
• Yabancı malların tüketimini artırmak
• Ekonomik bağımsızlığı güçlendirmek
• Tarımı bırakıp yalnız sanayiye yönelmek
• C
• İlkeler yerli üretimi, çalışkanlığı ve tasarrufu öne çıkarır; amaç ekonomik bağımsızlıktır. Dış ticaret yasaklanmadı.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sovyet yönetiminin Sarp sınır kapısından geçişi durdurmasıyla yurt dışında çalışamaz hâle gelen Rize halkının geçimi zorlaştı. Ziraat mühendisi Zihni Derin, Rize’nin iklimine uygun ürünleri araştırdı ve çayın burada yetişebileceğini gösterdi. 1940’ta çıkarılan kanunla devlet, üretilen çayı satın alma garantisi verdi.
• Bu bilgilere göre Rize’de çay tarımının yaygınlaşmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisinden söz edilemez?
• Bölgede ortaya çıkan geçim sorununun
• İklimin çay tarımına uygun olmasının
• Devletin alım garantisi vermesinin
• Yabancı şirketlerin çay fabrikası kurmasının
• D
• Metinde yabancı şirketlerden söz edilmiyor. Geçim sorunu, uygun iklim ve devletin alım garantisi çay tarımını yaygınlaştırdı.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Devrim otomobilinin prototipi 1961’de tamamlandı. Ancak hükûmetin değişmesi ve kurumlar arasındaki anlaşmazlıklar yüzünden seri üretime geçilemedi.
• Öğretmenin anlattığı bu durum, kalkınma hamlelerinin başarılı olması için aşağıdakilerden hangisinin gerekli olduğunu gösterir?
• Uzun vadeli ve kararlı bir planlamanın
• Ürünlerin yurt dışından alınmasının
• Üretimin yalnız özel sektöre bırakılmasının
• Hükûmetlerin sık sık değişmesinin
• A
• Hükûmet değiştikçe projeler yarım kalabilir. Kalkınma için uzun vadeli, kararlı ve sürdürülebilir planlar gerekir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı krizler ve bu krizlerin ardından gelen millî hamleler eşleştirilmiştir.
• Silah ambargosu (1975)
• ASELSAN’ın kurulması
• COVID-19 salgını
• ?
• Şemadaki boş yere aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• TCG Anadolu’nun hizmete girmesi
• Yerli aşı TURKOVAC’ın geliştirilmesi
• Bilişim Vadisi’nin faaliyete başlaması
• Yerli otomobilin seri üretime geçmesi
• B
• Salgın döneminde aşıya duyulan ihtiyaç, Türk bilim insanlarının yerli aşı TURKOVAC’ı geliştirmesine yol açtı. Krizler yeni hamleleri tetikleyebilir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Pilotu yoktur, uzaktan yönetilir.
• Silahlandırılmış türüne SİHA denir.
• Keşif ve gözetleme görevlerinde kullanılır.
• Özellikleri verilen teknoloji aşağıdakilerden hangisidir?
• KAAN
• İHA
• MİLGEM
• TURKOVAC
• B
• İnsansız hava aracı (İHA) pilotsuzdur ve uzaktan yönetilir; silahlı türü SİHA’dır. KAAN pilotlu bir savaş uçağı, MİLGEM bir gemi projesi, TURKOVAC bir aşıdır.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi millî kalkınma hamlelerinin sonuçlarından biri değildir?
• Savunmada dışa bağımlılığın azalması
• Yeni iş alanlarının açılması
• İthal ürünlere olan ihtiyacın artması
• Ülkenin uluslararası itibarının güçlenmesi
• C
• Millî hamleler yerli üretimi artırarak ithal ürünlere olan ihtiyacı azaltır. Diğer seçenekler hamlelerin olumlu sonuçlarıdır.

62. Kim bilecek?

• İzmir’de 1923’te toplanan kongrede kabul edilen ekonomi kararlarına ne ad verilir?
• Misak-ı İktisadi (Ekonomik And)
• Samsun–Sivas demir yolunu yapan ve Nu.D-36 uçağını üreten girişimci kimdir?
• Nuri Demirağ
• Güvertesinden SİHA’ların kalkıp inebildiği, 2023’te hizmete giren gemimiz hangisidir?
• TCG Anadolu

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Bir ülkenin “gelişmiş” sayılması için hangi göstergelere bakılır?
• Üretim, dağıtım ve tüketim birbirini nasıl etkiler?
• Tasarruf ve yatırım, bir ülkenin üretimini nasıl artırır?
• Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında ne gibi farklar vardır?
• Evinizde sık tüketilen bir ürünün (ör. ekmek) nerede üretildiğini ve size nasıl ulaştığını araştırın.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı SB.7.5.2: Ekonomik gelişmişlik ile üretim, dağıtım ve tüketim döngüsü arasındaki ilişkiyi çözümleyebilme (28–30. haftalar).

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 5. öğrenme alanı (Hayatımızdaki Ekonomi), SB.7.5.1.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Alıntı
• Atatürk’ün sözü, Türkiye İktisat Kongresi’nin açılış konuşmasından (17 Şubat 1923) alınmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.

65. Görsel kaynakları

• Devrim otomobili, Eskişehir
• Raicem · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Devrim Automobile Turkey.jpg
• Türkiye İktisat Kongresi Anıtı, İzmir
• Kingbjelica · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: İktisat Kongresi Anıtı.jpg
• Nuri Demirağ (ortada) gençlerle birlikte, 1941
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Demiraglar-Inonuler-Mehmet Kum.jpg
• Eski kâğıt fabrikasının makine salonu, SEKA Kâğıt Müzesi (İzmit)
• Cobija · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: SEKA Kağıt Müzesi kağıt makinesi salonu (3).jpg
• Zihni Derin büstü, Ziraat Botanik Bahçesi (Rize)
• Hbasak · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Zihni Derin büstü, Rize.jpg
• Çay bahçeleriyle kaplı yamaçlar, Rize
• sly06 · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Tea Rize.jpg
• Toplanmış yaş çay yaprakları, Karadeniz kıyısı (1990)
• Ziegler175 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: OTSchwarzteeErnte2.jpg
• Devrim otomobili, Devrim Arabası Müzesi (Eskişehir)
• Kurmanbek · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Devrim car in August 2026.jpg
• KAAN, Ankara’da yer denemesinde (Mart 2023)
• Dimir · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: IMG-TAI-TFX.jpg
• TCG Anadolu, Akdeniz’de (Ağustos 2023)
• Mass Communication Specialist 2nd Class Jackson Adkins · Kamu malı · Wikimedia Commons: Turkish Navy amphibious assault ship TCG Anadolu (L400) steams in the Mediterranean Sea.jpg