5. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: Afetler ve Etkileri

1. Afetlere Hazır Bir İl

• Afetlere Hazır
• Bir İl
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• İlimizde hangi afetler olabilir, etkilerini nasıl azaltırız? Öğrenelim ve bir farkındalık etkinliği yapalım.

Öğretmene not: Kapak fotoğrafı: AFAD ekipleri malzemeleriyle (2012). Sunudaki fotoğraflarda insanların zarar gördüğü ya da binaların yıkıldığı sahneler yoktur; afetlerin çevreye etkisi ve hazırlık çalışmaları gösterilir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.5.2.3 (2026-2027 yıllık planında 10–11. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: farkındalık etkinliği planı yapma (a), planı uygulama (b) ve planı değerlendirme (c). Önemli: Sınıfınızda afet yaşamış öğrenciler (ör. 6 Şubat 2023 depremleri) olabilir. Konuyu korku değil hazırlık ve güven ekseninde işleyin; kayıp sayılarına ve yıkım ayrıntılarına girmeyin. Anlatmak isteyen öğrenciyi dinleyin ama kimseyi zorlamayın; gerekirse okulunuzun rehber öğretmeniyle iş birliği yapın. Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Yağmur, kar, rüzgâr… Bir doğa olayı ne zaman afete dönüşür?
• Bir afetin zararını azaltmak için bugünden neler yapabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Afette bize kimler yardım eder?
• Ne?
• Afet çantasında neler olmalı?
• Nerede?
• İlimizde hangi afet nerede olur?
• Ne zaman?
• Afete ne zaman hazırlanmalıyız?
• Nasıl?
• Depremde kendimizi nasıl koruruz?
• Neden?
• Bazı yerlerde sel neden sık olur?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Doğa olayından afete
• Doğa olayları, afet ve etkileri, risk, insan etkisi
• İlimizde hangi afetler olabilir?
• Deprem, sel, heyelan, erozyon, yangın, çığ, obruk
• Afetlere birlikte hazırlanalım
• Kurumlar, toplum ve biz; afet öncesi, sırası ve sonrası
• Farkındalık etkinliği
• Planla, uygula, değerlendir, geliştir
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu iki haftaya yayılır: İlk hafta Bölüm 1–3, ikinci hafta Bölüm 4 (etkinliğin planlanıp uygulanması) ve tekrar önerilir.

4. Doğa olayından afete

• Yağmur da rüzgâr da doğanın bir parçasıdır. Peki bir doğa olayı ne zaman afete dönüşür?
• Doğa olayları
• Afet nedir?
• Afetlerin etkileri
• Risk
• İnsan etkisi
• Hazırlığın gücü

Öğretmene not: Bölüm görseli: Sivas’ın Suşehri ilçesinde fırtına bulutları ve şimşek. Sorun: “Bu bir doğa olayı. Sizce hangi durumda afete dönüşebilir?”

5. Telefona gelen uyarı

• Örnek olay
• Bir akşam
• Fırtına uyarısı
• Elif’in annesinin telefonuna bir mesaj geldi: Ertesi gün ilde kuvvetli fırtına bekleniyordu.
• Zarar verir mi?
• Fırtına bir doğa olayıdır. Sizce hangi durumlarda insanlara zarar verir?
• Çatı sağlam değilse, balkonda eşya kalmışsa ya da insanlar uyarıyı dikkate almazsa zarar verebilir.
• Ne yapmalılar?
• Elif ve ailesi fırtına gelmeden önce neler yapabilir?
• Balkondaki saksıları içeri alır, pencereleri kapatır, gereksiz yere dışarı çıkmaz, resmî duyuruları izler.

Öğretmene not: Derse bir örnek olayla girin. Öğrencilere ailelerine hiç böyle bir uyarı mesajı gelip gelmediğini sorun. Hava durumuyla ilgili uyarıları Meteoroloji Genel Müdürlüğü yayımlar; valilikler ve AFAD da halkı kısa mesajla bilgilendirebilir. Vurgu: Uyarıyı ciddiye alıp önlem alan bir aile, aynı doğa olayından çok daha az etkilenir.

6. Doğa olayları hayatın parçası

• Yağmur
• Toprağı sular; bitkilere ve hayvanlara su sağlar.
• Rüzgâr
• Polenleri ve tohumları taşır; bitkilerin çoğalmasına yardım eder.
• Kar
• Eriyince gölleri, barajları ve yer altı sularını besler.
• Dalga
• Kıyıları şekillendirir; kumsalların oluşmasına yardım eder.
• Bu hafta hangi doğa olaylarını gördün ya da hissettin?
• Doğa olayı, doğada kendiliğinden gerçekleşen değişimdir. Canlılar birçok doğa olayından yararlanır.

Öğretmene not: Ders kitabı rüzgâr, şimşek, yağmur, dalga, kar, fırtına, sel, çığ, toprak kayması, kaya düşmesi ve depremi doğa olaylarına örnek verir. Öğrencilerden bu listeyi “yararlı” ve “zarar verebilir” diye ayırmalarını isteyin; aynı olayın (ör. yağmur) hem yararlı hem zararlı olabileceğini fark etmelerini sağlayın.

7. Her doğa olayı afet değildir

• Bir doğa olayı insanların hayatına zarar verdiğinde afete dönüşür.
• Doğa olayı
• Issız bir dağda kar yamaçtan aşağı kayar.
• Kimsenin yaşamadığı bir vadide dere taşar.
• Afet
• Kayan kar, dağ köyünün yolunu kapatır.
• Taşan dere evlere ve tarlalara su doldurur.
• Doğadan ya da insandan kaynaklanan, insanların hayatını olumsuz etkileyen, maddi ve manevi kayba yol açan olay.
• Issız bir çölde olan ve kimseye zarar vermeyen bir deprem afet midir?
• Hayır, bir doğa olayıdır. Afetten söz etmek için insanların hayatının etkilenmesi gerekir.

Öğretmene not: Afetler doğa kaynaklı (deprem, sel) olabileceği gibi insan kaynaklı da (büyük yangınlar, tehlikeli madde kazaları) olabilir. Bu sunu, programın odağındaki doğa kaynaklı afetleri ve insanların bu afetlerdeki etkisini işler. Ders kitabının sözlüğündeki kısa tanıma da bakılabilir.

8. Doğa olayı mı, afet mi?

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Her durumu okuyun. Bu bir doğa olayı mı, yoksa afet mi?
• Kışın dağlara yağan kar, ilkbaharda eriyip barajı doldurdu.
• Şiddetli yağmurda taşan dere, köyün köprüsünü ve yolunu kapattı.
• Issız bir yamaçta küçük bir kaya yuvarlandı.
• Yaz sıcağında çıkan orman yangını köyün tarlalarına ulaştı.
• Hortum, kıyıdaki seraların örtülerini uçurdu.
• Maddi ve manevi kayıp
• Maddi: ev, eşya, ürün gibi varlıkların zarar görmesi. Manevi: korku, üzüntü, huzursuzluk.
• Hangileri doğa olayı, hangileri afet?
• Doğa olayı: 1 ve 3 (kimse zarar görmedi). Afet: 2, 4 ve 5 (insanların yaşamı ve malı etkilendi).

Öğretmene not: Öğrenciler önce tek başına karar versin, sonra sıra arkadaşıyla karşılaştırsın. Ayırt edici soru: “Bu olaydan insanlar zarar gördü mü?” Hortum ve sera örneği, Akdeniz kıyılarımızda görülen bir duruma dayanır.

9. Afetler iki çevreyi de etkiler

• Afetler hem doğal çevreye hem de insanların oluşturduğu beşerî çevreye zarar verebilir.
• Doğal çevreye etkileri
• Ormanlar yanar, hayvanların yaşam alanı daralır.
• Verimli toprak taşınır, bitki örtüsü zarar görür.
• Dereler, göller ve kıyılar kirlenebilir.
• Beşerî çevreye etkileri
• Evler, okullar, köprüler zarar görebilir.
• Yollar kapanır; ulaşım ve iletişim aksar.
• Tarlalar ve iş yerleri etkilenir, üretim azalır.
• Doğal çevre
• Dağ, ova, akarsu, orman gibi insan eli değmeden var olan unsurlar.
• Beşerî çevre
• Ev, yol, köprü, okul, fabrika gibi insanların oluşturduğu unsurlar.

Öğretmene not: Doğal ve beşerî çevre kavramları bir önceki konuda (SB.5.2.2) işlendi. Öğrencilerden ilimizde görülebilecek bir afetin iki çevreye etkisini örneklemelerini isteyin. Afetler insanların duygularını da etkiler; bu yüzden afetten sonra birbirimize destek olmak da önemlidir.

10. Afetlerin bıraktığı izler

• Görsel kaynak · Afetlerin etkileri
• Bu fotoğraflarda iki afetin çevreye verdiği zararı görüyoruz.
• Marmaris’te orman yangını
• Yangında kararmış ağaçlar ve toprak (2021)
• Sinop’ta sel
• Selde akarsu kıyısındaki yol çöktü
• Hangi fotoğrafta doğal çevre, hangisinde beşerî çevre zarar görmüş?
• Marmaris’te orman, yani doğal çevre; Sinop’ta yol, yani beşerî çevre zarar görmüş. Afetler çoğu zaman ikisini birden etkiler.

Öğretmene not: Fotoğraflarda insan yok; yalnızca çevreye verilen zarar görülüyor. Marmaris fotoğrafı, 2021 yazındaki büyük orman yangınlarında yanan bir alandandır. Sinop fotoğrafı AFAD’a aittir: Sel, akarsu kıyısındaki yolu çökertmiş. Öğrencilere sorun: “Yanan bir orman ne kadar sürede eski hâline döner?” (Uzun yıllar sürer.) “Çöken bir yol kimlerin hayatını etkiler?”

11. Afete dönüşebilen doğa olayları

• Ülkemizde afete dönüşebilen doğa olaylarını üç grupta toplayabiliriz.
• Yer hareketleri
• Yer sarsılır ya da yamaçtan kaya kopar: deprem, kaya düşmesi
• Hava ve iklim
• Fırtına, şiddetli yağış, yoğun kar, dolu, don ve kuraklık
• Doğa ve insan birlikte
• Erozyon, çölleşme ve obrukta insan etkinlikleri de rol oynar
• Sel hangi gruba girer? Neden?
• Hava ve iklim grubuna: Sel çoğunlukla şiddetli yağışla oluşur. Ama dere yatağına ev yapmak gibi davranışlar riski artırır.

Öğretmene not: Ders kitabı deprem ve kaya düşmesini yeryüzü hareketlerine; kuraklık, fırtına, kar, dolu, don ve şiddetli yağışı hava durumu ve iklime bağlar. Erozyon, çölleşme ve obruklarda doğal nedenlere insan etkinlikleri de eklenir. Sel ve heyelan gibi afetlerde de insan davranışlarının riski artırdığını sonraki slaytlarda göreceğiz.

12. Doğa olayı nasıl afete dönüşür?

• Günlerce şiddetli yağmur yağar.
• Dere kabarır ve yatağından taşar.
• Derenin yakınında bir köy vardır.
• Sonuç, alınan önlemlere bağlı
• Önlem alınmadıysa
• Evler dere yatağına yapılmıştır. Su evlere dolar; doğa olayı afete dönüşür.
• Önlem alındıysa
• Evler dereden uzağa yapılmış, yatak temiz tutulmuştur. Su zarar vermeden akar.
• Risk
• Bir tehlikenin insanlara ve çevreye zarar verme ihtimali.

Öğretmene not: Ders kitabına göre doğa olaylarının çok şiddetli olması ya da yeterli önlem alınmaması afet riskini ortaya çıkarır. Sözlükteki “risk analizi” kavramını hatırlatın: İnsan sağlığına ve çevreye zarar verebilecek tehlikeleri önceden belirlemek. Sorun: “Bu örnekte riski artıran neydi? Kim, ne yapabilirdi?”

13. İnsan etkisiyle artan riskler

• Bu davranışlar hangi afetin riskini artırır?
• Yamaçlardaki ağaçları kesmek
• Heyelan, çığ ve erozyon kolaylaşır.
• Ormanda ateşi söndürmeden bırakmak
• Orman yangını çıkabilir.
• Yer altından aşırı su çekmek
• Toprak çöker, obruk oluşabilir.
• Kurallara uymayan, dayanıksız bina yapmak
• Depremde zarar büyür.

Öğretmene not: Program, yaşanılan ildeki doğa olaylarının insanların etkisiyle afete dönüşme risklerinin belirlenmesini ister (OB1, OB4). Her satırı açmadan önce öğrencilerden tahmin isteyin. Obruklar, yer altındaki boşlukların tavanının çökmesiyle oluşur; tarımda aşırı sulama için yer altı suyunun fazla çekilmesi ve madencilik bu çöküşü hızlandırabilir.

14. Önlenemez mi, azaltılabilir mi?

• Kerem
• 1. görüş
• Deprem olacaksa olur. Bizim elimizden hiçbir şey gelmez.
• Zeynep
• 2. görüş
• Depremi durduramayız ama zararını azaltabiliriz.
• Sağlam binalar ve hazırlıklı aileler büyük fark yaratır.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Gerekçeni bir örnekle açıkla.

Öğretmene not: Beklenen çıkarım: Doğa olaylarını çoğu zaman durduramayız ama etkilerini azaltabiliriz. Ders kitabı bu düşünceyi 17 Ağustos 1999 depreminden sonra bilim insanlarının yaptığı uyarıyla anlatır: Zararı büyüten çoğu zaman doğa olayının kendisi değil, ihmal, yani alınmayan önlemlerdir. Deprem yaşamış öğrenciler varsa ayrıntıya girmeden hazırlığın gücünü vurgulayın.

15. İlimizde hangi afetler olabilir?

• Yurdumuzun her yöresinin kendine özgü afet riskleri vardır. Hangi afet, nerede ve neden görülür?
• Afet riskleri haritası
• Deprem
• Sel, heyelan, erozyon
• Orman yangını
• Çığ, hortum, obruk
• Doğru davranışlar

16. Yurdumuzda afet riskleri

• Deprem: Ülkemizin büyük bölümü deprem kuşağındadır.
• Heyelan ve sel: Dik yamaçlı, bol yağışlı Karadeniz kıyılarında sık görülür.
• Çığ: Doğu Anadolu’nun yüksek ve karlı dağlarında görülür.
• Orman yangını: Yazları sıcak ve kurak geçen Akdeniz ve Ege kıyılarında sık çıkar.
• Erozyon ve obruk: Kurak ve bitki örtüsü cılız İç Anadolu’da görülür; obruklar en çok Konya Ovası’ndadır.
• Doğu Karadeniz
• Heyelan, sel
• Doğu Anadolu
• Çığ
• Akdeniz ve Ege kıyıları
• Orman yangını
• Konya Ovası
• Erozyon, obruk
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• EGE
• Riskin öne çıktığı bazı yöreler
• Noktalar yaklaşık konumlardır. Bu afetler başka yörelerde de görülebilir.

Öğretmene not: Ders kitabı Türkiye Deprem Tehlike Haritası ile Türkiye Çölleşme Hassasiyet Haritası’nı ve AFAD İl Afet Risk Azaltma Planlarını inceletir. Akıllı tahtada AFAD’ın internet sitesinden deprem tehlike haritasını ve kendi ilinizin İl Afet Risk Azaltma Planı’nı açın; ilinizin öne çıkan risklerini birlikte bulun. Haritadaki noktalar yalnızca örnektir: Sel ve deprem hemen her ilde görülebilir. Kızören Obruğu (Konya), ders kitabında da görseli bulunan bilinen bir örnektir.

17. İlimizin afet risklerini bulalım

• Etkinlik · Araştırma
• Haritada ilimiz
• İlimiz hangi yörede? Haritaya göre ilimizde hangi afetlerin görülme riski var?
• İl Afet Risk Azaltma Planı
• Her il için hazırlanan, ilin afet risklerini ve alınacak önlemleri gösteren plan.
• Nereden öğreniriz?
• İlimizin afet risklerini öğrenmek için hangi güvenilir kaynaklara bakabiliriz?
• AFAD’ın il planı ve haritaları, valilik ve belediye sayfaları, ders kitabı.

Öğretmene not: Program, ildeki riskleri belirlemek için yazılı, görsel ve dijital kaynakların, örnek olayların ve AFAD İl Afet Risk Azaltma Planı’nın kullanılmasını önerir (OB2, SDB2.2, E3.7). İlinizin planını önceden açıp öne çıkan iki üç riski öğrencilerle birlikte okuyun.

18. Deprem: Yerin sarsılması

• Afetleri tanıyalım · Deprem
• Yerin derinliklerindeki kayaçlar kırılıp kayınca yeryüzü sarsılır. Ülkemizde en çok zarara yol açan afet depremdir.
• Zararı artıranlar
• Dayanıksız, kurallara uymayan binalar
• Fay hattının hemen üzerine yapılan evler
• Duvara sabitlenmemiş dolap ve raflar
• Zararı azaltanlar
• Sağlam zemine, kurallara uygun yapılan binalar
• Sabitlenmiş eşyalar, hazır afet çantası
• Tatbikatlarla ne yapacağını bilen insanlar
• Depremi durduramayız. Peki neyi değiştirebiliriz?
• Binaları sağlam yapabilir, eşyaları sabitleyebilir, deprem anında ne yapacağımızı önceden öğrenebiliriz.

Öğretmene not: Fay hattı: Yer kabuğundaki kırık hat; depremler çoğunlukla fay hatları boyunca olur. Ülkemizin büyük bölümü deprem kuşağında yer aldığından depreme hazırlık her il için önemlidir. Ders kitabının deprem örneğinde riskler (fay hatları üzerinde yapılaşma, dayanıksız yapılar, sabitlenmemiş eşyalar) ve afetin sonuçları (binalarda ve köprülerde hasar, ulaşımın ve haberleşmenin aksaması) birlikte ele alınır. Anlatımı korku değil, “Neyi değiştirebiliriz?” sorusu üzerine kurun.

19. Sel, heyelan ve kaya düşmesi

• Afetleri tanıyalım · Yağış ve eğim
• Bol yağış ve eğimli arazi bu üç afetin riskini artırır.
• Sel
• Aşırı yağışta ya da karlar hızla eriyince dere ve ırmakların taşması
• Heyelan
• Eğimli yamaçta toprağın ya da kaya kütlesinin aşağı kayması; toprak kayması
• Kaya düşmesi
• Dik yamaçlardan kopan kaya parçalarının aşağı düşmesi
• Yamaçtaki ağaçlar heyelan riskini nasıl azaltır?
• Ağaç kökleri toprağı sıkıca tutar ve suyun bir kısmını emer. Böylece toprak kolay kaymaz.

Öğretmene not: Selde kısa sürede çok fazla su birikir ve hızla akar. Heyelan ve kaya düşmesi en çok dik ve bol yağış alan yamaçlarda görülür. Yol kenarlarındaki kaya düşmesi uyarı levhasını öğrencilere sorabilirsiniz: Bu levha neden oraya konmuştur?

20. Sel riskini artıran nedenler

• Etkinlik · Balık kılçığı
• Sel baskını
• Şiddetli yağış
• Kısa sürede çok fazla yağmur
• Hızlı kar erimesi
• Ani ısınmayla eriyen karlar
• Eğimli arazi
• Su yamaçtan hızla aşağı akar
• Dere yatağına yapı
• Suyun yolu evlerle daralır
• Tıkanan su yolları
• Derelere atılan çöpler
• Ağaçsız yamaçlar
• Su toprağa sızmadan akar
• Üstteki nedenler doğadan, alttakiler insandan kaynaklanır. İlimizde başka neden var mı?

Öğretmene not: Program, doğa olaylarının insan etkisiyle afete dönüşme risklerinin belirlenmesini ister. Kılçıkları açarken her neden için bir önlem de sorun: dere yatağını boş bırakmak, çöp atmamak, ağaçlandırma yapmak, kanalları temizlemek, toprağın suyu emebileceği yeşil alanları korumak (beton ve asfalt suyu emmez).

21. Erozyon: Toprağımız taşınıyor

• Afetleri tanıyalım · Erozyon
• Toprağın verimli üst katmanı su ya da rüzgârla taşınır.
• Bitki kökleri toprağı tutar. Bitki örtüsü cılız yerlerde erozyon artar.
• Ağaç kesmek, hayvanları aşırı otlatmak ve tarlaları boş bırakmak erozyonu hızlandırır.
• Ağaçlandırma yapmak ve bitki örtüsünü korumak erozyonu azaltır.
• Erozyon
• Toprağın verimli üst katmanının su ya da rüzgârla taşınıp kaybolması.
• Okul bahçemizdeki çıplak toprak için ne yapabiliriz?
• Çim ekebilir, fidan dikebilir, bitkileri koruyabiliriz. Kökler toprağı yerinde tutar.

Öğretmene not: Verimli toprağın oluşması çok uzun yıllar sürer ama bir sağanakta ya da fırtınada kolayca kaybolabilir. Erozyon toprağın verimini düşürür ve çölleşmeye yol açabilir. Ders kitabı, bitki örtüsünün erozyonu nasıl azalttığını bir deney örneğiyle gösterir; isterseniz sınıfta benzer bir gösteri yapabilirsiniz.

22. Yamaçlarda erozyonun izleri

• Görsel kaynak · Erozyon
• Sultan Dağları’nda erozyon olukları, Doğanhisar (Konya), 1991
• Yamaçtan akan sular toprağı taşımış, zamanla derin oluklar açmış.
• Bitki örtüsü cılız yamaçlarda toprak çıplak kalır; akan su onu kolayca sürükler.
• Ağaçlık alanlarla çıplak yamaçları karşılaştırın: Bitki kökleri toprağı yerinde tutar.
• Bu yamaçlarda erozyonu azaltmak için neler yapılabilir?
• Yamaçlar ağaçlandırılabilir, bitki örtüsü korunabilir, hayvanların aşırı otlatılması önlenebilir.

Öğretmene not: Fotoğraf 1991’de Konya’nın Doğanhisar ilçesinde, Sultan Dağları’nın yamaçlarında çekildi. Kolay aşınan yamaçlarda akan su zamanla derin oluklar açar; buna oluk erozyonu denir. Ders kitabındaki pet şişe deneyi de aynı sonucu gösterir: Çimenli şişeden akan su berrak kalır, çünkü bitkiler toprağı tutar. Maddeleri açmadan önce sorun: “Fotoğrafta ne görüyorsunuz? Yamaçlardaki çizgiler nasıl oluşmuş olabilir?”

23. Orman yangınları

• Afetleri tanıyalım · Orman yangını
• Orman yangını
• Doğal ya da insan kaynaklı nedenlerle ağaçların ve bitki örtüsünün yanması.
• Çoğu insan kaynaklı
• Orman yangınlarının çoğunu insanlar başlatır: söndürülmeyen ateş, atılan sigara, tarladaki sapları yakmak gibi.
• Pikniğe gidiyoruz
• Orman yangını çıkmaması için piknikte nelere dikkat etmeliyiz?
• Yalnızca izin verilen yerde ateş yakarız, ayrılmadan önce ateşi suyla tamamen söndürürüz, çöpümüzü geri götürürüz.

Öğretmene not: Ders kitabına göre yazları çok sıcak geçen yerlerde orman yangını ihtimali yüksektir. Yıldırım gibi doğal nedenler de yangın başlatabilir ama yangınların büyük kısmı insan kaynaklıdır. Orman yangını görürsek hemen 112’yi ararız. Yangınlarla Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Orman Genel Müdürlüğü mücadele eder; AFAD ve belediyeler de destek olur.

24. Diğer afetleri tanıyalım

• Afetleri tanıyalım
• Çığ
• Yamaçta tutunamayan büyük kar kütlesi hızla aşağı kayar.
• Hortum
• Kendi etrafında çok hızlı dönen, huni biçimli rüzgârdır.
• Obruk
• Yer altındaki boşluğun tavanı çöker, derin bir çukur oluşur.
• Kuraklık
• Uzun süre yeterli yağış düşmez; sular ve ürünler azalır.
• Dolu ve don
• Ani dolu ve dondurucu soğuk, ürünlere zarar verir.
• Fırtına
• Şiddetli rüzgâr çatıları uçurabilir, ağaçları devirebilir.

Öğretmene not: Kartları açtıktan sonra sorun: “Bu afetlerden hangileri ilimizde görülebilir? Neden?” Çığ riski olan yerlerde yamaçlardaki ormanları korumak ve buralara yerleşim yeri kurmamak gerekir; karlı günlerde hava ve yol durumu takip edilmelidir. Hortum karada ya da denizde oluşabilir; çok hızlı döndüğü için yıkıcıdır. Obruklar tarım alanlarına ve yaylalara zarar verir.

25. Kızören Obruğu: Dev bir çukur

• Görsel kaynak · Obruk
• Kızören Obruğu, Konya (2023)
• Yer altındaki boşluğun tavanı çökmüş, yeryüzünde dev bir çukur açılmış.
• Çukurun dibinde yer altı suyu birikmiş, bir göl oluşmuş.
• Yeni açılan obruklar tarlalara ve yaylalara zarar verebilir.
• Tarlaları sulamak için yer altından çok fazla su çekilirse ne olabilir?
• Yer altı suyu azalınca boşlukların tavanı desteksiz kalabilir; yeni obrukların açılma riski artar. Suyu tasarruflu kullanmak bu riski azaltır.

Öğretmene not: Kızören Obruğu, ders kitabında da fotoğrafı bulunan, Konya’daki bilinen bir obruktur. Obruklar en çok Konya Ovası’nda görülür. Öğrencilerden çukurun büyüklüğünü kenarlardaki kayalarla karşılaştırmalarını isteyin. Güvenlik notu: Obruk kenarlarına yaklaşmak tehlikelidir; kenarlar çökebilir.

26. Afete göre doğru davranış

• Afetleri tanıyalım · Korunma
• Her durumda kendimizi nasıl koruruz?
• Sel baskını sırasında
• Yüksek ve güvenli bir yere çık; akan suya asla girme.
• Kuvvetli fırtınada
• Mümkünse içeride kal; dışarıdaysan ağaç, direk ve tabelalardan uzak dur.
• Orman yangını görünce
• Hemen 112’yi ara; yangından uzaklaş, yetkilileri dinle.
• Kışın karlı dağ yollarında
• Hava ve yol durumunu takip et; çığ uyarısı olan yere gitme.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahminini alın. Akan su sığ görünse bile insanı sürükleyebilir; selden sonra da sele karışan suya değmiş yiyecekler yenmemelidir. Fırtınada çatı ve balkonlardan düşebilecek eşyalara da dikkat edilir. Deprem anında yapılacaklar (çök, kapan, tutun) Bölüm 3’te ayrıca işleniyor.

27. Afet kimlik kartı hazırlayalım

• Etkinlik · Grup çalışması
• Her grup ilimizde görülebilecek bir afeti seçsin ve kimlik kartını doldursun.
• Adı: Afetin adı ve kısa tanımı
• Nasıl oluşur? Hangi doğa olayından doğar?
• Riski ne artırır? Hangi insan davranışları?
• Etkileri: Doğal ve beşerî çevreye etkileri
• Nasıl korunuruz? Afetten önce, sırasında, sonra
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, resmî kurumlarca ya da uzmanlarca hazırlanmış kaynak.
• Kartınızdaki her bilginin kaynağını da yazın.

Öğretmene not: Kartları sınıf panosunda bir “afet köşesi” olarak sergileyin; Bölüm 4’teki farkındalık etkinliğinde gruplar bu kartlardan yararlanacak. Ders kitabı, bilgi kirliliğini önlemek için AFAD, Türk Kızılay ve İçişleri Bakanlığı internet sayfalarının kullanılmasını önerir.

28. Afetlere birlikte hazırlanalım

• Kurumlar, toplum ve her birimiz: Afetten önce, afet sırasında ve sonrasında neler yapmalıyız?
• AFAD ve kurumlar
• Toplum olarak
• Önce, sırasında, sonra
• Çök, kapan, tutun
• Aile afet planı
• Doğru bilgi

Öğretmene not: Bölüm görseli: Bir orman yangınından sonra soğutma çalışması yapan ekipler ve gönüllüler (2025). Afetlerle mücadelede kurumlar ve gönüllüler birlikte çalışır.

29. Afetlerde kimler görev alır?

• AFAD
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı: hazırlık ve müdahale
• Valilik ve belediye
• Valilik ildeki çalışmaları yönetir; belediye itfaiye, su, yol hizmeti verir.
• Bakanlıklar
• Sağlık, eğitim, orman, yapı gibi alanlarda görev alır.
• Güvenlik güçleri
• Polis, jandarma ve askerler: güvenlik ve kurtarma
• Türk Kızılay
• Yiyecek, barınak ve kan desteği sağlar.
• Gönüllü kuruluşlar
• AKUT gibi dernekler arama kurtarmaya destek olur.

Öğretmene not: AFAD, İçişleri Bakanlığına bağlıdır; afetten önce, afet sırasında ve sonrasındaki çalışmaları düzenler. Ders kitabı bu konuda bakanlıkları, belediyeleri, AFAD’ı, eğitim, sağlık ve güvenlik kurumlarını ve sivil toplum kuruluşlarını sorumlu sayar. Öğrencilere ilimizdeki AFAD il müdürlüğünü ve okulumuza en yakın itfaiyeyi sorabilirsiniz.

30. Kurumlar neler yapar?

• Afetten önce
• Halkı eğitir, tatbikatlar düzenler.
• Her il için afet planı hazırlar, bütçe ayırır.
• Profesyonel ve gönüllü ekipler kurar.
• Afetten sonra
• Bölgeye hızla ulaşır, arama kurtarma yapar.
• Barınma, gıda, sağlık ve eğitim ihtiyaçlarını karşılar.
• Salgın hastalıklara karşı önlem alır.
• 112 Acil Çağrı
• Yangın, sel, kaza gibi her acil durumda aranan tek numara.
• Okulumuzda yapılan deprem tatbikatı hangi döneme ait bir önlemdir?
• Afetten önceye: Tatbikat, afet anında ne yapacağımızı önceden öğrenmemizi sağlar.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kurum önlemleri iki dönemde toplanır: afetten önce (eğitim, plan ve bütçe, müdahale ekipleri, tatbikat) ve afetten sonra (planların hızla uygulanması, müdahale, arama kurtarma, temel ihtiyaçlar, salgın hastalıklara karşı önlem). Kitaptaki bir haber, yol ve köprülerin afetlere dayanıklı hâle getirilmesi hedefinin On İkinci Kalkınma Planı’na alındığını anlatır; öğrencilere “Sizce başka hangi önlemler alınmalı?” diye sorabilirsiniz.

31. Kurumlar ve biz: Karşılıklı görev

• Afetlere hazırlık iki yönlüdür: Kurumlar bizi bilgilendirir; biz de uyarılara uyar ve hazırlanırız.
• Kurumlar
• Vatandaşlar
• Bilgi ve hizmet sunulur
• Uyarı mesajları, eğitimler, tatbikatlar
• Toplanma alanları, sağlam yollar ve köprüler
• Uyarılara uyulur, destek verilir
• Resmî uyarıları izler, kurallara uyar
• Eğitimlere katılır, gönüllü olur
• Afet bilinci
• Afetlerin yaşanabileceğini bilip afetten önce, afet sırasında ve sonrasında doğru davranmak.
• Afetlerle mücadele yalnız devletin değil, hepimizin görevidir.

Öğretmene not: Program, afet bilincinin afetlerin zararını azaltmadaki rolünün vurgulanmasını ister (SDB2.2, E3.7). Örnek: Kurum toplanma alanını belirleyip tabelayla işaretler; aile de bu alanı önceden öğrenip yolunu dener. İki taraf da görevini yaparsa hazırlık tamamlanır.

32. Toplum olarak neler yapabiliriz?

• Ülkemizde afetlerin yaşanabileceğini unutmayız; hazırlığı ertelemeyiz.
• Komşularımızla, okulumuzla bilgi paylaşır, toplumsal bilinci artırırız.
• Binaları kurallara uygun yapar, dere yataklarını boş bırakırız.
• Birlik ve beraberlik içinde yardımlaşır, kimseyi yalnız bırakmayız.
• Dayanışma
• Zor zamanlarda insanların birbirine destek olması, sorunlara birlikte çözüm araması.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Atasözü

Öğretmene not: Ders kitabı, toplumsal önlemlerin başında afetlerin ülkemiz için bir gerçek olarak kabul edilmesini, toplumsal bilinç oluşturulmasını ve birlik beraberliğe önem verilmesini sayar. Atasözünün anlamı: İnsanlar bir araya gelince tek başına başaramayacakları işleri başarır.

33. Afetten önce, sırasında ve sonra

• Bireysel önlemler
• Her birimizin üç dönemde yapabileceği şeyler var.
• Afetten önce
• Okuldaki afet eğitimlerine katıl, araştır, ailenle afet planı yap.
• Afet sırasında
• Sakin kal, tehlikeli yerlerden uzaklaş, öğrendiğin güvenlik kuralını uygula.
• Afetten sonra
• Toplanma alanına git, yetkilileri dinle, telefonu yalnız acil iş için kullan.
• Afetten sonra neden gereksiz telefon görüşmesi yapmamalıyız?
• Hatlar yoğunlaşır; yardım isteyenlerin ve ekiplerin aramaları gecikebilir. Kısa mesaj daha uygundur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bireysel önlemler üç dönemde toplanır. Öncesi: okuldaki eğitimlere önem vermek, araştırmak, plan yapmak. Sırası: panik yapmamak, tehlikeli alanlardan uzak durmak, belirlenen güvenlik önlemlerini uygulamak, güvenli alanlara geçmek. Sonrası: iletişim araçlarını yalnız acil durumda kullanmak, ekiplerle uyumlu hareket etmek, yetkililerin uyarılarına uymak.

34. Depremde: Çök, kapan, tutun

• Çök: Hemen yere, dizlerinin üzerine çök.
• Kapan: Sağlam bir masa ya da sıranın altına gir; başını ve enseni koru.
• Tutun: Sarsıntı bitene kadar masanın ya da sıranın ayağına tutun.
• Bulunduğun yere göre
• İçerideysen
• Pencere ve devrilebilecek eşyalardan uzak dur. Sarsıntıda merdivene koşma, asansöre binme.
• Dışarıdaysan
• Binalardan, ağaçlardan ve direklerden uzak, açık bir alanda çök ve başını koru.
• Çök, kapan, tutun
• Deprem anında kendimizi korumak için yaptığımız üç adımlık hareket.

Öğretmene not: AFAD’ın deprem anı için önerdiği temel hareket “Çök, kapan, tutun” hareketidir. Sınıfta öğrencilerle sakin bir ortamda birkaç kez deneyin; amaç korkutmak değil, bu hareketin alışkanlık hâline gelmesini sağlamaktır. Sarsıntı bitince öğretmenin yönlendirmesiyle sakince toplanma alanına gidilir; asansör kullanılmaz.

35. Mina’nın ailesinin afet planı

• Örnek olay · Aile afet planı
• Geçen hafta ailecek afet planımızı yaptık. Herkesin bir görevi var. Ne yapacağımızı bildiğim için kendimi daha güvende hissediyorum.
• Mina
• 5. sınıf öğrencisi
• Ailecek neler yaptık?
• Mahallemizin toplanma alanını bulup oraya birlikte yürüdük.
• Dolapları ve kitaplığı büyüklerimiz duvara sabitledi.
• Afet çantamızı hazırlayıp kapının yanına koyduk.
• Şehir dışındaki teyzemi irtibat kişisi olarak seçtik.
• Mina’nın ailesinin yaptıklarından hangilerini siz de ailenizle yapabilirsiniz?

Öğretmene not: AFAD, her ailenin bir afet ve acil durum planı yapmasını önerir: buluşma yeri, görev dağılımı, eşyaların sabitlenmesi, afet çantası ve irtibat kişisi. İrtibat kişisinin başka bir şehirde olması önerilir, çünkü afetten sonra aynı şehirdeki hatlar yoğun olabilir. Mahallenin toplanma alanı e-Devlet’ten ya da AFAD’ın sayfasından öğrenilebilir; alanlar yeşil tabelalarla gösterilir.

36. Afet ve acil durum çantası

• Su
• Kapalı şişede su
• Yiyecek
• Bozulmayan, paketli
• El feneri
• Yedek pilleriyle
• Düdük
• Sesini duyurmak için
• İlk yardım
• Malzemeler, ilaçlar
• Belgeler
• Kimlik fotokopileri
• Giysi
• Yedek giysi, battaniye
• Pilli radyo
• Duyuruları dinlemek için
• Çantayı kapının yanı gibi kolay ulaşılan bir yerde tutalım.

Öğretmene not: Sonuç kutusunu açmadan önce sorun: “Çantayı evde nereye koymalıyız? Neden?” (Gerektiğinde aramakla vakit kaybetmemek için.) Çantadaki yiyecek ve suyun son kullanma tarihleri belirli aralıklarla kontrol edilmelidir. Ailede bebek, yaşlı ya da hasta varsa onların özel ihtiyaçları da çantaya eklenmelidir. Ayrıntılı liste AFAD’ın internet sayfasında bulunur.

37. Okulumuzda tatbikat

• Tatbikat, gerçek bir afet anında ne yapacağımızı önceden öğrenmemizi sağlar.
• Uyarı sesini duyunca sakin kalırız, koşmayız.
• Sarsıntı süresince çök, kapan, tutun yaparız.
• Sarsıntı bitince öğretmenimizi dinler, sırayla çıkarız.
• Merdivenleri kullanırız, asansöre binmeyiz.
• Toplanma alanında sınıfımızla yoklama için bekleriz.
• Tatbikat
• Afet anında yapılacakları önceden deneyerek öğrenmek için yapılan uygulama.
• Toplanma alanı
• Afetten sonra güvenle bir araya gelinen, önceden belirlenmiş açık alan.
• Tatbikatı neden ciddiye almalıyız?
• Tatbikatta öğrendiğimiz davranışları gerçek bir afette kendiliğinden yapabiliriz.

Öğretmene not: Öğrencilere okulun toplanma alanını ve sınıftan oraya giden yolu sorun; bir sonraki tatbikatta bu yolu birlikte gözlemleyin. Tatbikat korkutmak için değil, hazırlıklı olmak için yapılır.

38. Afet anında doğru bilgi

• Bilgi kirliliği
• Kaynağı belli olmayan söylentiler
• “Hemen herkese gönder!” diyen zincir mesajlar
• Eski ya da başka yere ait fotoğraflar
• Güvenilir kaynaklar
• AFAD ve İçişleri Bakanlığı açıklamaları
• Türk Kızılay, valilik ve belediye duyuruları
• Hava uyarıları için Meteoroloji
• Doğru, yanlış ve eksik bilgilerin birbirine karışarak hızla yayılması.
• “Yarın büyük bir deprem olacak!” diye bir mesaj aldın. Ne yaparsın?
• Paylaşmam. Depremin zamanı önceden bilinemez. Doğru bilgi için AFAD gibi resmî kaynaklara bakarım.

Öğretmene not: Program, afet ve acil durumlarda bilgi kirliliğini önlemek için güvenilir bilgi kaynaklarının açıklanmasını ister (E3.10). Ders kitabı da AFAD, Türk Kızılay ve İçişleri Bakanlığı internet sayfalarını önerir. Depremin yeri, zamanı ve büyüklüğü bugünkü bilimle önceden kesin olarak bilinemez; bu bilgi öğrencilerin kaygısını da azaltır.

39. Farkındalık etkinliği hazırlıyoruz

• Öğrendiklerimizi eyleme dönüştürelim: Planlayalım, uygulayalım, değerlendirelim ve geliştirelim.
• Farkındalık nedir?
• Etkinlik fikirleri
• Planlama
• Görev dağılımı
• Uygulama
• Geri bildirim

Öğretmene not: Bölüm görseli temsilîdir (yapay zekâ ile üretildi): Sınıfta afet çantasını anlatan bir afiş hazırlayan öğrenciler. Sorun: “Afişte hangi malzemeleri görüyorsunuz? Siz olsanız afişe neler eklerdiniz?”

40. Farkındalık etkinliği nedir?

• Farkındalık etkinliği, insanların bir konunun önemini fark etmesi ve doğru davranması için hazırlanan çalışmadır.
• adım
• Planla, uygula, değerlendir, geliştir
• Evimiz, okulumuz ve mahallemiz
• amaç
• Afetlerin zararını birlikte azaltmak
• Bilgi paylaştıkça çoğalır

Öğretmene not: Süreç bileşenleri: a) farkındalık etkinliği planı yapma, b) planı uygulama, c) planı değerlendirme. Program ayrıca öğretmen ve akran geri bildirimleriyle etkinliğin yeniden düzenlenmesini ister. Bu bölümde örnek bir grubun çalışmasını adım adım izleyip ardından sınıfın kendi etkinliğini planlıyoruz.

41. Farkındalık etkinliği fikirleri

• Afiş ve poster
• Koridora “Afet çantan hazır mı?” diye soran bir afiş
• Sunum
• Başka bir sınıfa sel önlemlerini anlatan kısa bir sunum
• Tehlike avı
• Depremde devrilebilecek eşyaları bulup büyüklere bildirmek
• Kısa video
• Çök, kapan, tutun hareketini gösteren bir video
• Fidan dikimi
• Erozyona karşı okul bahçesine fidan dikmek
• Canlandırma
• Aile afet planı toplantısını sınıfta canlandırmak

Öğretmene not: Kartları açtıktan sonra sorun: “İlimizde görülebilecek afetler için hangi etkinlik daha uygun olur? Neden?” Program; sunum, resim, afiş ve posterlerin sınıfta, çevrim içi ortamlarda, okul panolarında, okul bahçesinde ya da koridorda paylaşılmasını önerir (SDB2.1, SDB2.2). Video ve fotoğraf paylaşımı için okul yönetiminden ve velilerden izin alın; öğrencilerin yüzlerinin ve ev içlerinin görünmemesine dikkat edin.

42. Etkinlik planı nasıl yapılır?

• Adım 1 · Planla
• İyi bir plan şu soruların cevabını verir:
• Ne? Etkinliğin adı ve konusu: hangi afet?
• Neden? Amacımız: İnsanlar neyi fark etsin?
• Kime? Hedef kitle: sınıf, okul, aile, mahalle
• Nerede, ne zaman? Yer, tarih ve süre
• Nasıl? Malzemeler, aşamalar, görev dağılımı
• Hedef kitle
• Bir etkinliğin ya da mesajın ulaşmak istediği kişiler.
• İpucu
• Planınızı uygulamadan önce öğretmeninize gösterin; önerilerine göre düzeltin.

Öğretmene not: Planın soruları 5N1K sorularına dayanır; öğrenciler derse başlarken yazdıkları kartları hatırlayabilir. Plana bir değerlendirme bölümü de eklenmeli: Etkinliğin işe yarayıp yaramadığını nasıl anlayacağız?

43. Örnek plan: Sınıfta tehlike avı

• Adım 1 · Planla · Arda’nın grubu
• Etkinliğin adı
• Tehlike Avı
• Amaç
• Devrilebilecek eşyaları fark ettirmek
• Hedef kitle
• Sınıfımız ve aileler
• Yer ve süre
• Sınıf ve evler; on gün
• Malzemeler
• Liste ve renkli notlar
• Beklenen sonuç
• Eşyalar sabitlensin
• Bu planda eksik bir bölüm görüyor musunuz?

Öğretmene not: Arda’nın grubu kurgusaldır. Beklenen cevap: Görev dağılımı (kim ne yapacak?) ve değerlendirme (etkinliğin işe yaradığını nasıl anlayacağız?) yazılmamış; sonraki slaytta grup bu eksikleri tamamlıyor. Ders kitabındaki örnek plan da etkinliğin adı, hedef kitlesi, amacı, süresi, araç gereçleri, yeri, aşamaları, beklenen sonucu ve değerlendirmesi gibi bölümlerden oluşur. Amaç: depremde düşebilecek ya da devrilebilecek eşyaları fark etmek; beklenen sonuç: bu eşyaların büyüklerin yardımıyla sabitlenmesi.

44. Arda’nın grubu işe koyuluyor

• Adım 1–2 · Planla ve uygula
• Örnek grup çalışması
• Tehlike Avcıları
• On günlük plan
• Arda, Ece, Yiğit ve Zehra
• 1. gün
• Konu olarak deprem seçildi; AFAD’ın sayfasından bilgi toplandı.
• 2. gün
• Görevler paylaşıldı: Ece kontrol listesini, Yiğit afişi hazırlayacak.
• 3. gün
• Öğretmen planı inceledi; önerisiyle plana değerlendirme bölümü eklendi.
• 7. gün
• Sınıfta tehlike avı yapıldı, sonuçlar kontrol listesine yazıldı.
• 10. gün
• Afiş panoya asıldı; aileler evde de tehlike avına davet edildi.
• Görev dağılımı
• Bir işin parçalarını grup üyeleri arasında paylaştırmak.

Öğretmene not: Gerçek bir etkinlikte süreyi sınıfın takvimine göre ayarlayın. Arda ile Zehra’ya hangi görevlerin verilebileceğini öğrencilere sorun (ör. Arda sözcü, Zehra zaman sorumlusu). Görev dağılımında her üyenin bir işi olmalı.

45. Sınıfta tehlike avı nasıl yapılır?

• Adım 2 · Uygula
• Depremde düşebilecek, devrilebilecek ya da kırılabilecek eşyaları arayın.
• Sınıfı bölümlere ayırın; her ekip bir köşeyi incelesin.
• Duvara sabitlenmemiş dolap, raf ve kitaplık var mı?
• Yüksek raflarda ağır ya da kırılabilen eşya var mı?
• Tehlikeli yere kırmızı, güvenli yere yeşil not yapıştırın.
• Bulduklarınızı listeleyip okul yönetimine iletin.
• Sabitleme
• Dolap, raf gibi eşyaları duvara ya da yere bağlayarak devrilmelerini önlemek.
• Sabitlemeyi büyükler yapar; biz tehlikeyi fark eder ve haber veririz.

Öğretmene not: Eşyaların sabitlenmesi, AFAD’ın evler ve okullar için temel önerilerindendir. Güvenlik için öğrencilerin dolapları itmesine ya da sandalyeye çıkmasına izin vermeyin. Aynı kontrol listesi evde aileyle birlikte uygulanabilir.

46. Geri bildirim alalım

• Adım 3 · Değerlendir
• Öğretmenimiz ve arkadaşlarımız etkinliği değerlendirir. Grup olarak biz de kendimize sorarız.
• Neler iyi gitti?
• Arkadaşlarımız tehlikeli eşyaları kolayca buldu.
• Afiş dikkat çekti; birçok aile evde de denedi.
• Neyi geliştirebiliriz?
• Kontrol listesi kısa ve resimli olursa daha kolay okunur.
• Etkinlik başka sınıflara da taşınabilir.
• Geri bildirim
• Bir çalışma hakkında yapılan, onu geliştirmeye yarayan yorum ve öneriler.
• Arkadaşlarımıza geri bildirim verirken nelere dikkat etmeliyiz?
• Önce güzel yanlarını söyleriz; önerimizi kırmadan, açık ve uygulanabilir biçimde sunarız.

Öğretmene not: Program, gruplara öğretmen ya da akranları tarafından yazılı veya sözlü geri bildirim verilmesini ve grupların etkinliklerini buna göre yeniden düzenlemesini ister (SDB2.1). Geri bildirim için basit bir kalıp önerin: “Beğendiğim…, önerim…”

47. Etkinliği geliştirelim

• Adım 4 · Geliştir · Arda’nın grubu
• Grup, gelen önerileri birlikte okuyup hangilerini uygulayacağına karar verdi.
• Kontrol listesi kısaltıldı ve resimli hâle getirildi.
• Okul yönetiminin izniyle tehlike avı diğer sınıflarda da yapıldı.
• Bir ay sonra ikinci bir av yapılıp nelerin değiştiğine bakıldı.
• Eyleme dönüştürmek
• Bir fikri ya da planı uygulayarak gerçek hayata geçirmek.
• Etkinliğin işe yaradığını nasıl anlarız?
• Davranışlar değiştiyse etkinlik işe yaramıştır: Eşyalar sabitlenir, afet çantaları hazırlanır, insanlar ne yapacağını bilir.

48. Sıra sizde: Kime ulaşacağız?

• Etkinlik · Grup çalışması
• Küçük öğrenciler
• Birinci sınıflara çök, kapan, tutun hareketini oyunla öğretmek
• Ailelerimiz
• Aile afet planı ve afet çantası için bir bilgi broşürü
• Okulumuz
• Koridor panosuna toplanma alanını gösteren bir afiş
• Mahallemiz
• İzinle muhtarlık panosuna güvenilir kaynakları tanıtan afiş
• Yönerge
• İlimizde görülebilecek bir afet seçin. Planınızı yazın, uygulayın, geri bildirim alın ve geliştirin.

Öğretmene not: Program, farkındalık etkinlik planının grup çalışmasıyla hazırlanmasını ister (D5.3). Her grup bir hedef kitle seçsin ve planını Adım 1’deki sorulara göre yazsın. Ürünleri bir dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirebilirsiniz: plan, bilgilerin doğruluğu, özgünlük, sunum ve iş birliği.

49. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Afette bize kimler yardım eder? AFAD, itfaiye, Türk Kızılay, gönüllüler ve hazırlıklı komşularımız.
• Kaynak göstermek
• Bir bilgiyi nereden öğrendiğimizi belirtmek. Böylece başkaları da bilgiyi kontrol edebilir.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızı bir kaynaktan doğrulamanız gerekiyor? Hangi kaynağa bakarsınız?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak ya da örnek olay) söylesin. Cevaplanamayan soruları farkındalık etkinliğinin araştırma konusu yapabilirsiniz.

50. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

51. Anahtar kavramlar

• Afet
• İnsanların hayatını olumsuz etkileyen, maddi ve manevi kayba yol açan olay.
• AFAD
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı: afete hazırlığı ve müdahaleyi düzenleyen kurum.
• Risk
• Bir tehlikenin insanlara ve çevreye zarar verme ihtimali.
• Doğal çevre
• Dağ, ova, akarsu, orman gibi insan eli değmeden var olan unsurlar.
• Beşerî çevre
• Ev, yol, köprü, okul gibi insanların oluşturduğu unsurlar.

Öğretmene not: Maarif programına göre 2. öğrenme alanının anahtar kavramları: AFAD, afet, beşerî çevre, coğrafya, doğal çevre, göreceli konum, komşu devlet, sınır. Göreceli konum ile doğal ve beşerî çevre önceki konularda işlendi; komşu devlet ve sınır sıradaki konuda (SB.5.2.4) ele alınacak. Risk, bu konunun temel kavramıdır.

52. Özet: Afetlere hazır bir il

• Doğa olayı
• Hayatın parçasıdır; birçoğu yararlıdır.
• Afet
• Doğa olayı insanlara zarar verince afet olur.
• İnsan etkisi
• Davranışlarımız riski artırır ya da azaltır.
• İlimizin riskleri
• Deprem, sel, heyelan, erozyon, yangın, çığ…
• Kurumlar
• AFAD, valilik, belediye, Türk Kızılay, gönüllüler
• Üç dönem
• Afetten önce, afet sırasında, afetten sonra
• Doğru bilgi
• Resmî kaynaklara güven; söylenti yayma.
• Farkındalık
• Planla, uygula, değerlendir, geliştir.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için sunudaki bir örneği hatırlatın: Elif’in fırtına uyarısı, taşan dere, Mina’nın aile planı, Arda’nın grubunun tehlike avı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Bitki örtüsünün yok edildiği yerlerde erozyon azalır.
• Bitki kökleri toprağı tutar. Bitki örtüsü yok olunca toprak su ve rüzgârla kolayca taşınır.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Afetten sonra telefonu yalnızca acil durumlarda kullanmak, hatların aşırı yoğunlaşmasını önler.
• Böylece yardım çağrıları ve ekiplerin haberleşmesi gecikmez. Haber vermek için kısa mesaj tercih edilebilir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Depremin olacağı gün ve saat önceden kesin olarak bilinebilir.
• Depremin zamanı önceden bilinemez. Bu yüzden her zaman hazırlıklı olmalı, “Yarın deprem olacak.” gibi söylentilere inanmamalıyız.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Orman yangınlarının çoğu, insanların dikkatsizliği gibi insan kaynaklı nedenlerle çıkar.
• Söndürülmeyen ateş, atılan sigara ve tarladaki sapları yakmak yangınların başlıca nedenlerindendir.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Farkındalık etkinliğimizi öğretmenimizin ve arkadaşlarımızın geri bildirimlerine göre geliştirebiliriz.
• Geri bildirim, etkinliğin eksiklerini görmemizi sağlar. Öneriler uygulanınca etkinlik daha etkili olur.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Sel sırasında akan suyun içinden karşıya geçmeye çalışmak güvenlidir.
• Akan su sığ görünse bile insanı sürükleyebilir. Selde yüksek ve güvenli yerlere çıkılır.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki durumların hangisinde bir doğa olayı afete dönüşmüştür?
• Eriyen karların barajı doldurması
• Rüzgârın polenleri taşıması
• Şiddetli yağışla taşan derenin evlere su doldurması
• Yağmurun tarlaları sulaması
• C
• Doğa olayı insanların hayatına ve malına zarar verdiğinde afete dönüşür. Diğer seçenekler yararlı doğa olaylarıdır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı insan davranışları, riskini artırdıkları afetlerle eşleştirilmiştir.
• Yamaçtaki ağaçları kesmek
• Heyelan
• Ormanda ateşi söndürmeden bırakmak
• Orman yangını
• Yer altından aşırı su çekmek
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Hortum
• Obruk
• Çığ
• Dolu
• B
• Yer altından aşırı su çekilince yer altındaki boşlukların tavanı çökebilir ve obruk oluşur.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Dik yamaçları ve bol yağışı olan Doğu Karadeniz’de aşağıdaki afetlerden hangisi sık görülür?
• Obruk
• Kuraklık
• Çölleşme
• Heyelan
• D
• Eğim ve yağış fazla olunca yamaçtaki toprak kolayca kayar. Kuraklık ve çölleşme kurak yerlerde, obruk ise daha çok Konya Ovası’nda görülür.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bu kurum İçişleri Bakanlığına bağlıdır. Afetlere hazırlık için planlar yapar, eğitimler düzenler. Afetten sonra arama kurtarma çalışmalarını yönetir.
• Bu bilgiler hangi kuruma aittir?
• AFAD
• Türk Kızılay
• Belediye
• Meteoroloji Genel Müdürlüğü
• A
• AFAD, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının kısaltmasıdır. Afetten önce, afet sırasında ve sonrasındaki çalışmaları düzenler.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda afetlerle ilgili bazı davranışlar verilmiştir.
• Okuldaki deprem tatbikatına katılmak
• Sarsıntı sırasında çök, kapan, tutun yapmak
• Sarsıntı bitince yetkililerin uyarılarına uymak
• Ailecek afet çantası hazırlamak
• Numaralanmış davranışlardan hangileri afetten önce yapılır?
• 1 ve 2
• 2 ve 3
• 1 ve 4
• 3 ve 4
• C
• Tatbikata katılmak ve afet çantası hazırlamak hazırlık davranışlarıdır. 2 afet sırasında, 3 afetten sonra yapılır.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Can’ın grubu bir farkındalık etkinliği planlıyor. Planın bir bölümü aşağıdadır.
• Etkinliğin adı: Dere Dostları
• Amaç: Sel riskine karşı farkındalık oluşturmak
• Hedef kitle: …?…
• Süre: Bir hafta
• Planda “…?…” ile gösterilen yere aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Sel aşırı yağışla oluşur.
• Okulumuzdaki 4. sınıf öğrencileri
• Afiş kartonu ve boya kalemleri
• Değerlendirme formu
• B
• Hedef kitle, etkinliğin ulaşmak istediği kişilerdir. Diğer seçenekler bilgi, malzeme ve değerlendirme bölümlerine yazılır.

65. Kim bilecek?

• Dağ yamacında tutunamayan büyük kar kütlesinin hızla aşağı kaymasına ne denir?
• Çığ
• Afetten sonra güvenle bir araya geldiğimiz, önceden belirlenmiş açık yerin adı nedir?
• Toplanma alanı
• Kendi etrafında çok hızlı dönen, huni biçimli şiddetli rüzgâra ne ad verilir?
• Hortum

66. Gelecek derse hazırlanalım

• Ülkemizle kara sınırı bulunan komşu devletler hangileridir?
• Bu komşular ülkemizin hangi yönünde yer alır?
• Komşularımızın başkentleri ve bayrakları nelerdir?
• Komşularımız hakkında bilgi toplarken hangi kaynakları kullanabiliriz?
• Bir haritada Türkiye’nin kara sınırını parmağınla izle; yol boyunca rastladığın ülkelerin adlarını sırayla not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.2.4 “Ülkemize Kara Sınırı Olan Komşu Devletler”. Afetlerde komşu ülkelerin birbirine yardım ettiğini hatırlatarak iki konu arasında köprü kurabilirsiniz.

67. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.5.2.3.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Hazırlık önerileri
• Çök, kapan, tutun; afet çantası, aile afet planı ve toplanma alanıyla ilgili bilgiler AFAD’ın halka yönelik önerileriyle uyumlu olarak özetlenmiştir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; ülke sınırları gösterilmemiştir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

68. Görsel kaynakları

• AFAD ekipleri ve malzemeleri (2012)
• Disaster and Emergency Management Presidency of Turkey · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: AFAD Ekipleri.JPG
• Suşehri’nde (Sivas) şimşek ve fırtına bulutları
• Maurice Flesier · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Lightning in Sivas.jpg
• 2021 orman yangınlarında yanan bir alan, Marmaris (Muğla)
• Umut Çolak · Kamu malı · Wikimedia Commons: Marmaris 2021 yangın.jpg
• Selde zarar gören bir yol, Sinop
• T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Sinop Sel.jpg
• Sultan Dağları’nda erozyon olukları, Doğanhisar (Konya), 1991
• Volker Höhfeld · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Sultan Dağları 09 09 1991 Deştiğin bei Doğanhisar.jpg
• Kızören Obruğu, Konya (2023)
• Onur Cem Yoloğlu ( https://imaggeo.egu.eu/user/madcaii/ ) · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Kızören Sinkhole in Konya in Anatolia in Turkey.jpg
• Orman yangınından sonra soğutma çalışması yapan ekipler ve gönüllüler (2025)
• Arceonix · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Orman yangını soğutma çalışması.jpg
• Sınıfta farkındalık afişi hazırlayan öğrenciler
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.