5. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: Doğal ve Beşerî Çevrede Değişim

1. Dünden Bugüne Değişen İlimiz

• Dünden Bugüne
• Değişen İlimiz
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• Dereler, ormanlar, yollar, evler: İlimizde neler değişti, neden değişti, bu değişim bizi nasıl etkiledi?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.5.2.2 (2026-2027 yıllık planında 8–9. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: değişime neden olan unsurlar (Bölüm 2), değişimden etkilenen unsurlar (Bölüm 3), değişimin etkilerini sorgulama ve neden-sonuçları ifade etme (Bölüm 4). Kapaktaki fotoğraf, Batman’ın Hasankeyf ilçesinde Dicle Nehri kıyısını gösterir (2009). Bu kıyı ve aşağı şehirdeki eski evler bugün Ilısu Barajı’nın gölü altındadır; fotoğraftaki minare gibi bazı tarihî yapılar ise sular yükselmeden önce yeni yerleşim alanına taşındı. Derse “Sizce bu yer bugün nasıl görünüyor?” sorusuyla başlayabilirsiniz; cevabı Bölüm 2’deki Batman örneğinde konuşacaksınız. Dersten önce öğrencilerden ilimize ait eski fotoğraflar getirmelerini ve bir aile büyüğüyle konuşmalarını isteyin. Elif ve ailesi kurgusaldır; Hasankeyf, Amasya, Meke Gölü, Batman, Yusufeli ve Atatürk Köşkü örnekleri gerçektir.

2. Merak edelim

• Büyüklerimiz çocukken ilimiz nasıldı? Bugün neler değişti, neler hiç değişmedi?
• İlimize yeni bir fabrika, baraj ya da yol yapılınca hayatımızda neler değişir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• İlimizi kimler değiştirdi?
• Ne?
• İlimizde en çok ne değişti?
• Nerede?
• Değişim en çok nerede görülüyor?
• Ne zaman?
• Bu değişim ne zaman başladı?
• Nasıl?
• İlimizin eski hâlini nasıl öğreniriz?
• Neden?
• İlimiz neden değişti?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına ilimizdeki değişimle ilgili merak ettiği bir soruyu yazsın; program, öğrencilerin değişimin etkileriyle ilgili merak ettikleri soruları sormalarını ister. Kartları panoda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Doğal ve beşerî çevremiz
• Çevremizin unsurları, ilimizin geçmişi, sözlü tarih
• Değişimin nedenleri
• Nüfus, göç, sanayi, kuraklık; Batman ve Meke Gölü
• Değişimden etkilenenler
• Su, bitki örtüsü, arazi, yerleşim, ulaşım, nüfus
• Yorumlayalım, koruyalım
• Altı şapka, yeşil vatan, balık kılçığı
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Doğal ve beşerî çevremiz

• İlimizi doğa ve insanlar birlikte biçimlendirir. Çevremizi tanıyalım, geçmişinin izini sürelim.
• Doğal çevre
• Beşerî çevre
• İlk yerleşim yerleri
• Tarihî yapılar
• Sözlü tarih
• Değişen ve değişmeyen

Öğretmene not: Fotoğraf: Trabzon’un Çaykara ilçesindeki Uzungöl ve çevresi. Öğrencilere fotoğrafta doğanın oluşturduğu unsurları (dağ, vadi, orman, göl) ve insanların yaptıklarını (evler, cami, yollar) buldurun; bu ayrım bölümün ana fikridir.

5. Anneannemin eski fotoğrafı

• Örnek olay · Elif’in keşfi
• Bu fotoğraf kırk yıl önce evimizin önünde çekildi. Burada tek katlı evler vardı. Önümüzden bir dere akardı, kıyısında söğütler sıralanırdı.
• Hatice Hanım
• Elif’in anneannesi
• Elif aynı yere bugün baktı
• Dere
• Üstü kapatılmış, üzerinden geniş bir yol geçiyor.
• Ev
• Tek katlı evlerin yerinde yüksek apartmanlar var.
• Ağaç
• Söğütler kesilmiş; yerlerinde bir market ve otopark var.
• Cami
• Tepedeki eski cami hâlâ aynı yerde duruyor.
• Bu unsurlardan hangileri doğanın, hangileri insanların eseri? Hangileri değişmiş?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Beklenen cevap: Dere ve söğütler doğanın; evler, yol, market, otopark ve cami insanların eseridir. Dere, ağaçlar ve evler değişmiş; cami değişmemiştir. Cami değişmemiş olsa da insan eseridir, yani beşerî çevrenin parçasıdır. Öğrencilere evlerinde böyle eski bir fotoğraf olup olmadığını sorun.

6. Doğal çevre ve beşerî çevre

• Doğal çevre
• Dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz, orman
• İnsan eli değmeden kendiliğinden oluşur.
• Canlılara oksijen, su ve besin sağlar.
• Beşerî çevre
• Ev, sokak, köprü, okul, hastane, park, cami
• İnsanların ihtiyaçları için yaptıklarıdır.
• Eski ve yeni bütün yapıları kapsar.
• İnsan etkisi olmadan kendiliğinden oluşan dağ, akarsu, orman gibi unsurların bütünü.
• İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak için oluşturduğu yapıların ve alanların bütünü.
• Sınıfımızın penceresinden hangi doğal ve beşerî unsurları görüyoruz?
• Örnek: Tepe, ağaçlar ve bulutlar doğal; binalar, yol ve elektrik direkleri beşerî unsurlardır.

Öğretmene not: Beşerî sözcüğü “insanla ilgili” demektir. Park üzerine tartışma çıkarsa: Parktaki ağaç ve çimen doğal unsurdur; parkı insanlar düzenlediği için park beşerî çevrenin parçasıdır.

7. Doğal çevremizin unsurları

• Dağ
• Çevresine göre çok yüksek yer şekli.
• Ova
• Geniş, düz alan; tarıma çok elverişlidir.
• Vadi
• Akarsuyun aşındırarak açtığı uzun çukur.
• Akarsu
• Dere ve ırmaklar içme ve sulama suyu taşır.
• Göl
• Kara içinde biriken su; kuşlara yuva olur.
• Deniz
• Balıkçılık, ulaşım ve tatil için önemlidir.
• Şelale
• Akarsuyun yüksekten döküldüğü yer.
• Orman
• Oksijen üretir, toprağı tutar.
• Doğal çevre insanların ve bütün canlıların oksijen, su ve besin ihtiyacını karşılar.

Öğretmene not: Öğrencilerden ilimizdeki doğal unsurlara birer örnek vermelerini isteyin: ilimizdeki bir dağın, akarsuyun ya da gölün adı. Bu, önceki konuda öğrendikleri göreceli konum özellikleriyle de bağlantılıdır.

8. İnsanlar nereye yerleşti?

• İlk yerleşik insanlar evlerini akarsu ve göl kıyılarına kurdu.
• Verimli topraklar besin demekti; köyler tarlaların yanında büyüdü.
• Bugün de pek çok şehir bir akarsuyun, gölün ya da denizin kıyısındadır.
• Deprem riski olan yerlerde bazı yeni konutlar zemini sağlam yamaçlara yapılıyor.
• Yerleşik hayat
• İnsanların göçebe yaşamı bırakıp bir yerde sürekli yaşamaya başlaması.
• Sizce ilimiz bugünkü yerine neden kurulmuş olabilir?
• Örnek: Yakınında bir akarsu, verimli bir ova ya da deniz kıyısı olduğu için burada kurulmuş olabilir.

Öğretmene not: İlk yerleşmeler su ve besin ihtiyacının kolayca karşılanabileceği yerlere kuruldu; bu eğilim bugün de sürüyor. Öğrenciler ilimizin yerleşim yeri olmasında etkili olan doğal unsurlara örnek verirken göreceli konum konusundaki bilgilerini kullanabilir.

9. Beşerî çevre: İhtiyaçlarımız için

• Barınma
• Ev, apartman, site
• Ulaşım
• Yol, sokak, köprü, tünel
• Sağlık
• Hastane, sağlık merkezi, eczane
• Eğitim
• Okul, kütüphane, müze
• Alışveriş
• Market, pazar yeri, çarşı
• Dinlenme, eğlenme
• Park, spor salonu, oyun alanı
• İnsanların ihtiyaçları için yaptığı eski ve yeni bütün yapılar beşerî çevremizi oluşturur.

Öğretmene not: Okulun çevresindeki beşerî unsurları birlikte listeleyin ve her birinin hangi ihtiyacı karşıladığını sorun. Cami gibi ibadethaneler de beşerî çevrenin önemli unsurlarıdır.

10. Geçmişten bugüne kalan yapılar

• Çevremizdeki bazı tarihî yapılar, bugünkü okulun, çarşının ve hastanenin geçmişteki karşılıklarıdır.
• Medrese
• Geçmişte eğitim ve öğretimin yapıldığı okul
• Bedesten
• Kumaş, mücevher gibi değerli malların satıldığı kapalı çarşı
• Şifahane
• Hastaların tedavi edildiği, hekimlerin de yetiştirildiği hastane
• İlimizde hangi tarihî yapılar var? Bu yapıları korumak neden hepimizin görevi?
• Tarihî yapılar geçmişimizin canlı tanıklarıdır. Yok olurlarsa yerlerine aynısı konamaz.

Öğretmene not: Beşerî çevrede medrese, bedesten, şifahane ve türbe gibi tarihî yapılara da rastlarız. Türbe, önemli bir kişinin mezarının üzerine yapılan yapıdır. İlimizden bir tarihî yapıyı fotoğrafıyla tanıtabilir, ne zaman ve hangi ihtiyaç için yapıldığını sorabilirsiniz.

11. İlimizin geçmişini nasıl öğreniriz?

• Etkinlik · Geçmişin izinde
• Sözlü tarih
• Büyüklerimize soru sorarız.
• Eski fotoğraflar
• Dünü ve bugünü karşılaştırırız.
• Gazete haberleri
• O yılların olaylarını anlatır.
• Hava fotoğrafları
• Şehrin büyümesini gösterir.
• Haritalar, planlar
• Eski mahalleleri gösterir.
• Dijital haritalar
• Uydu görüntülerini yıllara göre gösterir.
• Hazırlık
• İlimize ait eski ve yeni birer görsel getirin, sınıfta karşılaştıralım.

Öğretmene not: Program; fotoğraf, resim, gazete haberi, hava fotoğrafı, şehir haritası, şehir planı ve sözlü tarih görüşmelerinin incelenmesini, yıllara göre değişimi gösteren dijital uygulamaların da kullanılmasını önerir. Etkileşimli tahtada geçmiş yılların uydu görüntülerini sunan bir harita uygulamasıyla okulumuzun çevresini yıllara göre gösterebilirsiniz.

12. Büyüklerimizle sözlü tarih görüşmesi

• Etkinlik · Sözlü tarih
• Bir aile büyüğünüzle ilimizin geçmişi hakkında konuşun. Küçük bir tarih dedektifi olun!
• Görüşmeden önce sorularınızı hazırlayın; 5N1K kartlarınızdan yararlanın.
• “Çocukken nerede oyun oynardınız?” gibi anı soruları sorun.
• “Sizce en çok ne değişti, ne hiç değişmedi?” diye sorun.
• İzin alarak not tutun ya da konuşmayı kaydedin.
• Öğrendiklerinizi kendi gözlemlerinizle karşılaştırın.
• Sözlü tarih
• Geçmişi, olayları yaşamış ya da görmüş kişilerin anlattıklarından öğrenme yöntemi.
• Anlatılanları fotoğraf, harita gibi başka kaynaklarla karşılaştırarak doğrulayın.

Öğretmene not: Görüşme ödev olarak verilebilir. İnsanlar bazı ayrıntıları unutabilir ya da farklı hatırlayabilir; bu yüzden öğrenciler anlatılanları fotoğraf, harita ve gazete haberleriyle karşılaştırsın (bilgilerin doğruluğunu değerlendirme).

13. Amasya: Dünden bugüne

• Görsel kaynak · Karşılaştırma
• Aynı şehri farklı yıllarda gösteren üç görseli soldan sağa inceleyelim.
• Amasya, 19. yüzyıl
• Bir coğrafya kitabındaki gravür: dağ, kale ve şehir
• Amasya, 1993
• Yeşilırmak kıyısında evler, kayalarda kral mezarları
• Amasya, 2019
• Eski evlerin arasında beton bir apartman
• Üç görselde hiç değişmeyen ne var? Neler değişmiş?
• Kayalık dağ ve Yeşilırmak hep yerinde. Irmak kıyısındaki eski evlerin arasına beton apartmanlar da yapılmış.

Öğretmene not: Program, değişimin fotoğraf ve resim gibi kaynaklarla incelenmesini ister. Gravür 19. yüzyılda, Fransız coğrafyacı Élisée Reclus’un çok ciltli dünya coğrafyası kitabı için çizilmiştir; şehri kalenin bulunduğu dağın eteğinde ve ırmak kıyısında gösterir. 1993 ve 2019 fotoğrafları Yeşilırmak kıyısındaki eski evleri gösterir; 1993 fotoğrafındaki kayalara oyulmuş mezarlar Pontus krallarından kalmadır. Önce yalnızca görselleri gösterip “Ne görüyorsunuz?” diye sorun, sonra değişen ve değişmeyen unsurları bir sonraki slayttaki tabloya taşıyın.

14. Neler değişti, neler değişmedi?

• Etkinlik · Karşılaştırma tablosu
• Getirdiğimiz görselleri ve büyüklerimizin anlattıklarını karşılaştıralım; tahtaya iki sütunlu bir tablo çizelim.
• Değişenler
• Evler yükseldi, mahalleler genişledi.
• Dar yollar geniş caddelere dönüştü.
• Bazı dereler kurudu, bahçeler azaldı.
• Nüfus ve araç sayısı arttı.
• Değişmeyenler
• Dağların, ovaların, vadilerin yeri
• Yüzyıllardır ayakta duran tarihî yapılar
• Eski çarşının ve bazı sokakların yeri
• Değişim
• Bir şeyin zaman içinde eski hâlinden farklı bir hâle gelmesi.
• Sizin ilinizde neler değişti, neler değişmedi? Tablomuzu birlikte dolduralım.

Öğretmene not: Program, değişen ve değişmeyen unsurların büyük grup tartışmasıyla belirlenmesini, öğrenci cevaplarının tahtaya yazılarak karşılaştırma tablosu oluşturulmasını önerir. Slayttaki maddeler örnektir; tabloyu ilimizin örnekleriyle doldurun. Kitapta Konya’daki Meke Gölü’nün ve Alaaddin Caddesi’nin farklı yıllarda çekilmiş fotoğrafları bu amaçla karşılaştırılır.

15. Değişimin nedenleri

• İlimiz neden değişti? Bazen doğa, bazen insanlar, çoğu zaman ikisi birlikte değiştirir.
• Nüfus artışı
• Göç
• Sanayi ve teknoloji
• Kuraklık ve iklim
• Bilinçsiz tüketim
• Çevre kirliliği

16. Türkiye’den değişim örnekleri

• Dört ilden dört örnek
• Konya: Meke Gölü kuraklık ve aşırı su kullanımı yüzünden büyük ölçüde kurudu.
• Batman: Petrol bulununca hızla büyüdü; önce ilçe, sonra il oldu.
• Artvin: Yusufeli Barajı’nın gölü ilçe merkezini ve köyleri sular altında bıraktı.
• Trabzon: Yıpranan Atatürk Köşkü onarılarak yeniden ziyarete açıldı.
• Her ilde değişim yaşanır; nedenleri ve sonuçları ilden ile farklıdır.
• Konya
• Meke Gölü
• Batman
• Petrol
• Artvin
• Yusufeli Barajı
• Trabzon
• Atatürk Köşkü
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Doğal çevrede değişim
• Beşerî çevrede değişim
• Koruma çalışması
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Dört örnek de ders kitabında yer alır ve sunuda ayrıntılı işlenir: Meke Gölü ve Batman bu bölümde, Yusufeli Barajı Bölüm 3’te, Atatürk Köşkü Bölüm 4’te. Haritada ilimizin yerini de gösterin ve “Bizim ilimizde bunlara benzer hangi değişimler yaşandı?” diye sorun.

17. Doğal çevre neden değişir?

• Küresel ısınma
• Kuraklık artar; göller ve dereler küçülür.
• Nüfus artışı
• Daha çok insan, daha çok su ve toprak ister.
• Şehirlerin büyümesi
• Tarlalar ve ormanlar yerini binalara bırakır.
• Teknoloji
• Güçlü makineler araziyi kısa sürede değiştirir.
• Bilinçsiz tüketim
• Su ve orman gereğinden çok kullanılır, tükenir.
• Çevre kirliliği
• Çöpler ve atık sular toprağı, suyu kirletir.

Öğretmene not: Bu nedenlerin çoğunda insanların da payı olduğuna dikkat çekin. Ders kitabı doğal çevredeki değişimin nedenleri olarak iklimdeki ısınmayı, teknolojideki gelişmeleri, nüfusun artmasını, yerleşim alanlarının büyümesini, kaynakların hoyratça kullanılmasını ve kirliliği gösterir (süreç bileşeni a). Bugünkü hızlı ısınmada fabrikaların, araçların ve yakılan kömür, petrol gibi yakıtların havaya saldığı gazların payı büyüktür.

18. Meke Gölü: Kuruyan bir göl

• Örnek olay · Konya
• Meke Gölü, Karapınar (Konya), 2015
• Ortadaki tepe bir volkan konisi. Göl, onu çevreleyen çukurda oluşmuştu.
• Kuraklık sürdü, tarla sulayan kuyular yer altı suyunu tüketti; göl büyük ölçüde kurudu.
• Yer altı suyu
• Yağmur ve kar sularının toprağa sızıp yerin altında birikmesiyle oluşan su.
• Meke Gölü’nün kurumasında doğa mı etkili oldu, insanlar mı?
• İkisi birlikte: Kuraklık doğal, yer altı suyunun aşırı kullanılması insan kaynaklı bir nedendir.

Öğretmene not: Fotoğraf 2015 yazında çekildi. Eskiden su, ortadaki koninin çevresini bir halka gibi sarardı; bugün göl yatağının büyük bölümü kurudur. Fotoğraftaki beyaz alanlar, su çekilince geride kalan tuzdur. Göl kuruyunca kuşlar ve sudaki canlılar yaşam alanını kaybetti. Ders kitabında gölün 2003 ve 2024 yıllarında çekilmiş fotoğrafları karşılaştırılır; kitabın görsellerini etkileşimli tahtada gösterebilirsiniz. “Yağışlar artarsa göl eski hâline döner mi?” sorusunu tartışın: Yer altı suyu bilinçsizce kullanılmaya devam ederse gölün eski hâline dönmesi çok zordur.

19. Beşerî çevre neden değişir?

• İlk yerleşim yerlerinde çoğunlukla evler ve ibadethaneler vardı. Zamanla neler oldu?
• Nüfus arttı: Daha çok ev, okul ve hastane gerekti.
• İhtiyaçlar çeşitlendi: Kütüphane, spor salonu, alışveriş merkezi açıldı.
• Teknoloji gelişti: Elektrik, asfalt yol, köprü ve tüneller geldi.
• Afetler yaşandı: Deprem ya da selden sonra bazı mahalleler yeniden kuruldu.
• Kaynaklar azaldı: Su azalan köylerde tarım zorlaştı, bazı aileler göç etti.
• Beşerî
• İnsanla ilgili, insana ait.
• Mahallenizde son yıllarda yapılan yeni bir yapı hangi ihtiyacı karşılıyor?
• Örnek: Yeni kütüphane okuma ve araştırma, yeni park dinlenme ve oyun ihtiyacını karşılıyor.

Öğretmene not: Kitap, iklim olaylarını, çevre kirliliğini ve ormanların yok edilmesini de doğal ve beşerî çevreyi değiştiren nedenler arasında sayar ve bu değişimin gelecekte de süreceğini vurgular. Afetler sıradaki konuda (SB.5.2.3) ayrıntılı işlenecek.

20. Bir fabrika bir ili nasıl değiştirir?

• İlde büyük bir fabrika kurulur; yüzlerce kişiye iş gerekir.
• İş bulmak için köylerden ve başka illerden aileler göç eder.
• İlin nüfusu hızla artar.
• Nüfus artınca neler olur?
• Yerleşim alanı genişler
• Yeni evler, okullar, hastaneler yapılır; şehir tarlalara doğru büyür.
• Ulaşım değişir
• Yollar genişler, yeni otobüs hatları açılır; trafik de yoğunlaşır.
• Göç
• İnsanların yaşamak için bir yerden başka bir yere taşınması.

Öğretmene not: Ders kitabı da aynı zinciri anlatır: Açılan fabrikalar ilin dışarıdan aile çekmesini sağlar, nüfus çoğalır; konutlar artar ve şehir genişler. Öğrencilerden zinciri ilimizden bir örnekle (organize sanayi bölgesi, üniversite, liman vb.) kurmalarını isteyin. Zincirin hem olumlu (iş, hizmet) hem olumsuz (trafik, kirlilik) halkaları olabileceğini vurgulayın.

21. Batman: Petrolle değişen il

• Örnek olay · Batman
• Plaka kodu 72
• Batman
• 1946’dan bugüne
• Türkiye’nin ilk petrol rafinerisinin kurulduğu il
• Raman’da kazanç sağlayacak kadar petrol bulundu; iki yıl sonra çıkarılmaya başlandı.
• Türkiye’nin ilk petrol rafinerisi Batman’da kuruldu.
• Hızla büyüyen Batman il oldu.
• 1957’de ilçe olmuştu.
• Batman Üniversitesi kuruldu.
• Ilısu Barajı hizmete açıldı.
• 2021’de Hasankeyf-2 Köprüsü hizmete girdi.
• Rafineri
• Ham petrolü benzin, mazot gibi ürünlere dönüştüren tesis.

Öğretmene not: Tarihler ders kitabındaki bilgi görselinden alınmıştır: 17 Ocak 1946’da 1.361 metre derinlikte petrol bulundu, 8 Mart 1948’de petrol çıkarılmaya başlandı, 2024’te yeni sanayi tesisleri kuruldu. Raman’da petrole ilk kez 1940’ta bir kuyuda rastlanmıştı ama bu kuyu kısa sürede su bastığı için bırakıldı; ekonomik değeri olan ilk petrol 1946’da bulundu. Kaynaklarda gün ve derinlik farklı verilebilir (ör. fotoğraftaki anıtın kitabesi); sunu ders kitabının tarihlerini kullanır. Kartın üstündeki fotoğraf, Batman’daki petrol işçileri anıtıdır (2023). Ilısu Barajı Dicle Nehri üzerindedir; gölü, Batman’ın Hasankeyf ilçesindeki eski yerleşimi sular altında bıraktı. Bazı tarihî yapılar sular yükselmeden önce yeni bir alana taşındı. 72, Batman’ın plaka kodudur.

22. Petrol Batman’ı nasıl değiştirdi?

• Etkinlik · Bilgi görseli
• Neler değişti?
• Petrol bulununca Batman’da insanların işleri, sayısı ve yaşadığı yerler nasıl değişmiş olabilir?
• Petrolde ve rafineride iş imkânı doğdu, göç geldi. Nüfus arttı; yeni mahalleler, yollar ve okullar yapıldı.
• Sanayi
• Ham maddelerin fabrikalarda makinelerle işlenip ürüne dönüştürülmesi.
• Kazanç ve kayıp
• Ilısu Barajı çevresine neler kazandırdı, neler kaybettirdi?
• Kazanç: elektrik üretimi, yeni köprü ve yollar. Kayıp: Baraj gölü eski Hasankeyf’i ve bazı köyleri sular altında bıraktı.

Öğretmene not: Öğrencilerin cevaplarını tahtada “doğal çevre” ve “beşerî çevre” diye iki sütunda toplayın. Batman’ın 1957’de ilçe, 1990’da il olması da petrolle başlayan büyümenin bir göstergesidir. Üniversitenin ve yeni sanayi tesislerinin kurulmasının nüfusu ve yerleşim alanlarını nasıl etkileyebileceğini de tartışın. “Kazanç ve kayıp” sorusunda kapağa dönün: Kapaktaki fotoğraf, Hasankeyf’in Dicle kıyısını sular yükselmeden önce (2009) gösterir.

23. Doğadan mı, insanlardan mı?

• Değişimin nedenlerini iki gruba ayıralım. Çoğu zaman bu nedenler birlikte etki eder.
• Doğal nedenler
• Kuraklık ve yağışların azalması
• Deprem, sel, heyelan gibi doğa olayları
• Rüzgârın ve suyun toprağı aşındırması
• İnsan kaynaklı nedenler
• Nüfus artışı ve göç
• Fabrika, yol, baraj yapımı
• Ağaç kesimi, kirlilik, bilinçsiz su kullanımı
• Bir derenin taşıp evlere zarar vermesinde insanların da payı olabilir mi?
• Evet. Dere yatağına ev yapılır ya da yatak çöple daralırsa küçük bir taşkın bile büyük zarar verir.

Öğretmene not: Bir doğa olayının insanların etkisiyle afete dönüşebileceği fikri, sıradaki konunun (SB.5.2.3) temelidir. Öğrencilerden her gruba ilimizden bir örnek eklemelerini isteyin.

24. Fotoğraftaki ipucundan nedene

• Etkinlik · Fotoğraf dedektifleri
• Eski ve yeni fotoğraf arasındaki farkın nedeni ne olabilir?
• Eskiden tarla olan yerde bugün yüksek binalar var.
• Nüfus arttı, yeni konutlara ihtiyaç duyuldu.
• Gölün kıyısı çekilmiş, iskele karada kalmış.
• Kuraklık ve suyun aşırı kullanılması
• Dar sokak, geniş bir caddeye dönüşmüş.
• Araç sayısı arttı, ulaşım ihtiyacı büyüdü.
• Yamaçtaki orman seyrelmiş, toprak açıkta kalmış.
• Ağaç kesimi ya da orman yangını

Öğretmene not: Program, değişime neden olan unsurların fotoğraf, harita, gazete haberi gibi kaynaklar üzerinden belirlenmesini ister (süreç bileşeni a). Her satırda önce yalnızca soldaki ipucunu okuyun, nedeni öğrencilere tahmin ettirin. Ardından aynı alıştırmayı öğrencilerin getirdiği görsellerle yapın: “Ne değişmiş? Neden değişmiş olabilir?”

25. Değişimden etkilenenler

• Değişim ilimizde en çok neleri etkiler? Altı unsuru tek tek inceleyelim.
• Su kaynakları
• Bitki örtüsü
• Arazi kullanımı
• Yerleşim alanları
• Ulaşım sistemleri
• Nüfus

26. İzini süreceğimiz altı unsur

• Su kaynakları
• Dereler, göller, yer altı suyu
• Bitki örtüsü
• Ormanlar, çayırlar, bahçeler
• Arazi kullanımı
• Tarla mı, konut mu, fabrika mı?
• Yerleşim alanları
• Mahalleler, köyler, siteler
• Ulaşım sistemleri
• Yollar, köprüler, toplu taşıma
• Nüfus
• İlimizde yaşayan insan sayısı
• Değişimin etkisini anlamak için her unsurun dünkü ve bugünkü hâlini karşılaştırırız.

Öğretmene not: Program, değişimin etkilediği unsurlardan su kaynakları, bitki örtüsü varlığı, arazi kullanımı, yerleşim alanları, ulaşım sistemleri ve nüfus özelliklerinin incelenmesini ister (süreç bileşeni b). Bu bölümün sonundaki grup çalışmasında her grup bir unsuru ilimiz için inceleyecek.

27. Bir barajın iki yüzü

• Kazandırdıkları
• Kurak topraklar sulanır, tarım alanları genişler.
• Suyun gücüyle elektrik üretilir.
• İçme ve kullanma suyu depolanır.
• Kaybettirdikleri
• Ormanlar, tarlalar, hatta köyler sular altında kalabilir.
• İnsanlar evlerini bırakıp taşınmak zorunda kalabilir.
• Akarsudaki canlıların yaşamı değişir.
• Baraj
• Akarsuyun önüne set çekilerek suyun bir gölde biriktirildiği yapı.
• Sence bir baraj yapılmadan önce nelere dikkat edilmeli?
• Kazançlar ve kayıplar karşılaştırılmalı; doğaya, köylere ve tarihî yerlere en az zarar veren yer seçilmeli.

Öğretmene not: Ders kitabı da barajın iki yönünü örnekler: Baraj kurak tarlaları suya kavuşturup tarım alanını büyütebilir, öte yandan ormanları su altında bırakabilir. Su gücüyle elde edilen elektriğe hidroelektrik denir. Aynı değişimin hem olumlu hem olumsuz sonuçları olabileceğini vurgulayın.

28. Yusufeli: Sular yükselmeden önce

• Görsel kaynak · Artvin
• Eski Yusufeli ilçe merkezi, Artvin (2006)
• Eski ilçe merkezi, yüksek dağların arasındaki dar bir vadide, akarsu kıyısındaydı.
• Yusufeli Barajı’nın gölü yükselince bu evler, yollar ve ağaçlar sular altında kaldı.
• İlçe merkezi, baraj gölünün üstündeki yamaçlarda yeniden kuruldu.
• Fotoğraftaki unsurlardan hangileri bugün su altında, hangileri hâlâ görünüyor?
• Vadi tabanındaki akarsu, ağaçlar, evler ve yollar su altında kaldı. Dağların yüksek kesimleri hâlâ görünüyor.

Öğretmene not: Fotoğraf 2006’da, baraj yapılmadan önce çekildi. Yusufeli Barajı’nın gölü eski ilçe merkezini ve çevresindeki köyleri sular altında bıraktı; ilçe merkezi hemen yukarıdaki yamaçlarda kurulan yeni yerleşim yerine taşındı. Maddeleri açmadan önce fotoğrafı inceletin: Hangi doğal unsurlar (dağ, vadi, akarsu, ağaçlar), hangi beşerî unsurlar (evler, iş yerleri) görünüyor?

29. Yusufeli: Sular yükselince

• Örnek olay · Artvin
• Taşınan köyler
• Çoruh Nehri’ne yapılan Yusufeli Barajı’nın gölü birçok köyü de sular altında bıraktı. Yedi köyün halkı için yeni evler, parklar ve iş yerleri yapıldı.
• Empati kuralım
• Doğduğun köyü bırakıp yeni bir eve taşınsaydın neler hissederdin?
• Anılarımı geride bırakmak beni üzerdi; yeni evimde düzenli bir hayat kurmak da umut verirdi.
• Anıları yaşatalım
• Su altında kalan bir köyün anılarını yaşatmak için neler yapılabilir?
• Eski fotoğraflar toplanıp bir sergi açılabilir; büyüklerle sözlü tarih görüşmeleri yapılıp kaydedilebilir.

Öğretmene not: Bilgiler ders kitabındaki bir gazete haberine dayanır. Habere göre sular altında kalan yedi köy (alfabetik sırayla) şunlardır: Çeltikdüzü, Çevreli, Irmakyanı, İşhan, Meşecik, Tekkale ve Yeniköy. Yeni kurulan yedi köyde 507 konut yapıldı; köylere iş yerleri, çocuk parkları ve sosyal alanlar da eklendi. Kitabın değerlendirme etkinliği de bu barajla ilgilidir; buradaki sorular onu tekrar etmez, etkinliği ödev olarak verebilirsiniz. “Anıları yaşatalım” sorusu, Bölüm 1’deki sözlü tarih çalışmasıyla bağlantılıdır.

30. Sulak alanlar kuruyunca

• Sulak alan nedir?
• Göl, bataklık, sazlık gibi yılın tamamında ya da bir bölümünde suyla kaplı alan.
• Canlılar azalır
• Balıkların, kuşların ve su bitkilerinin çeşidi azalır.
• Tarım zorlaşır
• Tarlaları sulamak için gereken su bulunamaz.
• İçme suyu azalır
• Şehirlerin kullandığı su kaynakları zayıflar.
• Kirlilik de su kaynaklarımızı tehdit ediyor: Suyu korumak, hayatı korumaktır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bir habere göre uzmanlar, ülkemizin son yüzyılda sulak alanlarından yüzde kırk kadarını yitirdiğini söylüyor; bu kayıp su canlılarının çeşidini azaltıyor, tarımı ve içme suyunu da zorluyor. Öğrencilere ilimizde kuruyan ya da küçülen bir göl, dere ya da bataklık olup olmadığını sorun.

31. Bitki örtüsü yok olunca

• Bitkilerin kökleri toprağı bir ağ gibi sıkıca tutar.
• Ağaçlar kesilir, çayırlar aşırı otlatılırsa toprak açıkta kalır.
• Rüzgâr ve yağmur açıktaki toprağı süpürüp taşır.
• Savrulan toprak toz fırtınalarına yol açar; sağlığa ve tarlalara zarar verir.
• Erozyon
• Toprağın rüzgâr, yağmur ve akarsu gibi etkenlerle aşınıp başka yerlere taşınması.
• Bir köyde toprağı korumak için neler yapılabilir?
• Yamaçlara fidan dikilir; ağaç kesimi ve aşırı otlatma önlenir; eğimli yerlerde basamaklı tarım yapılır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bir habere göre ülkemizin iç bölgelerinde ve güneydoğusunda bitkiler yok edildikçe erozyon artıyor, toz fırtınaları sıklaşıyor. Toz fırtınaları günlük hayatı aksatır, insan sağlığını olumsuz etkiler, ekinlere de zarar verir.

32. Arazi kullanımı değişince

• Bir toprak parçası başka bir amaçla kullanılmaya başlanınca neler olur?
• Ovadaki tarlaların üzerine yeni siteler yapıldı.
• Konut arttı ama verimli tarım toprağı azaldı.
• Şehrin dışında bir sanayi bölgesi kuruldu.
• İş imkânı arttı; hava ve su kirliliği riski doğdu.
• Boş bir araziye park ve bisiklet yolu yapıldı.
• İnsanların dinlenme ve spor alanı genişledi.
• Taş ocağı açmak için bir tepe kazıldı.
• Yapılar için taş çıkarıldı; tepenin bitki örtüsü yok oldu.

Öğretmene not: Arazi kullanımı, bir toprak parçasının tarım, konut, sanayi, ulaşım, dinlenme gibi hangi amaçla kullanıldığıdır. Her satırda önce soldaki durumu okuyun, sonucu öğrencilere tahmin ettirin. Bir değişimin olumlu ve olumsuz sonuçlarının birlikte görülebildiğine dikkat çekin.

33. Nüfus ve yerleşim birbirini etkiler

• İlimizde nüfus ile yerleşim alanları birlikte değişir: Biri değişince öbürü de değişir.
• Nüfus
• Yerleşim
• Nüfus artınca yerleşim alanı genişler.
• Yeni mahalleler ve siteler kurulur.
• Bahçeler ve tarlalar konuta dönüşür.
• Yeni okul, hastane ve iş yerleri açılınca il göç alır.
• Başka yerlerden yeni aileler gelir.
• Konut ve okul ihtiyacı yeniden artar.
• Belirli bir yerde yaşayan insanların sayısı.
• Bir unsurdaki değişim zincirleme olarak öteki unsurları da etkiler.

Öğretmene not: Nüfusun azaldığı yerleri de tartışın: Köylerden şehirlere göç edildikçe bazı köylerde nüfus azalır, evler boş kalır, tarlalar ekilmez olur. Öğrencilere ilimizin nüfusunun arttığını mı azaldığını mı düşündüklerini ve bunu nereden öğrenebileceklerini sorun.

34. Ulaşımda dünden bugüne

• Her kartta eskiden nasıl olduğunu okuyalım. Bugün nasıl? Önce siz tahmin edin.
• Okul yolu
• Çocukların çoğu okula yürüyerek giderdi.
• Servis, otobüs, bisiklet ya da yürüyüş
• Yollar
• Yollar dardı; çoğu toprak ya da taş döşeliydi.
• Geniş, asfalt, çok şeritli yollar
• Şehir içi
• Yalnızca birkaç otobüs ya da dolmuş hattı vardı.
• Yeni hatlar; bazı illerde raylı sistem
• Şehirler arası
• Uzak bir şehre gitmek bir günden uzun sürebilirdi.
• Bölünmüş yollar, hızlı tren, uçak
• Araç sayısı
• Sokaklarda az sayıda otomobil vardı.
• Araçlar çoğaldı, trafik yoğunlaştı
• Ulaşım hızlandı ve kolaylaştı; ama trafik, gürültü ve egzoz dumanı da arttı.

Öğretmene not: “Bugün” kutuları tıklayınca birlikte açılır. Öğrencilerden aile büyüklerine çocukken okula ve başka şehirlere nasıl gittiklerini sormalarını isteyin. Toplu taşıma, bisiklet yolları ve yaya alanları ulaşımdaki değişimin olumsuz etkilerini azaltmanın yollarındandır.

35. Altı grup, altı unsur

• Etkinlik · Grup çalışması
• Getirdiğimiz görselleri ve büyüklerimizden öğrendiklerimizi kullanarak ilimizdeki değişimin izini sürelim.
• Sınıf altı gruba ayrılır; her grup bir unsur seçer.
• Grup, görsellerde kendi unsurunun eski ve yeni hâlini bulur.
• “Ne değişti?” sorusunu kanıt göstererek cevaplar.
• Değişimin bir olumlu, bir olumsuz etkisini yazar.
• Grup sözcüsü bulguları sınıfa sunar.
• Kanıt
• Bir düşüncenin doğru olduğunu gösteren bilgi, belge ya da görsel.
• Sizce hangi unsurdaki değişim ilimizi en çok etkilemiş? Neden?

Öğretmene not: Program, öğrencilerin verilen kaynaklar üzerinden su kaynakları, bitki örtüsü, arazi kullanımı, yerleşim alanları, ulaşım sistemleri ve nüfustaki değişimi incelemelerini ve bu değişimin etkilerini sorgulamalarını ister (süreç bileşenleri b ve c). Gruplara 10–15 dakika verin; sunumlarda diğer grupların soru sormasını teşvik edin.

36. Değişimi yorumlayalım, koruyalım

• Değişim bize neler kazandırdı, bizden neler aldı? Gelecek nesillere nasıl bir il bırakacağız?
• Kazançlar ve kayıplar
• Altı şapkalı düşünme
• Fabrika mı, orman mı?
• Tarihî mirasımız
• Yeşil vatan
• Balık kılçığı

Öğretmene not: Fotoğraf: Trabzon’daki Atatürk Köşkü (2022). Atatürk’ün Trabzon’a gelişlerinde kaldığı bu köşk, yıprandığı için Kültür ve Turizm Bakanlığınca restore edildi ve Cumhuriyet’in 100. yılında yeniden ziyarete açıldı. Bölümün sonundaki “Çevremizi korumak için projeler” slaytında bu örneğe döneceksiniz.

37. Değişim neler kazandırdı, neler aldı?

• Çoğu değişimin iki yüzü vardır. İlimizdeki değişimi iki yönüyle değerlendirelim.
• Kazandırdıkları
• Daha çok okul, hastane ve iş imkânı
• Hızlı ve rahat ulaşım
• Elektrik, temiz su, sulanan tarlalar
• Bizden aldıkları
• Azalan ormanlar, kuruyan göller
• Trafik, gürültü ve hava kirliliği
• Sokakta oyun oynanacak boş alanlar
• Bir değişim aynı anda hem olumlu hem olumsuz olabilir mi? Örnek verin.
• Evet. Yeni bir yol ulaşımı kolaylaştırır; ama yol yapılırken ağaçlar kesilebilir, trafik gürültüsü artabilir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Öğrenciler değişimin etkilerini sorgular. Her öğrenciden ilimizden bir kazanç ve bir kayıp örneği bulmasını isteyin; örnekleri tahtada iki sütunda toplayın.

38. Altı şapkayla düşünelim

• Etkinlik · Altı şapkalı düşünme
• Beyaz şapka · Bilgi
• “İlimize iki yeni köprü yapıldı.”
• Kırmızı şapka · Duygu
• “Parkımız yıkılınca üzüldüm.”
• Siyah şapka · Olumsuz
• “Ağaç kesilirse sel artabilir.”
• Sarı şapka · Olumlu
• “Yeni hastane işimizi kolaylaştırdı.”
• Yeşil şapka · Yeni fikir
• “Çatılara güneş paneli koyalım.”
• Mavi şapka · Özet
• “Değişimin yararı da zararı da var.”
• Nasıl yapacağız?
• Her grup “Değişim ilimizi nasıl etkiledi?” sorusunu kendi şapkasıyla tartışır.

Öğretmene not: Program, değişimin sonuçlarının altı şapkalı düşünme tekniğiyle ifade edilmesini önerir. Sırayı siz belirleyin; gruplar görüşlerini sözcüleri aracılığıyla sunsun, en sonda mavi şapka grubu ortak değerlendirmeyi toparlasın. Kart renkleri şapka renklerini göstermez; her grubun masasına kendi şapka renginde bir kâğıt koyabilirsiniz. Örnek cümleler yalnızca yol göstermek içindir.

39. Fabrika mı, orman mı?

• mı?
• Etkinlik · Sınıf tartışması
• Fabrika
• Ömer’in görüşü
• Gençler iş bulamadığı için ilimizden göç ediyor. Fabrika iş imkânı sağlar, ilimiz kalkınır.
• Orman
• Zehra’nın görüşü
• Orman temiz havamızın ve suyumuzun kaynağı, pek çok canlının yuvasıdır. Kesilirse yenisi ancak yıllar sonra yetişir.
• Fabrika başka bir yere kurulabilir ama orman taşınamaz.
• Hangi görüşe daha yakınsın? Hem iş hem orman için ortak bir çözüm bulunabilir mi?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır: İlimizdeki ormanlık bir alana fabrika kurulması tartışılıyor. Tek doğru cevap yoktur; gerekçe göstermek önemlidir. Beklenebilecek ortak çözümler: fabrikayı ormanın dışındaki boş bir araziye kurmak, kesilen her ağacın yerine yenilerini dikmek, çevreyi kirletmeyen teknolojiler kullanmak.

40. Beşerî çevre de zarar görebilir

• Değişim yalnız doğayı değil; tarihî yapıları, yolları, köprüleri de etkileyebilir.
• Zaman, nem ve bakımsızlık taş ve ahşap yapıları yıpratır.
• Plansız yapılaşma eski mahallelerin dokusunu bozabilir.
• Yıpranan tarihî yapı, restorasyonla aslına uygun biçimde onarılır.
• Restorasyon
• Tarihî bir yapının daha fazla zarar görmemesi için aslına uygun biçimde onarılması.
• İlimizdeki tarihî yapıları korumak için biz neler yapabiliriz?
• Yapılara zarar vermeyiz, duvarlarına yazı yazmayız, çevrelerini temiz tutarız; bir hasar görürsek yetkililere haber veririz.

Öğretmene not: Değişim; tarihî mekânlara, yollara, köprülere, spor ve kültür tesislerine de zarar verebilir. Bu unsurlar, doğal varlıklar gibi gelecek nesillere bırakacağımız bir mirastır.

41. Çevremizi korumak için projeler

• Doğal ve beşerî çevremiz gelecek nesillere bırakacağımız bir mirastır. Kurumlar ve gönüllüler onu korumak için projeler yürütür.
• Doğal çevre için
• MEB okullarda Yeşil Vatan etkinlikleri düzenliyor.
• Amaç, çevreye duyarlı ve sorumlu bireyler yetiştirmek.
• Beşerî çevre için
• Kültür ve Turizm Bakanlığı, Trabzon’daki yıpranan Atatürk Köşkü’nü onardı.
• Köşk, Cumhuriyet’in 100. yılında ziyaretçilere yeniden açıldı.
• Sürdürülebilirlik
• Kaynakları, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını da düşünerek kullanmak.
• Sivil toplum kuruluşu
• Gönüllülerin ortak bir amaç için kurduğu, devlete bağlı olmayan dernek ve vakıflar.

Öğretmene not: Ders kitabının iki örneği: MEB’in “Yeşil Vatan-Benim Okulum Geleceğe Çare” etkinlikleri ve Atatürk’ün Trabzon’a gelişlerinde kaldığı köşkün Kültür ve Turizm Bakanlığınca restore edilmesi. Bu tür projeleri yetkili kurumlar ve sivil toplum kuruluşları hazırlayıp uygular. Öğrencilere ilimizde yürütülen bir çevre ya da restorasyon projesini araştırmalarını önerin.

42. Yeşil vatan bize emanet

• Ormanlarımız, göllerimiz, ovalarımız vatanımızın bir parçasıdır.
• Fidan dikmek, ağaçları korumak yeşil vatanı büyütür.
• Suyu israf etmemek, dereleri kirletmemek de vatan sevgisidir.
• Bugünkü doğal varlıklar gelecek nesillerin de hakkıdır.
• Yeşil vatan
• Ormanı, suyu ve toprağıyla korunup gelecek nesillere aktarılması gereken vatanımız.
• Yeşil Vatan’ı korumak, vatanı korumaktır!
• MEB Yeşil Vatan etkinlikleri

Öğretmene not: Program, “yeşil vatan” kavramına değinilerek ülkemizin doğal varlıklarını korumanın önemine dair farkındalık kazandırılmasını ister. Alıntı, kitapta geçen ve MEB’in Yeşil Vatan etkinliklerine yön veren anlayıştır. 11 Kasım Millî Ağaçlandırma Günü’nde okulca bir fidan dikim etkinliğine katılmayı önerebilirsiniz.

43. Ben neler yapabilirim?

• Suyu koru
• Dişini fırçalarken musluğu kapat.
• Fidan dik
• Ağaçlandırmaya katıl, fidanını sula.
• Atıkları ayır
• Kâğıt, plastik, cam ve pili ayrı topla.
• Tarihe saygı
• Tarihî yapılara yazı yazma.
• Yürü, pedal çevir
• Yakın yere yürü ya da bisiklete bin.
• Enerjiyi boşa harcama
• Boş odanın ışığını kapat.
• Doğada iz bırakma
• Pikniğin çöpünü geri getir.
• Haber ver
• Çevreye verilen zararı büyüklerine bildir.
• Gelecek nesillere daha temiz bir il bırakmak hepimizin elinde.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin gelecek nesillere daha temiz bir çevre bırakmak için su kaynaklarının, bitki örtüsünün ve yerleşim alanlarının korunmasına duyarlı olmalarını ister. Her öğrenci bir hafta boyunca uygulayacağı bir davranışı “çevre sözüm” diye defterine yazsın; hafta sonunda sözlerini tutup tutmadıklarını konuşun.

44. İlimizdeki değişimin neden ve sonuçları

• Etkinlik · Balık kılçığı
• İlimizdeki değişim
• Neden · Nüfus
• Nüfus arttı, köylerden göç geldi.
• Neden · Sanayi
• Fabrikalar ve yeni iş yerleri açıldı.
• Neden · İklim
• Kuraklık arttı, yağışlar azaldı.
• Sonuç · Su
• Dereler küçüldü, yer altı suyu azaldı.
• Sonuç · Yerleşim
• Tarlaların yerine yeni mahalleler kuruldu.
• Sonuç · Ulaşım
• Yollar genişledi, trafik arttı.
• Kendi balık kılçığınızı çizin: Üst kılçıklara nedenleri, alt kılçıklara sonuçları yazın.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin ilimizdeki değişimin neden ve sonuçlarını bireysel ya da grup hâlinde balık kılçığı diyagramında yazılı olarak ifade etmesini önerir; kitap bu çalışmanın dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirileceğini belirtir. Slayttaki kılçıklar örnektir; öğrenciler doğal çevre ve beşerî çevre için ayrı nedenler ve sonuçlar yazabilir.

45. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulardan hangilerini artık cevaplayabilirsiniz?
• Örnek: İlimiz neden değişti? Fabrikalar açıldı, dışarıdan aileler geldi; nüfus artınca yeni mahalleler kuruldu.
• Neden-sonuç ilişkisi
• Bir olayın, başka bir olayın ortaya çıkmasına yol açması: “… olduğu için … oldu.”
• Sıra sizde
• İlimizdeki bir değişimi nedeni ve sonucuyla tek cümlede anlatın.
• Örnek: Yağışlar azaldığı ve kuyulardan çok su çekildiği için gölümüz küçüldü.

Öğretmene not: Süreç bileşeni d: Öğrenciler değişimin neden ve sonuçlarını elde ettikleri bilgilere dayanarak ifade eder. Panodaki 5N1K kartlarını geri dağıtın; her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabının dayanağını (fotoğraf, görüşme, harita) söylesin.

46. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• Coğrafya
• Yeryüzünü, doğal ve beşerî çevreyi, insan ile doğa arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim.
• Doğal çevre
• İnsan etkisi olmadan oluşan dağ, ova, akarsu, göl, orman gibi unsurlar.
• Beşerî çevre
• İnsanların ihtiyaçları için yaptığı ev, yol, köprü, okul gibi eski ve yeni yapılar.
• Sözlü tarih
• Geçmişi, olayları yaşamış ya da görmüş kişilerin anlattıklarından öğrenme yöntemi.
• Yeşil vatan
• Ormanı, suyu ve toprağıyla korunup gelecek nesillere aktarılması gereken vatanımız.

Öğretmene not: Maarif programına göre 2. öğrenme alanının anahtar kavramları: AFAD, afet, beşerî çevre, coğrafya, doğal çevre, göreceli konum, komşu devlet, sınır. Göreceli konum önceki konuda (SB.5.2.1) işlendi; afet ve AFAD sıradaki konuda (SB.5.2.3), komşu devlet ve sınır SB.5.2.4’te işlenecek. Sözlü tarih ve yeşil vatan, programın bu çıktı için öne çıkardığı kavramlardır.

48. Özet: Değişen ilimiz

• Doğal çevre
• Dağ, ova, akarsu, göl, orman: doğanın oluşturdukları
• Beşerî çevre
• Ev, yol, köprü, okul, tarihî yapılar: insanların yaptıkları
• İz sürmek
• Sözlü tarih, eski fotoğraf, harita ve gazetelerle geçmişi öğreniriz.
• Nedenler
• Nüfus artışı, göç, sanayi, teknoloji, kuraklık, bilinçsiz tüketim.
• Etkilenenler
• Su, bitki örtüsü, arazi kullanımı, yerleşim, ulaşım, nüfus.
• İki yüz
• Baraj, fabrika, yol: Değişim hem kazandırır hem kaybettirir.
• Örnekler
• Petrolle büyüyen bir il, kuruyan bir göl, köyleri taşıyan bir baraj.
• Koruma
• Yeşil vatanı ve tarihî mirası gelecek nesiller için koruruz.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Elif’in fotoğrafı, Amasya’nın görselleri, Meke Gölü, Batman ve Hasankeyf, Yusufeli Barajı, Atatürk Köşkü).

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Dağ, ova ve orman beşerî çevrenin unsurlarıdır.
• Dağ, ova ve orman insan eli değmeden oluşan doğal çevre unsurlarıdır. Ev, yol, köprü gibi yapılar ise beşerî çevreyi oluşturur.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• İlk yerleşik insanlar köylerini genellikle su kaynaklarına ve verimli topraklara yakın yerlere kurmuştur.
• Su ve besin ihtiyacını kolayca karşılamak için akarsu ve göl kıyılarını, verimli ovaları seçmişlerdir. Bugün de pek çok şehir böyle yerlerdedir.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Sulak alanlar kuruyunca o yerde yaşayan canlı türlerinin sayısı artar.
• Sulak alanlar balıkların, kuşların ve su bitkilerinin yaşam alanıdır. Kuruyunca canlı türleri azalır; tarım ve içme suyu da olumsuz etkilenir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir tarlanın üzerine konut yapılması, arazi kullanımındaki bir değişimdir.
• Aynı toprak artık tarım için değil, barınma için kullanılmaktadır. Böyle değişimler verimli tarım topraklarını azaltabilir.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Tarihî bir yapının aslına uygun biçimde onarılmasına restorasyon denir.
• Restorasyon, yıpranan tarihî yapıların daha fazla zarar görmemesi için yapılır. Trabzon’daki Atatürk Köşkü buna bir örnektir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• İlimizdeki değişim artık tamamlanmıştır; doğal ve beşerî çevre bundan sonra değişmeyecektir.
• Doğal ve beşerî çevredeki değişim geçmişten bugüne sürmüştür, gelecekte de sürecektir. Önemli olan, değişimi doğayı ve mirasımızı koruyarak yönetmektir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı tarihî yapılar, karşıladıkları ihtiyaçla eşleştirilmiştir.
• Medrese
• Eğitim
• Şifahane
• Sağlık
• Bedesten
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Barınma
• İbadet
• Alışveriş
• Ulaşım
• C
• Bedesten, kumaş ve mücevher gibi değerli malların alınıp satıldığı kapalı çarşıdır; alışveriş ihtiyacını karşılar.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Elif, yaşadığı ilin elli yıl önce nasıl olduğunu araştırıyor.
• Aşağıdakilerden hangisi Elif’in bu araştırmada kullanabileceği kaynaklardan biri değildir?
• İlde yapılacak yeni binaların proje çizimleri
• İlin eski hava fotoğrafları
• Dedesiyle yapacağı sözlü tarih görüşmesi
• O yıllara ait gazete haberleri
• A
• Proje çizimleri gelecekte yapılacak binaları gösterir; ilin geçmişi hakkında bilgi vermez. Diğerleri geçmişin izlerini taşıyan kaynaklardır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ilde büyük bir fabrika açıldı. Fabrikada çalışmak için çevre köylerden ve başka illerden pek çok aile bu ile taşındı.
• Bu gelişmeden sonra ilde aşağıdakilerden hangisinin olması beklenmez?
• Nüfusun artması
• Yeni konutların yapılması
• Okul ve hastane ihtiyacının artması
• Yerleşim alanının küçülmesi
• D
• Ailelerin gelmesiyle nüfus artar; yeni evler, okullar ve hastaneler gerekir. Bu yüzden yerleşim alanı küçülmez, genişler.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir göl yıllar içinde küçüldü. Bunun iki nedeni vardı: Yağışlar azalmıştı ve çevredeki kuyulardan tarlalar için çok su çekiliyordu.
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Göl yalnızca doğal nedenlerle küçülmüştür.
• Göl hem doğal hem insan kaynaklı nedenlerle küçülmüştür.
• Gölün küçülmesinin tarımla hiçbir ilgisi yoktur.
• Yağışlar artarsa göl kısa sürede eski hâline döner.
• B
• Yağışların azalması doğal, kuyulardan aşırı su çekilmesi insan kaynaklı bir nedendir; ikisi birlikte etkili olmuştur.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir akarsu üzerine baraj yapıldıktan sonra yaşanan bazı gelişmeler şunlardır:
• Kurak tarlalar sulanmaya başladı.
• Suyun gücüyle elektrik üretildi.
• Vadideki bazı köyler ve ormanlık alanlar sular altında kaldı.
• Bu gelişmelere bakılarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
• Bir değişimin hem olumlu hem olumsuz sonuçları olabilir.
• Barajlar yalnızca elektrik üretmek için yapılır.
• Barajlar doğal çevreyi hiçbir şekilde etkilemez.
• Baraj yapılan her yerde nüfus hızla artar.
• A
• Sulama ve elektrik olumlu, köylerin ve ormanların sular altında kalması olumsuz sonuçlardır. B ve C bilgilerle çelişir; D’ye bu bilgilerden ulaşılamaz.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Deniz
• Yeni binaların arasına küçük parklar ve bisiklet yolları yapılsın; böylece şehrimiz büyürken doğayı da korur.
• Altı şapkalı düşünme etkinliğinde bu öneriyi yapan Deniz hangi şapkayı takmıştır?
• Kırmızı şapka
• Yeşil şapka
• Siyah şapka
• Beyaz şapka
• B
• Yeşil şapka geleceğe yönelik yeni fikirler ve çözümler üretir. Kırmızı duyguları, siyah olumsuz yönleri, beyaz yalnızca bilgiyi dile getirir.

61. Kim bilecek?

• İnsanların yaşamak için bir yerden başka bir yere taşınmasına ne ad verilir?
• Göç
• Türkiye’nin ilk petrol rafinerisi hangi ilimizde kurulmuştur?
• Batman
• Bitki örtüsü yok olunca toprağın rüzgâr ve yağmurla taşınmasına ne denir?
• Erozyon

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Afet nedir? Her doğa olayı bir afet midir?
• İlimizde hangi afetler yaşanabilir?
• Afetlerin etkilerini azaltmak için neler yapabiliriz?
• AFAD ne iş yapar? Afet anında doğru bilgiyi nereden alırız?
• Ailene sor: İlimizde geçmişte bir deprem, sel ya da çığ yaşandı mı? Bu afet ilimizin doğal ve beşerî çevresini nasıl değiştirdi?

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.2.3 “Yaşadığı İlde Meydana Gelebilecek Afetlerin Etkileri”. Bu derste afetleri değişimin nedenlerinden biri olarak gördük; sıradaki konuda afetlerin etkilerini azaltmaya yönelik bir farkındalık etkinliği planlanacak.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.5.2.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Kişiler
• Elif, Hatice Hanım, Ömer, Zehra ve Deniz kurgusal karakterlerdir; Hasankeyf, Amasya, Meke Gölü, Batman, Yusufeli ve Atatürk Köşkü örnekleri gerçektir.

64. Görsel kaynakları

• Hasankeyf, Dicle Nehri kıyısı (2009)
• Zorka Sojka · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Hasankeyf (03).jpg
• Uzungöl ve çevresi, Çaykara (Trabzon)
• Muratunal51 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Trabzon Uzungöl Batı Yakadan Görüntü.jpg
• Amasya, 19. yüzyıl gravürü (Élisée Reclus’un coğrafya kitabından)
• Internet Archive Book Images · Kamu malı · Wikimedia Commons: The universal geography - the earth and its inhabitants (1876) (14578706640).jpg
• Amasya, Yeşilırmak kıyısındaki evler ve kral kaya mezarları (1993)
• Mark Landon · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Amasya river houses and tombs from SW (1993) 01a.jpg
• Amasya, Yeşilırmak kıyısındaki evler (2019)
• Cobija · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Amasya evleri ve Yeşilırmak (2).jpg
• Meke Gölü, Karapınar (Konya), 2015
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Lake Meke - Meke Gölü 05.JPG
• Petrol işçileri anıtı, Batman (2023)
• Zalasem1 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Oil Well Workers Monument, Batman City (Türkiye).jpg
• Eski Yusufeli ilçe merkezi, Artvin (2006)
• Jean & Nathalie · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Yusufeli.jpg
• Atatürk Köşkü, Trabzon (2022)
• Kadıoğlu Muhsin · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Atatürk Köşkü-Trabzon-02.jpg