5. Sınıf Evimiz Dünya Sunusu: İlimizin Göreceli Konumu

1. İlimizi Tarif Edelim

• İlimizi
• Tarif Edelim
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya Sunusu
• Komşuları, dağları, suları, tarihî ve doğal güzellikleriyle yaşadığımız ili nasıl tarif ederiz?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 2. öğrenme alanı “Evimiz Dünya”. Öğrenme çıktısı SB.5.2.1 (2026-2027 yıllık planında 6–7. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: göreceli konum özelliklerini belirleme (Bölüm 1–2), görselleştirme (Bölüm 3), özetleme (Bölüm 4). Her sınıf farklı bir ilde yaşadığı için örnek il olarak İzmir seçildi; İzmir slaytlarının notlarında aynı adımları kendi ilinize nasıl uygulayacağınız yazıyor. Kapaktaki fotoğraf, örnek ilimizin simgesi olan Konak Meydanı’ndaki Saat Kulesi’dir (1901); Bölüm 2’deki ipucu oyununa kadar nerede olduğunu söylemeyin. Öğrencilere sorun: Kendi ilimizi tek bir fotoğrafla tanıtsak hangi yeri seçerdik? Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır.

2. Merak edelim

• Başka bir ilde yaşayan bir arkadaşına ilimizi nasıl tarif ederdin?
• Bir ili haritada bulmak için hangi ipuçları işimize yarar?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Tarihî yapılarımızı kimler yaptı?
• Ne?
• Göreceli konum ne demektir?
• Nerede?
• İlimiz haritada nerede?
• Ne zaman?
• Bir yerin tarifi ne zaman değişir?
• Nasıl?
• İlimizi nasıl tanıtırız?
• Neden?
• İller neden birbirinden farklı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin cevaplarını tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’teki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Göreceli konum nedir?
• Yönler, tarifler, yol tabelaları
• Bir ili yakından tanıyalım
• Komşular, dağlar, sular, tarihî ve doğal güzellikler
• Haritada ve kartta ilimiz
• Harita türleri, bilmeceler, kimlik kartı
• İlimizi anlatalım ve koruyalım
• Konumun etkileri, mirasımız, sözlü sunum
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Göreceli konum nedir?

• Bir yeri tarif ederken neden çevresindeki yerlerden ve yönlerden yardım alırız?
• Konum
• Tarif sözcükleri
• Ana ve ara yönler
• Yol tabelaları
• Kişiden kişiye
• Zamanla değişim

5. Nerede buluşalım?

• Can, Zeynep’e yazıyor: “Yarın stadyumun karşısındaki parkta, büyük çınarın altında buluşalım.”
• Can, buluşma yerini herkesin bildiği yerlerle anlattı: stadyum, park, çınar ağacı.
• Tarife yön de eklenebilir: “Park, okulun doğusunda.”
• Uzaklık da işe yarar: “Okuldan beş dakika yürüyünce.”
• Konum
• Bir yerin ya da bir varlığın bulunduğu yer.
• Okulumuza ilk kez gelecek birine yolu nasıl tarif edersin?
• Örnek: “Hastane durağında in. Eczanenin yanındaki sokağa gir; okul, parkın tam karşısında.”

Öğretmene not: Günlük hayatta yol tarif ederken çoğu zaman bilmeden göreceli konumu kullanırız: herkesin bildiği yapılar, yön ve uzaklık. Birkaç öğrenciye evinin yakınındaki bir yeri tarif ettirin; kullandıkları yapıları ve yön sözcüklerini tahtaya yazın. Bu tarifler bir sonraki slaytta gruplanacak.

6. Tarifin üç yardımcısı

• Bir yerin nerede olduğunu anlatırken üç tür sözcükten yardım alırız.
• Yön sözcükleri
• Kuzeyinde, güneyinde, doğusunda, batısında, kuzeydoğusunda…
• Yakınlık sözcükleri
• Yanında, karşısında, arkasında, önünde, arasında, köşesinde…
• Uzaklık sözcükleri
• 200 metre ileride, 5 kilometre uzakta, 10 dakika yürüyünce…
• “Fırın, parkla okulun arasında.” cümlesinde hangi tür sözcük kullanıldı?
• Yakınlık sözcüğü: “arasında”. Fırının yeri, park ve okula göre anlatıldı.

Öğretmene not: Öğrencilerin bir önceki slaytta kurduğu tarifleri bu üç gruba ayırın. Üç türün birlikte kullanıldığı tarif en kolay anlaşılır: “Okul, parkın karşısında, durağın 200 metre kuzeyinde.”

7. Ana yönler ve ara yönler

• Yönler, bir yerin başka bir yere göre hangi tarafta olduğunu söylememizi sağlar.
• Ana yönler
• Kuzey ve güney
• Doğu ve batı
• Güneş doğu tarafından doğar, batı tarafından batar.
• Ara yönler
• İki ana yönün arasında kalır.
• Kuzeydoğu ve kuzeybatı
• Güneydoğu ve güneybatı
• Haritada kuzey yukarıdaysa doğu, batı ve güney nerede olur?
• Doğu sağda, batı solda, güney aşağıda olur. Güneydoğu ise sağ alt tarafa doğrudur.

Öğretmene not: Ana ve ara yönler önceki sınıflarda öğrenildi; kısa bir tekrar yapın. Sınıfta kuzeyi gösterin; öğrenciler kollarıyla önce doğuyu ve batıyı, sonra kuzeydoğuyu ve güneybatıyı göstersin. Haritalarda kuzey çoğunlukla yukarıdadır; emin olmak için haritadaki yön okuna bakılır.

8. Okulun dört yanında neler var?

• Kuzeyinde
• Ağaçlı bir çocuk parkı var.
• Doğusunda
• Mahallenin aile sağlığı merkezi bulunur.
• Güneyinde
• Sabahları mis gibi kokan bir fırın var.
• Batısında
• İlçenin halk kütüphanesi bulunur.
• Fırından okula yürüyen Ece hangi yöne gider? Parka göre kütüphane hangi ara yöndedir?
• Ece kuzeye yürür. Kütüphane, parkın güneybatısında kalır.
• Bir yerin, çevresindeki başka yerlere göre nerede olduğunu anlatmaya göreceli konum denir.

Öğretmene not: Tahtaya ortasında okul olan basit bir kroki çizin; kartlar açıldıkça parkı, aile sağlığı merkezini, fırını ve kütüphaneyi yerleştirin, köşeye bir yön oku ekleyin. Ara yön sorusunu krokide birlikte çözün: Park okulun kuzeyinde, kütüphane batısında; parktan bakınca kütüphane hem güneyde hem batıda kalır. Aynı alıştırmayı okulunuzun gerçek çevresiyle de yapın.

9. Yol tabelaları ne söyler?

• Bursa’da bir yol kenarındaki yön levhaları
• Oklar, gideceğimiz yerin hangi yönde kaldığını gösterir: İzmir’e gitmek için sola dönülür.
• Kara yollarındaki bazı tabelalar mesafeyi, yani gideceğimiz yere kaç kilometre kaldığını da yazar.
• Tabelada “Havalimanı 12 km” yazıyor, ok sağı gösteriyor. Bu ne demek?
• Havalimanına gitmek için sağa döneriz; 12 km yolumuz kaldı. Yerimizi havalimanına göre öğrendik.

Öğretmene not: Tabelalar, gideceğimiz ya da yaklaştığımız yere göre nerede olduğumuzu gösterir; yani onlar da göreceli konum anlatır. Mesafe, iki yer arasındaki uzaklıktır; kilometreyle ya da yolculuk süresiyle anlatılır. Fotoğraftaki levhaları birlikte okuyun: İstanbul’a gitmek isteyen hangi yöne döner? (Sola.) Kırmızı levha hangi kurumun yolunu gösteriyor? (İl Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezi.) Öğrencilere okul yolunda ya da yolculukta gördükleri tabelaları sorun; isterseniz ilinize giren bir kara yolundaki tabelanın fotoğrafını gösterin.

10. Ali mi haklı, Elif mi?

• mi?
• Ali
• O evde oturuyor
• “Evimiz, caminin hemen arkasındaki mavi boyalı ev.”
• Elif
• Ali’nin komşusu
• Her sabah fırına uğrayan Elif, aynı evi şöyle tarif ediyor:
• Ali’nin evi, fırının karşısındaki köşede.
• Hangisinin tarifi doğru? Aynı ev neden iki farklı biçimde tarif edildi?

Öğretmene not: Beklenen cevap: İkisi de doğru. Bir yeri tarif ederken o yerle ilgili kendi deneyimlerimizden ve algılarımızdan yararlanırız; bu yüzden aynı yer kişiden kişiye farklı tarif edilebilir. Ali’nin aklına önce cami, her sabah fırına giden Elif’in aklına fırın geliyor. Tarif, dinleyenin de tanıdığı yerlerle yapılırsa daha kolay anlaşılır.

11. Tarifler zamanla değişir

• Çevremize yeni yollar ve yapılar eklendikçe bir yeri tarif etme biçimimiz de değişir.
• Eskiden
• “Evimiz, dut ağaçlarının olduğu tarlanın yanında.”
• “Okul, köyün çıkışındaki tek katlı bina.”
• Bugün
• “Evimiz, yeni alışveriş merkezinin arkasında.”
• “Okul, metro durağının tam karşısında.”
• Çevrenizde yeni yapılan hangi yer, tariflerinizi değiştirdi?
• Örnek: Yeni bir park, köprü, hastane ya da alışveriş merkezi artık yol tarif ederken kullanılıyor.

Öğretmene not: Çevremiz değiştikçe, yeni yapılar eklendikçe bir yerin tarif ediliş biçimi de zamanla değişir; ev yerinden oynamaz ama çevresi değişir. Öğrenciler aile büyüklerine “Eskiden evimizi nasıl tarif ederdiniz?” diye sorabilir. Bu fikir, sıradaki konunun (ilde doğal ve beşerî çevredeki değişim) da başlangıcıdır.

12. Göreceli konumu bilmek ne işe yarar?

• Yolumuzu buluruz
• Bilmediğimiz bir yere tabelalara ve tariflere bakarak ulaşırız.
• Acil durumda
• 112’yi aradığımızda yerimizi doğru tarif edersek yardım çabuk gelir.
• Rehber oluruz
• Şehrimize gelenlere görülecek yerleri kolayca anlatırız.
• Haritada
• Bir ili ya da şehri haritada daha kolay buluruz.
• 112’yi arayan biri adresini tam bilmiyorsa yerini nasıl tarif edebilir?
• Yakınındaki bilinen bir yapıyı, caddeyi ya da tabelayı söyleyebilir: “Belediye parkının karşısındayım.”

Öğretmene not: 112 Acil Çağrı Merkezi örneğini korkutmadan işleyin: Amaç, öğrencinin çevresindeki bilinen yerleri tanıması. İsterseniz öğrenciler evlerinin yakınındaki iki bilinen yeri deftere yazsın.

13. Okulumuzun göreceli konumu

• Etkinlik · Tarif edelim
• Okulumuzu hiç görmemiş bir misafire tarif edelim. Tarifimizde şunlar olsun:
• Okulun bulunduğu mahalle ve cadde
• Okulun yakınındaki, herkesin bildiği yapılar
• Bu yapıların okula göre yönü: kuzeyinde, güneydoğusunda…
• Önemli bir yere uzaklığı: metreyle ya da yürüme süresiyle
• Hepsini gösteren basit bir kroki ve bir yön oku
• Kroki
• Bir yerin kuş bakışı görünümünü ölçü kullanmadan, basitçe gösteren çizim.
• Tarifini okuyan bir misafir okulu kolayca bulabilir mi? Eksik bir bilgi var mı?

Öğretmene not: Süreç bileşeni a (belirleme) için ısınma. Öğrenciler ikili çalışıp okulun tarifini ve krokisini hazırlasın; birkaç tarifi sesli okutun. Sınıf, her tarifte yer, yön ve uzaklık bilgisi olup olmadığını kontrol etsin. Aynı beceriyi şimdi daha büyük bir yere, bir ilin tamamına uygulayacağız.

14. Bir ili yakından tanıyalım

• Bir ilin göreceli konumunu hangi özellikler oluşturur? Önce ipuçlarından örnek ilimizi bulalım.
• İpucu oyunu
• Komşu iller
• Yeryüzü şekilleri
• Su kaynakları
• Tarihî ve doğal güzellikler
• Doğal ve beşerî çevre

Öğretmene not: Bu bölümde örnek il İzmir. Her İzmir slaytından sonra aynı soruyu kendi ilinize sorun; slayt notlarında uyarlama ipuçları var. Fotoğraftaki deniz kıyısı yolu, İzmir’in ünlü Kordon’u. Fotoğrafı ipucu oyunundan sonra yeniden gösterip sorun: Bu fotoğrafta ilin hangi göreceli konum özelliği görünüyor? (Deniz kıyısında olması.)

15. İpucu oyunu: Hangi il?

• Etkinlik · İpucu oyunu
• İpuçlarını tek tek açalım. İli en az kaç ipucuyla bulabilirsiniz?
• Bu ilin bir denize kıyısı var.
• Bu deniz, ilin batısında uzanıyor: Ege Denizi.
• Kuzeyinde Balıkesir, güneyinde Aydın var.
• Doğusunda Manisa var; kıyısında büyük bir körfez bulunuyor.
• Ünlü antik kent Efes bu ilin sınırları içinde.
• Komşu il
• Bir ille ortak kara sınırı olan il.
• Hangi il? Kaçıncı ipucunda buldunuz?
• İzmir. Her yeni ipucu seçenekleri azalttı; özellikler birleşince il kesinleşti.

Öğretmene not: Bir ipucunu açın, tahminleri alın, sonra sıradakini açın. Kaçıncı ipucunda doğru tahmin geldiğini tahtaya yazın. Vurgulayın: “Denize kıyısı var.” bilgisi pek çok ile uyar; yön, komşu il ve tarihî mekân eklendikçe il kesinleşir. Cevaptan sonra kapaktaki Saat Kulesi’nin ve bölüm kapağındaki deniz kıyısının da İzmir’de olduğunu söyleyin. Kendi ilinizle de oynayın: Öğrenciler ilinizin ipuçlarını yazsın, başka bir sınıfa sorsun.

16. Bir ili tanıtan özellikler

• Komşu iller
• Hangi iller, hangi yönde?
• Yeryüzü şekilleri
• Dağ, ova, plato, vadi, yarımada
• Su kaynakları
• Deniz, göl, akarsu, baraj, kaplıca
• Tarihî mekânlar
• Kale, cami, han, köprü, müze
• Doğal güzellikler
• Şelale, mağara, yayla, millî park
• Ulaşım ve kaynaklar
• Yol, liman, maden, verimli toprak
• Bu özelliklerin hepsi birlikte ilin göreceli konumunu oluşturur.

Öğretmene not: Kitapta ve programda göreceli konumun temel ögeleri komşu iller, yeryüzü şekilleri, su kaynakları, tarihî mekânlar ve doğal güzelliklerdir; ulaşım yolları ile yer altı ve yer üstü kaynakları da ili tanıtırken kullanılır. Her kart açıldığında öğrencilerden kendi illerinden bir örnek isteyin. Tahtaya altı sütunlu bir tablo açın; bölüm boyunca kendi ilinizin bilgileriyle doldurun.

17. İzmir’in dört yanında neler var?

• Örnek il · İzmir
• Kuzeyinde Balıkesir ili bulunur.
• Doğusunda Manisa ili bulunur.
• Güneyinde Aydın ili bulunur.
• Batısında Ege Denizi uzanır. Yani İzmir’in üç komşu ili vardır.
• Sınır
• İki ilin ya da iki ülkenin topraklarını birbirinden ayıran çizgi.
• İzmir
• örnek il
• Balıkesir
• Manisa
• Aydın
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• EGE DENİZİ
• Örnek il
• Komşu il
• İşaretler yaklaşık konumlardır; il sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Haritada yalnız illerin yaklaşık yerleri işaretli; il sınırlarını görmek için ders kitabındaki Türkiye mülkî idare bölümleri haritasını kullanın. Kendi ilinize uyarlayın: İlinizi haritada bulun; kuzeyindeki, doğusundaki, güneyindeki ve batısındaki komşuları ve varsa denizi sırayla söyleyin, sonra komşu sayısını sayın. Bir yönde birden fazla komşu varsa ara yönleri kullanın (“kuzeydoğusunda”, “güneybatısında” gibi).

18. İzmir’in yeryüzü şekilleri

• Örnek il · İzmir
• Dağlar, ovalar, platolar, vadiler, yarımadalar… Bunların hepsine yeryüzü şekilleri denir.
• Dağ
• Çevresine göre çok yüksek olan yer. İzmir’in doğusunda Bozdağlar yükselir.
• Ova
• Çevresine göre alçakta kalan, düz ve geniş arazi. Küçük Menderes Ovası’nda tarım yapılır.
• Yarımada
• Üç yanı suyla çevrili kara parçası. Karaburun ve Çeşme yarımadaları buna örnektir.
• İlimizde hangi dağlar, ovalar ya da platolar var? Fiziki haritada bulalım.

Öğretmene not: Kendi ilinize uyarlarken kitaptaki Türkiye fiziki haritasını kullanın: Kahverengi ve turuncu yerler yüksek dağları, yeşil yerler alçak düzlükleri gösterir. İç ve Doğu Anadolu’daki illerde platolar da sayılabilir; plato, akarsuların parçaladığı yüksek ve geniş düzlüktür (ör. Erzurum-Kars Platosu). Vadi ise akarsuyun aşındırarak açtığı uzun çukur yerdir.

19. Bir fotoğrafta dağ ve ova

• Örnek il · İzmir
• Nisan ayında karla kaplı Bozdağlar ve eteğindeki düzlük
• Arkadaki zirveler Bozdağlar. Çevresine göre çok yüksek olduğu için baharda bile karla kaplı.
• Öndeki düz ve geniş tarlalar bir ova. Düz arazide tarım yapmak kolaydır.
• Eriyen kar suları akarsuları besler. Küçük Menderes de Bozdağlar’dan doğar.
• İlimizde böyle bir fotoğraf çeksek arkada hangi dağ, önde hangi düzlük görünürdü?
• Kendi ilinizin dağını ve ovasını söyleyin. Örnek: Bursa’da arkada Uludağ, önde Bursa Ovası.

Öğretmene not: Fotoğraf Nisan 2019’da çekildi. Önce yalnız fotoğrafı gösterip sorun: Fotoğrafta hangi yeryüzü şekillerini görüyorsunuz? Sonra maddeleri açın. Dağ ile ovayı yan yana görmek, iki kavramı karşılaştırmayı kolaylaştırır: Dağ yüksek ve eğimli, ova alçak ve düzdür. Kendi ilinizin dağını ve ovasını gösteren bir fotoğraf bulup aynı soruları sorabilirsiniz.

20. İzmir’in su kaynakları

• Örnek il · İzmir
• Ege Denizi
• İlin batısında uzanır. İzmir Körfezi’nde karanın içine sokulur.
• Gediz Nehri
• Doğudaki komşu ilden gelir, İzmir Körfezi’nin kuzeyinde denize dökülür.
• Küçük Menderes
• Ödemiş ve Tire ovalarını sular, Selçuk yakınında denize ulaşır.
• Tahtalı Barajı
• Şehrin içme suyunun önemli bir bölümünü sağlar.
• Gediz Nehri İzmir’e hangi ilden gelir? Bir önceki haritadan bulalım.
• Manisa’dan. Akarsular illeri birbirine bağlar; bir ilin suyu komşusundan gelebilir.

Öğretmene not: Körfez, denizin karaya doğru sokulduğu yerdir. Kendi ilinize uyarlarken: varsa kıyısı olan deniz, göller, ilinizden geçen akarsular, barajlar ve kaplıcalar. Akarsuların hangi ilden gelip nereye döküldüğünü haritada izleyin. Denize kıyısı olmayan illerde akarsular, göller ve baraj gölleri öne çıkar.

21. İzmir’in tarihî mekânları

• Örnek il · İzmir
• Efes Antik Kenti: Binlerce yıllık bir şehrin kalıntıları Selçuk ilçesindedir.
• Bergama: İki bin yıldan uzun zaman önce, ünlü kütüphanesiyle tanınan bir krallığın başkentiydi.
• Kadifekale: Şehre tepeden bakan eski bir kaledir.
• Saat Kulesi: Konak Meydanı’ndadır; İzmir’in simgelerinden biridir.
• Tarihî mekân
• Geçmişte yaşamış insanlardan bize kalan, korunması gereken yapı ya da yer.
• Efes ve Bergama dünyanın ortak mirası sayılır. Sence neden?
• Binlerce yıl önceki insanların yaşamını gösterirler; tüm insanlığın ortak değeridir. Bu yüzden UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedirler.

Öğretmene not: Efes 2015’te, Bergama 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Bergama’daki kütüphane, döneminin en ünlü kütüphanelerinden biriydi; “parşömen” sözcüğü de Bergama’nın eski adından gelir. Kendi ilinize uyarlarken: kaleler, camiler, hanlar, köprüler, antik kentler, müzeler, anıtlar. İlinizde UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan bir yer varsa mutlaka anın.

22. Tarihî mekânlara yakından bakalım

• Örnek il · İzmir
• Çok eski çağlardan kalan bu yerler, İzmir’i başka illerden ayırır. Üç örnek:
• Efes: Celsus Kütüphanesi
• Antik kentin en ünlü yapısı, Selçuk ilçesinde
• Bergama: Antik tiyatro
• Dik bir yamaçta; aşağıda bugünkü Bergama
• Kadifekale
• Şehre tepeden bakan kalenin giriş kapısı
• İzmir’e gelen bir turiste Efes’in yerini nasıl tarif edersin?
• Örnek: “Efes, İzmir şehir merkezinin güneyinde, Selçuk ilçesinin hemen yanında.” Tarihî bir mekânın yerini de çevresindeki yerlere göre anlatırız.

Öğretmene not: Fotoğrafları tek tek açın; her birinde öğrencilere ne gördüklerini sorun. Celsus Kütüphanesi’nin yıkılmış cephesi, 1970’lerde arkeologlar tarafından büyük ölçüde kendi taşları kullanılarak yeniden ayağa kaldırıldı; Bölüm 4’teki restorasyon kavramına güzel bir örnektir. Bergama’daki tiyatro, Akropol’ün dik yamacına kurulmuştur; fotoğrafın sağında aşağıda bugünkü Bergama görülüyor. Kadifekale, şehre tepeden bakan Pagos Tepesi’ndedir. Kendi ilinizden üç tarihî mekânın fotoğrafını bulup aynı soruyu sorun.

23. İzmir’in doğal güzellikleri

• Örnek il · İzmir
• Doğal güzellikler, doğanın kendiliğinden oluşturduğu, görülmeye değer yerlerdir.
• Kıyıda
• Gediz Deltası: Flamingo başta olmak üzere pek çok kuşun yaşadığı sulak alan
• Çeşme ve Karaburun: Masmavi koylar ve kumsallar
• Dağlarda
• Bozdağ: Kışın karla kaplanan, kayak yapılan zirveler
• Gölcük: Ödemiş’te, ormanlarla çevrili bir yayla gölü
• İlimizi tanıtırken doğal güzelliklerden neden söz ederiz?
• Çünkü onlar ilimizi başka illerden ayırır; insanlar ilimizi çoğu zaman bu güzelliklerle tanır.

Öğretmene not: Delta, akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeyi biriktirerek oluşturduğu düzlüktür. Gediz Deltası’ndaki İzmir Kuş Cenneti, flamingoların üreme alanlarındandır. Kendi ilinize uyarlarken: şelale, mağara, kanyon, krater gölü, yayla, orman, kumsal, millî park ve tabiat parkları. Valiliğin ya da il kültür ve turizm müdürlüğünün resmî internet sitesinden yararlanabilirsiniz.

24. Gediz Deltası’nın flamingoları

• Örnek il · İzmir
• Gediz Deltası’nın sığ sularında flamingolar
• Gediz Nehri, denize döküldüğü yerde taşıdığı toprağı biriktirerek bir delta oluşturmuştur.
• Deltanın sığ suları ve sazlıkları, başta flamingolar olmak üzere pek çok kuşa yuva olur.
• Bu sulak alan koruma altındadır. Kuşlar, onları rahatsız etmeden uzaktan izlenir.
• İzmir’i tanıtan bir broşüre bu fotoğrafı koysak altına ne yazardın?
• Örnek: “Şehrin hemen yanında, flamingoların yurdu Gediz Deltası’nı görmeye gelin!”

Öğretmene not: Gediz Deltası, İzmir Körfezi’nin kuzey kıyısında, şehre çok yakındır; içindeki İzmir Kuş Cenneti’nde kuş gözlemi yapılabilir. Kitap, yaşadığımız ili tanıtan bir broşür hazırlasak hangi özellikleri öne çıkaracağımızı da sorar; bu soruyla birleştirin. Bir sonraki slaytlarda doğal ve beşerî çevreyi ayırırken deltayı yeniden anacağız. Kendi ilinizde kuşların, balıkların ya da yaban hayvanlarının yaşadığı korunan bir alan varsa gösterin.

25. Ulaşım yolları ve kaynaklar

• Örnek il · İzmir
• Liman
• İzmir Limanı’ndan gemilerle başka ülkelere ürün gönderilir.
• Havalimanı
• Adnan Menderes Havalimanı, İzmir’i yurt içine ve dünyaya bağlar.
• Kara ve demir yolu
• Otoyollar ve demir yolları; şehir içinde metro, tramvay, banliyö treni
• Sıcak su
• Yer altından çıkan sıcak su Balçova’da ve Dikili’de kullanılır.
• Verimli topraklar
• Zeytin, üzüm, kiraz ve sebze yetiştirilir.
• Tuzla
• Gediz Deltası’ndaki tuzlada deniz suyundan tuz elde edilir.

Öğretmene not: Sınıfa sorun: İlimize gelen bir misafir hangi yollarla gelebilir? Hangi ürünlerimizi tadabilir? Ders kitabındaki il tablosunda ulaşım yolları ile yer altı ve yer üstü kaynakları da yer alır. Yer altı kaynaklarına örnek: madenler, kömür, yer altı suyu, sıcak su. Yer üstü kaynaklarına örnek: verimli topraklar, ormanlar, akarsular. Tuzla, Gediz Deltası’ndaki Çamaltı Tuzlası’dır. Kendi ilinize uyarlarken ilinizin limanını, havalimanını, demir yolunu, önemli geçitlerini ve ürünlerini listeleyin.

26. Doğanın eseri mi, insanın eseri mi?

• Örnek il · İzmir
• Doğal çevre
• Bozdağlar, Küçük Menderes Ovası
• Gediz Nehri, Ege Denizi
• Gediz Deltası, Karaburun kıyıları
• Beşerî çevre
• Efes Antik Kenti, Saat Kulesi
• İzmir Limanı, havalimanı, otoyollar
• Tahtalı Barajı ve baraj gölü
• Dağlar, ovalar, akarsular, ormanlar gibi doğanın kendiliğinden oluşturduğu çevre.
• Evler, yollar, köprüler, barajlar gibi insanların oluşturduğu çevre.
• Baraj gölü bir su kaynağı. Neden beşerî çevrede?
• Çünkü barajı ve gölünü insanlar yaptı; doğada kendiliğinden oluşmadı.

Öğretmene not: Önce sınıfa sorun: İzmir’i tanıtan özelliklerden hangilerini doğa, hangilerini insanlar oluşturdu? Sonra sağ sütunu açın. Doğal çevre ve beşerî çevre ünitenin anahtar kavramlarıdır; sıradaki konuda (SB.5.2.2) bu iki çevrenin zamanla nasıl değiştiği incelenecek. Tahtadaki kendi il tablonuzda her özelliğin yanına “D” (doğal) ya da “B” (beşerî) yazdırın.

27. İzmir’in göreceli konumu: Özet

• Görselleştirme · Tablo
• Öğrendiklerimizi başlık başlık bir tabloda toplayalım:
• Komşuları: Kuzeyde Balıkesir, doğuda Manisa, güneyde Aydın; batıda Ege Denizi
• Yeryüzü şekilleri: Bozdağlar, Küçük Menderes Ovası, Karaburun ve Çeşme yarımadaları
• Su kaynakları: Ege Denizi ve İzmir Körfezi, Gediz, Küçük Menderes, Tahtalı Barajı
• Tarihî mekânlar: Efes, Bergama, Kadifekale, Saat Kulesi
• Doğal güzellikler: Gediz Deltası, Çeşme ve Karaburun kıyıları, Bozdağ, Gölcük
• Bu bilgilerin hepsi birlikte İzmir’in göreceli konumunu anlatır.
• Bu tabloyu kendi ilimiz için doldursak ilk satıra ne yazardık?

Öğretmene not: Bu tablo, süreç bileşeni b’deki (görselleştirme) “tablo” seçeneğine örnektir. Tahtadaki tabloyu sınıfça kendi ilinizin bilgileriyle tamamlayın; her bilginin yanına kaynağını (harita, kitap, resmî internet sitesi) not edin.

28. Haritada ve kartta ilimiz

• İlimizin göreceli konumunu haritada, tabloda ve bilgi kartında nasıl gösterebiliriz?
• Harita türleri
• Haritanın anahtarı
• Fiziki harita
• Dilsiz harita
• Bilmeceler
• Kimlik kartı

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki harita, Osmanlı denizcisi Piri Reis’in 16. yüzyılda yazdığı Kitab-ı Bahriye’nin el yazması bir kopyasından alındı: İzmir Körfezi ve çevresindeki kıyılar. Haritanın altındaki rüzgâr gülüne dikkat çekin; eski deniz haritalarında yönler böyle gösterilirdi. Öğrencilere sorun: Denizciler bu haritayı ne için kullanmış olabilir?

29. Üç harita, üç farklı bilgi

• İlimizi incelerken farklı haritalardan yararlanırız. Her harita başka bir şey anlatır.
• Mülkî idare haritası
• İl ve ülke sınırlarını gösterir. Komşu illerimizi bu haritada buluruz.
• Fiziki harita
• Dağları, ovaları, akarsuları ve yükseltiyi renklerle gösterir.
• Dilsiz harita
• Üzerinde yer adları yazmaz. Adları ve işaretleri biz ekleriz.
• Kavram · Coğrafya
• Yeryüzünün özelliklerini ve insanla çevresi arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim. Haritalar coğrafyanın en önemli araçlarındandır.

Öğretmene not: Ders kitabında Türkiye mülkî idare bölümleri dilsiz haritası, Türkiye fiziki haritası ve il haritaları var. “Mülkî” sözcüğü ülke yönetimiyle ilgili demektir; mülkî idare haritası illeri ve ilçeleri sınırlarıyla gösterir. Öğrencilere “İlimizin yüksek dağlarını hangi haritada buluruz?” diye sorun (fiziki harita).

30. Haritayı okumanın anahtarı

• Yön oku: Haritada kuzeyin hangi tarafta olduğunu gösterir.
• Lejant: Çizgilerin, renklerin ve işaretlerin ne anlama geldiğini açıklar.
• Ölçek: Haritadaki uzaklığın gerçekte kaç kilometre olduğunu gösterir.
• Lejant
• Haritada kullanılan işaret ve renklerin anlamlarını gösteren açıklama bölümü.
• Dilsiz haritada komşu illeri bulmak için lejantta hangi işarete bakarız?
• İl sınırı işaretine. İlimizle ortak sınır çizgisi olan iller komşumuzdur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haritaların lejantında ülke sınırı, il sınırı, göl ve baraj gölü, akarsu gibi işaretler var. Öğrencilere önce lejantı okutun, sonra ilinizin sınır çizgisini parmaklarıyla izletin. Lejanta “harita anahtarı” da denir.

31. Fiziki haritada renkler konuşur

• Yeşil
• Alçak ve düz yerler: kıyı ovaları, akarsu boyları
• Sarı ve turuncu
• Daha yüksek yerler: platolar, dağ etekleri
• Kahverengi
• En yüksek yerler: dağlar ve zirveler
• Mavi
• Sular: denizler, göller, akarsular
• Fiziki haritada Küçük Menderes Ovası ile Bozdağlar hangi renklerle görünür?
• Ova alçak ve düz olduğu için yeşil; Bozdağlar yüksek olduğu için turuncu ve kahverengi tonlarla görünür.

Öğretmene not: Fiziki haritalarda yükselti renk kademeleriyle gösterilir: Alçak yerler yeşil, yükseldikçe sarı, turuncu ve kahverengi tonlar kullanılır; denizlerde mavi, derinlik arttıkça koyulaşır. Kitaptaki Türkiye fiziki haritasında ilinizi bulun ve en çok hangi rengin kullanıldığını söyletin: İliniz daha çok alçak mı, yüksek mi?

32. Dilsiz haritada ilimiz

• Etkinlik · Dilsiz harita
• Türkiye mülkî idare bölümleri dilsiz haritası üzerinde çalışalım:
• İlimizi bulup boyayalım.
• İlimizle kara sınırı olan illeri başka renge boyayıp adlarını yazalım.
• Varsa ilimizin kıyısındaki denizi ya da büyük gölü işaretleyelim.
• İlimizden geçen bir akarsuyu mavi kalemle belirginleştirelim.
• Köşeye bir yön oku ve renklerimizi açıklayan bir lejant ekleyelim.
• Bitirince haritanı bir arkadaşınınkiyle karşılaştır: Komşuları doğru buldunuz mu?
• İlimizin kaç komşusu var? Hangi yönlerde komşumuz, hangi yönlerde denizimiz ya da gölümüz var?

Öğretmene not: Ders kitabında Türkiye mülkî idare bölümleri dilsiz haritası var; yoksa çıktısını alın. Program, göreceli konum özelliklerinin tablo, Türkiye dilsiz mülkî idare haritası ya da görsellerle desteklenmiş bilgi kartlarından biriyle görselleştirilmesini önerir; çalışmalar derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilebilir. Haritaları sınıf panosunda sergileyin.

33. Bilmece: Hangi ili anlatıyoruz?

• Etkinlik · Bilmece
• Bilmece
• Birinci il
• Akdeniz’in kıyısındayım, arkamda Toros Dağları yükselir. Batı komşum Muğla, doğu komşum Mersin.
• Antalya
• İkinci il
• Ülkemizin en büyük gölünün doğu kıyısındayım. Doğu tarafımda İran’la sınırım var. Gölümdeki Akdamar Adası çok ünlüdür.
• Van
• Üçüncü il
• Denize kıyım yok. Eski bir volkan olan Erciyes Dağı benim simgemdir. Batı komşum Nevşehir.
• Kayseri

Öğretmene not: Önce bilmeceyi okutun, öğrenciler kitaptaki Türkiye haritasında tahmin etsin, sonra cevabı açın. Her bilmecede hangi göreceli konum özelliklerinin kullanıldığını sorun: deniz, dağ, göl, komşu il, komşu ülke. Ardından öğrenciler ilinizi anlatan bir bilmece yazıp başka bir sınıfa sorsun.

34. Bilmecelerin illeri haritada

• Türkiye haritasında
• Antalya: Akdeniz kıyısında; kuzeyinde Toros Dağları yükselir
• Kayseri: Denizden uzakta, Erciyes Dağı’nın eteğinde
• Van: Van Gölü’nün doğu kıyısında, İran’a komşu
• İzmir: Ege Denizi kıyısında, üç komşulu örnek ilimiz
• Antalya
• Kayseri
• Van
• İzmir
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• TOROS DAĞLARI
• İşaretler yaklaşık konumlardır; il sınırları ve göller gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Bu haritada göller görünmez; Van Gölü’nü kitaptaki fiziki haritada gösterin. Her ilin göreceli konumunun farklı olduğuna dikkat çekin: Biri kıyıda, biri iç kesimde, biri ülke sınırının yakınında. Kendi ilinizi de haritada gösterip bu dört ille karşılaştırın: Hangisine daha yakınız? O il bizim hangi yönümüzde?

35. Hangi özellikle tarif edilmiş?

• Etkinlik · Sınıflandırma
• Bu tariflerde ilin göreceli konumunun hangi özelliği kullanılmış?
• Erzurum şehrinin hemen güneyinde Palandöken Dağları yükselir.
• Yeryüzü şekli
• Kızılırmak ve Yeşilırmak, Samsun’da denize dökülür.
• Su kaynağı
• Konya’da Mevlânâ Müzesi bulunur.
• Tarihî mekân
• Denizli, Pamukkale’nin beyaz travertenleriyle tanınır.
• Doğal güzellik

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce tarifi okuyun ve öğrencilerin tahminini alın. Traverten, kireçli suların akarken bıraktığı tortunun zamanla taşlaşmasıyla oluşan beyaz basamaklardır. Ek alıştırma: Öğrenciler ilinizi bu dört özelliğin her biriyle birer cümlede tarif etsin.

36. Bilgileri nereden toplayalım?

• Etkinlik · Araştırma
• Hangi kaynaklar?
• İlimizin komşularını, dağlarını, sularını ve tarihî mekânlarını hangi kaynaklardan öğrenebiliriz?
• Ders kitabındaki haritalar, atlas, valiliğin ve belediyenin resmî internet siteleri, müzeler, aile büyükleri.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan ve bilgileri başka kaynaklarla doğrulanabilen kaynak.
• Doğru mu?
• Bir bilgiyi kartımıza yazmadan önce neden en az iki kaynakta karşılaştırmalıyız?
• Yanlış ya da eskimiş bilgiyi yaymamak için. İki güvenilir kaynak aynı şeyi söylüyorsa bilgiye daha çok güvenebiliriz.

Öğretmene not: Program, yazılı ve görsel kaynakların yanında dijital kaynaklardan da yararlanılmasını önerir (dijital haritalar, il kültür ve turizm müdürlüğünün sayfaları gibi). Öğrenciler buldukları her bilginin yanına kaynağını yazsın.

37. İlimizin kimlik kartı

• Etkinlik · Bilgi kartı
• Komşularım
• Hangi il hangi yönümde? Denizim var mı?
• Dağlarım, ovalarım
• Dağım, ovam, platom ya da vadim
• Sularım
• Denizim, gölüm, akarsuyum
• Tarihî mekânlarım
• Kalelerim, camilerim, müzelerim
• Doğal güzelliklerim
• Şelalem, mağaram, yaylam
• Simgem
• Beni anlatan bir resim ve slogan
• Her alana bir bilgi ve bir görsel ekleyin; kaynakları kartın arkasına yazın.

Öğretmene not: Öğrenciler kartonun en üstüne ilin adını yazsın, dilsiz haritadaki yerini de küçük bir çizimle göstersin. Kimlik kartı, programın önerdiği “görsellerle desteklenmiş bilgi kartı” seçeneğinin bir uygulamasıdır. Öğrenciler kartı ilin ağzından (“Komşularım…”) yazarsa hem eğlenir hem bilgileri özetler. Bireysel ya da ikili çalışılabilir; derecelendirme ölçeğiyle değerlendirin. Zaman varsa kitaptaki istasyon etkinliğini de yapın: Gruplar öykü, şiir, slogan ve resim istasyonlarını sırayla dolaşıp ilin göreceli konumunu bu dört yolla anlatır.

38. İlimizi anlatalım ve koruyalım

• Göreceli konum ilimizin hayatını nasıl etkiler? İlimizi nasıl tanıtır, değerlerini nasıl koruruz?
• Konumun etkileri
• Doğal ve tarihî miras
• Örnek olay
• Sunum örneği
• Rehber sensin
• Kontrol listesi

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf, İzmir’in Ödemiş ilçesinde, Bozdağlar’ın üzerindeki Gölcük Gölü’nü gösteriyor (1988). Öğrencilere sorun: Bu göl ve çevresindeki ormanlar yıllar sonra da böyle güzel kalsın diye neler yapılabilir?

39. Konum, ilin hayatını nasıl etkiler?

• Örnek il · İzmir
• İzmir’in göreceli konum özellikleri insanların hayatına nasıl yansıyor?
• Ege kıyısında, büyük bir limanı var.
• Gemilerle başka ülkelere ürün gönderilir; ticaret gelişmiştir.
• Verimli toprakları ve akarsuları var.
• Zeytin, üzüm, kiraz ve sebze yetiştirilir; tarım gelişmiştir.
• Efes, Bergama ve güzel kıyıları var.
• Her yıl çok sayıda yerli ve yabancı turist gelir.
• Yer altında sıcak su kaynakları var.
• Kaplıcalar açılmış; evler ve seralar sıcak suyla ısıtılır.

Öğretmene not: Ders kitabı, belirlenen göreceli konum özelliklerinin ilimize etkilerini tartışmayı ister. Her satırı açmadan önce sol tarafı okuyup “Bu, insanların hayatını nasıl etkiler?” diye sorun. Kendi iliniz için de en az iki etki bulun: Bir dağ geçidi ulaşımı, bir baraj tarımı ve elektrik üretimini, bir kale ya da şelale turizmi etkileyebilir.

40. Mirasımızı geleceğe taşıyalım

• Doğada ve tarihî alanlarda çöpümüzü yanımıza alırız.
• Tarihî yapılara yazı yazmaz, taşlarını sökmeyiz.
• Sulak alanlarda kuşları ürkütmez, yuvalarına yaklaşmayız.
• Gördüğümüz zararı yetkililere bildirir, çevremizi de bilinçlendiririz.
• Restorasyon
• Yıpranmış tarihî bir yapıyı, aslına uygun biçimde onarma çalışması.
• Gelecek nesiller ilimizin güzelliklerini görebilsin diye sen neler yapabilirsin?
• Örnek: Müze ve ören yerlerinde kurallara uyarım, doğada iz bırakmam, ilimizin değerlerini arkadaşlarıma tanıtırım.

Öğretmene not: Program, öğrencinin ilindeki doğal ve tarihî değerleri gelecek kuşaklara aktarmanın önemini fark etmesini hedefler (D19.3). Kitap da öğrencilerden ilindeki doğal güzellikleri ve tarihî mekânları korumak için neler yapılabileceğini tartışmalarını ister. Restorasyonu uzmanlar yapar; bizim görevimiz zarar vermemek ve gördüğümüz zararı bildirmektir.

41. Örnek olay: Kale duvarındaki yazılar

• Ne oldu?
• Sınıf gezisinde Kerem, eski kalenin taş duvarına kalemle adını yazdı. “Herkes yazmış, benimki de dursun.” dedi.
• Tarihî yapı zarar gördü. Başkaları yazmış olsa da bu doğru değildir; duvardaki her iz yapıyı biraz daha yıpratır.
• Miras
• Geçmiş kuşaklardan bize kalan ve gelecek kuşaklara aktarmamız gereken değerler.
• Sen olsan?
• Kerem’in arkadaşı olsaydın ona ne söylerdin? Gezi rehberine ne önerirdin?

Öğretmene not: Beklenen tutum: Kerem’i kırmadan uyarmak, yazının görevlilere bildirilmesini ve temizliğin uzmanlarca yapılmasını önermek. Öğrencilerle “Bir kişinin yazısı küçük görünür; binlerce kişi yazarsa ne olur?” sorusunu tartışın. Örnek olay kurgusaldır.

42. Yeni yol mu, kuşların evi mi?

• Yol
• Belediyenin planı
• Sulak alanın içinden geçecek yeni bir yol, iki mahalleyi birbirine yaklaştıracak.
• Kuşlar
• Doğa gönüllüleri
• Bu sulak alan, göçmen kuşların dinlenip beslendiği bir yer.
• Kuşların evini bir kez yok edersek kolayca geri getiremeyiz.
• Siz karar verseydiniz ne yapardınız? Hem insanların hem kuşların ihtiyacını gözeten bir çözüm önerin.

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Doğru tek bir cevap yok; amaç, doğal çevreyi korurken insanların ihtiyaçlarını da gözeten çözümler aramak: yolu sulak alanın kenarından dolaştırmak, alanın üstünden köprüyle geçmek, kuşların göç döneminde çalışmamak gibi. Bu tartışma, sıradaki konudaki doğal ve beşerî çevredeki değişime de hazırlıktır.

43. Örnek sunum: Deniz İzmir’i anlatıyor

• Özetleyelim · Sözlü sunum
• Merhaba! İzmir’de yaşıyorum. İzmir, Ege Denizi’nin kıyısında; kuzeyinde Balıkesir, doğusunda Manisa, güneyinde Aydın var. Gelin, Efes’i birlikte gezelim!
• Deniz
• 5. sınıf öğrencisi
• Deniz’in sunum planı
• Türkiye haritasında İzmir’i gösterdi.
• Komşu illeri yönleriyle saydı.
• Bozdağlar’ı, Gediz’i ve Küçük Menderes’i anlattı.
• Efes’e ve Gediz Deltası’na davetle bitirdi.
• Deniz’in sunumunda göreceli konumun hangi özellikleri var? Sen olsan neyi eklerdin?

Öğretmene not: Süreç bileşeni c (özetleme) için örnek. Beklenen cevap: komşu iller, deniz, yeryüzü şekli, su kaynakları, tarihî mekân ve doğal güzellik var; ulaşım yolları (liman, havalimanı) eklenebilir. Kendi ilinizin sunumunu da aynı dört adımla planlatın. Deniz kurgusal bir öğrencidir.

44. Rehber sensin: İlimizi tanıtalım

• Etkinlik · Sözlü sunum
• İlimizi başka bir ilden gelen misafirlere bir dakikada tanıtalım:
• Haritada göster: İlimiz Türkiye’nin hangi kesiminde?
• Komşuları say: Hangi il ya da deniz hangi yönde?
• Doğayı anlat: Bir dağ, bir ova ya da plato, bir su kaynağı
• Geçmişi tanıt: Bir tarihî mekân ve bir doğal güzellik
• Davet et: Sunumunu kısa bir sloganla bitir.
• Sözlü sunum
• Bir konuyu dinleyicilere konuşarak, düzenli ve anlaşılır biçimde anlatmak.
• İpucu
• Kimlik kartından ya da tablodan yararlan; dinleyicilerle göz teması kur.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kaynaklardan ve görselleştirmelerden yola çıkarak ilin göreceli konum özelliklerini sözlü sunumla özetlemesini ister (SDB2.1). Sunumlar gözlem formu ya da kontrol listesiyle değerlendirilebilir; bir sonraki slayttaki listeyi kullanın. Süreyi bir dakikayla sınırlamak, öğrencinin özetlemesini kolaylaştırır.

45. Sunum kontrol listemiz

• Haritada gösterdim
• İlimin yerini haritada gösterdim.
• Yönleri kullandım
• Komşuları yönleriyle söyledim.
• Doğayı anlattım
• Bir dağ ve bir su kaynağı söyledim.
• Değerleri tanıttım
• Tarihî ve doğal bir yer anlattım.
• Anlaşılır konuştum
• Sesim duyuldu, cümlelerim açıktı.
• Dinleyicilere baktım
• Göz teması kurdum, süremi aşmadım.
• Arkadaşının sunumunda hangi maddeleri işaretledin?

Öğretmene not: Listeyi tahtaya ya da defterlere yazdırın; sunumlar sırasında dinleyiciler de işaretlesin. Öz ve akran değerlendirmesi için kullanabilirsiniz. Her sunumdan sonra önce iki güçlü yönü, sonra bir öneriyi söyletin.

46. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: “İller neden birbirinden farklı?” Çünkü her ilin komşuları, dağları, suları ve tarihî mekânları farklıdır.
• Kanıt
• Bir cevabın doğru olduğunu gösteren bilgi: harita, kitap, güvenilir site ya da gözlem.
• Hâlâ merak ettiklerimiz
• Cevabını bulamadığınız sorular hangileri? Bunları nereden araştırabilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (harita, kitap, kaynak) söylesin. Cevaplanamayan sorular sıradaki konularda ya da bir araştırma ödevinde ele alınabilir.

47. Özet ve tekrar

• Kavramları hatırlayalım, özeti çıkaralım, sonra bilgimizi sınayalım.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

48. Anahtar kavramlar

• Göreceli konum
• Bir yerin başka yerlere göre konumu: komşuları, dağları, suları, tarihî ve doğal güzellikleri.
• Sınır
• İki ilin ya da iki ülkenin topraklarını birbirinden ayıran çizgi.
• Coğrafya
• Yeryüzünün özelliklerini ve insanla çevresi arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim.
• Doğal çevre
• Dağlar, ovalar, akarsular, ormanlar gibi doğanın kendiliğinden oluşturduğu çevre.
• Beşerî çevre
• Evler, yollar, köprüler, barajlar gibi insanların oluşturduğu çevre.

Öğretmene not: Maarif programına göre 2. öğrenme alanının anahtar kavramları: AFAD, afet, beşerî çevre, coğrafya, doğal çevre, göreceli konum, komşu devlet, sınır. Afet ve AFAD, SB.5.2.3’te (afetlerin etkileri); komşu devlet, SB.5.2.4’te (ülkemize kara sınırı olan komşu devletler) işlenecek.

49. Özet: Bir ilin göreceli konumu

• İlimizin göreceli konumu
• Komşu iller
• Hangi iller, hangi yönde?
• Yeryüzü şekilleri
• Dağ, ova, plato, vadi, yarımada
• Su kaynakları
• Deniz, göl, akarsu, baraj, kaplıca
• Tarihî mekânlar
• Kale, cami, han, antik kent, müze
• Doğal güzellikler
• Şelale, mağara, yayla, kumsal, delta
• Ulaşım ve kaynaklar
• Liman, yol, demir yolu; maden, toprak
• Her kılçığa kendi ilinden bir örnek yaz; sonra ilini haritada göster.

Öğretmene not: Balık kılçığı burada özet için kullanıldı. Öğrenciler kendi illeri için deftere aynı şemayı çizip her kılçığa bir örnek yazsın. Program, sıradaki konuda değişimin neden ve sonuçlarını da balık kılçığıyla ifade etmeyi önerir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir yerin göreceli konumu, onu tarif eden kişinin deneyimlerine göre farklı anlatılabilir.
• Biri camiyi, biri fırını kullanarak aynı yeri tarif edebilir. Tarifler kişiden kişiye değişebilir.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Dilsiz haritalarda il, deniz ve göl adları yazılıdır.
• Dilsiz haritada yer adları yazmaz. Adları biz yazarak haritayı tamamlarız.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ilin komşu illeri, onunla ortak kara sınırı olan illerdir.
• Komşu illerimizi mülkî idare haritasında, ilimize bitişik olan illere bakarak buluruz.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Göreceli konumu anlatırken yalnız ana yönler kullanılır; ara yönler kullanılmaz.
• Ara yönler de kullanılır: “güneybatısında”, “kuzeybatısında” gibi.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Doğal güzellikleri ve tarihî mekânları korumak yalnız devletin görevidir.
• Hepimizin görevidir: Çöpümüzü toplar, tarihî yapılara zarar vermez, gördüğümüz zararı bildiririz.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Yol tabelaları, gideceğimiz yerin yönünü ve ne kadar uzakta olduğunu gösterir.
• Tabelalar yön ve mesafe bilgisi verir; böylece bulunduğumuz yeri gideceğimiz yere göre öğreniriz.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Mert’in evinin kuzeyinde okul, batısında park vardır.
• Parktaki bir kişiye göre okul hangi yöndedir?
• Kuzeydoğu
• Güneydoğu
• Güneybatı
• Kuzeybatı
• A
• Park evin batısında, okul evin kuzeyinde. Parktan bakınca okul hem kuzeyde hem doğuda kalır: kuzeydoğu.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ayşe, İzmir’in göreceli konumunu anlatan bir bilgi kartı hazırlıyor.
• Ayşe’nin karta yazdığı bilgilerden hangisi göreceli konumla ilgili değildir?
• Kuzeyinde Balıkesir, güneyinde Aydın vardır.
• Batısında Ege Denizi uzanır.
• Efes Antik Kenti il sınırları içindedir.
• İlin plaka kodu 35’tir.
• D
• Plaka kodu, ili başka yerlere göre konumlandırmaz. Komşu iller, deniz ve tarihî mekânlar ise göreceli konumu anlatır.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada harita türleri ve özellikleri eşleştirilmiştir.
• İl sınırlarını ve komşu illeri gösterir
• Mülkî idare haritası
• Üzerinde yer adları yazmaz
• Dilsiz harita
• Yükseltiyi renklerle gösterir
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Kroki
• Fiziki harita
• Şehir planı
• Ulaşım haritası
• B
• Fiziki haritada alçak yerler yeşil, yüksek yerler sarı, turuncu ve kahverengi tonlarla gösterilir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Rize ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi göreceli konumu su kaynaklarına göre anlatır?
• Doğusunda Artvin, batısında Trabzon vardır.
• Kaçkar Dağları il topraklarında yükselir.
• Kuzeyinde Karadeniz uzanır.
• Zil Kale, ilin tarihî yapılarındandır.
• C
• Karadeniz bir su kaynağıdır. A komşu illere, B yeryüzü şekillerine, D tarihî mekânlara göre yapılmış bir tariftir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ozan’ın dedesi gençken evlerini “değirmenin yanındaki ev” diye tarif edermiş. Değirmen yıkılmış, yerine bir okul yapılmış. Bugün aynı ev “okulun yanındaki ev” diye tarif ediliyor.
• Bu durum göreceli konumla ilgili hangi yargıyı destekler?
• Göreceli konum yalnız haritayla anlatılır.
• Göreceli konum, çevre değiştikçe zamanla farklılaşabilir.
• Evlerin bulunduğu yer zamanla değişir.
• Yer tarifleri yalnız yön sözcükleriyle yapılır.
• B
• Ev yerinden oynamadı; çevresi değişti. Yeni yapılar, bir yeri tarif ediş biçimimizi de değiştirir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bir ilin denize kıyısı ve büyük bir limanı var. Bu özellik ildeki insanların hayatını nasıl etkiler?
• Öğretmenin sorusuna verilebilecek en uygun cevap hangisidir?
• Gemilerle başka ülkelere ürün gönderilir, ticaret gelişir.
• Kayak merkezleri açılır, kış turizmi gelişir.
• İlin komşu il sayısı artar.
• İlin yüz ölçümü büyür.
• A
• Liman, gemi taşımacılığını ve ticareti kolaylaştırır. Kayak merkezleri yüksek dağlarla ilgilidir; liman, komşu il sayısını ya da yüz ölçümünü değiştirmez.

62. Kim bilecek?

• İki ilin ya da iki ülkenin topraklarını birbirinden ayıran çizgiye ne denir?
• Sınır
• Üç yanı suyla çevrili, bir yanıyla karaya bağlı kara parçasına ne ad verilir?
• Yarımada
• Bir yerin kuş bakışı görünümünü ölçü kullanmadan gösteren basit çizime ne denir?
• Kroki

63. Gelecek derse hazırlanalım

• Yaşadığımız il eskiden nasıldı? Neler değişti, neler aynı kaldı?
• Doğal çevre ve beşerî çevre zamanla neden değişir?
• Yeni yollar, binalar ve barajlar su kaynaklarımızı ve ormanlarımızı nasıl etkiler?
• İlimizin nüfusu ve yerleşim alanları yıllar içinde nasıl değişti?
• İlinizin eski ve yeni bir fotoğrafını, haritasını ya da gazete haberini bulup getirin. Aile büyüklerinize “Eskiden burası nasıldı?” diye sorun.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.2.2 “Yaşadığı İlde Doğal ve Beşerî Çevredeki Değişim” (8–9. haftalar). Bu derste hazırlanan il tablosu ve kimlik kartları, değişimi karşılaştırmak için başlangıç noktası olur.

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 2. öğrenme alanı (Evimiz Dünya), SB.5.2.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; il sınırlarını ve gölleri göstermez.
• Örnek il ve olaylar
• İzmir, göreceli konumu somutlaştırmak için örnek il olarak seçildi. Kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır.

65. Görsel kaynakları

• Yön levhaları, Bursa
• Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Road sign in Bursa.jpg
• Karla kaplı Bozdağlar ve eteğindeki ova (Nisan 2019)
• SerhatKocaman · CC0 · Wikimedia Commons: Bozdağlar Tmolos.jpg
• Celsus Kütüphanesi, Efes Antik Kenti, Selçuk, İzmir
• Herbert Weber · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Library of Celsus 6243.jpg
• Bergama Akropolü’ndeki antik tiyatro, İzmir
• Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Theatre of Pergamon.jpg
• Kadifekale’nin giriş kapısı, İzmir
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Izmir Kadifekale entrance 5676.jpg
• Gediz Deltası’nda flamingolar, İzmir
• Sonnur Ozgul · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Flamingos on Gediz River Delta.jpg
• İzmir Körfezi haritası, Piri Reis’in Kitab-ı Bahriye’sinin 17–18. yüzyıl kopyasından
• Piri Reis · Kamu malı · Wikimedia Commons: Piri Reis - Map of the Anatolian Coast Around the Bay of Izmir - Walters W65868B - Full Page.jpg
• Gölcük Gölü, Ödemiş, İzmir (1988)
• Volker Höhfeld · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Gölcük Yaylası 15 05 1988 Gölcük Gölü von Südosten.jpg