5. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Demokrasi ve Cumhuriyet

1. Demokrasi ve Cumhuriyet Kavramının Temel Nitelikleri

• Demokrasi ve
• Cumhuriyet
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Sınıf seçiminden 29 Ekim’e: Bu iki kavram nedir, birbirini nasıl tamamlar?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.5.4.1 (2026-2027 yıllık planında 20. hafta). Sunu, programın iki süreç bileşenini izler: a) demokrasi ve cumhuriyet kavramlarının niteliklerini belirleme (Bölüm 1–3), b) iki kavram arasındaki ilişkiyi belirleme (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapak görseli: Ankara’daki Birinci Meclis binası, 24 Aralık 1922’de çekilmiş renkli bir fotoğraf. TBMM 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı; cumhuriyet 29 Ekim 1923’te yine bu binada ilan edildi. Bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi’dir.

2. Merak edelim

• Evde, okulda ve şehrimizde demokrasiyi nerelerde görüyoruz?
• Demokrasi ile cumhuriyet aynı şey mi? Değilse birbirine nasıl bağlıdır?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Ülkemizi kim yönetir, onu kim seçer?
• Ne?
• Millî egemenlik ne demektir?
• Nerede?
• Demokrasi ilk nerede ortaya çıktı?
• Ne zaman?
• Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?
• Nasıl?
• Halk yönetime nasıl katılır?
• Neden?
• Seçimler neden önemlidir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. İsterseniz tahtaya “Demokrasi” ve “Cumhuriyet” yazıp öğrencilerin aklına gelen sözcükleri altlarına ekleyin; bu listeyi Bölüm 4’teki kelime ilişkilendirme etkinliğinde yeniden kullanacaksınız. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; kartlara dersin sonunda (“Sorularımıza dönelim”) geri dönülecek.

3. Yol haritamız

• Demokrasi hayatımızda
• Ortak karar, sınıf seçimi, dilekçe, yerel seçimler
• Demokrasinin nitelikleri
• Özgürlük, eşitlik, millî egemenlik, çoğulculuk…
• Cumhuriyet ve nitelikleri
• 29 Ekim, saltanattan cumhuriyete, Frayer modeli
• İki kavramın ilişkisi
• Benzerlikler, farklar, birbirini tamamlama
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Demokrasi hayatımızda

• Evde, okulda ve şehrimizde kararlar nasıl alınır? Herkesin sözü dinlenir mi?
• Ortak karar
• Sınıf başkanı seçimi
• Adil mi?
• Çoğunluk
• Dilekçe
• Yerel seçimler

Öğretmene not: Görsel: 2018 seçimlerinde kullanılmış bir oy sandığı. Sandık şeffaftır, içindeki oy zarfları görülür. Öğrencilere sorun: Sınıf başkanı seçiminde siz de sandık kullandınız mı? Sandık neden şeffaf olabilir? (Herkes sandığın boş başladığını ve oyların içinde durduğunu görebilsin diye.)

5. Gezi nereye olsun?

• Başlarken · Örnek olay
• Başkan karar verir
• Sınıf başkanı kimseye sormadan gezi yerini tek başına seçer.
• En çok bağıran kazanır
• En yüksek sesle ısrar eden öğrencinin istediği yere gidilir.
• Herkes oy verir
• Herkes öneri yapar; öneriler oylanır, en çok oyu alan yer seçilir.
• Hangi yolda herkesin sözü dinlenir? Sen hangisini seçerdin?
• Üçüncü yolda. Herkes öneri yapabilir ve oy kullanır; karar birlikte alınır.
• Herkesin söz hakkı olduğu, kararların birlikte alındığı bu yola demokratik yol denir.

Öğretmene not: Sınıf gezisi için üç karar alma yolu karşılaştırılıyor. Her kartta “Burada kim söz sahibi? Diğerleri ne hisseder?” diye sorun. Birinci ve ikinci yolda kararı tek kişi ya da en baskın kişi verir; diğerlerinin sözü dinlenmez. Üçüncü yol ise birlikte karar almaktır.

6. Demokrasinin özü: Birlikte karar

• Bir grubu ilgilendiren kararlarda herkesin söz hakkı vardır.
• Herkes düşüncesini özgürce söyler; kimse susturulmaz.
• Kararlar çoğu zaman oylamayla alınır; her oy eşit sayılır.
• Sonuca herkes saygı gösterir; az oy alan görüş de değerlidir.
• Demokrasi
• Halkın yönetimde söz sahibi olduğu, kararların birlikte alındığı yönetim anlayışı.
• Danışan dağı aşmış, danışmayan düz yolda şaşmış.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Başkalarına danışarak, fikir alarak hareket eden kişi zor işleri bile başarır; kimseye danışmayan kişi en kolay işte bile yanılabilir. Demokraside de kararlar birlikte alındığı için daha sağlam olur. Demokrasi sözcüğünün kökeni Bölüm 4’te işlenecek.

7. Demokrasi hayatımızın her yerinde

• Ailede
• Tatilin nerede geçeceğine herkesin fikri alınarak karar verilir.
• Okulda
• Sınıf başkanı ve okul temsilcisi öğrencilerin oylarıyla seçilir.
• Şehirde
• Belediye başkanını ve muhtarları o yerin halkı seçer.
• Ülkede
• Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri halkın oyuyla seçilir.
• Sen bu hafta evde ya da okulda hangi ortak karara katıldın?
• Demokrasi yalnız seçim günü değil, her gün hayatımızdadır.

Öğretmene not: Program, sınıf başkanı seçimi, yerel seçimler ve dilekçe gibi demokrasinin günlük hayata yansımalarının örneklendirilmesini ve öğrencilerin de kendi örneklerini vermesini önerir. Öğrencilerin örneklerini tahtada “ev, okul, şehir, ülke” başlıkları altında toplayın.

8. Sınıf başkanı seçimi

• İsteyen öğrenciler aday olur; sınıf için neler yapacaklarını anlatır.
• Her öğrenci gizlice ve yalnız bir oy kullanır.
• Oylar herkesin önünde sayılır; en çok oyu alan seçilir.
• Seçimden sonra
• Seçilen başkan
• Bütün sınıfın başkanı olur; verdiği sözleri tutmaya çalışır.
• Diğer adaylar
• Sonuca saygı duyarlar; sınıflarına katkı vermeyi sürdürürler.
• Aday
• Bir seçimde seçilmek için kendini öneren ya da önerilen kişi.

Öğretmene not: Okulunuzdaki sınıf başkanı ve okul öğrenci temsilcisi seçimlerinin nasıl yapıldığını hatırlatın. Her adımda demokrasinin hangi yönü var? Aday olmak seçilme hakkı, oy vermek seçme hakkıdır; gizli oy ve herkesin önünde sayım seçimi adil kılar; sonuca saygı farklı görüşlere saygıdır. Bu nitelikler Bölüm 2’de tek tek işlenecek.

9. Adil mi, değil mi?

• Etkinlik · Örnek olay analizi
• Top kimin?
• Mahalle maçında takım kaptanını her seferinde topun sahibi Arda seçiyor. Diğerlerine hiç sorulmuyor.
• Adil değil. Herkesin söz hakkı eşit olmalı; kaptan oylamayla ya da sırayla belirlenebilir.
• Kurabiye sözü
• Sınıf başkanı adayı Ece, kendisine oy verenlere kurabiye ısmarlayacağını söyledi.
• Adil değil. Oy, hediye için değil, adayın sınıfa ne katacağına bakılarak verilmeli.
• Hakkaniyet
• Herkese eşit ve hak ettiği gibi davranmak; kimseyi kayırmamak.

Öğretmene not: Program, demokratik uygulamaların hakkaniyet ölçütlerine göre değerlendirildiği örnek olay analizlerini önerir (adalet değeri). Ölçütleri tahtaya yazın: Herkese eşit söz hakkı tanındı mı? Karar baskıyla ya da bir çıkar karşılığında mı alındı? Kimse kayırıldı mı? Öğrencilerden olayları adil hâle getirecek öneriler isteyin.

10. Hayvanat bahçesi mi, müze mi?

• Çoğunluk ve herkesin hakkı
• Hayvanat bahçesi
• 18 öğrenci gezinin hayvanat bahçesine yapılmasını istedi.
• Müze
• 12 öğrenci müzeye oy verdi. Sonucu öğrenince şöyle dediler:
• Bu sefer olmadı; bir sonraki gezide müzeyi yine öneririz.
• Az oy alanlar doğru mu davrandı? Peki çoğunluk, bir öğrencinin geziye gelmemesine oyla karar verebilir mi?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: Az oy alanlar sonuca saygı gösterdi; demokraside karar çoğunluğun oyuyla alınır ve herkes bu karara uyar. Ancak hiç kimsenin hakkı oylamayla elinden alınamaz: “Mert geziye gelmesin.” diye oylama yapılamaz. Demokraside çoğunluk karar verir ama azınlığın hakları da korunur.

11. Örnek olay: Silinen çizgiler

• Dilekçe hakkı
• Okulumuzun önündeki yaya geçidinin çizgileri silinmişti. Sınıfça belediyeye bir dilekçe yazdık. İki hafta sonra çizgiler yeniden boyandı!
• Deniz
• 5. sınıf öğrencisi
• Bir dilekçede neler bulunur?
• Kime yazıldığı: “Belediye Başkanlığına”
• Sorunun ve isteğin kısa, açık anlatımı
• Tarih, ad soyad ve imza
• Adres ya da telefon bilgisi
• Deniz ve arkadaşları dilekçe yazarak yönetime nasıl katılmış oldu?

Öğretmene not: Beklenen cevap: İsteklerini yetkililere ilettiler ve bir kararın alınmasını sağladılar. Dilekçe, vatandaşların yönetimde söz sahibi olmasının yollarından biridir; bu, demokrasinin katılım niteliğine örnektir. Dilekçe hakkı Anayasa’nın 74. maddesiyle güvence altındadır. İsterseniz sınıfça okulunuzla ilgili bir istek için örnek bir dilekçe yazın.

12. Yerel seçimlerde sandık başında

• 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde halk, şehrini ve mahallesini yönetecek kişileri oyuyla seçti.
• büyükşehir belediye başkanı
• 1.363
• belediye başkanı
• 50.336
• Bir mahalle muhtarlığı (Ankara): Muhtarı mahalle halkı seçer.

Öğretmene not: Sayılar ders kitabında yer alan Yüksek Seçim Kurulu (YSK) açıklamasından alındı; büyükşehirlerle birlikte toplam 1.393 belediye başkanı eder. Yerel seçimler beş yılda bir yapılır. Görsel: Ankara’nın Altındağ ilçesindeki Hacı Bayram Mahallesi Muhtarlığı. Öğrencilere sorun: Sizin mahallenizin muhtarı kim? Muhtarlık nerede? Belediye başkanınızı kim seçti?

13. Demokrasi gözlemcisi ol

• Etkinlik · Gözlem
• Bir hafta boyunca evde, okulda ve şehrinde demokrasiye örnek olan davranışları gözle.
• Defterine üç sütun çiz: Ev, Okul, Şehir.
• Gördüğün davranışı ve onu kimin yaptığını kısaca yaz.
• Haberlerde ya da genel ağda gördüğün örnekleri kaynağıyla ekle.
• Sınıfta paylaşın; en çok tekrar eden örnekleri tahtaya yazın.
• Gözlem
• Bir olayı ya da davranışı dikkatle izleyip not etmek.
• Örnek kayıt
• Okul: Okul öğrenci temsilcisi seçiminde herkes oy kullandı.

Öğretmene not: Program etkinliği: Öğrenciler evde, okulda ve yaşadığı şehirde demokrasiyle ilişkilendirilebilecek davranış ve uygulamaları gözler, topladığı verileri düzenleyip sonuçları sınıfta paylaşır. Dijital kaynaklardan da yararlanılabilir (ör. belediyenin ya da okulun resmî sayfasındaki duyurular). Gözlem kayıtlarını Bölüm 2’de demokrasinin nitelikleriyle eşleştirin.

14. Demokrasinin temel nitelikleri

• Bir yönetimin demokratik olduğunu hangi özelliklerinden anlarız?
• Özgürlük ve eşitlik
• Seçme ve seçilme
• Millî egemenlik
• Çoğulculuk
• Katılım
• Hukukun üstünlüğü

Öğretmene not: Görsel: Ankara’daki İkinci Meclis binasının Genel Kurul salonu (bugün Cumhuriyet Müzesi). Meclis, cumhuriyetin ilk yıllarında, 1924’ten başlayarak bu salonda toplandı. Kürsünün üstünde “Hâkimiyet milletindir” yazar; hâkimiyet, egemenlik demektir. Öğrencilere sorun: Bu söz demokrasinin hangi niteliğini anlatıyor? (Millî egemenlik.)

15. Demokrasinin başlıca nitelikleri

• Özgürlük
• Başkasına zarar vermeden düşünür, konuşur, seçeriz.
• Eşitlik
• Yasalar önünde herkes eşittir.
• Seçme ve seçilme hakkı
• Vatandaşlar oy verebilir, aday olabilir.
• Millî egemenlik
• Ülkeyi yönetme gücü millete aittir.
• Çoğulculuk
• Farklı görüşler ve partiler bir aradadır.
• Katılım
• Vatandaşlar kararlarda söz sahibidir.
• Hukukun üstünlüğü
• Herkes yasalara ve mahkeme kararlarına uyar.
• Bir bütün
• Biri eksik kalırsa demokrasi zayıflar.

Öğretmene not: Nitelik: Bir şeyi tanıtan, onu ötekilerden ayıran özellik. Kartlardaki yedi nitelik, programın ve ders kitabının saydığı temel niteliklerdir; demokrasinin başka nitelikleri de vardır. Kartları açmadan önce öğrencilerin gözlem kayıtlarından örnekler isteyin ve her örneği bir niteliğe bağlayın. Program, bu niteliklerin yazılı ve görsel kaynaklar (dijital kaynaklar da olabilir) incelenerek fark edilmesini ve öğrencilerin nitelikleri yazılı ve sözlü olarak ifade etmesini önerir. Sonraki slaytlar nitelikleri sırayla açıyor.

16. Özgürlük ve eşitlik

• Özgürlük
• Düşünceni korkmadan söylersin.
• Okuyacağın kitabı sen seçersin.
• Ama başkasına zarar vermezsin.
• Eşitlik
• Dinin, cinsiyetin, yaşın fark etmez.
• Haklar herkese aynı tanınır.
• Yasalar herkese aynı uygulanır.
• Başkalarına zarar vermeden kendi isteğimizle düşünüp karar verebilmek.
• Herkesin aynı haklara sahip olması; kimsenin kimseden üstün tutulmaması.
• Gece yarısı yüksek sesle müzik dinlemek özgürlüğün içinde midir?
• Hayır. Müzik dinlemek özgürlüktür ama gece yarısı yüksek ses, komşuların dinlenme hakkını çiğner.

Öğretmene not: Demokratik ülkelerde temel hak ve özgürlükler yasalarla korunur. Anayasa’nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

17. Millî egemenlik ve seçimler

• Millî egemenlik, ülkeyi yönetme gücünün milletin tamamına ait olmasıdır. Millet bu gücü seçme ve seçilme hakkıyla kullanır.
• Millet
• Yöneticiler
• Oy vererek yönetme yetkisini verir
• Seçimde oy kullanır.
• İsterse aday olur.
• Beğenmezse başkasını seçer.
• Millet adına belli bir süre görev yapar
• Halka hizmet eder.
• Süre bitince yeniden seçime girer.
• Seçme ve seçilme hakkı
• Seçimlerde oy kullanabilme ve aday olup seçilebilme hakkı.
• Seçimde her vatandaşın bir oyu vardır; hiçbir oy diğerinden üstün değildir.

Öğretmene not: Anayasa’nın 6. maddesi: “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.” Ülkemizde 18 yaşını dolduran her vatandaş oy kullanabilir (67. madde); 18 yaşını dolduran vatandaşlar, kanundaki öteki şartları taşıyorsa milletvekili seçilebilir (76. madde). Öğrencilere sorun: Sen kaç yıl sonra oy kullanabileceksin?

18. Adil bir seçimin kuralları

• Serbest
• Seçmen, kimsenin baskısı olmadan dilediği adaya oy verir.
• Eşit
• Her seçmenin bir oyu vardır; bütün oylar eşit sayılır.
• Gizli
• Kimin kime oy verdiğini kimse bilemez.
• Açık sayım
• Oylar herkesin gözü önünde sayılır.
• Oy pusulamızı neden kimseye göstermeyiz?
• Gizli oy, kimsenin baskısı olmadan özgürce karar vermemizi sağlar.

Öğretmene not: Anayasa’nın 67. maddesine göre seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargının yönetim ve denetimi altında yapılır. Seçimleri Yüksek Seçim Kurulu (YSK) yönetir ve denetler. Sınıf başkanı seçimini bu dört kurala göre değerlendirin.

19. Tek aday mı, çok aday mı?

• mı?
• Çoğulculuk
• Tek aday
• 5-A sınıfı
• 5-A’da sınıf başkanlığına yalnız bir öğrenci aday oldu. Oy pusulasında tek isim var.
• Dört aday
• 5-B sınıfı
• 5-B’de dört öğrenci aday oldu; her biri sınıf için farklı bir fikir anlattı.
• Önümde gerçek seçenekler var; en beğendiğim fikre oy vereceğim!
• Hangi sınıfta öğrencilerin farklı görüşleri daha iyi temsil edilir? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: 5-B’de, yani dört adaylı seçimde. Farklı fikirler yarışır, seçmen gerçekten seçim yapar. Birden çok parti ya da adayın yarışabilmesine ve farklı görüşlerin bir arada bulunmasına çoğulculuk denir. Vurgu: Kim kazanırsa kazansın, kaybeden adayların düşüncelerine de saygı duyulur; kazanan, kendisine oy vermeyenlerin de başkanıdır.

20. Mecliste farklı sesler

• 14 Mayıs 2023 seçimleriyle oluşan TBMM’de farklı görüşleri savunan 7 siyasi parti yer aldı.
• milletvekili milleti TBMM’de temsil eder
• 2023 seçimleriyle TBMM’ye girdi
• yıl
• arayla milletvekili seçimi yapılır
• Çoğulculuk: Farklı görüşler Mecliste temsil edilir

Öğretmene not: Parti sayısı ders kitabında yer alan YSK haberinden alındı. TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur (Anayasa, 75. madde); TBMM ve cumhurbaşkanı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır (77. madde). Soru: Mecliste tek bir parti olsaydı farklı düşünen vatandaşların sesi nasıl duyulurdu?

21. Katılım: Kararlarda söz sahibi olmak

• Katılım, vatandaşların kendilerini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmasıdır. Üç önemli yolu:
• Oy kullanmak
• Seçimlerde görüşünü sandığa yansıtmak
• Dilekçe vermek
• İsteğini ya da şikâyetini yazıyla yetkililere iletmek
• Gönüllü olmak
• Dernek ve vakıfların çalışmalarına katılmak
• Sen henüz oy kullanamıyorsun. Okulunda ve mahallende nasıl katılım gösterebilirsin?
• Sınıf seçimlerinde oy kullanırım, öneri kutusuna fikrimi yazarım, okulun fidan dikme etkinliğine gönüllü olurum.

Öğretmene not: Dernek ve vakıflar gibi vatandaşların ortak bir amaç için kurduğu, devlete bağlı olmayan kuruluşlara sivil toplum kuruluşu denir. Katılım yalnız seçim günüyle sınırlı değildir; vatandaş her gün dilekçe, toplantı, gönüllülük gibi yollarla kararlara katkı verebilir.

22. Hukukun üstünlüğü: Kural herkes için

• Yasalar herkes için aynıdır; ülkeyi yönetenler de yasalara uyar.
• Anlaşmazlıkları bağımsız mahkemeler yasalara göre çözer.
• Mahkemelerin verdiği kararlara herkes uymak zorundadır.
• Böylece kimse gücüne güvenerek başkasının hakkını alamaz.
• Hukukun üstünlüğü
• Devleti yönetenler de dâhil herkesin yasalara ve mahkeme kararlarına bağlı olması.
• Bir maçta kurallar yalnız bir takıma uygulansaydı ne olurdu?
• Oyun adil olmazdı; kimse sonuca güvenmezdi. Toplumda da kurallar herkese aynı uygulanmalıdır.

Öğretmene not: Bağımsız mahkeme: Kararını kimsenin baskısı altında kalmadan, yalnız yasalara göre veren mahkeme. Anayasa’ya göre hâkimler görevlerinde bağımsızdır; yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır (138. madde).

23. Hangi nitelik?

• Etkinlik · Örnekten niteliğe
• Her örneği okuyun. Demokrasinin hangi niteliğine örnek olduğunu tahmin edin.
• Selin, okul gazetesinde kantin fiyatlarıyla ilgili görüşünü yazdı.
• Muhtarlık seçiminde mahalleli dört aday arasından seçim yaptı.
• Davayı kaybeden belediye, mahkemenin kararını hemen uyguladı.
• Köylüler, yeni okulun yeri için yapılan toplantıda fikirlerini söyledi.
• Hastanede herkes, mesleğine bakılmadan sırayla muayene edildi.
• Nitelik
• Bir şeyi tanıtan, onu ötekilerden ayıran özellik.
• Sizce her örnek hangi niteliğe uyuyor?
• 1 özgürlük, 2 çoğulculuk, 3 hukukun üstünlüğü, 4 katılım, 5 eşitlik.

Öğretmene not: Program, verilen örnekler, incelenen kaynaklar ve yapılan gözlemlerden hareketle öğrencilerin demokrasinin niteliklerini belirlemesini ve yazılı, sözlü olarak ifade etmesini önerir. Örnekleri açtıkça öğrencilerden kendi gözlem kayıtlarından benzer bir örnek isteyin. Bir örnek birden çok nitelikle ilişkili görülebilir; öğrencinin gerekçesini dinleyin.

24. Cumhuriyet ve nitelikleri

• Cumhuriyet nasıl kuruldu? Cumhuriyetle yönetilen bir ülkede yönetme gücü kimin elindedir?
• 29 Ekim 1923
• Cumhuriyete giden yol
• Cumhur ne demek?
• Saltanat ve cumhuriyet
• Cumhuriyetin nitelikleri
• Frayer modeli

Öğretmene not: Görsel: Cumhuriyetimizin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün bir portre fotoğrafı. Bölüme başlarken sorun: Cumhuriyet ilan edildiğinde devletin başına kim geçti? Bunu kim belirledi?

25. 29 Ekim: Cumhuriyet Bayramı

• 29 Ekim 1923’te Türkiye’de cumhuriyet ilan edildi.
• Her yıl 29 Ekim’i Cumhuriyet Bayramı olarak coşkuyla kutlarız.
• Okullarda törenler yapılır; evler ve sokaklar bayraklarla süslenir.
• Cumhuriyetin ilanı, demokrasimiz için en önemli adımlardan biridir.
• Millî bayram
• Bir milletin tarihindeki önemli bir günün her yıl birlikte, coşkuyla kutlanması.
• Sence cumhuriyetin ilanı neden demokrasimiz için önemli bir adımdı?
• Çünkü devletin başına artık seçimle gelen bir cumhurbaşkanı geçti; yönetme gücünün millette olduğu açıkça belirlendi.

Öğretmene not: Ders kitabı cumhuriyetin ilanını demokrasi açısından tarihimizin önemli kararlarından biri olarak anar ve Cumhuriyet Bayramı’nın resmî bayramlarımız arasında yer aldığını belirtir. Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’a göre ulusal (millî) bayram yalnız Cumhuriyet Bayramı’dır; bayram 28 Ekim öğleden sonra başlar, 29 Ekim boyunca sürer. 23 Nisan, 19 Mayıs ve 30 Ağustos ise yasada resmî bayram olarak geçer; günlük dilde hepsine millî bayram da denir. Öğrencilerden geçen yılki 29 Ekim kutlamalarında neler yaptıklarını kısaca anlatmalarını isteyin.

26. Cumhuriyete giden yol

• Kronoloji · 1920–1934
• 1. Cumhurbaşkanı
• Mustafa Kemal Atatürk
• 1881–1938
• Cumhuriyetimizin kurucusu
• 23 Nisan’da Ankara’da TBMM açıldı; millet, seçtiği temsilcilerle yönetimde söz sahibi oldu.
• 23 Nisan, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’dır.
• 1 Kasım’da saltanat kaldırıldı; padişahlık sona erdi.
• 29 Ekim’de cumhuriyet ilan edildi; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi.
• Bu gün her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.
• Kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı.
• 1933’te muhtarlık seçimlerinde de bu hak tanındı.
• Kadınlar milletvekili seçimlerinde de seçme ve seçilme hakkı kazandı.
• 1935 seçimleriyle Meclise ilk kadın milletvekilleri girdi.
• Saltanat
• Hükümdarın ülkeyi yönetmesi; yönetimin aile içinde el değiştirmesi.

Öğretmene not: Atatürk, Türk milletinin çağdaş ve demokratik bir yönetime sahip olmasını istedi; TBMM’nin açılması, saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı bu yolun adımlarıdır. Mustafa Kemal 29 Ekim 1923’te TBMM tarafından ilk cumhurbaşkanı seçildi (Atatürk soyadını 1934’te aldı); bugün cumhurbaşkanını halk doğrudan seçer (2014’ten beri). Ders kitabı kadınlara tanınan hakları “1930’lu yılların başları” diye özetler; yıllar: 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekili seçimleri. Soru: Bu adımların her biri halkın yönetimdeki sözünü nasıl artırdı?

27. Cumhur, cumhuriyet, cumhurbaşkanı

• Sözcüklerin kökü bize ipucu verir. Üç sözcüğün ortak kökü cumhurdur.
• Cumhur
• Halk, büyük kalabalık
• Cumhuriyet
• Gücünü halktan alan, halkın seçtikleriyle yönetilen devlet biçimi
• Cumhurbaşkanı
• Cumhuriyette devletin başı; seçimle ve belli bir süre için gelir
• Sence bu yönetim biçiminin adı neden “cumhur” sözcüğünden gelir?
• Çünkü cumhuriyette yönetme gücü halktadır; halk, yöneticilerini kendisi seçer.

Öğretmene not: Program, öğretmen açıklamaları ve örneklerden hareketle öğrencilerin cumhuriyetin niteliklerini belirleyip örneklendirmesini önerir. Sözcüğün anlamından yola çıkmak bu çıkarımı kolaylaştırır.

28. Görsellerden ipucu: Cumhuriyet

• Etkinlik · Tahmin edelim
• Üç fotoğrafa dikkatle bakın. Her biri cumhuriyet hakkında bize ne anlatıyor?
• Sandık başında
• Bir seçmen oyunu sandığa atıyor.
• Mecliste
• Halkın seçtiği milletvekilleri TBMM’de çalışıyor.
• Mahkemede
• Duvarda “Adalet mülkün temelidir.” yazıyor.
• Bu fotoğraflardan cumhuriyetin hangi özelliklerini tahmin edebilirsin?
• Yöneticileri halk seçer; kararları halkın temsilcileri alır; herkes yasalara uyar.

Öğretmene not: Program, cumhuriyetle ilgili yazılı, görsel ya da dijital kaynakların incelenerek cumhuriyetin özellikleri hakkında tahmin yürütülmesini önerir. Fotoğrafları tek tek açın, her birinde önce öğrencilerin tahminini alın (ör. “Yöneticileri kim seçer?”, “Yasaları kim yapar?”, “Anlaşmazlıkları kim çözer?”). Beklenen çıkarımlar: 1) Seçim günü bir okulda oy veren seçmen (Ankara, 2015): Yöneticileri halk seçer; bu, seçim ve millî egemenliktir. 2) TBMM Genel Kurulu (2022): Kararları halkın seçtiği temsilciler alır; Meclisteki farklı partiler farklı görüşleri dile getirir. 3) Bir duruşma salonu: Anlaşmazlıkları bağımsız mahkemeler yasalara göre çözer, herkes yasalara uyar. “Adalet mülkün temelidir”, devletin dayanağının adalet olduğunu anlatır. Mecliste ön duvarda “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” yazar; fotoğrafta küçük göründüğü için okuyarak gösterin.

29. Saltanat ile cumhuriyet

• Saltanat
• Ülkeyi bir padişah yönetir.
• Yönetim aile içinde el değiştirir.
• Padişah çoğu zaman ömür boyu yönetir.
• Cumhuriyet
• Ülkeyi halkın seçtikleri yönetir.
• Yöneticiler belli bir süre görev yapar.
• Halk, yöneticisini seçimle değiştirebilir.
• Monarşi
• Tek bir hükümdarın yönettiği, yönetimin çoğunlukla babadan çocuğa geçtiği devlet biçimi.
• Sınıf başkanlığı hep aynı ailenin çocuklarına geçseydi ne olurdu?
• Diğer öğrenciler hiç seçilemez, kimseyi seçemezdi. Eşitlik ve seçme hakkı ortadan kalkardı.

Öğretmene not: Osmanlı Devleti’nde saltanat vardı; tahta Osmanlı hanedanının üyeleri geçerdi. Saltanat 1 Kasım 1922’de TBMM kararıyla kaldırıldı. Saltanat da bir monarşi türüdür. Vurgu: Cumhuriyette yönetme gücü bir aileye değil, milletin tamamına aittir.

30. Atatürk’e göre cumhuriyet

• Kaynak inceleme
• Atatürk’e göre yönetme gücü kayıtsız şartsız millete aittir.
• Cumhuriyet hükûmetinin görevi, vatandaşın derdine çare bulmak ve ona destek olmaktır.
• Cumhuriyet düşünce özgürlüğünden yanadır; yasalara uygun her fikre saygı duyar.
• Cumhuriyet, düşüncesi ve vicdanı özgür, bilgili nesiller ister.
• Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6. madde
• Bu düşüncelerden cumhuriyetin hangi niteliklerini çıkarabilirsin?
• Millî egemenlik, vatandaşa hizmet, düşünce özgürlüğü ve farklı fikirlere saygı.

Öğretmene not: Maddeler, ders kitabında ve öğrenme alanı değerlendirmesinde Atatürk’e ait olarak verilen sözlerin ana fikirleridir. Sözlerin birincil kaynağı kitapta belirtilmediği için burada tırnak içinde alıntılanmadı; tam metinlerini okutmak isterseniz kitaptaki hâllerini kullanın. Sağdaki alıntı, yürürlükteki Anayasa’nın 6. maddesinin ilk cümlesidir; aynı ilke TBMM Genel Kurul salonunda da yazılıdır. “Kayıtsız şartsız”: hiçbir koşula bağlı olmadan.

31. Cumhuriyetin nitelikleri

• Millî egemenlik
• Yönetme gücü bir kişiye ya da aileye değil, millete aittir.
• Seçimle göreve gelme
• Devlet başkanı ve milletvekilleri halkın oyuyla seçilir.
• Belli görev süresi
• Seçilenler belli bir süre görev yapar; sonra seçim yenilenir.
• Eşitlik
• Yalnız bazılarının değil, bütün halkın yararı gözetilir.
• Yasalara bağlılık
• Yönetenler dâhil herkes anayasaya ve yasalara uyar.
• Özgür düşünce
• Herkes düşüncesini söyler; farklı fikirlere saygı duyulur.

Öğretmene not: Kartları açarken her nitelik için öğrencilerden bir örnek isteyin (ör. seçimle göreve gelme: cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimleri; yasalara bağlılık: bir bakanın da trafik kurallarına uyması). Ardından sorun: Bu niteliklerden hangileri demokrasinin nitelikleriyle de örtüşüyor? Beklenen cevap: neredeyse hepsi; bu benzerlik Bölüm 4’ün konusudur.

32. Kadınlar da sandıkta

• 1930 ve 1934
• Türk kadınları 1930’da belediye, 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı.
• Seçmen
• Seçimde oy kullanma hakkı olan vatandaş. Ülkemizde 18 yaşını dolduran vatandaşlar oy kullanabilir.
• Düşünelim
• Bu haklar birçok Avrupa ülkesinden önce tanındı. Böylece cumhuriyetin hangi niteliği güçlendi?
• Eşitlik: Kadın erkek bütün vatandaşlar yönetime katılabildi; millî egemenlik de güçlendi.

Öğretmene not: Karşılaştırma için: Fransa’da kadınlar oy hakkını 1944’te, İsviçre’de ise ülke genelindeki seçimlerde 1971’de kazandı. Ders kitabı bu gelişmeyle devlet yönetiminde kadın erkek eşitliğinin sağlandığını vurgular. Öğrencilere sorun: Seçimlere halkın yalnız yarısı katılabilseydi yönetim bütün milleti temsil eder miydi?

33. Bir gazete manşeti: 7 Aralık 1934

• Kaynak inceleme · Gazete
• Ulus gazetesinin ilk sayfası, 7 Aralık 1934
• TBMM, 5 Aralık 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanıdı.
• Ankara’da çıkan Ulus gazetesi 7 Aralık’ta “Türk kadınlığının bayram günü” manşetini attı.
• Artık kadınlar da erkekler gibi milletvekili seçebilecek ve seçilebilecekti.
• Gazete bu gelişme için neden “bayram günü” demiş olabilir?
• Kadınlar ilk kez milletvekili seçme ve seçilme hakkı kazanmıştı. Bu, kadın erkek eşitliği için büyük bir adımdı.

Öğretmene not: Gazete sayfasını bir tarihî kaynak gibi inceleyin: Gazetenin adı ne? Hangi tarihte çıkmış? Manşette ne yazıyor? Fotoğraflarda neler görüyorsunuz? Sayfadaki haberler, kararın ertesi günü Halkevinde yapılan kutlamayı ve Meclisteki toplantıyı anlatıyor. Gazetede o dönemin bir sözcüğü geçer: “saylav” milletvekili demektir. Kadınlar ilk kez 1935 milletvekili seçimlerinde oy kullandı ve Meclise ilk kadın milletvekilleri girdi.

34. Frayer modeli: Cumhuriyet

• Etkinlik · Frayer modeli
• Tanım
• Egemenliğin millette olduğu, yöneticilerin belli süreler için seçildiği yönetim biçimi
• Özellikler
• Millî egemenlik, seçim, belli görev süresi, eşitlik, yasalara bağlılık
• Örnekler
• Cumhurbaşkanının ve milletvekillerinin halkın oyuyla seçilmesi
• Örnek olmayanlar
• Tahtın babadan oğula geçmesi; bir hükümdarın ömür boyu yönetmesi
• Nasıl yapılır?
• Defterine dört bölmeli bir tablo çiz, ortasına Cumhuriyet yaz. Önce kendin doldur, sonra arkadaşınla karşılaştır.

Öğretmene not: Program, Frayer modeliyle cumhuriyet kavramının tanımı, özellikleri, örnekleri ve örnek olmayan durumların düzenlenip arkadaşlarla paylaşılmasını önerir. Kartları öğrenciler kendi tablolarını doldurduktan sonra açın ve karşılaştırın. Ek soru: Bir ülkede seçimler hiç yapılmasaydı bu ülke cumhuriyet örneği olur muydu?

35. Demokrasi ve cumhuriyet ilişkisi

• Bu iki kavram aynı şey mi? Benzerlikleri, farkları neler; birbirini nasıl tamamlar?
• Demokrasinin doğuşu
• Bir yaşam biçimi
• Benzerlik ve farklar
• Birbirini tamamlama
• Kelime ilişkilendirme
• Cumhuriyeti korumak

36. Demokrasi sözcüğünün hikâyesi

• Antik Yunan’dan bugüne
• Demokrasi düşüncesi yaklaşık 2.500 yıl önce Antik Yunan’da ortaya çıktı. Sözcük de Yunancadan gelir.
• Demos + kratos
• “Demos” halk, “kratos” güç ya da egemenlik demektir. Demokrasi: halkın egemenliği.
• Düşünelim
• Sözcüğün anlamına bakarak demokraside gücün kimde olduğunu söyleyebilir misin?
• Halkta. Demokraside halk, ülke yönetiminde söz sahibidir.

Öğretmene not: Antik Yunan’daki Atina’da kadınlar, köleler ve yabancılar oy kullanamıyordu; yani o dönemin demokrasisi bugünkü kadar kapsayıcı değildi. Demokrasi zaman içinde gelişti ve bütün vatandaşları kapsayacak biçimde genişledi. Bugün demokrasi denince halkın egemenliği, yani yönetimde son sözün halkta olması anlaşılır.

37. Atina’da halkın toplandığı tepe

• Antik Yunan’da demokrasi
• Pniks Tepesi, Atina: sağda konuşma kürsüsü, arkada Akropolis
• Atina’nın erkek vatandaşları bu tepede toplanır, şehrin işlerini birlikte konuşurdu.
• Kararlar, vatandaşların el kaldırarak verdiği oylarla alınırdı.
• Kadınlar, köleler ve yabancılar ise bu toplantılara katılamazdı.
• Bugün ülkemizde kimler oy kullanabilir? Atina ile karşılaştır.
• 18 yaşını dolduran kadın ve erkek vatandaşlar. Atina’da ise yalnız erkek vatandaşlar katılabiliyordu.

Öğretmene not: Fotoğraf: Atina’daki Pniks (Pnyx) Tepesi (2019). Yaklaşık 2.500 yıl önce Atina halk meclisi bu tepede toplanırdı; sağdaki basamaklı taş, konuşmacıların halka seslendiği kürsüdür. Bir fark daha var: Atina’da vatandaşlar kararları doğrudan kendileri oylardı. Bugün ülkemizde halk, seçtiği milletvekilleri aracılığıyla yönetime katılır. Demokrasi zamanla gelişti; bugün kadın erkek bütün vatandaşları kapsar.

38. Demokrasi bir yaşam biçimidir

• Demokrasi yalnız devlet yönetiminde değil, günlük davranışlarımızda da yaşar. Demokratik bir insan:
• Başkalarını dinler, sözünü kesmez.
• Kendinden farklı düşünenlere saygı gösterir.
• Herkesi eşit ve değerli görür; kimseyi dışlamaz.
• Oylamanın sonucunu kabul eder, kurallara uyar.
• Hakkını arar ama başkasının hakkına dokunmaz.
• Demokratik tutum
• Farklılıklara saygı gösteren, herkesi eşit gören ve birlikte karar almaya açık davranış.
• Grup çalışmasında bir arkadaşın kimseyi dinlemeden kararları tek başına veriyor. Ona ne söylersin?
• “Önce hepimizin fikrini alalım, sonra birlikte karar verelim. Böylece herkes işi sahiplenir.”

Öğretmene not: Ders kitabı, demokrasinin devlet yönetiminin yanında günlük hayattaki tutum ve davranışlarımızda da görüldüğünü vurgular. Öğrencilerden aile, sınıf ve arkadaş grubundan demokratik davranış örnekleri isteyin. Bu fark, iki kavramı ayırmanın anahtarıdır: Demokrasi ailede de yaşanır ama cumhuriyet bir devlet biçimidir.

39. Benzer ama aynı değil

• İki kavram birbirine çok yakındır; birçok niteliği ortaktır. Ama aynı şey değildir.
• Demokrasi
• Halkın yönetimde söz sahibi olmasıdır.
• Bir yaşam biçimidir; ailede de görülür.
• Özgürlük, eşitlik, katılım gibi niteliklere dayanır.
• Cumhuriyet
• Bir devlet biçimidir.
• Egemenlik milletindir; yöneticiler seçilir.
• Demokrasiyi devlet yönetiminde uygulamanın yoludur.
• Bir ailede cumhuriyet olur mu? Peki demokrasi?
• Ailede cumhuriyet olmaz; cumhuriyet bir devlet biçimidir. Ama aile, kararları birlikte alarak demokrasiyi yaşayabilir.

Öğretmene not: İki kavram birbirine çok yakındır; birçok niteliği ortaktır (millî egemenlik, seçim, eşitlik, özgürlük, yasalara bağlılık). Fark: Demokrasi bir yönetim anlayışı ve yaşam biçimidir, cumhuriyet ise devletin biçimidir. Alttaki soruyu tartışırken öğrencilerin bu farkı kendi sözleriyle söylemesini bekleyin.

40. Atatürk’e göre iki kavramın bağı

• Atatürk’e göre cumhuriyet, demokrasinin devlet biçimine bürünmüş hâlidir.
• Demokrasiyi en çağdaş ve en akla uygun biçimde uygulayan yönetim, cumhuriyettir.
• Bu yüzden demokrasi ve cumhuriyet birbirini tamamlar; cumhuriyet demokrasiyle güçlenir.
• Çağdaş
• İçinde bulunduğumuz zamanın gereklerine uygun; gelişmiş, ileri.
• Sence cumhuriyet, demokrasiyi uygulamak için neden çok uygun bir yönetim biçimidir?
• Çünkü cumhuriyette egemenlik milletindir; halk yöneticilerini seçer, gerekirse değiştirir. Bu, demokrasinin özüdür.

Öğretmene not: Ders kitabında bu fikirler Atatürk’ün iki sözüyle verilir: Biri cumhuriyet rejimini demokrasi sistemiyle kurulan devlet biçimi olarak tanımlar, öteki cumhuriyeti demokrasinin en çağdaş ve mantıklı uygulaması sayar. Sözlerin kaynağı kitapta belirtilmediği için burada tırnaksız, ana fikirleriyle verildi; tam metinleri kitaptan okutabilirsiniz. Öğrenme alanı değerlendirmesinde öğrencilerden bu konudaki düşüncelerini yazmaları da istenir.

41. İki kavram nasıl birleşir?

• Halk düşüncesini özgürce söyler; partiler ve adaylar yarışır.
• Halk oy verir; cumhurbaşkanı ve milletvekilleri seçilir.
• Seçilenler belli bir süre görev yapar; süre bitince halk yeniden seçer.
• Bu döngüde iki kavram
• Demokrasi
• Kararların halkla birlikte alınmasını sağlar: özgürlük, eşitlik, katılım.
• Cumhuriyet
• Bu anlayışa devlet biçimi verir: seçilen devlet başkanı, Meclis, anayasa.
• Birbirini tamamlamak
• İki şeyin birbirinin eksiğini gidererek bir bütün oluşturması.

Öğretmene not: Döngüyü sınıf başkanı seçimiyle karşılaştırın: Adaylar fikirlerini anlatır, sınıf oy verir, başkan dönem boyunca görev yapar, yeni dönemde seçim yenilenir. Vurgu: Demokrasi “nasıl karar verildiğini”, cumhuriyet ise “devletin nasıl bir yapıda olduğunu” anlatır; ikisi bir arada olunca halkın yönetimi güçlenir.

42. Kelime ilişkilendirme

• Etkinlik · Kelime ilişkilendirme
• Kartlara yazdığınız sözcükleri üç kutuya ayırın. Örnek bir sınıflandırma:
• Demokrasi
• aile toplantısı, sınıf oylaması, farklı fikirlere saygı
• İkisi de
• seçim, millî egemenlik, eşitlik, özgürlük, yasalar
• Cumhuriyet
• cumhurbaşkanı, 29 Ekim, devlet biçimi
• Ortadaki kutuda neden bu kadar çok sözcük var?
• Çünkü iki kavram aynı niteliklere dayanır ve birbirini tamamlar.

Öğretmene not: Program etkinliği: Cumhuriyet ve demokrasi sözcüklerinin yazılı olduğu kartlar öğrencilere sırayla dağıtılır, her öğrenci aklına gelen sözcükleri yazar (kelime ilişkilendirme testi). Sözcükler tahtada iç içe geçmiş iki daireye (Venn şeması) yerleştirilir: yalnız demokrasiyle ilgili, yalnız cumhuriyetle ilgili ve ikisiyle de ilgili olanlar. Kutulardaki sözcükler yalnızca örnektir; öğrencilerin kendi sözcükleriyle çalışın.

43. İlişkiyi gösteren bir afiş

• Etkinlik · Ürün
• Demokrasi ile cumhuriyet arasındaki bağı gösteren bir afiş ya da şema tasarla.
• İki kavramı yaz; aralarına bağı gösteren oklar ya da bir köprü çiz.
• Kelime ilişkilendirmedeki sözcüklerden en az dördünü kullan.
• Kısa ve akılda kalıcı bir slogan ekle.
• Afişini sınıfta sun; arkadaşlarından geri bildirim al.
• Afiş
• Bir düşünceyi resim ve kısa yazılarla duyuran, duvara asılan büyük kâğıt.
• Örnek slogan
• “Cumhuriyet çatımız, demokrasi yaşam biçimimiz!”

Öğretmene not: Program, yapılan sınıflandırmadan hareketle öğrencilerin iki kavram arasındaki ilişkiyi gösteren yazılı ya da görsel bir ürün tasarlamasını ve ürünün dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilmesini önerir. Örnek ölçütler: bilgiler doğru mu, ilişki açıkça gösterilmiş mi, ürün özgün ve düzenli mi? Örnek slogan yalnızca fikir vermek içindir.

44. Cumhuriyeti korumak hepimizin görevi

• Atatürk, cumhuriyeti sonsuza dek korumayı gençlere ilk görev olarak verir.
• Okuyarak, öğrenerek ve doğru bilgiyle düşünerek cumhuriyeti güçlendiririz.
• Yasalara uyar; haklarımızı bilir, sorumluluklarımızı yerine getiririz.
• Farklı düşünenlere saygı gösterir, birlik içinde yaşarız.
• Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.
• Atatürk, Gençliğe Hitabe (1927)
• Sen cumhuriyeti yaşatmak için bugün neler yapabilirsin?
• Derslerime çalışırım, sınıf seçimlerinde oy kullanırım, kurallara uyarım.

Öğretmene not: Alıntı, Atatürk’ün 1927’de okuduğu Nutuk’un sonundaki Gençliğe Hitabe’nin başlangıcıdır. Anlamı: Ey Türk gençliği! İlk görevin, Türk bağımsızlığını ve Türk Cumhuriyetini sonsuza dek korumak ve savunmaktır. Program, öğrencilerin cumhuriyeti korumanın ve yaşatmanın neden önemli olduğunu söylemesini ve bu konuda sorumluluk almayı tartışmasını önerir (vatanseverlik değeri).

45. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara artık cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Cumhuriyet ne zaman ilan edildi? 29 Ekim 1923’te.
• Çözümleme
• Bir konuyu parçalarına ayırıp parçalar arasındaki ilişkiyi bulmak.
• Aynı mı, farklı mı?
• Demokrasi ile cumhuriyet aynı şey mi? İlk düşüncenle şimdiki düşünceni karşılaştır.
• Aynı değiller ama birbirini tamamlıyorlar: Biri yönetim anlayışı, öteki devlet biçimi.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (sunudaki bir örnek ya da kaynak) söylesin. “Merak edelim” slaytındaki ikinci soruya (aynı şey mi?) sınıfça ortak bir cevap yazın; bu, öğrenme çıktısındaki çözümlemenin özetidir.

46. Özet ve tekrar

• Kavramları hatırlayalım, özeti çıkaralım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• Demokrasi
• Halkın egemenliği; halkın yönetimde söz sahibi olması. Aynı zamanda bir yaşam biçimi.
• Cumhuriyet
• Egemenliğin millete ait olduğu, yöneticilerin belli süreler için seçildiği devlet biçimi.
• Millî egemenlik
• Ülkeyi yönetme gücünün milletin tamamına ait olması.
• Çoğulculuk
• Farklı görüşlerin, partilerin ve adayların bir arada bulunması ve saygı görmesi.
• Hukukun üstünlüğü
• Yönetenler dâhil herkesin yasalara ve mahkeme kararlarına uyması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: cumhuriyet, demokrasi, etkin vatandaşlık, millî egemenlik, katılım, çoğulculuk, hukukun üstünlüğü. Katılım Bölüm 2’de tanımlandı; etkin vatandaşlık sıradaki konuda (SB.5.4.2) işlenecek.

48. Özet: Demokrasi ve cumhuriyet

• Demokrasi ve cumhuriyet
• Demokrasi
• Halkın yönetimde söz sahibi olması
• Nitelikleri
• Özgürlük, eşitlik, katılım, çoğulculuk…
• Yaşam biçimi
• Dinlemek, saygı, birlikte karar
• Cumhuriyet
• Egemenliğin millette olduğu devlet biçimi
• 29 Ekim 1923
• Cumhuriyet ilan edildi, bayram oldu
• İlişki
• Benzer ama aynı değil; birbirini tamamlar
• Her kılçığa sunudan bir örnek ekleyin: sınıf seçimi, dilekçe, Gençliğe Hitabe…

Öğretmene not: Program balık kılçığını bu konu için önermez; burada yalnızca özet çerçevesi olarak kullanıldı. Öğrenciler kendi özet şemalarını deftere çizip her kılçığa bir örnek yazabilir.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Cumhuriyette devlet başkanı ve milletvekilleri belli bir süre için seçilir.
• Seçilenler belli bir süre görev yapar; süre dolunca seçim yenilenir ve halk yöneticilerini yeniden belirler.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Çoğulculuk, seçimlerde yalnızca tek bir partinin ya da adayın yarışmasıdır.
• Çoğulculukta birden çok parti ve aday yarışır; farklı görüşler bir arada bulunur ve saygı görür.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Demokraside herkes, başkalarına zarar verse bile istediği her şeyi yapabilir.
• Özgürlük sınırsız değildir. Hak ve özgürlükler, başkalarının haklarına zarar vermeden kullanılır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• 29 Ekim, cumhuriyetin ilan edildiği gündür ve her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.
• Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Bu gün, millî bayramlarımızdandır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• “Demokrasi” sözcüğü, halk ve güç anlamına gelen iki Yunanca sözcükten oluşur.
• “Demos” halk, “kratos” güç ya da egemenlik demektir. Demokrasi düşüncesi ilk kez Antik Yunan’da ortaya çıktı.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Hukukun üstünlüğüne göre ülkeyi yönetenler yasalara uymak zorunda değildir.
• Hukukun üstünlüğünde yönetenler de dâhil herkes yasalara ve bağımsız mahkemelerin kararlarına uyar.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada demokrasinin bazı niteliklerine örnekler verilmiştir.
• Herkes düşüncesini korkmadan söyler.
• Özgürlük
• Yasalar herkese aynı uygulanır.
• Eşitlik
• Vatandaşlar dilekçe verir, derneklerde çalışır.
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Hukukun üstünlüğü
• Katılım
• Çoğulculuk
• Millî egemenlik
• B
• Dilekçe vermek ve sivil toplum kuruluşlarında çalışmak, vatandaşların kararlarda söz sahibi olmasını sağlar. Buna katılım denir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6. madde
• Anayasa’nın bu maddesine göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Kararları tek bir kişi verir.
• Seçimlere yalnızca bir parti katılabilir.
• Mahkeme kararlarına uymak isteğe bağlıdır.
• Ülkeyi yönetme gücü milletindir.
• D
• “Kayıtsız şartsız” hiçbir koşula bağlı olmadan demektir. Yönetme gücü bir kişiye ya da gruba değil, milletin tamamına aittir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Cumhuriyet bir devlet biçimidir. Demokrasi ise halkın yönetimde söz sahibi olmasıdır; aynı zamanda bir yaşam biçimidir.
• Öğretmenin açıklamasına göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Demokrasi ile cumhuriyet tamamen aynı anlama gelir.
• Cumhuriyet ailede de uygulanan bir yaşam biçimidir.
• Demokratik davranışlar ailede ve okulda da görülebilir.
• Demokrasi yalnızca seçim günlerinde görülür.
• C
• Demokrasi bir yaşam biçimi olduğu için ailede ve okulda da yaşanır. Cumhuriyet ise bir devlet biçimidir; iki kavram aynı değildir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ece, “cumhuriyet” kavramı için bir Frayer modeli hazırladı:
• Tanım: Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimi
• Örnek: Cumhurbaşkanının seçimle göreve gelmesi
• Örnek olmayan: ……
• Ece boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisini yazmalıdır?
• Hükümdar ölünce tahta oğlunun geçmesi
• Milletvekillerinin halkın oyuyla seçilmesi
• Yöneticilerin belli süreler için seçilmesi
• Halkın, yöneticisini seçimle değiştirmesi
• A
• Tahtın babadan oğula geçmesi saltanatın (monarşinin) özelliğidir; halk yöneticisini seçemez. Diğer seçenekler cumhuriyete örnektir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Hayalî bir ülke olan Kuzeyistan’da seçimlerde yalnızca erkekler oy kullanabiliyor. Kadınlar ne oy verebiliyor ne de aday olabiliyor.
• Kuzeyistan’da demokrasinin en çok hangi niteliği eksiktir?
• Çoğulculuk
• Hukukun üstünlüğü
• Eşitlik
• Özgürlük
• C
• Haklar yalnız erkeklere tanınmış, kadınlar ayrım görüyor; eşitlik eksiktir. Türkiye’de kadınlar bu haklara 1930’da belediye, 1934’te milletvekili seçimlerinde kavuştu.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sınıf başkanı seçiminde öğrenciler oylarını kimseye göstermeden kâğıda yazıp kutuya attı. Ardından oylar bütün sınıfın önünde tek tek okunarak sayıldı.
• Bu seçimle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Öğrenciler kime oy verdiklerini açıklamak zorundadır.
• Seçim, gizli oy ve açık sayım kurallarına uygundur.
• Oylar sınıftan gizlenerek sayılmıştır.
• Seçimin sonucunu öğretmen tek başına belirlemiştir.
• B
• Oylar gizli verildi ve herkesin önünde sayıldı. Gizli oy özgür seçimi, açık sayım da sonuca güveni sağlar.

61. Kim bilecek?

• Ülkeyi yönetme gücünün halkın tamamına ait olmasına ne ad verilir?
• Millî egemenlik
• Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı kimdir?
• Mustafa Kemal Atatürk
• Hangi sözcük “halk, büyük kalabalık” anlamına gelir ve bir devlet biçimine adını vermiştir?
• Cumhur

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Vatandaş kimdir? Vatandaşların hangi hak ve sorumlulukları vardır?
• “Etkin vatandaş” denince aklına kimler geliyor?
• Mahallede bir sorun çıktığında etkin olan ve olmayan bir vatandaş nasıl davranır?
• Vergi vermek ve oy kullanmak toplum düzeni için neden önemlidir?
• Bu hafta çevrende bir sorunu çözmek için harekete geçen birini gözle: Ne yaptı, sonuç ne oldu? Kısaca not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.4.2 “Etkin Vatandaşın Özellikleri ve Önemi”. Bu dersteki katılım, seçme hakkı ve hukukun üstünlüğü, etkin vatandaşlığın temelini oluşturur.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.5.4.1.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Alıntılar
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6. madde; Atatürk, Gençliğe Hitabe (1927). Seçim sayıları ders kitabındaki YSK verileridir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

64. Görsel kaynakları

• Birinci Meclis binası, Ankara (24 Aralık 1922)
• Gadmer Frédéric · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turquie, Angora, Bâtiment de la Grande Assemblée - A36953.jpg
• 2018 seçimlerinde kullanılan bir oy sandığı
• Hedda Gabler · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkey 2018 elections, ballot box.jpg
• Hacı Bayram Mahallesi Muhtarlığı, Altındağ, Ankara (2023)
• ITU 20231129 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Hacı Bayram Mahalle Muhtarlığı 20231122.jpg
• İkinci Meclis binasının Genel Kurul salonu (bugün Cumhuriyet Müzesi), Ankara
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the Republic Parliament hall in 2011 03.jpg
• Mustafa Kemal Atatürk
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Mustafa Kemal Atatürk (white balance).png
• Seçim günü bir okulda oy veren seçmen, Ankara (2015)
• OSCE Parliamentary Assembly · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Voting at a polling station in Ankara, 7 June 2015.jpg
• TBMM Genel Kurul Salonu, Ankara (2022)
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM, August 2022.jpg
• Türkiye’de bir duruşma salonu (2014)
• Vikiçizer · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Courtroom in Turkey.JPG
• Ulus gazetesinin ilk sayfası, 7 Aralık 1934
• Ulus Gazetesi · Kamu malı · Wikimedia Commons: Ulus-1934-12-07-1.jpg
• Pniks (Pnyx) Tepesi’ndeki konuşma kürsüsü ve Akropolis, Atina (2019)
• George E. Koronaios · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: The Orator's Bema on the Pnyx on November 4, 2019.jpg