5. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Sorunların Çözümünde Kurumlar

1. Sorunların Çözümünde Kurumlar

• Sorun Varsa
• Çözüm de Var
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Muhtarlıktan CİMER’e: İhtiyaçlarımız ve sorunlarımız için kime, nasıl başvururuz?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.5.4.4 (2026-2027 yıllık planında 26–28. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: a) bilgi toplanabilecek kaynakları belirleme (Bölüm 1 ve 4), b) kurumlar hakkındaki bilgileri bulma (Bölüm 2 ve 3), c) bu bilgileri doğrulama ve d) kaydetme (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar, kişiler, haber ve dilekçe metinleri kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: Ankara’nın Altındağ ilçesindeki Hacı Bayram Mahallesi Muhtarlığı. Muhtarlık, bize en yakın kurumdur; öğrencilere kendi mahallelerinin muhtarlığını bilip bilmediklerini sorun.

2. Merak edelim

• Okul yolundaki yaya geçidinin çizgileri silinse bunu kime ve nasıl bildirirdin?
• Bir kurum hakkında bulduğumuz bilginin doğru ve güncel olduğunu nasıl anlarız?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Muhtarı kim seçer?
• Ne?
• Dilekçe ne demektir?
• Nerede?
• Muhtarlığımız nerede?
• Ne zaman?
• Ne zaman 112’yi ararız?
• Nasıl?
• Belediyeye nasıl başvurulur?
• Neden?
• Sorunları neden bildirmeliyiz?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; kartları sınıf panosunda toplayın. Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• İhtiyaçlar ve sorunlar
• Ortak ihtiyaçlar, sorunlar, sorun çözme adımları
• Kurum ve kuruluşlar
• Muhtarlık, belediye, kaymakamlık, valilik, STK’lar
• Başvuru yolları
• 112, ALO 153, ALO 150, dilekçe, CİMER, KDK
• Bilgi topla, birlikte çöz
• Kaynaklar, doğrulama, kayıt, dilekçe ve afiş
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. İhtiyaçlar ve sorunlar

• Evde, okulda ve mahallede nelere ihtiyaç duyarız? Hangi sorunlarla karşılaşırız?
• Ortak ihtiyaçlar
• Kim karşılar?
• Çevremizdeki sorunlar
• Kişisel mi, toplumsal mı?
• Sorun çözme adımları
• Beyin fırtınası

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf, İstanbul’daki Göztepe 60. Yıl Parkı’nın çocuk oyun alanını gösteriyor. Parklar ve oyun alanları hepimizin ortak ihtiyacıdır; yapımı ve bakımı belediyelerin görevidir. Öğrencilere sorun: Mahallenizdeki parkta hiç bozuk bir oyuncak ya da başka bir sorun gördünüz mü? Kime haber verdiniz?

5. Hepimizin ortak ihtiyaçları

• Eğitim
• Okullar, kütüphaneler, öğretmenler
• Sağlık
• Hastane, aile hekimi, ambulans
• Temizlik
• Toplanan çöpler, temiz sokaklar
• Güvenlik
• Polis, jandarma, güvenli yollar
• Ulaşım
• Yollar, kaldırımlar, otobüsler
• Barınma
• Sağlam ve sağlıklı evler
• Bu ihtiyaçlardan hangisini tek başına karşılayabilirsin?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Hiçbirini tam olarak tek başımıza karşılayamayız; bu yüzden kurumlara ve iş birliğine ihtiyaç duyarız (sonraki slayt). Her kart için öğrencilerden kendi hayatlarından bir örnek isteyin: “Bugün okula gelirken hangi ihtiyaçlarımız karşılandı?” (kaldırım, yaya geçidi, servis, temiz sokak…). Kartlardaki altı ihtiyaç ders kitabındaki örneklerle aynıdır.

6. İhtiyaçları kimler karşılar?

• Resmî kurumlar: Muhtarlık, belediye ve kaymakamlık ihtiyaçlarımızın birçoğunu karşılar.
• Sivil toplum kuruluşları (STK): Gönüllüler yardımlaşma ve dayanışma çalışmaları yapar.
• Biz vatandaşlar: Kurumlara destek olur, gördüğümüz sorunları yetkililere bildiririz.
• Kurum
• Toplumun bir ihtiyacını karşılamak için kurulmuş, görevlileri ve kuralları olan yapı. Hastane, belediye ve muhtarlık birer kurumdur.
• Okul da bir kurum mudur? Hangi ihtiyacımızı karşılar?
• Evet. Okul, eğitim ihtiyacımızı karşılayan bir kurumdur.

Öğretmene not: Kurumlar yalnız ihtiyaçları karşılamaz, sorunların çözümünden de sorumludur. Resmî kurum (devlet ya da yerel yönetim) ile sivil toplum kuruluşu (gönüllülerin kurduğu dernek ve vakıf) arasındaki farka Bölüm 2’de döneceğiz.

7. Çevremizde neler oluyor?

• Örnek olaylar
• Bu durumları okuyun. Hangisi yalnız bir kişiyi, hangisi bütün mahalleyi ilgilendiriyor?
• Okul yolunda: Yaya geçidinin çizgileri silinmiş, araçlar yavaşlamıyor.
• Parkta: Bir salıncağın zinciri kopmuş, küçük çocuklar için tehlikeli.
• Boş arsada: Bazı kişiler arsaya çöp ve moloz döküyor.
• Sokakta: Aç ve üşümüş bir köpek yavrusu kapı önünde bekliyor.
• Apartmanda: Yalnız yaşayan hasta komşumuz markete gidemiyor.
• Sorun
• İnsanları rahatsız eden ya da zor durumda bırakan, çözülmesi gereken durum.
• Siz de çevrenizde benzer bir sorun gördünüz mü? Örnek verin.

Öğretmene not: Program; okul bahçesinde ve okul yolunda güvenlik tabelaları ve kasisler, mahallenin güzelleştirilmesi ve temizliği, ihtiyaç sahiplerine yardım, sahipsiz hayvanların beslenmesi, barınması ve güvenliği gibi ihtiyaç ve sorunların ele alınmasını önerir. Ders kitabının giriş sayfasındaki örnek olaylar (kullanıma uygun yapılmamış bir engelli rampası, dereye karışan fabrika atıkları) da aynı soruyla tartışılabilir. Bu örnekler Bölüm 2 ve 3’te “Hangi kuruma başvururuz?” sorusuyla yeniden kullanılacak.

8. Kişisel mi, toplumsal mı?

• Bazı sorunlar yalnız bizi, bazıları ise birçok insanı birlikte etkiler.
• Kişisel sorun
• Yalnız beni ya da ailemi ilgilendirir.
• Örnek: Kalemim kayboldu, bisikletimin lastiği patladı.
• Toplumsal sorun
• Birçok insanı birlikte etkiler.
• Örnek: Mahallede çöpler toplanmıyor, parktaki salıncak kırık.
• Çözüm için çoğu zaman kurumlara başvurulur.
• Okulun önündeki trafik kişisel bir sorun mu, toplumsal bir sorun mu?
• Toplumsal bir sorun. Okula gelen bütün öğrencileri, aileleri ve öğretmenleri etkiler.

Öğretmene not: Toplumsal sorunların çözümünde hem kurumlara hem de bize görev düşer. Öğrencilerden “Çevremizde neler oluyor?” slaytındaki örnekleri iki gruba ayırmalarını isteyin.

9. Sorun görünce sessiz kalmayalım

• Ne olur?
• Parktaki çeşme bozulmuş, su günlerdir boşa akıyor. Gören herkes “Nasılsa biri haber verir.” deyip geçiyor. Sonuç ne olur?
• Kimse haber vermez, su günlerce boşa akar. Sorunu fark eden herkes yetkililere bildirmelidir.
• Etkin vatandaş
• Haklarını ve sorumluluklarını bilen, toplumun sorunlarına duyarlı olan ve çözüm için harekete geçen kişi.
• Hepimizin ortak malı
• Parklar, kaldırımlar, otobüs durakları vergilerimizle yapılır. Onları korumak hepimizin görevidir.

Öğretmene not: SB.5.4.2’de işlenen etkin vatandaş özellikleriyle bağlantı kurun: Etkin vatandaş, hakkını ararken hangi kuruma gideceğini bilir; ortak sorunlar için yetkililerle birlikte çalışır. Herkesin bir başkasının harekete geçmesini beklemesi sorunun büyümesine yol açar.

10. Sorun çözmenin yedi adımı

• 1. Sorunu belirle
• Sorun ne, nerede?
• 2. Bilgi topla
• Bak, sor, araştır.
• 3. İncele
• Nedenlerini bul.
• 4. Çözüm üret
• Farklı yollar düşün.
• 5. Karar ver
• En uygununu seç.
• 6. Başvur
• İlgili kuruma ilet.
• 7. Takip et
• Sonucu kontrol et.
• Sorunu yalnızca dile getirmek yetmez; adım adım çözüme yürürüz.

Öğretmene not: Kartları açarken her adımı bir örnekle somutlaştırın: 1. Sorun ne, nerede, kimleri etkiliyor? 2. Gözlem yap, insanlara sor, kaynaklara bak. 3. Topladığın bilgilerle nedenleri bul. 6. Sorunla ilgilenecek kişi ya da kuruma başvur. 7. Sorunun çözülüp çözülmediğini takip et. Ders kitabındaki sıralama etkinliğine hazırlık: Kartları açmadan önce öğrencilerden adımların sırasını tahmin etmelerini isteyin. 2. adım bu öğrenme çıktısının merkezindedir; bilgiyi hangi kaynaklardan toplayacağımızı Bölüm 4’te ayrıntılı ele alacağız.

11. Örnek olay: Kaldırımdaki çukur

• Etkinlik · Örnek olay
• Okul yolumuzdaki kaldırımda büyük bir çukur vardı. Kardeşim oraya takılıp düştü. Bir daha kimse düşmesin diye harekete geçtim.
• Eymen
• 5. sınıf öğrencisi
• Eymen neler yaptı?
• Çukurun fotoğrafını çekti, yerini not aldı.
• Komşuları dinledi: Çukur iki aydır oradaymış.
• Babasıyla muhtarlığa gitti; muhtar durumu belediyeye bildirdi.
• İki hafta sonra kaldırıma baktı: Çukur kapatılmıştı.
• Eymen sorun çözme adımlarından hangilerini uyguladı? Sen olsan başka ne yapardın?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: sorunu belirleme ve bilgi toplama (fotoğraf, not, komşulara sorma), başvurma (muhtarlık aracılığıyla belediyeye), takip etme (iki hafta sonra kontrol). Başka yollar: belediyenin ALO 153 hattını aramak ya da belediyeye dilekçe vermek (Bölüm 3). Muhtarın “köprü” rolüne Bölüm 2’de döneceğiz.

12. Etkinlik: Sınıfımızın sorun listesi

• Etkinlik · Beyin fırtınası
• Muhtarlık, belediye, kaymakamlık ya da bir STK ile iş birliği yaparak çözebileceğimiz sorunlar neler?
• 3–4 kişilik gruplar kurun; bir yazıcı seçin.
• 5 dakikada aklınıza gelen bütün ihtiyaç ve sorunları yazın.
• Hiçbir fikri eleştirmeyin; önce fikir üretin.
• Listeleri tahtada birleştirin, benzerleri bir araya getirin.
• Grubunuzla üzerinde çalışacağınız bir sorun seçin.
• Beyin fırtınası
• Bir konuda kısa sürede, eleştirmeden olabildiğince çok fikir üretme tekniği.
• Fikir kutusu
• Okul yolunda tabela ve kasis, mahallenin temizliği, ihtiyaç sahiplerine yardım, sahipsiz hayvanlar

Öğretmene not: Program bu çıktı için beyin fırtınası tekniğini önerir. Seçilen sorun Bölüm 4’teki bilgi toplama, dilekçe ve afiş etkinliklerinde kullanılacak; listeyi saklayın. Sorunların giderilmesinde toplumsal dayanışmanın ve bireysel davranış ve tutumların önemini vurgulayın (D5.2, D20.2).

13. Kurum ve kuruluşlar

• Mahallemizden ilimize kadar hangi kurumlar ihtiyaçlarımızla ilgilenir? Gönüllüler nasıl destek olur?
• Mahalle, ilçe, il
• Muhtarlık
• Belediye
• Kaymakamlık ve valilik
• Seçilenler, atananlar
• Sivil toplum kuruluşları

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf, Çanakkale’nin Biga ilçesindeki kaymakamlık binasını gösteriyor; girişin üstündeki tabelada “T.C. Biga Kaymakamlığı” yazıyor. Öğrencilere sorun: Bizim ilçemizin kaymakamlığı nerede?

14. Mahalleden ile kurumlarımız

• Yaşadığımız yerleri küçükten büyüğe sıralayalım: mahalle (ya da köy), ilçe ve il. Her birinde bize hizmet eden kurumlar vardır.
• Mahalle ya da köy
• Muhtarlık
• İlçe
• Kaymakamlık ve ilçe belediyesi
• İl
• Valilik ve il belediyesi ya da büyükşehir belediyesi
• Sen hangi mahallede, hangi ilçede ve hangi ilde yaşıyorsun?

Öğretmene not: Türkiye’de 81 il vardır; her ilin başında bir vali bulunur. İlçelerde kaymakam, mahalle ve köylerde muhtar görev yapar. Belediyeler il ve ilçe merkezlerinde kurulur (bazı kasabalarda belde belediyesi de vardır). Büyükşehir olan 30 ilde il belediyesinin yerinde büyükşehir belediyesi vardır; bu illerin ilçelerinde ayrıca ilçe belediyeleri çalışır. Öğrencilerden kendi ilçelerindeki kurumların tam adını bulmalarını isteyin (ör. “… Kaymakamlığı”, “… Belediyesi”).

15. Muhtarlık: Bize en yakın kurum

• Muhtar, mahalle ya da köy halkının oylarıyla seçilir.
• Mahallenin ortak ihtiyaçlarını belirler ve ilgili kurumlara iletir.
• Mahalleye yeni taşınanları ve okula başlayacak çocukları takip eder.
• Doğum, ölüm, kimlik kaybı gibi durumlarda gereken belgeleri hazırlar.
• Muhtar
• Bir mahallenin ya da köyün halk tarafından seçilen yöneticisi.
• Muhtarlık neden bir “köprü” gibidir?
• Mahalle halkının isteklerini belediye, kaymakamlık gibi kurumlara ulaştırır.

Öğretmene not: Muhtarlar beş yılda bir yapılan yerel seçimlerde seçilir. Ders kitabındaki haber, bir muhtarın mahallesini dolaşarak eksikleri belirlediğini ve ilgili kurumlara bildirdiğini anlatır; öğrencilerle bu haberi inceleyebilirsiniz. Muhtarın görevleri ders kitabındaki örneklere göre yazılmıştır.

16. Bir muhtarın haftası

• Örnek olay
• Kapım herkese açık. Komşularım dertlerini bana anlatır. Ben de dinler, not alır, işi yapacak kuruma iletirim. Sonra da takip ederim.
• Gülsüm Hanım
• Mahalle muhtarı
• Bu hafta muhtarlıkta
• Okula başlayacak çocukların listesini kontrol etti.
• Parktaki kırık bankları belediyeye bildirdi.
• Komşularla toplanıp mahallenin ihtiyaçlarını konuştu.
• İhtiyaç sahibi bir aileyi yardım için kaymakamlığa yönlendirdi.
• Gülsüm Hanım bu hafta hangi kurumlarla iş birliği yaptı?

Öğretmene not: Beklenen cevap: okul (çocukların takibi), belediye (park bankları), kaymakamlık (ihtiyaç sahibi aile). İlçelerde kaymakamın başkanlığında çalışan Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı, ihtiyaç sahibi ailelere destek olur. Muhtar, mahalle ile kurumlar arasında köprü gibidir.

17. Belediye neler yapar?

• Temizlik
• Çöp toplama, sokak temizliği
• Su ve altyapı
• Temiz su, kanalizasyon
• Yol ve kaldırım
• Yapım ve onarım
• Toplu ulaşım
• Şehir içi otobüsler
• İtfaiye
• Yangın ve kurtarma
• Park ve bahçe
• Parklar, oyun alanları
• Sahipsiz hayvanlar
• Bakım, tedavi, aşı
• Kültür ve sanat
• Kütüphane, tiyatro, konser
• Belediyenin başında, halkın beş yılda bir seçtiği belediye başkanı bulunur.

Öğretmene not: Belediye, il ve ilçelerin ortak ihtiyaçlarıyla ilgilenen yerel yönetimdir. Kartları açarken öğrencilerden her hizmete mahallelerinden bir örnek isteyin (ör. sahipsiz hayvanlar: belediyenin veteriner hizmetleri hayvanların bakımı, tedavisi ve aşılanmasıyla ilgilenir). Ders kitabı halk sağlığı hizmetlerini ve doğal gaz dağıtımını da sayar; bazı belediyeler evinden çıkamayan yaşlılara, hastalara ve özel gereksinimli bireylere evde bakım desteği sunar. Belediyenin önemli kararlarını halkın seçtiği belediye meclisi alır. Belediye hizmetleriyle ilgili istek ve şikâyetler için ALO 153 hattı Bölüm 3’te.

18. İtfaiye de belediyenin bir hizmeti

• Alibeyköy İtfaiye İstasyonu ve itfaiye araçları, İstanbul
• Araçların kapısında İstanbul Büyükşehir Belediyesi yazıyor. İtfaiye, belediyenin bir birimidir.
• İtfaiye yangınları söndürür; kazada, selde ve depremde kurtarma çalışması yapar.
• Aracın üzerinde 112 yazıyor. Yangın gördüğümüzde de 112’yi ararız.
• İtfaiye istasyonlarının şehrin farklı yerlerinde olması neden önemlidir?
• İtfaiye olay yerine çabuk ulaşır. Yangında ve kazada her dakika önemlidir.

Öğretmene not: Fotoğraf, İstanbul Büyükşehir Belediyesine bağlı İstanbul İtfaiyesinin Alibeyköy istasyonunu ve araçlarını gösteriyor (2022). Araçların kapısında belediyenin adı, soldaki aracın yanında “112 Acil” yazısı görülüyor. Ders kitabı itfaiyeyi belediyenin hizmetleri arasında sayar. Öğrencilere sorun: İlçenizdeki en yakın itfaiye istasyonu nerede?

19. Kaymakamlık: İlçenin yönetimi

• Kaymakam seçimle gelmez; Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
• İlçede halkın can ve mal güvenliği için polise ve jandarmaya emir verir.
• İlçedeki devlet dairelerini, okulları ve sağlık kurumlarını denetler.
• Bakanlıklarla iş birliği yaparak ilçenin gelişmesine çalışır.
• Kaymakam
• Bir ilçenin yönetiminden sorumlu, ilçedeki en yetkili devlet görevlisi.
• İlçede ihtiyaç sahibi bir aile yardım için nereye başvurabilir?
• Örneğin kaymakamlığa: Kaymakamın başkanlığındaki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı ailelere destek olur.

Öğretmene not: Ders kitabında, kaymakamlığın desteğiyle bir ortaokulda müzik sınıfı kurulmasını anlatan bir haber vardır; öğrencilerle inceleyebilirsiniz. Kaymakam ilçede devleti temsil eder; ilçedeki millî eğitim, emniyet gibi birimler onun yönetimi ve denetimi altında çalışır.

20. Kaymakamlık ve valilik

• İlçede kaymakamlık ne iş görüyorsa ilde de valilik benzer işleri yürütür.
• Kaymakamlık
• İlçenin yönetiminden sorumludur.
• Başında kaymakam bulunur.
• Valilik
• İlin yönetiminden sorumludur.
• Başında vali bulunur.
• Vali de Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
• Türkiye’de 81 il var. Ülkemizde kaç valilik bulunur?
• 81. Her ilin bir valiliği, her valiliğin başında da bir vali vardır.

Öğretmene not: Vali, ilde devleti temsil eder; il millî eğitim, il sağlık gibi il müdürlükleri valinin yönetimi ve denetimi altında çalışır. Bir sorun ilçenin sınırlarını aşıyorsa ya da ili ilgilendiriyorsa valiliğe başvurulabilir.

21. Kurumlarımızı tabelalarından tanıyalım

• Kurumları binalarının tabelalarından tanıyabiliriz. Bu fotoğraflar dört farklı ilimizden.
• Muhtarlık
• Atatürk Mahallesi, Aliağa (İzmir)
• Belediye
• Ankara Büyükşehir Belediyesi
• Kaymakamlık
• Pamukkale ilçesi (Denizli)
• Valilik
• İstanbul Valiliği, Cağaloğlu
• Bu kurumlardan hangilerinin yöneticisini halk seçer, hangilerininkini Cumhurbaşkanı atar?
• Muhtarı ve belediye başkanını halk seçer. Kaymakamı ve valiyi Cumhurbaşkanı atar.

Öğretmene not: Fotoğraflar: İzmir’in Aliağa ilçesindeki Atatürk Mahallesi Muhtarlığı, Ankara Büyükşehir Belediyesinin hizmet binasının girişi, Denizli’nin Pamukkale Kaymakamlığı ve İstanbul Valiliğinin Cağaloğlu’ndaki tarihî binası. Tabelalarda “T.C.” ya da “Türkiye Cumhuriyeti” yazdığına dikkat çekin: Bunların hepsi resmî kurumdur. Öğrencilere kendi mahallelerindeki muhtarlığı, ilçelerindeki kaymakamlığı ve belediyeyi görüp görmediklerini sorun. Sorunun cevabı bir sonraki slaytta ayrıntılanıyor.

22. Seçilenler ve atananlar

• Yöneticilerimiz iki yolla göreve gelir: Bir kısmını halk seçer, bir kısmını devlet atar.
• Halk
• Muhtar ve belediye başkanı
• Seçimle göreve gelir
• Yerel seçimlerde oy verilir.
• Seçim beş yılda bir yapılır.
• Cumhurbaşkanı
• Vali ve kaymakam
• Atamayla göreve gelir
• Devlet adına il ve ilçeyi yönetir.
• Bakanlıklarla iş birliği yapar.
• Yerel seçim
• Muhtarların, belediye başkanlarının ve belediye meclisi üyelerinin halk tarafından seçildiği seçim.
• Halkın yöneticilerini seçmesi demokrasinin bir gereğidir.

Öğretmene not: Büyükşehir olmayan illerde yerel seçimlerde il genel meclisi üyeleri de seçilir. Seçimle gelen yöneticiler halka karşı sorumludur; halk onları bir sonraki seçimde yeniden değerlendirir. SB.5.4.1’de işlenen demokrasi ve millî egemenlik kavramlarıyla bağlantı kurun.

23. Sivil toplum kuruluşları (STK)

• Sivil toplum kuruluşları, vatandaşların gönüllü olarak bir araya gelip kurduğu dernek ve vakıflardır.
• Devletin değil, gönüllü vatandaşların kuruluşudur.
• Amaçları para kazanmak değil, topluma yardım etmektir.
• Resmî kurumlara destek olur, onların çalışmalarını tamamlar.
• Çevre, eğitim, sağlık, afet, hayvanlar gibi alanlarda çalışır.
• Biz de üye olarak, gönüllü çalışarak ya da bağış yaparak katılabiliriz.
• Gönüllülük
• Bir işi kimse zorlamadan, karşılık beklemeden ve isteyerek yapmak.
• Okulunda ya da mahallende gönüllülerin yürüttüğü bir çalışma biliyor musun?

Öğretmene not: Ders kitabı da STK’ların gönüllülükle çalıştığını ve devletin kurumlarına yardımcı olduğunu vurgular. Öğrencilere STK’ya üye olmak ya da bağış yapmak gibi kararların aileyle birlikte verileceğini hatırlatın.

24. Tanıyalım: Bazı STK’lar

• TEMA Vakfı (1992)
• Erozyonla mücadele eder, ağaç diker, doğal varlıkları korur.
• Darüşşafaka (1863)
• Anne ya da babasını kaybetmiş, maddi durumu yetersiz çocukların eğitimine destek olur.
• Türk Kızılay (1868)
• Afetlerde ve zor günlerde yardım ulaştırır, kan bağışını yürütür.
• Yeşilay (1920)
• Sigara, alkol, madde ve teknoloji bağımlılığına karşı bilinçlendirir.
• Sahipsiz hayvanlar için çalışan bir STK’ya nasıl destek olabiliriz?
• Gönüllü etkinliklerine katılabilir; okulda mama ve battaniye toplama kampanyası düzenleyebiliriz.

Öğretmene not: Ders kitabında 1992’de kurulan çevre vakfı (TEMA), 1975’te kurulan bir kalp sağlığı vakfı ve 1863’te kurulan eğitim kuruluşu (Darüşşafaka) örnek verilir. Türk Kızılay 1868’de, Yeşilay 1920’de kuruldu. Öğrencilerden kendi illerinde çalışan bir STK bulup faaliyetlerini araştırmalarını isteyin; bilgiyi kuruluşun resmî sitesinden doğrulasınlar.

25. Etkinlik: Hangi sorun, hangi kurum?

• Etkinlik · Eşleştirme
• Her sorun için hangi kurum ya da kuruluşa başvurabiliriz? Önce tahmin edin, sonra açalım.
• Parktaki salıncağın zinciri kopmuş.
• Belediye: Parkların bakımı belediyenin işidir.
• Mahallemizin ihtiyaçlarını yetkililere iletmek istiyoruz.
• Muhtarlık: Ortak ihtiyaçları ilgili kurumlara ulaştırır.
• İlçede geceleri bazı sokaklarda güvenlik önlemi gerekiyor.
• Kaymakamlık: İlçenin güvenliğinden sorumludur.
• Okulumuzun bahçesine ağaç dikmek istiyoruz.
• Belediye ya da TEMA gibi bir STK ile iş birliği yapabiliriz.

Öğretmene not: Bir sorun için birden fazla kuruma başvurulabilir: Okul yolundaki bir güvenlik sorunu için hem belediyeye hem kaymakamlığa başvurulabilir; muhtar da sorunu ilgili kuruma iletir. Önemli olan, kurumun o konudaki görevini bilmektir. Beyin fırtınası listesindeki sorunları da sınıfça bu biçimde eşleştirin.

26. Başvuru yolları

• Bir sorunu yetkililere telefonla, yazıyla ya da genel ağ üzerinden nasıl iletiriz?
• Acil durumda 112
• ALO 153 ve ALO 150
• Dilekçe yazmak
• e-Devlet ve CİMER
• Kamu Denetçiliği Kurumu
• Hangi yol, hangi durum?

27. Bir kuruma nasıl ulaşırız?

• Kurumlara birçok yoldan ulaşabiliriz. Hangi yolu seçeceğimiz, sorunun ne kadar acil olduğuna bağlıdır.
• Telefonla
• Çağrı merkezlerini arayarak: 112, ALO 153, ALO 150
• Yazıyla
• Kuruma giderek ya da posta ile dilekçe vererek
• Genel ağ üzerinden
• Kurumların resmî sitelerinden ve e-Devlet’ten
• Yüz yüze de olur
• Muhtarlığa, belediyeye ya da kaymakamlığa giderek sorunumuzu görevlilere anlatabiliriz.

Öğretmene not: Ders kitabı muhtarlık, belediye ve kaymakamlıklara telefonla ulaşılabileceğini ve giderek dilekçe verilebileceğini belirtir. e-Devlet Kapısı (turkiye.gov.tr), birçok kamu hizmetine tek adresten ulaşmayı sağlar; çocuklar e-Devlet işlemlerini aile büyükleriyle birlikte yapmalıdır.

28. Üç numara, üç kapı

• Telefonla başvururken bu üç numarayı bilmek işimizi kolaylaştırır. Acil durumda tek numara 112’dir.
• Acil Çağrı Merkezi: hastalık, kaza, yangın, güvenlik
• ALO 153: belediye hizmetleriyle ilgili istek ve şikâyetler
• ALO 150: CİMER’e istek, öneri ve şikâyetler
• ALO 153 ve ALO 150 acil durumlar için değildir.

Öğretmene not: Polis (155), jandarma (156), itfaiye (110), orman yangını (177) gibi eskiden ayrı olan acil numaraları 112 çatısı altında birleştirilmiştir. ALO 153 belediyelerin çağrı merkezidir; ALO 150 Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezinin (CİMER) hattıdır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ALO 183 Sosyal Destek Hattı da çocuk, kadın, yaşlı ve özel gereksinimli bireylere destek için 7 gün 24 saat ücretsiz hizmet verir.

29. 112’yi arayınca kim gelir?

• Sağlık Bakanlığına ait bir 112 ambulansı, Batman
• Görevli çağrıyı dinler. Duruma göre ambulans, itfaiye, polis ya da jandarma yönlendirilir.
• Ambulansın üzerinde 112 yazıyor. 112 ambulansları Sağlık Bakanlığına bağlıdır.
• Siren çalan ambulansa yol veririz. İçinde yardım bekleyen biri olabilir.
• Ambulansın önündeki “AMBULANS” yazısı neden ters yazılmıştır?
• Öndeki araçların sürücüleri aynadan bakınca yazıyı düz okusun ve hemen yol versin diye.

Öğretmene not: Fotoğraf, Batman’da çekilmiş bir 112 ambulansını gösteriyor (2023). 112 Acil Çağrı Merkezi; ambulans, itfaiye, polis, jandarma gibi acil yardım birimlerine tek numaradan ulaşmamızı sağlar. Ambulanslar Sağlık Bakanlığına, itfaiye ise belediyeye bağlıdır (Bölüm 2’deki itfaiye fotoğrafını hatırlatın). Ambulansın kaputundaki ters yazıyı gösterin: Öndeki sürücü dikiz aynasından bakınca bu yazıyı düz okur.

30. 112’yi ararken neler yapmalıyız?

• 112 Acil Çağrı Merkezi hastalık, kaza, yangın ve güvenlik gibi acil durumlarda yardım gönderir.
• Sakin ol; yavaş ve net konuş.
• Ne olduğunu kısaca anlat: yangın, kaza, hastalık…
• Adresi tam söyle: mahalle, sokak, bina numarası.
• Görevlinin sorularını cevapla.
• Görevli söylemeden telefonu kapatma.
• Acil durum
• Bir kişinin canını ya da malını tehlikeye sokan, hemen yardım gerektiren durum.
• Şaka için 112’yi aramak neden çok yanlıştır?
• Hat boşuna meşgul edilir. O sırada gerçekten yardım bekleyen birine ulaşmak gecikebilir.

Öğretmene not: Asılsız ve gereksiz çağrılar 112 hatlarını meşgul eden önemli bir sorundur. Kısa bir canlandırma yapın: Bir öğrenci görevli, bir öğrenci arayan olsun; adresi eksiksiz söylemeyi çalışın. Adres bilinmiyorsa çevredeki belirgin yerler (okul, cami, park, eczane) söylenebilir.

31. ALO 153’e gelen bir başvuru

• Görevli seni dinler; sorunun ne olduğunu ve nerede olduğunu sorar.
• Başvurun kayda alınır ve ilgili müdürlüğe iletilir.
• Müdürlük çözüm için çalışır; çözüm yetkililerce onaylanır.
• Sonuç vatandaşa bildirilir
• Sorun çözüldü
• Teşekkür etmeyi unutmayalım; sonucu komşularımızla paylaşalım.
• Sorun sürüyor
• Yeniden başvurur, dilekçe verir ya da CİMER gibi başka yolları deneriz.
• Çağrı merkezi
• Bir kurumun telefonla gelen istek ve şikâyetleri karşılayıp kayda aldığı birim.

Öğretmene not: Ders kitabındaki görsel, belediyenin çağrı merkezine gelen bir başvurunun yolculuğunu yedi adımda gösterir: görüşme, başvurunun alınması, iletilmesi, çözüm, onay, vatandaşa dönüş ve sorunu çözülmüş vatandaş. Slayttaki akış bunun sadeleştirilmiş hâlidir. Örneğin kırık salıncak park ve bahçelerle, kaldırımdaki çukur yol işleriyle ilgilenen müdürlüğe gider.

32. Dilekçe: Yazılı başvuru

• Dilekçe, bir isteği ya da şikâyeti bir kuruma yazıyla bildirdiğimiz belgedir.
• Dilekçe vermek, Anayasa’mızın vatandaşlara tanıdığı bir haktır.
• Kuruma giderek, posta ile ya da kurumun sitesinden e-dilekçe olarak verilebilir.
• Dilekçe kayda alınır; başvurunun sonucu bize bildirilir.
• Dilekçe
• Bir istek, öneri ya da şikâyeti yetkili kuruma bildirmek için yazılan imzalı belge.
• Dilekçeye neden adımızı, imzamızı ve adresimizi yazarız?
• Kurum başvurunun kimden geldiğini bilir ve sonucu bize ulaştırabilir.

Öğretmene not: Anayasa’nın 74. maddesi “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlığını taşır. 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun’a göre adı, soyadı, imzası ve adresi bulunmayan dilekçeler incelenmez. Birçok belediyenin ve kurumun sitesinde çevrim içi başvuru (e-dilekçe) bölümü vardır. Ders kitabında belediyelere e-dilekçe için bir genel ağ adresi de verilir; adresi sınıfta açıp çalışıp çalışmadığını birlikte kontrol edin.

33. Dilekçenin bölümleri

• Tarih
• Sağ üst köşeye ya da imzanın üstüne yazılır.
• Kurumun adı
• Ortaya, büyük harflerle: … BELEDİYE BAŞKANLIĞINA
• Metin
• Kendini tanıt, sorunu kısa ve açık anlat, isteğini yaz.
• Kapanış
• “Gereğini saygılarımla arz ederim.”
• Ad, soyad, imza
• Metnin sağ altına yazılır.
• Adres ve iletişim
• Sol alta: adres, telefon, e-posta
• Dilekçe saygılı, kısa ve açık bir dille yazılır; kaba ya da kırıcı söz kullanılmaz.

Öğretmene not: “Arz etmek” sunmak demektir. Tarih bazı örneklerde sağ üst köşede, bazılarında (ders kitabındaki örnekte olduğu gibi) imzanın üstünde yer alır; önemli olan dilekçede tarihin bulunmasıdır. Öğrencilere sorun: Dilekçede kırıcı sözler kullanılırsa ne olur? (Beklenen cevap: İsteğimiz ciddiye alınmayabilir; saygılı ve açık bir dil isteğimizi güçlendirir.) Dilekçeye fotoğraf gibi belgeler eklenecekse adres bölümünün altına “Ek:” başlığıyla yazılır. Kurum adı dilekçenin kime yazıldığını gösterir: “… KAYMAKAMLIĞINA”, “… MAHALLESİ MUHTARLIĞINA” gibi.

34. Hangi dilekçe daha etkili?

• Etkinlik · Örnek dilekçe
• Eksik dilekçe
• “Okulun önü çok tehlikeli, hemen bir şey yapın!”
• Tarih, kurum adı, ad soyad, imza ve adres yok.
• Doğru dilekçe
• “Okulumuzun önündeki yaya geçidinin çizgileri silinmiştir. Çizgilerin yenilenmesini ve uyarı levhası konulmasını istiyorum.”
• Tarih, kurum adı, ad soyad, imza ve adres var.
• Sağdaki dilekçe neden daha etkili?
• Sorunun yeri ve isteğimiz açık. Kimin yazdığı ve ona nasıl ulaşılacağı belli.

Öğretmene not: Program, örnek dilekçelerin incelenmesini önerir; ders kitabındaki dilekçe örneğini de birlikte inceleyin. Öğrencilerden soldaki dilekçeyi düzeltip yeniden yazmalarını isteyebilirsiniz.

35. CİMER: Devlete doğrudan ulaşmak

• CİMER
• Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi. Devlet kurumlarıyla ilgili istek, öneri ve şikâyetleri alır.
• Nasıl başvurulur?
• Dört yol
• ALO 150 hattını aramak, CİMER’in sitesinden ya da e-Devlet’ten yazmak, mektup göndermek ya da şahsen gitmek.
• Ne yaparız?
• Belediyeye başvurduk ama uzun süre cevap alamadık. Ne yapabiliriz?
• CİMER’e başvurabiliriz. Başvurumuz ilgili kuruma iletilir ve takip edilir.

Öğretmene not: Şahsen başvuru, valilik ve kaymakamlıklardaki halkla ilişkiler birimlerinde de yapılabilir. Çevrim içi başvuruda kimlik doğrulaması gerekir; çocuklar bu işlemi aile büyükleriyle yapmalıdır. Başvuru kanalları zamanla değişebileceği için güncel yolları CİMER’in resmî sitesinden birlikte kontrol edin.

36. Kamu Denetçiliği Kurumu

• TBMM’ye bağlı bir kurumdur; kısa adı KDK’dır.
• Kamu kurumlarıyla yaşadığımız sorunlara ilişkin şikâyetleri inceler.
• Gerekirse ilgili kuruma çözüm için önerilerde bulunur.
• Çocuklar, KDK Çocuk sayfasından (kdkcocuk.gov.tr) ücretsiz başvurabilir.
• Denetim
• Bir işin kurallara uygun ve doğru yapılıp yapılmadığını kontrol etme.
• Kamu kurumlarını denetleyen bir kurumun olması neden önemlidir?
• Kurumlar işlerini daha özenli yapar; vatandaşın hakkı korunur.

Öğretmene not: Kamu Denetçiliği Kurumu 2012’de 6328 sayılı Kanunla kuruldu; “ombudsman” olarak da bilinir. Genellikle önce sorunla ilgili kuruma başvurulur, sonuç alınamazsa KDK’ya başvurulur. Kurumda çocuk haklarıyla ilgili şikâyetlerle özel olarak ilgilenen bir kamu denetçisi de bulunur. KDK Çocuk adresi ders kitabında da yer alır.

37. Etkinlik: Hangi durumda hangi yol?

• Etkinlik · Karar verelim
• Bu durumlarda hangi başvuru yolunu seçersin? Önce düşün, sonra açalım.
• Dedem birden fenalaştı, nefes almakta zorlanıyor.
• Hemen 112’yi ararız: Bu bir acil durumdur.
• Sokağımızdaki çöpler üç gündür toplanmadı.
• ALO 153’ü arar ya da belediyeye başvururuz.
• Okul yolumuza bir uyarı levhası konmasını istiyoruz.
• Ailemiz ve öğretmenimizle belediyeye dilekçe yazarız.
• Bir kuruma başvurduk ama aylardır cevap gelmedi.
• ALO 150 ya da genel ağ üzerinden CİMER’e başvururuz.

Öğretmene not: Karar verirken iki soru sorun: 1) Durum acil mi? 2) Sorunla hangi kurum ilgilenir? Acil durumlarda başka hiçbir yol beklenmez, doğrudan 112 aranır.

38. Bilgi topla, birlikte çöz

• Kurumlar hakkında doğru bilgiye nasıl ulaşırız? Sorunların çözümünde bize hangi görevler düşer?
• Bilgi kaynakları
• Kaynak inceleme
• Doğrulama
• Kaydetme
• Sorumluluklarımız
• Dilekçe ve afiş

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf İstanbul Orhan Kemal İl Halk Kütüphanesinden. Halk kütüphaneleri, yazılı kaynaklara ücretsiz ulaşabileceğimiz yerlerdir. Kurumlar hakkında bilgi toplarken kütüphanedeki kitaplardan, gazete ve dergilerden de yararlanabiliriz.

39. Bilgiyi nereden toplarız?

• Yazılı kaynaklar
• Kitap, broşür, gazete
• Görsel kaynaklar
• Fotoğraf, afiş, video
• Dijital kaynaklar
• Resmî siteler, e-Devlet
• Görüşme
• Muhtar, öğretmen, aile
• Gözlem
• Yerinde bakmak, not almak
• Kurumun kendisi
• Çağrı merkezini aramak
• Grubunuzun seçtiği sorun için hangi kaynaklara başvuracaksınız? Listeleyin.

Öğretmene not: Öğrencilere sorun: Belediyenin hangi hizmetleri verdiğini öğrenmek için en güvenilir kaynak hangisidir? (Beklenen cevap: belediyenin resmî sitesi ya da belediyenin kendisi.) Yazılı kaynaklara örnek dilekçeler, dijital kaynaklara güvenilir haber siteleri, görüşmeye kurum görevlileri de eklenebilir. Süreç bileşeni a: Öğrenciler beyin fırtınasında seçtikleri sorun için bilgi toplayabilecekleri yazılı, görsel ve dijital kaynakları belirler. Genel ağ araştırmaları aile ya da öğretmen gözetiminde yapılmalıdır.

40. Etkinlik: Bir haberi inceleyelim

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Kurgusal haber
• Mahalleye yeni oyun parkı
• Mahalle sakinleri, boş arsanın park olması için muhtarlığa başvurdu. Muhtarlık isteği belediyeye iletti. Belediye, parkın yaz başında açılacağını duyurdu.
• Kimler, ne yaptı?
• Haberde hangi kurumlar var? İstek hangi yolla iletilmiş?
• Muhtarlık ve belediye. Halk muhtarlığa başvurmuş, muhtarlık isteği belediyeye iletmiş.
• Doğru mu?
• Bu haberin doğru olup olmadığını nasıl kontrol edersin?
• Belediyenin resmî sitesine ve başka bir haber kaynağına bakarım; haberin tarihini kontrol ederim.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b. Ders kitabındaki haberleri (mahallesini bisikletle dolaşan muhtar, belediyenin evde bakım hizmeti, kaymakamlığın desteklediği müzik sınıfı) aynı sorularla inceleyin: Hangi kurum? Hangi ihtiyaç? Kaynak ne zaman yayımlanmış?

41. Bu bilgi doğru mu, güncel mi?

• Bulduğumuz bilgiyi en az iki kaynaktan kontrol ederiz; resmî kurum sitesiyle diğer kaynakları karşılaştırırız.
• Güvenilir bilgi
• Kurumun resmî sitesinden alınmıştır.
• Tarihi yakındır, günceldir.
• Başka güvenilir kaynaklarla uyuşur.
• Dikkat edilmeli
• Kimin yazdığı belli değildir.
• Eski bir habere dayanır ya da tarihi yoktur.
• Sosyal medyada “Duydum ki…” diye yayılır.
• İki kaynak farklı telefon numarası verirse hangisine güvenirsin?
• Kurumun resmî sitesindeki numaraya. Gerekirse kurumu arayıp doğrularım.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c. Program, aynı kuruma ilişkin bilgilerin en az iki farklı kaynaktan kontrol edilmesini, resmî kurum siteleriyle diğer kaynakların karşılaştırılmasını ve çelişki varsa hangisinin daha güvenilir olduğuna gerekçe gösterilerek karar verilmesini ister. Sonuçları büyük grup tartışmasıyla değerlendirin.

42. Resmî siteyi nasıl tanırız?

• Bir sitenin resmî olup olmadığını çoğu zaman adresinin sonundan anlayabiliriz.
• .gov.tr
• Devlet kurumları. Örnek: turkiye.gov.tr (e-Devlet)
• .bel.tr
• Belediyeler. Çoğu belediyenin adresi bu ekle biter.
• .k12.tr
• Okullar. Devlet okullarının adresi çoğunlukla meb.k12.tr ile biter.
• Adında “belediye” geçen ama sonu farklı biten bir siteye hemen güvenir misin?
• Hayır. Önce adresi kontrol eder, bilgiyi resmî siteden doğrularım.

Öğretmene not: Bazı büyük belediyeler farklı uzantılar da kullanabilir; bu yüzden en sağlam yol, kurumun adresini e-Devlet’teki ya da kurumun kendi duyurularındaki bağlantılardan kontrol etmektir. Genel ağda kişisel bilgilerimizi (adres, telefon, şifre) paylaşmadan önce mutlaka ailemize danışırız.

43. Bilgileri kaydedelim

• Etkinlik · Bilgi tablosu
• Topladığımız bilgileri unutmamak için bir tabloya düzenli yazarız. Tablomuzun sütunları:
• İhtiyaç ya da sorun: Okul yolunda yaya geçidinin çizgileri silinmiş.
• Başvurulacak kurum: Belediye
• Kurumun görevi: Yolların ve trafik işaretlerinin bakımı
• Başvuru yolu: ALO 153, dilekçe, belediyenin sitesi
• Kaynak: Belediyenin resmî sitesi (bakılan tarihle)
• Kayıt
• Toplanan bilgilerin unutulmaması için yazılı ve düzenli biçimde saklanması.
• Kaynağın adını ve bakılan tarihi neden yazarız?
• Bilgiyi kimin, ne zaman verdiğini gösterir; gerekince yeniden kontrol edebiliriz.

Öğretmene not: Süreç bileşeni d. Ders kitabındaki performans görevi tablosu da ihtiyaç ya da sorun, başvurulacak kurum ve başvuru yolları sütunlarından oluşur. Her grup kendi sorunu için tabloyu doldursun; sınıfça büyük bir “sorun – kurum – başvuru yolu” listesi oluşturun.

44. Bize düşen sorumluluklar

• Çöpümüzü yere atmaz, ortak alanları temiz tutarız.
• Parkı, bankı, otobüs durağını kendi eşyamız gibi koruruz.
• Bir sorun görünce susmaz, yetkililere bildiririz.
• Yardım kampanyalarına katılır, ihtiyaç sahiplerine destek oluruz.
• Toplumsal dayanışma
• Toplumdaki insanların zor zamanlarda birbirine destek olması, sorunları birlikte çözmesi.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Atasözü

Öğretmene not: Program, yakın çevreden başlayarak toplumsal sorunların çözümünde üstlenilebilecek bireysel sorumluluklar hakkında görüş alınmasını ve öğrencilerin seçtikleri soruna çözüm önerileri sunmasını ister (E2.2, D16.2). Öğrencilere sorun: Seçtiğiniz sorunun çözümüne kurumlar dışında siz nasıl katkı sağlayabilirsiniz? Atasözünün anlamı: Birlikte çalışan insanlar, tek başına çalışan birinden çok daha fazlasını başarır.

45. Etkinlik: Dilekçemizi yazıyoruz

• Etkinlik · Dilekçe
• 1. Sorunu yazın
• Grubunuzun seçtiği sorunu tek cümleyle yazın.
• 2. Kurumu bulun
• Topladığınız bilgilerden sorunla hangi kurumun ilgilendiğini belirleyin.
• 3. Taslağı yazın
• Dilekçenin bölümlerine uyun; kısa, açık ve saygılı yazın.
• 4. Kontrol edin
• Tarih, kurum adı, imza, adres tamam mı? Başka bir grupla değişip kontrol edin.
• Unutmayın
• Dilekçenizi kuruma göndermeden önce ailenizle ve öğretmeninizle birlikte gözden geçirin.

Öğretmene not: Program, öğrencilere seçtikleri sorunun çözümü için ilgili kuruma dilekçe yazmaları konusunda rehberlik edilmesini önerir; ders kitabındaki “Sorunlarımı Çözüyorum” etkinliği de aynı amaçtadır (2 ders saati). Gerçekten gönderilecek dilekçeler okul yönetimiyle birlikte değerlendirilebilir.

46. Performans görevi: Bilgi kartı ve afiş

• Etkinlik · Ürün
• Tablonuzdaki her sorun için bir bilgi kartı hazırlayın.
• Kartları bir afiş ya da poster üzerinde düzenleyin.
• Ürününüzü sınıf ve okul panosunda sergileyin.
• Afişinizde neler olmalı?
• İçerik
• Sorun, ilgili kurum, kurumun görevi, başvuru yolu, doğru telefon ve adres
• Görünüm
• Kısa başlık, büyük yazı, renkli görsel ve kaynakların adı
• Afiş
• Bir bilgiyi ya da duyuruyu kısa yazı ve görsellerle çok kişiye ulaştırmak için hazırlanan büyük kâğıt.

Öğretmene not: Program, tabloların bilgi kartı, afiş ya da postere dönüştürülerek sergilenmesini ve ürünlerin dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilmesini önerir (E3.3). Ders kitabındaki performans görevi de aynı yapıdadır (2 ders saati, bütüncül dereceli puanlama anahtarı).

47. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Belediyeye nasıl başvurulur? ALO 153’ü arayarak, dilekçe vererek ya da belediyenin sitesinden.
• Güvenilir bilgi
• Kaynağı belli, güncel ve başka güvenilir kaynaklarla doğrulanabilen bilgi.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın kaynağını söylesin. “Merak edelim” slaytındaki iki büyük soruya da dönün: Yaya geçidi sorunu belediyeye ALO 153, dilekçe ya da muhtarlık aracılığıyla bildirilebilir; bilginin doğruluğu resmî site ve en az iki kaynakla kontrol edilir.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Kurum
• Toplumun bir ihtiyacını karşılamak için kurulmuş, görevlileri ve kuralları olan yapı.
• Sivil toplum kuruluşu
• Vatandaşların topluma yardım amacıyla gönüllü olarak kurduğu dernek ve vakıflar.
• Dilekçe
• Bir istek, öneri ya da şikâyeti yetkili kuruma bildirmek için yazılan imzalı belge.
• Etkin vatandaşlık
• Hak ve sorumluluklarını bilip toplumun sorunlarının çözümüne katkı sağlamak.
• Katılım
• Vatandaşların seçimlere, kararlara ve toplumsal çalışmalara katkıda bulunması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: cumhuriyet, demokrasi, etkin vatandaşlık, millî egemenlik, katılım, çoğulculuk, hukukun üstünlüğü. Bu konuda en çok etkin vatandaşlık ve katılım öne çıkar; kurum, sivil toplum kuruluşu ve dilekçe konunun temel terimleridir.

50. Özet: Sorunların çözümünde kurumlar

• İhtiyaç ve sorunlarımız
• Muhtarlık
• Seçilir; mahallenin ihtiyaçlarını iletir.
• Belediye
• Çöp, yol, park; ALO 153
• Kaymakam ve vali
• İlçeyi ve ili yönetir; atanır.
• Acil durum
• Tek numara: 112
• Başvuru yolları
• Dilekçe, CİMER, KDK
• STK’lar ve biz
• Gönüllülük, dayanışma
• Her kılçığa kendi mahallenden bir örnek sorun ve başvuru yolu ekle.

Öğretmene not: Öğrenciler balık kılçığını defterlerine çizip her kılçığa kendi çevrelerinden bir örnek yazabilir. Kılçıkları açarken “Bu kurum seçimle mi gelir, atamayla mı?” ve “Ona hangi yolla ulaşırız?” sorularını sorun.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Muhtar, mahalle ya da köy halkının oylarıyla seçilir.
• Muhtarlar, beş yılda bir yapılan yerel seçimlerde halkın oyuyla seçilir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Kaymakam, ilçede yaşayan halkın oylarıyla seçilir.
• Kaymakam seçimle gelmez; Cumhurbaşkanı tarafından atanır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ilçede içme suyunun sık sık kesilmesi kişisel bir sorundur.
• İlçede yaşayan herkesi etkilediği için toplumsal bir sorundur.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Sivil toplum kuruluşları gönüllülük anlayışıyla çalışır ve resmî kurumlara destek olur.
• Dernek ve vakıflar gibi STK’lar, topluma yardım amacıyla gönüllülerce kurulur.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine (CİMER) yalnızca genel ağ üzerinden başvurulabilir.
• CİMER’e ALO 150 hattından, mektupla ya da şahsen de başvurulabilir.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Kamu Denetçiliği Kurumu, kamu kurumlarıyla ilgili şikâyetleri inceler ve gerekirse çözüm önerir.
• TBMM’ye bağlı olan KDK, vatandaşın hakkını korumak için şikâyetleri araştırır; çocuklar da başvurabilir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı görevler ve bu görevleri yürüten kurumlar eşleştirilmiştir.
• Parkların bakımını yapmak
• Belediye
• İlçedeki devlet dairelerini denetlemek
• Kaymakamlık
• Mahallenin ortak ihtiyaçlarını belirlemek
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• CİMER
• Muhtarlık
• Türk Kızılay
• Kamu Denetçiliği Kurumu
• B
• Mahallenin ortak ihtiyaçlarını belirleyip ilgili kurumlara iletmek muhtarlığın görevidir. Muhtarlık, mahalle ile kurumlar arasında köprü gibidir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi belediyenin görevlerinden biri değildir?
• Çöpleri toplamak
• İtfaiye hizmeti vermek
• Toplu ulaşımı düzenlemek
• Okullara öğretmen atamak
• D
• Öğretmenleri Millî Eğitim Bakanlığı atar. Çöp toplama, itfaiye ve toplu ulaşım belediyenin hizmetlerindendir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ecrin, parkta salıncaktan düşen bir çocuğun bayıldığını gördü. Çevrede başka yetişkin yoktu.
• Ecrin’in yapması gereken en doğru davranış hangisidir?
• Olayı ertesi gün muhtara anlatmak
• Salıncak için belediyeye dilekçe yazmak
• Hemen 112’yi arayıp olayı ve adresi bildirmek
• CİMER’e başvurup şikâyette bulunmak
• C
• Bayılma bir acil durumdur; hemen 112 aranır. Dilekçe ve diğer başvuru yolları acil olmayan sorunlar içindir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Selim’in belediyeye yazdığı dilekçede şu bölümler var:
• Kurumun adı: … BELEDİYE BAŞKANLIĞINA
• Sorunun ve isteğin anlatıldığı kısa bir metin
• Kapanış: “Gereğini saygılarımla arz ederim.”
• Ad, soyad, imza ve adres
• Selim’in dilekçesinde aşağıdakilerden hangisi eksiktir?
• Tarih
• Kurumun adı
• İmza
• Adres
• A
• Her dilekçede tarih bulunmalıdır. Selim’in dilekçesinde diğer bölümlerin hepsi var, yalnız tarih eksik.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ece, evde bulduğu 2015 tarihli bir broşürde belediyenin hayvan bakımevinin adresini ve ziyaret saatlerini gördü.
• Ece bu bilgiyi kullanmadan önce ne yapmalıdır?
• Broşür basılı olduğu için bilgiyi doğrudan kullanmalıdır.
• Bilginin güncel olup olmadığını belediyenin resmî sitesinden kontrol etmelidir.
• Bilgiyi sosyal medyada paylaşıp başkalarının fikrini almalıdır.
• Broşür eski olduğu için içindeki bütün bilgileri yanlış saymalıdır.
• B
• Eski kaynaklardaki bilgiler değişmiş olabilir ama hepsi yanlış değildir. Bilgi, kurumun resmî sitesinden ya da kurumun kendisinden doğrulanır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir sorunu çözmek için atılacak bazı adımlar karışık olarak numaralandırılmıştır.
• İlgili kuruma başvurmak
• Sorunu belirlemek
• Sorunun çözülüp çözülmediğini takip etmek
• Sorun hakkında bilgi toplamak
• Bu adımların doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
• 2, 4, 1, 3
• 4, 2, 1, 3
• 2, 1, 4, 3
• 1, 2, 4, 3
• A
• Önce sorun belirlenir, sonra bilgi toplanır. Ardından ilgili kuruma başvurulur ve sorunun çözülüp çözülmediği takip edilir.

63. Kim bilecek?

• İlin yönetiminden sorumlu en yetkili kurum hangisidir?
• Valilik
• Belediye hizmetleriyle ilgili istek ve şikâyetler için hangi numarayı ararız?
• ALO 153
• Birçok kamu hizmetine tek bir genel ağ adresinden ulaştığımız sistemin adı nedir?
• e-Devlet Kapısı

64. Gelecek derse hazırlanalım

• Evde, okulda ve çevremizde toprağı, suyu, ormanı ve madenleri nasıl kullanıyoruz?
• Suyu, elektriği ve yiyecekleri boşa harcamak doğaya ve insanlara nasıl zarar verir?
• Kaynakları verimli kullanmak için ailece neler yapabiliriz?
• Kaynakları gelecek kuşaklar için korumak neden önemlidir?
• Bir gün boyunca evinizde suyun ve elektriğin nerelerde kullanıldığını gözlemle; boşa harcandığı anları not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.5.1 “Kaynakların Verimli Kullanımı” (5. öğrenme alanı: Hayatımızdaki Ekonomi). Bu dersteki bozuk çeşme örneği ve “Bize düşen sorumluluklar” slaytı yeni konuya köprü kurar: Ortak kaynakları korumak da etkin vatandaşlığın bir parçasıdır.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.5.4.4.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Numaralar ve adresler
• Telefon hatları ve genel ağ adresleri sununun hazırlandığı tarihteki (Ekim 2026) bilgilere göredir; derste kurumların resmî sitelerinden birlikte kontrol edilmesi önerilir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler, haber ve dilekçe metinleri kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

66. Görsel kaynakları

• Hacı Bayram Mahallesi Muhtarlığı, Altındağ (Ankara)
• ITU 20231129 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Hacı Bayram Mahalle Muhtarlığı 20231122.jpg
• Göztepe 60. Yıl Parkı’nda çocuk oyun alanı, İstanbul
• YeditepeDogaBasak · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Göztepe 60. Yıl Parkı Çocuk Oyun Alanı 2024.05.jpg
• Biga Kaymakamlığı, Çanakkale
• Kızıl · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Biga Kaymakamlığı–IMG 5361.jpg
• Alibeyköy İtfaiye İstasyonu ve itfaiye araçları, İstanbul
• Kurmanbek · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Fire trucks in Istanbul.jpg
• Atatürk Mahallesi Muhtarlığı, Aliağa (İzmir)
• Lacin1912 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Aliagaataturk.jpg
• Ankara Büyükşehir Belediyesi hizmet binasının girişi
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı-giriş.jpg
• Pamukkale Kaymakamlığı, Denizli
• Biologg · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Pamukkale Kaymakamlığı 1.jpg
• İstanbul Valiliği binası, Cağaloğlu
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: TC İstanbul Valiliği, 2022.jpg
• Sağlık Bakanlığına ait bir 112 ambulansı, Batman
• Zalasem1 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Emergency Ambulance (Sağlık Bakanlığı) (Türkiye).jpg
• İstanbul Orhan Kemal İl Halk Kütüphanesi
• Kingbjelica · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: İstanbul Orhan Kemal İl Halk Kütüphanesi.jpg