5. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Temel Hak ve Sorumluluklar

1. Hak da Var, Sorumluluk da

• Hak da Var,
• Sorumluluk da
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Evde, okulda ve sokakta: Haklarımızı kim korur, sorumluluklarımızı unutursak ne olur?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.5.4.3 (2026-2027 yıllık planında 24–25. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: merak edilen konuları tanımlama ve soru sorma (Giriş, Bölüm 1), bilgi toplama ve doğruluğunu değerlendirme (Bölüm 2–3), hak ve sorumlulukların önemine yönelik çıkarım (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapaktaki görsel, Ankara’nın Kızılay semtindeki İnsan Hakları Anıtı’dır. Heykeltıraş Metin Yurdanur’un yaptığı anıt, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni okuyan bir kadını gösterir; 10 Aralık 1990’da açılmıştır. Öğrencilere sorun: Heykeldeki kadın sizce ne okuyor?

2. Merak edelim

• Kimsenin hakkı korunmasaydı nasıl bir dünyada yaşardık?
• Herkes yalnızca hakkını isteyip sorumluluğunu unutsaydı neler olurdu?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Ne?
• Hak ne demektir?
• Kim?
• Haklarımızı kim korur?
• Nerede?
• Haklarımız nerede yazılıdır?
• Ne zaman?
• Haklarımıza ne zaman sahip oluruz?
• Nasıl?
• Hakkım çiğnenirse ne yapabilirim?
• Neden?
• Sorumluluk neden önemlidir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın (süreç bileşenleri a ve b; program 5N1K tekniğini önerir). Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Hak, özgürlük, sorumluluk
• Kavramlar, temel haklar, çocuk hakları
• Haklarımız güvence altında
• Devletin görevi, Anayasa, uluslararası belgeler
• Hakkımı kullanırken
• Başkasının hakkı, her hakkın bir sorumluluğu
• Haklar neden önemli?
• Hak ihlalleri, duyarlılık, istasyon etkinliği
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Hak, özgürlük, sorumluluk

• Bir arada yaşarken neye hakkımız var, neleri yapmakla sorumluyuz?
• Toplumda düzen
• Hak
• Özgürlük
• Sorumluluk
• Temel insan hakları
• Çocuk hakları

Öğretmene not: Bölüm görseli: Adana’nın İmamoğlu ilçesine bağlı Çörten’de bir köy ilkokulu. Öğrencilere sorun: Bu okul hangi hakkımızla ilgili? (Eğitim hakkı: Köyde de kentte de her çocuğun hakkıdır.)

5. Bu durumlarda hangi hak var?

• Etkinlik · Örnek durumlar
• Kahvaltıda
• Ela sabah kahvaltısını yapıp okula gidiyor.
• Köy okulunda
• Can ve arkadaşları sınıfta bir deney yapıyor.
• Hastanede
• Ateşi çıkan Deniz’i bir doktor muayene ediyor.
• Parkta
• Ödevini bitiren Mert, arkadaşlarıyla oyun oynuyor.
• Her kartta hangi hakkı görüyorsun? Bu haklarla ilgili neyi merak ediyorsun?
• Beslenme, eğitim, sağlık, oyun ve dinlenme hakkı. Örnek merak: Bu hakları bize kim sağlıyor?

Öğretmene not: Program, temel hak ve sorumluluklarla ilgili örnek olayların ve görsellerin incelenmesini, öğrencilerin bu incelemeden merak ettikleri konuları tanımlamasını önerir (E1.1). Kartları tek tek açıp her birinde hangi hakkın kullanıldığını sorun. Öğrencilerin merak ettiklerini tahtanın bir köşesine yazın; ders boyunca bu listeye dönün.

6. Bir arada yaşamak kural ister

• Ailede, sınıfta, mahallede insanlarla bir arada yaşarız.
• Düzenin sürmesi için herkesin uyduğu kurallar gerekir.
• Kurallar bize sorumluluk yükler: Kimse yalnızca kendi bildiğini yapamaz.
• Kurallar aynı zamanda herkesin hakkını korur.
• Kural
• Bir toplulukta düzeni sağlamak için herkesin uyması gereken ölçü.
• Bir futbol maçında hiç kural olmasaydı neler olurdu?
• Herkes topu eliyle alır, itişir, kavga çıkar; oyun oynanamaz. Kurallar oyunu herkes için adil kılar.

Öğretmene not: Benzetmeyi genişletin: Toplum da büyük bir takım gibidir. Kurallar herkese görev (sorumluluk) verir; aynı kurallar herkesin hakkını da korur. Öğrencilerden okul servisi, kantin sırası, trafik gibi kendi örneklerini isteyin.

7. Üç anahtar kavram

• Konumuzun üç anahtar kelimesi var. Üçü de birbirine sıkı sıkıya bağlıdır.
• Hak
• Anayasa ve kanunların bize tanıdığı yetki: okula gitmek, tedavi olmak gibi.
• Özgürlük
• Baskı altında kalmadan kendi isteğimizle karar verebilmek. Anayasa’da “hürriyet” denir.
• Sorumluluk
• Kendimize ve başkalarına karşı görevlerimizi zamanında yerine getirmek.
• Okula gitmek bir hak mı, yoksa bir sorumluluk mu?
• İkisi de! Okula gitmek eğitim hakkımızdır. Derse zamanında gelmek, ödev yapmak da sorumluluğumuzdur.

Öğretmene not: Ders kitabı hakkı, bir özgürlüğün sağlanması için anayasa ve kanunlarla kişiye tanınan yetki; özgürlüğü, kişinin dış etkiden bağımsız olarak kendi iradesiyle karar vermesi; sorumluluğu da kişinin kendine ve başkalarına karşı yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesi olarak tanımlar. Kitabın sözlüğüne göre sorumluluk, kişinin kendi davranışlarının sonuçlarını üstlenmesidir. Anayasa’nın 42. maddesinin başlığı “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi”dir: İlköğretim hem hak hem zorunluluktur.

8. Temel insan hakları

• Doğuştan: İnsan olarak dünyaya gelmek yeterlidir.
• Dokunulmaz: Kimse bu hakları keyfine göre elimizden alamaz.
• Devredilmez: Hakkımızı başkasına veremeyiz, satamayız.
• Vazgeçilmez: İstesek bile bu haklardan vazgeçemeyiz.
• Her insanın yalnızca insan olduğu için doğuştan sahip olduğu haklar.
• Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 12. madde

Öğretmene not: Alıntı, Anayasa’nın 12. maddesinin ilk cümlesidir (resmî metin). Maddenin ikinci cümlesi, temel hakların kişiye topluma, ailesine ve başkalarına karşı görevler de yüklediğini söyler; bu bağ “Kime karşı sorumluyuz?” slaytında işleniyor. “Dokunulmaz” sözcüğünü öğrencilere “Kimse keyfine göre bu hakları çiğneyemez.” diye açıklayın. Anayasa’nın 13. maddesine göre bu haklar ancak kanunla ve özlerine dokunulmadan sınırlanabilir.

9. Hak takas edilir mi?

• Takas teklifi
• Arda, arkadaşına “Okula gitme hakkımı sana veriyorum, sen de bana tabletini ver.” diyor. Bu mümkün mü?
• Hayır. Eğitim hakkı temel bir haktır: Başkasına verilemez, bir eşyayla değiştirilemez.
• Devredilmez hak
• Sahibinin bile başka birine veremeyeceği, satamayacağı hak.
• Bu kural bizi nasıl korur?
• Temel hakların başkasına verilememesi ve bırakılamaması neden önemlidir?
• Kimse baskıyla ya da kandırarak hakkımızı elimizden alamaz. Herkes her koşulda bu haklara sahip kalır.

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır ve bilerek abartılıdır. Öğrencilere şunu da sorun: Arda’yı biri zorlasa ya da kandırsa, eğitim hakkı yine de elinde kalır mı? (Evet, temel haklar vazgeçilmez ve devredilmezdir.)

10. Temel haklarımızdan örnekler

• Yaşama hakkı
• Hayatımız korunur.
• Eğitim hakkı
• Okula gider, öğreniriz.
• Sağlık hakkı
• Hastalanınca tedavi oluruz.
• Beslenme hakkı
• Yeterli besin alırız.
• Konut dokunulmazlığı
• İzinsiz evimize girilemez.
• Seyahat özgürlüğü
• Dilediğimiz yere gideriz.
• Düşünce özgürlüğü
• Fikrimizi söyleyebiliriz.
• Haberleşme özgürlüğü
• Mesajlarımız gizlidir.
• Bu haklar herkes içindir: Dil, din, renk, cinsiyet ayrımı yapılmaz.

Öğretmene not: Her kartı açmadan önce öğrencilere kısa bir ipucu verip hakkı tahmin ettirin. Anayasa’daki yerleri: yaşama hakkı 17, konut dokunulmazlığı 21, haberleşme hürriyeti 22, yerleşme ve seyahat hürriyeti 23, düşünce ve kanaat hürriyeti 25, düşünceyi açıklama hürriyeti 26, eğitim hakkı 42, sağlık hakkı 56. madde. Beslenme hakkı uluslararası insan hakları ve çocuk hakları belgelerinde yer alır. Kanun önünde eşitlik Anayasa’nın 10. maddesindedir. Konut dokunulmazlığının istisnaları da 21. maddede sayılır (ör. usulüne göre verilmiş hâkim kararı); kartta bu ayrıntı “izinsiz” diye sadeleştirildi.

11. Hak mı, istek mi?

• Etkinlik · Ayırt edelim
• Temel haklar insanca yaşamak için gereklidir. İstekler ise olmadan da yaşayabileceğimiz şeylerdir.
• Temel hak
• Yeterli ve sağlıklı beslenmek
• Güvenli bir evde yaşamak
• Okula gidip öğrenmek
• İstek
• Her gün pasta yemek
• Odamda kocaman bir televizyon
• En yeni model bir telefon
• Bir isteğimiz olmazsa ne olur? Peki bir temel hakkımız olmazsa?
• İstekler olmadan da sağlıklı ve mutlu yaşayabiliriz. Temel haklar olmadan insanca yaşayamayız.

Öğretmene not: Öğrencilerden sütunlara yeni örnekler eklemelerini isteyin (ör. temiz su – hak; en sevdiği marka ayakkabı – istek). Amaç, temel hakların insan onuruna yakışır bir hayat için vazgeçilmez olduğunu fark ettirmektir.

12. Çocuk hakları

• Çocuklar büyürken korunmaya ve desteğe ihtiyaç duyar. Bu yüzden çocuk hakları ayrıca güvence altındadır.
• Yeterli beslenme, güvenli bir ev ve sağlık hizmeti
• Okula gidip eğitim almak
• Oyun oynamak, dinlenmek, sanata ve kültüre katılmak
• Özel gereksinimli çocuklar için ihtiyaca uygun eğitim ve bakım
• Sağlığına ve okuluna zarar veren işlerde çalıştırılmamak
• Çocuk
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye göre 18 yaşından küçük her insan.
• Sence çocukların hakları neden ayrıca korunur?
• Çocuklar kendilerini tek başına koruyamaz. Sağlıklı büyümek, okuyup gelişmek için ek güvenceye ihtiyaç duyarlar.

Öğretmene not: Bu maddeler ders kitabının açılış görselindeki çocuk haklarıyla uyumludur. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de oyun, dinlenme ve kültürel hayata katılma 31., ekonomik sömürüye ve zararlı işlerde çalıştırılmaya karşı korunma 32. maddededir. Anayasa’nın 50. maddesine göre de kimse yaşına ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.

13. Elif’in bir günü

• Etkinlik · Haklarımın izinde
• Bugün sabahtan akşama kadar neler yaptığımı yazdım. Meğer her adımda bir hakkımı kullanıyormuşum!
• Elif
• 5. sınıf öğrencisi
• Elif’in günü
• 07.30
• Ailesiyle kahvaltı yapıp okula gitti.
• 10.00
• Derste fikrini söyledi, arkadaşlarını dinledi.
• 15.00
• Okul bahçesinde arkadaşlarıyla oynadı.
• 20.00
• Başka şehirdeki dedesiyle görüntülü konuştu.
• Elif bu saatlerde hangi haklarını kullandı? Senin bugünün nasıl geçti?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: 07.30 beslenme hakkı (okula gitmek: eğitim hakkı); 10.00 eğitim hakkı ve düşünceyi açıklama özgürlüğü; 15.00 oyun ve dinlenme hakkı; 20.00 haberleşme özgürlüğü. Elif kurgusal bir karakterdir. Öğrencilerden kendi günlerini dört saatle yazmalarını ve her saatte kullandıkları hakkı bulmalarını isteyin.

14. Kime karşı sorumluyuz?

• Anayasa’ya göre temel haklarımız, topluma, ailemize ve diğer insanlara karşı görevlerimizi de beraberinde getirir.
• Kendimize
• Sağlığımızı korumak, derslerimize çalışmak
• Ailemize ve arkadaşlarımıza
• Saygılı olmak, yardım etmek, sözümüzü tutmak
• Topluma ve çevremize
• Kurallara uymak, ortak eşyaları ve doğayı korumak
• Bu hafta yerine getirdiğin bir sorumluluğu söyle. Kime karşıydı?
• Örnek: Kardeşime ödevinde yardım ettim; bu, aileme karşı sorumluluğumdu.

Öğretmene not: Üstteki cümle, Anayasa’nın 12. maddesinin ikinci cümlesinin sadeleştirilmiş hâlidir. Haklarımız ile sorumluluklarımız aynı maddede birlikte yer alır: Hak ve sorumluluk birbirinden ayrılmaz. Bölüm 3’te bu dengeyi örneklerle işleyeceğiz.

15. Haklarımız güvence altında

• Haklarımız nerede yazılı, onları kim korur? Üç önemli belgeyi tanıyalım.
• Devlet ve vatandaş
• Anayasa
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme
• Haklar hayatımızda
• Bilgi toplama

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ankara’daki Anayasa Mahkemesi binası. Anayasa Mahkemesi, kanunların Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler; 2012’den beri, temel haklarının devlet işlemleriyle çiğnendiğini düşünen kişilerin bireysel başvurularını da inceler. Bu ayrıntı 5. sınıf için bilgi notudur; derste “Anayasa’yı ve haklarımızı koruyan bir mahkeme” demeniz yeterlidir.

16. Devlet ve vatandaş el ele

• Temel haklarımız Anayasa ve kanunlarla güvence altındadır. Bu hakları korumada en büyük görev devlete düşer.
• Devlet
• Vatandaş
• Hakları yazar, korur, hizmete dönüştürür
• Anayasa ve kanunlar yapar
• Okul, hastane, mahkeme kurar
• Kurallara uyar, sorumluluğunu yerine getirir
• Kanunlara uyar, vergisini öder
• Hakkı çiğnenirse ilgili kuruma başvurur
• Anayasa
• Devletin yapısını, temel hak ve özgürlükleri belirleyen en üstün kanun.
• Haklar güvence altında olunca insanlar kendini güvende hisseder.

Öğretmene not: Ders kitabı, temel hak ve özgürlüklerin korunmasında en etkili gücün devlet olduğunu, hakların anayasayla korunduğu toplumlarda bireylerin kendini daha güvende hissettiğini vurgular. Hak ihlaliyle karşılaşınca kurumlara başvurmak ve görevlilerle iletişime geçmek, gelecek konunun (SB.5.4.4) da başlangıcıdır.

17. Haklarımızı yazan üç belge

• Temel haklarımız hem Anayasa’mızda hem de pek çok ülkenin kabul ettiği uluslararası belgelerde yazılıdır.
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi: Dünyadaki bütün insanların hakları
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası: Ülkemizin en üstün kanunu
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme: 18 yaşından küçüklerin hakları
• Yazılı haklar herkese aynı güvenceyi verir

Öğretmene not: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda 10 Aralık 1948’de kabul edildi. Bugünkü Anayasa’mız 1982’de halk oylamasıyla kabul edildi; o günden bu yana birçok maddesi değiştirildi. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda 20 Kasım 1989’da kabul edildi; Türkiye de bu sözleşmeye taraftır. Ders kitabı, 5N1K sorularının cevaplarını bu üç kaynaktan aramayı önerir.

18. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

• Eleanor Roosevelt ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1949)
• Fotoğraftaki Eleanor Roosevelt, bildirgeyi hazırlayan komisyonun başkanıydı.
• 30 maddede herkesin haklarını sayar: yaşama, eğitim, düşünce özgürlüğü gibi.
• Bugün 500’den fazla dile çevrilmiştir.
• Bu belge neden bu kadar çok dile çevrilmiş olabilir?
• Haklar evrenseldir: Herkes haklarını kendi dilinde okuyabilsin diye.

Öğretmene not: Fotoğraf Kasım 1949’da, Birleşmiş Milletlerin o yıllarda geçici merkezinin bulunduğu Lake Success’te (New York) çekildi; afiş bildirgenin İngilizce metnidir. Eleanor Roosevelt (1884–1962), ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in eşidir; BM İnsan Hakları Komisyonuna başkanlık etti. Bildirge, 10 Aralık 1948’de Paris’te toplanan BM Genel Kurulunda kabul edildi; Türkiye de lehte oy veren ülkeler arasındaydı. Bildirge bir antlaşma değil, bütün ülkeler için ortak bir ölçüdür; birçok anayasaya ve sözleşmeye örnek olmuştur.

19. Takvimde haklarımız

• 10 Aralık ve 20 Kasım
• 10 Aralık İnsan Hakları Günü, 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’dür. Okullarda bu günlerde etkinlikler yapılır.
• Sözleşme
• Devletlerin ya da kişilerin uymayı kabul ettiği yazılı anlaşma.
• Türkiye uyar mı?
• Türkiye, taraf olduğu uluslararası sözleşmelere uymak zorunda mıdır?
• Evet. Bir sözleşmeyi onaylayan devlet ona uymayı da kabul eder. Usulüne göre yürürlüğe giren sözleşmeler ülkemizde kanun hükmündedir.

Öğretmene not: Tarihler, iki belgenin Birleşmiş Milletlerde kabul edildiği günlerdir. Ülkemizde 10 Aralık’ı içine alan hafta İnsan Hakları ve Demokrasi Haftası olarak kutlanır. Anayasa’nın 90. maddesi, usulüne uygun olarak yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmaların kanun hükmünde olduğunu belirtir. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, dünyada en çok devletin taraf olduğu insan hakları sözleşmesidir.

20. Haklar hayatımızda

• Her hak hayatımızda nerede karşımıza çıkıyor? Önce siz tahmin edin.
• Yaşama hakkı
• Anayasa, 17. madde
• Herkes yaşama, kendini koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.
• 112 Acil Çağrı Merkezi
• Eğitim hakkı
• Anayasa, 42. madde
• Hiç kimse eğitimden yoksun bırakılamaz; ilköğretim zorunludur.
• Ücretsiz ders kitabı
• Sağlık hakkı
• Anayasa, 56. madde
• Devlet, herkesin sağlıklı yaşaması için sağlık hizmetlerini düzenler.
• Aile hekimi, aşılar
• Seyahat özgürlüğü
• Anayasa, 23. madde
• Herkes dilediği yere gidebilir, dilediği yere yerleşebilir.
• Başka şehre taşınmak
• Düşünce özgürlüğü
• Anayasa, 25–26. madde
• Kimse düşüncesi yüzünden suçlanamaz; herkes düşüncesini açıklayabilir.
• Okul dergisine yazı yazmak
• Anayasa “özgürlük” yerine çoğu zaman “hürriyet” der: seyahat hürriyeti, düşünce hürriyeti gibi.

Öğretmene not: Kartları tek tek açın; “Bugün” kutularını açmadan önce öğrencilerden kendi örneklerini isteyin. Madde metinleri sadeleştirilmiştir. 42. maddeye göre ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. 56. madde, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşamayı da herkesin hakkı sayar.

21. Anayasa’dan dört cümle

• Keşfedelim
• Anayasa’dan alınan bu cümleler hangi hakkı koruyor? Önce siz bulun.
• “Kimsenin konutuna dokunulamaz.” (21. madde)
• Konut dokunulmazlığı: Evimiz güvencededir.
• “Haberleşmenin gizliliği esastır.” (22. madde)
• Haberleşme hürriyeti: Mektubumuz, mesajımız gizlidir.
• Herkes bilim ve sanatı serbestçe öğrenebilir, öğretebilir. (27. madde)
• Bilim ve sanat hürriyeti: Öğrenmenin önü açıktır.
• Kimse yaşına ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. (50. madde)
• Çalışma şartlarında korunma: Küçükler ağır işlerden korunur.

Öğretmene not: Tırnak içindeki iki cümle Anayasa’nın resmî metnindendir; diğer ikisi sadeleştirilmiştir. 50. maddenin tam metninde yaşın yanında cinsiyet ve güç de sayılır; madde, küçüklerin çalışma şartları bakımından özel olarak korunacağını da belirtir. Satırları açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini bekleyin.

22. Haklar hizmete dönüşünce

• Ücretsiz kitap
• Her yıl öğrencilere ders kitapları ücretsiz dağıtılır.
• Evde eğitim
• Hastalığı yüzünden okula gidemeyen öğrenciye öğretmen evde ders verir.
• Ambulans helikopter
• Yolu zor köylerdeki acil hastalar havadan hastaneye taşınır.
• Aşı
• Bebeklere ve çocuklara hastalıklara karşı aşılar ücretsiz yapılır.
• Bu hizmetler hangi hakları koruyor?
• Ücretsiz kitap ve evde eğitim, eğitim hakkını; ambulans helikopter ve aşı, sağlık hakkını korur.
• Devlet hakları kanunla güvenceye alır, hizmetlerle hayata geçirir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haberler de bu hizmetlere örnektir: Karadeniz’de yaylalardaki acil hastaları hastaneye taşıyan ambulans helikopter (Sağlık Bakanlığı) ve Millî Eğitim Bakanlığının evde eğitim hizmeti. Öğrencilerden kendi çevrelerinden başka örnekler isteyin (okul servisi, kütüphane, aile sağlığı merkezi gibi).

23. 5N1K ile araştıralım

• Etkinlik · Bilgi toplama
• Merak ettiğin bir konuda sorular hazırla, cevaplarını güvenilir kaynaklarda ara.
• Bir hak seç. Örnek: oyun ve dinlenme hakkı.
• Bu hakla ilgili 5N1K soruları yaz: Ne? Kim? Nerede? Ne zaman? Neden? Nasıl?
• Cevapları Anayasa’da, çocuk hakları belgelerinde ve ders kitabında ara.
• Her bilgiyi iki kaynakta karşılaştır, kaynağın adını not et.
• Bulduklarını sınıfa sözlü ya da yazılı olarak sun.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, resmî kurumlarca ya da uzmanlarca hazırlanmış kaynak.
• İnternette okuduğun bir bilginin doğru olup olmadığını nasıl anlarsın?
• Sitenin resmî bir kuruma ait olup olmadığına bakarım, bilgiyi başka kaynaklarla karşılaştırır, öğretmenime danışırım.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin hazırladıkları sorulardan yola çıkarak yazılı, görsel ve dijital kaynaklardan bilgi toplamasını (OB1, OB2, OB4), bilgileri sınıfa sunmasını ve doğruluğunu değerlendirmesini önerir (süreç bileşenleri c ve d). Anayasa’nın tam metni TBMM’nin ve Mevzuat Bilgi Sistemi’nin sitelerinde yer alır. Toplanan bilgileri grup tartışması ve öğretmen geri bildirimiyle doğrulayın (SDB2.1, E3.4).

24. Haklar korunmasaydı?

• Hayal edelim
• Hakların hiçbir yerde yazılı olmadığı, kimsenin onları korumadığı bir ülkede yaşadığını düşün. Neler olabilirdi?
• Güçlü olan güçsüzü ezebilir, çocuklar çalıştırılabilir, insanlar korku içinde yaşar.
• Hukukun üstünlüğü
• Yöneten ya da yönetilen, herkesin kanunlara uyması; kimsenin kanunun üstünde olmaması.
• Neden güvendeyiz?
• Haklarımız anayasa ve kanunlarla korununca kendimizi neden daha güvende hissederiz?
• Hakkımız çiğnenirse başvurabileceğimiz kurallar ve kurumlar vardır; kimse hakkımızı keyfine göre alamaz.

Öğretmene not: Ders kitabı, temel hakların anayasa ve yasalarla korunmadığı toplumlarda ne gibi sorunlar yaşanabileceğinin tartışılmasını ister. Hukukun üstünlüğü ünitenin anahtar kavramlarındandır: Kurallar yalnızca vatandaşları değil, devleti yönetenleri de bağlar.

25. Hakkımı kullanırken

• Benim hakkım nerede biter, başkasının hakkı nerede başlar?
• Başkasının hakkı
• Her hakkın bir sorumluluğu
• Nerede, hangi sorumluluk?
• Sorumluluğu unutursak
• Salgın günlerinde
• Sınıf sözleşmesi

Öğretmene not: Bölüm görseli: İstanbul Caddebostan’da bir yaya geçidi ve trafik ışıkları. Öğrencilere sorun: Yayalar ve sürücüler aynı yolu nasıl paylaşır? (Herkes ışığa ve kurallara uyunca hem yayanın hem sürücünün güvenli yolculuk hakkı korunur.)

26. Oyun hakkı mı, dinlenme hakkı mı?

• Emre
• Oyun hakkı
• “Kendi odamdayım. Gece yarısına kadar oyun oynar, istediğim kadar bağırırım!”
• Zeynep
• Dinlenme hakkı
• Emre’nin alt kattaki komşusu. Kardeşi hasta, uyumaya çalışıyor.
• Gece geç saatte gelen bağırışlar yüzünden kardeşim bir türlü uyuyamıyor.
• İkisinin de hakkı var mı? Emre neyi unuttu? Herkesin hakkını koruyan bir çözüm bulun.

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. Beklenen cevap: İkisinin de hakkı vardır (Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 31. maddesi oyun ve dinlenme hakkını birlikte sayar). Emre hakkını kullanırken komşusunun dinlenme ve sağlık hakkını gözetmedi. Çözüm önerileri: sesi kısmak, kulaklık takmak, oyunu makul bir saatte bitirmek, özür dilemek. Kimsenin hakkından tamamen vazgeçmesi gerekmez; denge kurulur. Program, her insanın temel hak ve özgürlüklere sahip olduğunun ve bu hakları kullanırken başkalarının haklarının gözetilmesi gerektiğinin vurgulanmasını ister (D1.1).

27. Hakkımın sınırı: Başkasının hakkı

• Benim haklarım olduğu gibi başkalarının da hakları vardır.
• Müzik dinleme hakkım, komşumun dinlenme hakkını engellememeli.
• Düşüncemi söyleme hakkım bana kimseyi kırma ve aşağılama hakkı vermez.
• Bisiklete binme özgürlüğüm, yayaların güvenliğini tehlikeye atmamalı.
• Saygı
• Başkalarının haklarını, duygularını ve düşüncelerini önemsemek.
• Sınıfta herkes aynı anda konuşursa ne olur?
• Kimse kimseyi duyamaz. Söz alarak sırayla konuşmak herkesin konuşma hakkını korur.

Öğretmene not: Ana fikir: Bir hakkın sınırı, başkalarının haklarıdır. Öğrencilerden “Benim hakkım … ama …” kalıbıyla kendi cümlelerini kurmalarını isteyin. Örnek: “Top oynamak benim hakkım ama camlara ve çiçeklere zarar vermemeliyim.”

28. Her hakkın bir sorumluluğu var

• Soldaki hakların yanında hangi sorumluluk gelir? Önce siz söyleyin.
• Okula gidip öğrenme hakkım var.
• Derslerime çalışır, okulun eşyalarını korurum.
• Oyun oynama hakkım var.
• Oyunun kurallarına uyar, kimseyi dışlamam.
• Temiz bir çevrede yaşama hakkım var.
• Çöpümü yere atmaz, suyu boşa akıtmam.
• Haberleşme hakkım var.
• Başkasının mesajını izinsiz okumaz, yalan haber yaymam.

Öğretmene not: Anayasa’nın 56. maddesi hak ile sorumluluğu aynı yerde anlatır: Sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşamak herkesin hakkıdır; çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek de hem devletin hem vatandaşların ödevidir. Her satırda önce öğrencilerin kendi cevabını almadan satırı açmayın.

29. Nerede, hangi sorumluluk?

• Evde
• Odamı toplarım, ev işlerine yardım ederim.
• Okulda
• Kurallara uyar, sıramı ve kitaplarımı temiz tutarım.
• Sokakta
• Yaya geçidini kullanır, trafik kurallarına uyarım.
• Toplu taşımada
• Sırayla biner, yaşlılara ve hastalara yer veririm.
• Bu sorumlulukları yerine getirmezsek ne gibi sorunlar yaşanır?
• Ev dağılır, okul kirlenir, kazalar olur, insanlar kırılır. Başkalarının hakları da zarar görür.

Öğretmene not: Ders kitabı, farklı ortamlardaki sorumlulukların ve bunlar yerine getirilmediğinde yaşanacak sorunların konuşulmasını ister. Öğrencilerden kütüphane, kantin, park gibi başka ortamlar için de birer sorumluluk söylemelerini isteyin.

30. 112 ambulansı: Hem hak hem sorumluluk

• Sağlık Bakanlığının bir 112 ambulansı (Batman)
• Acil durumda 112 ücretsiz aranır, ambulans gelir: Bu, sağlık ve yaşama hakkımızdır.
• Siren sesini duyunca ambulansa yol vermek hepimizin sorumluluğudur.
• 112’yi şaka için aramak, gerçekten yardım bekleyen birinin hattını meşgul eder.
• Ambulansa yol vermeyen bir sürücü kimin hakkını çiğner?
• Ambulanstaki hastanın sağlık ve yaşama hakkını. Acil durumda her saniye önemlidir.

Öğretmene not: Fotoğraf Batman’da çekildi. 112 Acil Çağrı Merkezi her telefondan ücretsiz aranır. Sürücülerin ambulansa yol vermesi Karayolları Trafik Kanunu’na göre de zorunludur. Öğrencilere önce sorun: Bu fotoğrafta hangi hak, hangi sorumluluk var? (Hak: acil sağlık hizmeti. Sorumluluk: yol vermek, 112’yi gereksiz yere aramamak.) Örnek, “Hakkımın sınırı başkasının hakkıdır.” fikrini de pekiştirir.

31. Pikniğin iki sonu

• Bir aile parkta güzel bir gün geçirdi, şimdi eve dönüyor.
• Çimlerde çöpler duruyor, mangal hâlâ tütüyor.
• Aile, sorumluluğunu yerine getirecek mi?
• Hikâye iki farklı biçimde biter
• Sorumluluk unutulursa
• Park kirlenir, yangın çıkabilir. Herkesin temiz çevre hakkı zarar görür.
• Sorumluluk yerine getirilirse
• Çöpler toplanır, ateş söndürülür. Park herkes için temiz ve güvenli kalır.
• Ortak alan
• Park, okul bahçesi, yol gibi herkesin birlikte kullandığı yerler.

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. Öğrencilere sorun: Parkı kirleten aile yalnızca kendine mi zarar verir? (Hayır; ertesi gün parka gelen herkesin hakkını çiğner.) Sorumluluğumuzu yerine getirmemek başkalarının haklarını da etkiler.

32. Salgın günlerinde haklar

• COVID-19 salgını ülkemize 2020’de ulaştı. Herkesin sağlığını ve yaşama hakkını korumak için bazı haklar geçici olarak sınırlandı.
• Neler değişti?
• Okullar bir süre kapandı, dersler EBA ile uzaktan yapıldı.
• Yolculuklar ve ziyaretler sınırlandı.
• Bazı köy ve mahallelerde karantina uygulandı.
• Herkesin sorumluluğu
• Maske takmak, mesafeyi korumak
• Elleri sık sık yıkamak
• Hastalanınca evde kalıp başkalarını korumak
• Salgında seyahat özgürlüğü neden geçici olarak sınırlandı?
• Hastalığın yayılmasını önleyip herkesin sağlık ve yaşama hakkını korumak için.

Öğretmene not: EBA: Eğitim Bilişim Ağı. Öğrenciler o yıllarda küçüktü; ailelerine salgın günlerinde hangi haklarını kullanabildiklerini, hangilerini kullanamadıklarını ve hangi sorumlulukları yerine getirdiklerini sormalarını isteyin. Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler ancak kanunla, özlerine dokunulmadan ve ölçülü biçimde sınırlanabilir.

33. Hak mı, sorumluluk mu?

• Etkinlik · Ayıralım
• Her durumu okuyun: Bu bir hak mı, yoksa bir sorumluluk mu?
• Okul kütüphanesinden kitap ödünç almak
• Ödünç aldığım kitabı zamanında geri vermek
• Teneffüste bahçede oyun oynamak
• Zil çalınca sınıfa zamanında dönmek
• Sınıfta söz alıp fikrimi söylemek
• Hangileri hak, hangileri sorumluluk? Fark ettiğin bir şey var mı?
• Hak: 1, 3 ve 5. Sorumluluk: 2 ve 4. Hak ile sorumluluk çoğu zaman yan yana gelir.

Öğretmene not: Öğrencilere iki renkli kart verin ya da “hak” için el kaldırma, “sorumluluk” için ayağa kalkma gibi bir işaret belirleyin. Sonra her hakkın yanındaki sorumluluğu bulun: kitap almak – geri vermek, oyun oynamak – zamanında dönmek, söz almak – başkalarını da dinlemek.

34. Sınıf sözleşmemizi yazalım

• Etkinlik · Sınıf sözleşmesi
• Sınıfta herkesin hakkını koruyan bir sınıf sözleşmesi hazırlayalım.
• Haklarımız
• Söz almak, oyunlara katılmak, huzurlu bir ortamda öğrenmek
• Sorumluluklarımız
• Sırayla konuşmak, eşyaları korumak, kimseyi dışlamamak
• Ortak kararımız
• Maddeleri birlikte oylayın, herkes imzalasın, panoya asın.
• Sözleşmeye uyulmazsa ne yapmalıyız?
• Konuyu sınıfça konuşur, kuralı hatırlatırız. Kimseyi suçlamadan birlikte çözüm ararız.

Öğretmene not: Sözleşmenin her maddesi bir hak ve onun sorumluluğu biçiminde yazılabilir: “Herkesin söz alma hakkı var; bu yüzden konuşan arkadaşımızın sözünü kesmeyiz.” Sözleşmeyi dönem boyunca sınıfta asılı tutun.

35. Haklar neden önemli?

• Haklar çiğnenince neler olur? Kendi hakkımıza ve başkalarının hakkına nasıl sahip çıkarız?
• Hak ihlali
• Dünyadan haberler
• Duyarlı olmak
• Hakkımı nasıl korurum?
• Grup tartışması
• İstasyon etkinliği

Öğretmene not: Bölüm görseli: Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyinin İsviçre’nin Cenevre kentindeki toplantı salonu. Ülkelerin temsilcileri burada dünyadaki insan hakları sorunlarını görüşür. Mesaj: İnsan hakları yalnızca bir ülkenin değil, bütün dünyanın ortak meselesidir.

36. Hak ihlali nedir?

• Hak ihlali her yerde olabilir: evde, okulda, sokakta, ekranda.
• Okula gönderilmeyip çalıştırılan çocuğun eğitim hakkı çiğnenir.
• Birinin mesajlarını izinsiz okumak haberleşme özgürlüğünü çiğner.
• Düşüncesi yüzünden cezalandırılan kişinin düşünce özgürlüğü çiğnenir.
• Hak ihlali
• Bir kişinin hak ve özgürlüklerinin engellenmesi ya da çiğnenmesi.
• Kardeşinin günlüğünü izinsiz okumak hangi hakkı çiğner?
• Özel hayatın gizliliğini. Herkesin kendine ait düşünceleri ve sırları olabilir.

Öğretmene not: Anayasa’nın 20. maddesi özel hayatın ve aile hayatının gizliliğini güvenceye alır. Öğrencilere hak ihlalinin yalnızca büyük olaylarda değil, günlük hayatta da yaşanabileceğini fark ettirin.

37. Örnek olay: Ali okula dönüyor

• Babam hastalanınca okulu bırakıp bir atölyede çalışmaya başladım. Arkadaşlarım okula giderken ben ağır kasalar taşıyordum.
• Ali
• 11 yaşında
• Sonra neler oldu?
• Öğretmeni, Ali’nin bir haftadır okula gelmediğini fark etti.
• Okul yönetimi aileyle görüştü, durumu ilgili kurumlara bildirdi.
• Aileye destek bulundu, Ali’nin çalışmasına son verildi.
• Ali okuluna döndü; sınıfı onu sevinçle karşıladı.
• Ali’nin hangi hakları çiğnenmişti? Kimler, nasıl yardım etti?

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. Çiğnenen haklar: eğitim hakkı, oyun ve dinlenme hakkı, sağlığına ve gelişimine zarar verecek işlerde çalıştırılmama hakkı (Anayasa 50. madde; Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 32. madde). Yardım edenler: öğretmen, okul yönetimi, ilgili kurumlar ve aile. Hangi kurumlara başvurulabileceğini gelecek konuda (SB.5.4.4) ayrıntılı öğreneceğiz. 12 Haziran, Dünya Çocuk İşçiliğiyle Mücadele Günü’dür.

38. Dünyadan haberler

• Etkinlik · Haber inceleme
• Sokakta yaşamak
• Avrupa’nın birçok ülkesinde evi olmadığı için sokakta yaşayanların sayısı arttı.
• Yiyecek bulamamak
• Gazze’de savaş ortamındaki çocuklar, yiyecek kıtlığı yüzünden ekmek bulmakta zorlandı.
• Hak ihlaline itiraz
• Hollanda’da bir gösteride, Uygur Türklerine yönelik hak ihlalleri protesto edildi.
• Bu haberlerde hangi temel haklar çiğnenmiş?
• Evsizlik: barınma hakkı. Gazze: beslenme ve yaşama hakkı. Uygur Türkleri: kişi ve inanç özgürlüğü gibi temel haklar.

Öğretmene not: Kartlar ders kitabındaki üç habere dayanır: Avrupa’da hayat pahalılığı ve uygun fiyatlı konut sıkıntısı yüzünden artan evsizlik; Gazze’de savaş ortamında yaşanan gıda kıtlığını protesto eden çocuklar (kitaptaki haber, İsrail’in saldırılarından söz eder); Uygur Türklerinin uğradığı hak ihlallerine karşı Amsterdam’da düzenlenen gösteri. Konuyu yaşa uygun, kısa ve sakin bir dille ele alın; sınıfta acı veren fotoğraf ya da video açmayın. Amaç, hangi hakların çiğnendiğini fark etmek ve duyarlılık geliştirmektir. Bu bölgelerde yakını olan öğrenciler olabilir; duygularını paylaşmak isteyenlere alan açın. İsterseniz öğrenciler güvenilir bir kaynaktan güncel bir haber getirip hangi hakla ilgili olduğunu anlatsın.

39. Duyarlı olmak bir sorumluluktur

• Uzaktaki insanlar
• Çok uzakta yaşayan, hiç tanımadığımız insanların haklarını neden önemsemeliyiz?
• Haklar evrenseldir: Dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın her insan aynı haklara sahiptir.
• Evrensel
• Dünyanın her yerinde, bütün insanlar için geçerli olan.
• Biz ne yapabiliriz?
• Bir hak ihlaline karşı barışçıl yollarla neler yapabiliriz?
• Konuyu öğrenip başkalarına anlatabilir, ailemizle yardım kampanyalarına katılabilir, yazı ve resimlerle sesimizi duyurabiliriz.

Öğretmene not: Ders kitabı, haberlerdeki hak ihlallerine karşı yapılan protestoları sorumluluk duygusuyla birlikte tartışmayı önerir. Vurgulanacak nokta: Haksızlık karşısında duyarsız kalmamak bir sorumluluktur ve tepki her zaman barışçıl, yasal yollarla gösterilir. Kızılay gibi yardım kuruluşlarının kampanyaları örnek verilebilir.

40. Haklar korunmazsa ne olur?

• Çıkarım yapalım
• Sebepten sonuca: Haklar çiğnenirse neler yaşanır?
• Çocuklar okula gönderilmeyip çalıştırılırsa
• Okuyup öğrenemez, hayallerine ulaşamazlar.
• İnsanlar düşüncesini söylemekten korkarsa
• Yanlışlar konuşulmaz, sorunlar büyür.
• Hastalar tedaviye ulaşamazsa
• Hastalıklar yayılır, insanlar hayatını kaybedebilir.
• Herkes yalnızca kendi hakkını düşünürse
• Kavga ve haksızlık artar, kimse huzurla yaşayamaz.

Öğretmene not: Süreç bileşeni e: Toplanan bilgilerden çıkarım yapma. Her satırda önce öğrencilerin sonucu tahmin etmesini bekleyin. Sonunda şu çıkarımı birlikte kurun: Hakların korunması hem kişinin gelişmesi hem de toplumun huzuru için gereklidir.

41. Hakkım çiğnenirse ne yaparım?

• Ne olduğunu fark et: Hangi hakkım, nasıl çiğnendi?
• Durumu ailene ve öğretmenine anlat; yalnız kalma.
• Gerekirse ilgili kuruma başvurulur, görevlilerle konuşulur.
• Hakkını ararken iki yol
• Yanlış yol
• Kavga etmek, öç almak, başkasının hakkını çiğnemek
• Doğru yol
• Konuşmak, kurallara uygun başvurmak, yasal yollarla hak aramak
• Hak arama
• Çiğnenen bir hakkı, kanunların gösterdiği barışçıl yollarla geri istemek.

Öğretmene not: Ders kitabı, hak ihlaliyle karşılaşınca demokratik haklarımızı kullanarak, gerekli kurumlara başvurarak ya da görevlilerle iletişime geçerek sorunu aşabileceğimizi belirtir. Anayasa’nın 36. maddesi hak arama hürriyetini, 74. maddesi dilekçe hakkını güvenceye alır. Acil bir tehlike varsa 112 aranır. Başvurulabilecek kurumlar gelecek konunun (SB.5.4.4) konusudur.

42. Önce hak mı, sorumluluk mu?

• Etkinlik · Grup tartışması
• Hak
• 1. görüş
• “Önce haklarım sağlanmalı. Okulum, kitabım olmazsa ödevimi nasıl yaparım?”
• Sorumluluk
• 2. görüş
• Herkes sorumluluğunu yerine getirirse haklar da kendiliğinden korunur.
• Herkes çöpünü toplarsa park hepimizin olur.
• Hangi görüşe katılıyorsun? Yoksa ikisi birbirini tamamlıyor mu? Grupça tartışın.

Öğretmene not: Program, toplanan bilgilerin doğruluğunun grup tartışmasıyla değerlendirilmesini ve farklı görüşler dikkate alınarak öğretmen geri bildirimiyle doğrulanmasını önerir (SDB2.1, E3.4). Tek doğru cevap aranmaz; gerekçe önemlidir. Varılması beklenen sonuç: Hak ve sorumluluk birbirini tamamlar. Devlet hakları güvenceye alır, vatandaş sorumluluğunu yerine getirir; biri eksik kalırsa öbürü de zarar görür.

43. Hak ve sorumluluk el ele verince

• Bir çıkarım yapalım: Haklarını bilen ve sorumluluğunu yerine getiren insanlar toplumu nasıl değiştirir?
• Etkin vatandaş
• Haklarını bilir, başkasının hakkını gözetir.
• Sorumluluklarını zamanında yerine getirir.
• Hakkını barışçıl ve yasal yollarla arar.
• Toplum kazanır
• İnsanlar kendini güvende hisseder.
• Adalet ve barış güçlenir.
• Herkes kendini değerli hisseder, gelişir.
• Etkin vatandaşlık
• Haklarını bilip koruyan, sorumluluklarını yerine getiren ve topluma katkı veren vatandaş olmak.
• Temel hak ve sorumluluklar neden önemlidir? Tek cümleyle yaz.
• Örnek: Haklar korunur ve herkes sorumluluğunu yerine getirirse hepimiz güven ve huzur içinde yaşarız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni e: Öğrenciler topladıkları bilgilere dayanarak temel hak ve sorumlulukların önemine yönelik kendi çıkarımlarını yazsın. Birkaç cümleyi tahtaya alıp ortak noktalarını bulun. Etkin vatandaşın özellikleri bir önceki konuda (SB.5.4.2) işlenmişti; burada hak ve sorumluluk boyutuyla hatırlatın.

44. İstasyonlarda ürün hazırlayalım

• Etkinlik · İstasyon tekniği
• Afiş istasyonu
• Bir hakkı ve sorumluluğunu resimle anlatan bir afiş tasarlayın.
• Slogan istasyonu
• Hak ve sorumluluk dengesini anlatan kısa, akılda kalıcı sözler yazın.
• Mektup istasyonu
• Hakkı çiğnenen bir çocuğa destek mektubu yazın.
• Hak kartı istasyonu
• Bir hak seçin; sorumluluğunu ve nasıl korunacağını karta yazın.
• Nasıl çalışacağız?
• Her istasyonda bir şef kalır; süre bitince diğerleri sıradaki istasyona geçer. Ürünler sınıfta sergilenir.

Öğretmene not: Program, çıkarımların yazılı ve görsel olarak sunulmasını (SDB2.2) ve bu süreçte istasyon tekniğinin kullanılabileceğini belirtir; süreç kontrol listesi ya da gözlem formuyla değerlendirilebilir. Kontrol listesine örnek ölçütler: Hakkı ve sorumluluğunu doğru eşleştirdi mi? Bilgiyi güvenilir bir kaynağa dayandırdı mı? Başkalarının hakkını gözetme fikrini yansıttı mı? Ürününü sınıfa anlaşılır biçimde sundu mu?

45. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Haklarımızı kim korur? Anayasa ve kanunlarla devlet korur; biz de sorumluluğumuzu yerine getiririz.
• Çıkarım
• Topladığımız bilgilerden ve örneklerden yola çıkarak yeni bir sonuca ulaşmak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak ya da örnek olay) söylesin. Cevaplanamayan sorular için hangi kaynağa bakılacağını birlikte kararlaştırın.

46. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• Temel insan hakları
• Her insanın doğuştan sahip olduğu dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez haklar.
• Hak
• Anayasa ve kanunların kişiye tanıdığı, özgürlüğünü güvenceye alan yetki.
• Sorumluluk
• Kendimize ve başkalarına karşı görevlerimizi zamanında yerine getirmek.
• Hukukun üstünlüğü
• Yöneten ya da yönetilen, herkesin kanunlara uyması; hakların kanunla korunması.
• Etkin vatandaşlık
• Haklarını bilip sorumluluklarını yerine getiren, topluma katkı veren vatandaş olmak.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: cumhuriyet, demokrasi, etkin vatandaşlık, millî egemenlik, katılım, çoğulculuk, hukukun üstünlüğü. Bu konuya en çok hukukun üstünlüğü ve etkin vatandaşlık düşer. Özgürlük kavramı Bölüm 1’de tanımlandı.

48. Özet: Temel hak ve sorumluluklar

• Hak ve sorumluluk
• Doğuştan
• Temel haklar her insanla birlikte doğar
• Vazgeçilmez
• Haklar devredilmez, satılmaz, bırakılmaz
• Güvence
• Anayasa ve uluslararası belgeler korur
• Sorumluluk
• Her hakkın yanında bir sorumluluk vardır
• Sınır
• Hakkımın sınırı başkasının hakkıdır
• Duyarlılık
• Hak ihlaline barışçıl yollarla karşı çıkarız
• Her kılçığa sunudan bir örnek ekleyin: Hangi olay, hangi hak, hangi sorumluluk?

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken öğrencilerden sunudaki örnekleri hatırlamalarını isteyin: Arda’nın takas teklifi, Emre ile Zeynep, piknik yapan aile, salgın günleri, Ali’nin hikâyesi.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Temel insan haklarına doğduğumuz anda sahip oluruz.
• Temel haklar doğuştandır: İnsan olarak dünyaya gelen herkes bu haklara sahiptir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir kişi, temel haklarından birini para karşılığında başka birine verebilir.
• Temel haklar devredilmez ve vazgeçilmezdir; satılamaz, başkasına verilemez.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 18 yaşından küçük herkesin haklarını korur.
• Sözleşmeye göre 18 yaşından küçük her insan çocuktur. Türkiye de bu sözleşmeye taraftır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Kendi odamızda olduğumuz sürece istediğimiz kadar gürültü yapabiliriz.
• Hakkımızın sınırı başkasının hakkıdır. Gece gürültü yapmak komşunun dinlenme hakkını çiğner.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Sorumluluklarımızı yerine getirmezsek bundan yalnızca biz zarar görürüz.
• Sorumluluğunu unutan kişi başkalarına da zarar verir. Parkı kirleten, herkesin temiz çevre hakkını çiğner.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Salgın gibi olağanüstü durumlarda, herkesin sağlığını korumak için bazı haklar geçici olarak sınırlanabilir.
• Salgında karantina ve yolculuk sınırlamaları, toplumun sağlık ve yaşama hakkını korumak için geçici olarak uygulandı.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi bir sorumluluktur?
• Trafik kurallarına uymak
• Sağlık hizmetlerinden yararlanmak
• Dilediği şehre yolculuk yapmak
• Fikrini özgürce söylemek
• A
• Trafik kurallarına uymak, herkesin güvenliği için yerine getirmemiz gereken bir sorumluluktur. Diğerleri sağlık hakkı, seyahat ve düşünce özgürlüğüdür.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı durumlar ve ilgili temel haklar eşleştirilmiştir.
• Okula gidip öğrenmek
• Eğitim hakkı
• Hastanede muayene olmak
• Sağlık hakkı
• Mektubunun izinsiz açılmaması
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Seyahat özgürlüğü
• Konut dokunulmazlığı
• Düşünce özgürlüğü
• Haberleşme özgürlüğü
• D
• Mektup, mesaj gibi haberleşme araçlarının gizliliği haberleşme özgürlüğüyle korunur.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi devletin sağlık hakkını korumak için yaptığı bir uygulamadır?
• Öğrencilere ders kitaplarını ücretsiz dağıtması
• Acil hastaları ambulans helikopterle hastaneye taşıması
• Köylerde kütüphaneler açması
• Seçimler için sandık kurması
• B
• Ambulans helikopter, yolu zor yerlerdeki hastaların tedaviye ulaşmasını sağlar. Kitap ve kütüphane eğitim hakkıyla, sandık seçme hakkıyla ilgilidir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Anayasa’mıza göre ilköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır.
• Bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Devlet, çocukların eğitim hakkını güvence altına almıştır.
• Eğitim, yalnızca isteyen çocuklara verilir.
• Okula gitmek yalnızca erkek çocukların hakkıdır.
• Devlet okullarında öğrenciler ücret öder.
• A
• İlköğretimin herkes için zorunlu ve parasız olması, devletin eğitim hakkını güvenceye aldığını gösterir. Diğer seçenekler bilgiyle çelişir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerin hangisinde bir hak ihlali vardır?
• Belediyenin mahalleye yeni bir park yapması
• Bir köy okuluna kütüphane kurulması
• Bir atölyede 11 yaşındaki çocukların ağır işlerde çalıştırılması
• Hastanede hastalara sırayla bakılması
• C
• Çocukları sağlığına ve eğitimine zarar veren işlerde çalıştırmak yasaktır; eğitim ve sağlık haklarını çiğner. Diğerleri hakları koruyan uygulamalardır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Temel hakların anayasa ve kanunlarla güvence altına alınması bize ne kazandırır?
• Aşağıdaki cevaplardan hangisi en uygundur?
• Herkes istediği her şeyi yapabilir.
• İnsanlar kendini güvende hisseder.
• Yalnızca yetişkinlerin hakları korunur.
• Kimsenin sorumluluğu kalmaz.
• B
• Haklar kanunla korununca kimse onları keyfine göre elimizden alamaz; insanlar kendini güvende hisseder. Diğer seçenekler yanlıştır: Haklar herkes içindir ve sorumlulukları ortadan kaldırmaz.

61. Kim bilecek?

• 10 Aralık 1948’de Birleşmiş Milletlerde kabul edilen belgenin adı nedir?
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
• Kendimize ve başkalarına karşı görevlerimizi zamanında yerine getirmemize ne denir?
• Sorumluluk
• Her yıl 20 Kasım’da hangi gün kutlanır?
• Dünya Çocuk Hakları Günü

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Mahallemizdeki bir sorunu çözmek için hangi kurumlara başvurabiliriz?
• Muhtarlık, belediye ve kaymakamlık hangi işlerle ilgilenir?
• Bir kuruma yazılı başvuru nasıl yapılır? Dilekçe nedir?
• Bir kurum hakkında bulduğumuz bilginin doğru olduğunu nasıl anlarız?
• Okul yolunda ya da mahallende gördüğün bir sorunu (eksik tabela, bozuk kaldırım, sahipsiz hayvanlar gibi) not et. Çözümü için kime başvurulabileceğini araştır.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.4.4 “İhtiyaç Durumunda veya Sorunların Çözümünde Başvurulabilecek Kurumlar” (26–28. haftalar). Bu derste sorduğumuz “Hakkım çiğnenirse ne yaparım?” sorusu yeni konunun başlangıç noktasıdır.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.5.4.3.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Yasal metinler
• Tırnak içindeki Anayasa cümleleri Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın resmî metnindendir; diğer maddeler ve uluslararası belgeler sadeleştirilerek anlatılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

64. Görsel kaynakları

• İnsan Hakları Anıtı, Ankara (Metin Yurdanur, 1990)
• Zemxer · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Insan hakları anıtı.jpg
• Çörten’de bir köy ilkokulu (İmamoğlu, Adana)
• TutuşAltaylı · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çörtenİlkokulu.jpg
• Anayasa Mahkemesi binası, Ankara
• Murat Karabulut (VOA) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Constitutional Court of Turkey.jpg
• Eleanor Roosevelt, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi afişiyle (New York, 1949)
• FDR Presidential Library & Museum · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Eleanor Roosevelt UDHR.jpg
• Yaya geçidi ve trafik ışıkları, Caddebostan (Kadıköy, İstanbul)
• M. PINARCI · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: At Lights Please - panoramio.jpg
• Sağlık Bakanlığının bir 112 ambulansı, Batman
• Zalasem1 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Emergency Ambulance (Sağlık Bakanlığı) (Türkiye).jpg
• BM İnsan Hakları Konseyinin toplantı salonu, Cenevre
• Ludovic Courtès · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: UN Geneva Human Rights and Alliance of Civilizations Room.jpg