5. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Etkin Vatandaş Olmak

1. Etkin Vatandaşın Özellikleri ve Önemi

• Etkin Vatandaşın
• Özellikleri ve Önemi
• 5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Haklarını bilen, kurallara uyan, sorunlara çözüm arayan vatandaşlar toplum düzenini nasıl korur?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 5. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.5.4.2 (2026-2027 yıllık planında 21–23. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: etkin vatandaş olmanın önemine ilişkin varsayım (Bölüm 1), özelliklerin listelenmesi (Bölüm 2), etkin olan ve olmayan vatandaşın karşılaştırılması (Bölüm 3), etkin vatandaş davranışlarının toplum düzenine etkisine ilişkin önermeler ve değerlendirme (Bölüm 4). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapaktaki fotoğraf, 11 Kasım 2019’daki “Geleceğe Nefes” etkinliğinde Sakarya’nın Ferizli ilçesinde fidan diken gönüllüleri gösteriyor; derse “Bu insanlar kimin için fidan dikiyor?” sorusuyla başlayabilirsiniz.

2. Merak edelim

• Herkes yalnızca kendini düşünseydi okulumuz, sokağımız ve şehrimiz nasıl olurdu?
• Sizce etkin vatandaş kimdir? Onu diğer vatandaşlardan ayıran davranışlar nelerdir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Kimlere vatandaş denir?
• Ne?
• Etkin olmak ne demektir?
• Nerede?
• Etkin vatandaşlık nerede başlar?
• Ne zaman?
• Ne zaman yetkililere başvururuz?
• Nasıl?
• Topluma nasıl katkı sağlarım?
• Neden?
• Vergi ve oy neden önemlidir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin ilk tahminlerini tahtanın bir köşesine yazın (süreç bileşeni a: varsayımda bulunma). Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’teki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Vatandaş kimdir?
• Vatandaşlık, etkin olmak, varsayım
• Etkin vatandaşın özellikleri
• Haberlerden ipuçları, özellik listesi
• Etkin olan ve olmayan
• Karşılaştırma, oyun, “Siz olsaydınız?”
• Etkin vatandaş ve toplum düzeni
• Vergi, oy, önermeler, slogan
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Konu üç haftaya yayılır: Bölüm 1–2 ilk hafta, Bölüm 3 (eğitsel oyun) ikinci hafta, Bölüm 4 ve tekrar üçüncü hafta işlenebilir.

4. Vatandaş kimdir?

• Hepimiz bir ülkenin vatandaşıyız. Peki vatandaş olmak ne demek, “etkin” olmak ne anlama gelir?
• Vatan ve vatandaş
• Hak ve sorumluluk
• Etkin olmak
• Etkin vatandaş
• Vatandaşlık okuryazarlığı
• Varsayım

Öğretmene not: Bölüm görseli, 2011 tarihli bir Türkiye Cumhuriyeti pasaportunun kapağıdır. Öğrencilere sorun: Bu belge kimde olur, neyi gösterir? Sonraki slaytın sorusuna (vatandaşlığı gösteren belgeler) hazırlık olur.

5. Vatan, vatandaş, vatandaşlık

• Bu üç kelime aynı kökten gelir. Üçü de bizimle ülkemiz arasındaki bağla ilgilidir.
• Vatan
• Bir milletin yaşadığı, bağlı olduğu topraklar; yurt
• Vatandaş
• Bir devlete bağlı, hakları ve sorumlulukları olan kişi
• Vatandaşlık
• Kişi ile devlet arasındaki bağ; yurttaşlık
• Hangi belgeler bir kişinin vatandaşlığını gösterir?
• Kimlik kartı ve pasaport. Pasaport, yurt dışına çıkarken kullanılır.

Öğretmene not: Vatandaş kelimesi “yurttaş”, vatandaşlık “yurttaşlık” ile aynı anlamdadır. Vatandaşın hakları ve sorumlulukları yasalarla belirlenir. Anayasa’nın 66. maddesine göre Türk Devleti’ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk’tür. Program, vatandaş kavramı açıklanırken vatandaşlık okuryazarlığı becerisinin (OB6) üzerinde durulmasını ister. Sınıfta başka ülkelerden gelen öğrenciler varsa vatandaşlığın kişi ile bir devlet arasındaki bağ olduğunu, her devletin kendi vatandaşlarına haklar tanıyıp sorumluluklar verdiğini vurgulayın.

6. Vatandaşın hakları ve sorumlulukları

• Haklarımız
• Eğitim almak, okula gitmek
• Sağlık hizmetlerinden yararlanmak
• Güven içinde yaşamak
• Sorumluluklarımız
• Yasalara ve kurallara uymak
• Ortak alanları korumak
• Başkalarının haklarına saygı duymak
• Hak
• Kişinin sahip olduğu, Anayasa ve yasalarla güvence altına alınan yetki ve imkânlar.
• Sorumluluk
• Kişinin üzerine düşen görevi yapması ve davranışlarının sonucunu üstlenmesi.
• Hak ve sorumluluk bir madalyonun iki yüzü gibidir: Biri olmadan öteki eksik kalır.

Öğretmene not: Hak ve sorumluluklar sıradaki konuda (SB.5.4.3) ayrıntılı işlenecek; burada etkin vatandaşın iki dayanağı olarak tanıtın. Her hakkın yanında bir sorumluluk olduğunu örnekleyin: Okula gitme hakkımız var; okul eşyalarını korumak da sorumluluğumuz.

7. Arda mı, Defne mi?

• Örnek olay · Etkin olmak
• Arda
• Sınıf kitaplığı sorumlusu
• Görevini çoğu zaman unutur. Raflar dağınıktır; kimin hangi kitabı aldığı bilinmez.
• Defne
• Rafları düzenler, ödünç defterini doldurur, yırtılan kitapları onarır.
• Bu kitaplık hepimizin; ona iyi bakmalıyım.
• Hangisi görevini etkin biçimde yapıyor? Sınıfın kitaplığı kimin döneminde daha düzenli olur?

Öğretmene not: “Etkin” kelimesi etkili, işe yarayan, harekete geçen anlamına gelir. Defne görevini bilerek, isteyerek ve özenle yapıyor; bütün sınıf bundan yararlanıyor. Ders kitabındaki marangoz ve bisiklet kullanıcısı örnekleriyle de karşılaştırabilirsiniz: Etkin kişi işini özenle yapar, kurallara ve güvenliğe dikkat eder.

8. Etkin vatandaş kimdir?

• Tahmin edelim
• Defne gibi davranan bir vatandaş, mahallesinde ve şehrinde neler yapar?
• Kurallara uyar, ortak alanları korur, sorunları yetkililere bildirir.
• Etkin vatandaş
• Hak ve sorumluluklarını bilen, kurallara uyan, sorunlara duyarlı olan ve çözüm için harekete geçen vatandaş.
• Bunu biliyor musunuz?
• Vatanı paylaşanlar
• “Vatandaş” kelimesindeki -daş eki, arkadaş ve sırdaş kelimelerinde olduğu gibi ortaklık anlamı katar.

Öğretmene not: Programın anahtar kavramlarından biri “etkin vatandaşlık”tır. Öğrencilerin tanımı önce kendi cümleleriyle kurmasını isteyin; tahtadaki tanımlarda ortak kelimeleri (bilir, uyar, katılır, korur) daire içine alın. -daş eki yoldaş, çağdaş gibi kelimelerde de ortaklık bildirir: Vatandaş, aynı vatanı paylaşan kişidir.

9. Etkin vatandaşlık nerede başlar?

• Evde
• Aile kararlarında fikrini söyler; suyu ve elektriği boşa harcamaz.
• Okulda
• Sınıf kurallarına uyar, okul eşyalarını korur, seçimlerde oy verir.
• Mahallede
• Parkı temiz tutar; gördüğü sorunu ailesiyle birlikte muhtara bildirir.
• Ekranda
• Doğruluğundan emin olmadığı haberi paylaşmaz, kimseyi kırmaz.
• Etkin vatandaş olmak için büyümeyi beklemek gerekmez: Bugün, burada başlayabiliriz.

Öğretmene not: Kartları açmadan önce öğrencilerden her yer için kendi örneklerini isteyin. Mahalle kartındaki “muhtara bildirmek” örneği, başvurulabilecek kurumların işleneceği SB.5.4.4’e de hazırlıktır.

10. Vatandaşlık okuryazarlığı

• Okumayı öğrendiğimiz gibi iyi bir vatandaş olmayı da öğreniriz. Vatandaşlık okuryazarı olan kişi:
• Haklarını bilir; gerektiğinde hakkını arar.
• Toplumun kurallarını öğrenir ve günlük hayatında uygular.
• Çevresindeki sorunlara duyarlıdır, onları görmezden gelmez.
• Ailede, okulda ve çevresinde kararlara katılır.
• Hak ve sorumluluklarını bilip bu bilgiyi günlük hayatta davranışa dönüştürebilme becerisi.
• Bu maddelerden hangisini en iyi yapıyorsun? Hangisinde kendini geliştirmek istersin?
• Örnek: Kurallara uyuyorum ama gördüğüm sorunları kimseye söylemiyorum. Bunu geliştirmek istiyorum.

Öğretmene not: Vatandaşlık okuryazarı olan kişi bildiğini davranışına da yansıtır: Kuralı bilmek yetmez, ona uymak gerekir. Bu beceri topluma uyum sağlamayı, hak aramayı ve ortak kararlara katılmayı kolaylaştırır.

11. Varsayım nasıl kurulur?

• Etkinlik · Varsayım
• Bir varsayım kurarız. Örnek: “Okul bahçesine çöp kutusu konursa bahçe daha temiz olur.”
• Kanıt toplarız: Gözlem yapar, haber okur, büyüklerimize sorarız.
• Kanıtları değerlendiririz: Varsayımımız destekleniyor mu?
• İki sonuç olabilir
• Destekleniyor
• Varsayımımız güçlenir; ondan bir çıkarım yaparız.
• Desteklenmiyor
• Varsayımımızı değiştirir, yeniden araştırırız.
• Varsayım
• Henüz kanıtlanmamış ama araştırarak doğruluğunu sınayacağımız tahmin.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin etkin vatandaş olmanın toplumsal hayattaki önemine ilişkin varsayımlarda bulunmalarını ve bunları sözlü olarak ifade etmelerini ister (süreç bileşeni a). Slayttaki örnek varsayım bilerek konunun dışından seçildi; öğrenciler sonraki slaytta kendi varsayımlarını kuracak.

12. Sınıfımızın varsayımları

• Etkinlik · Varsayım
• Sizin varsayımınız
• Etkin vatandaşların çok olduğu bir mahalle düşünün. Orada hayat nasıl olur? Bir varsayım kurun.
• Örnek: “Etkin vatandaş çoksa sorunlar daha çabuk çözülür.”
• Varsayım cümlesi
• Çoğu zaman “… olursa … olur.” kalıbıyla kurulur ve araştırmayla sınanır.
• Nasıl sınarız?
• Varsayımınızın doğru olup olmadığını hangi kaynaklarla kontrol edebilirsiniz?
• Haberler, gözlemler, ders kitabı ve büyüklerimizle sohbet.

Öğretmene not: Öğrencilerin varsayımlarını bir kâğıda yazıp saklayın. Bölüm 4’teki “Varsayımlarımızı sınayalım” slaytında bu varsayımları ders boyunca toplanan kanıtlarla karşılaştıracaksınız.

13. Etkin vatandaşın özellikleri

• Haberlerden ve çevremizden ipuçları toplayalım: Etkin vatandaşlar neler yapar?
• Haberlerden ipuçları
• CİMER’e başvurular
• Bilinçli
• Sorumlu
• Katılımcı
• Duyarlı ve saygılı

14. Haberlerde etkin vatandaşlar

• Kaynak inceleme
• Hakkını arayan tüketici
• Tüketici hakem heyetine başvurdu, parasını geri aldı.
• Trafiği öğrenen çocuklar
• Samsun’da jandarmadan uygulamalı trafik eğitimi aldılar.
• Sesini duyuran vatandaş
• CİMER’e bir yılda milyonlarca istek, şikâyet ve öneri ulaştı.
• Gönüllü öğrenciler
• Kocaeli’de huzurevini ziyaret ettiler, görme engelliler için kitap seslendirdiler.
• Çevre dostu okul
• Okula hobi bahçesi kurdular, yağmur suyunu biriktirdiler.
• Ya senin çevrende?
• Tanıdığın etkin bir vatandaşın haberini sen yaz!

Öğretmene not: Kartlar, ders kitabındaki genel ağ haberlerinin kısa ve özgün özetleridir; haberlerin tamamını kitaptan birlikte okuyun. Program, yazılı ve görsel kaynaklardan etkin vatandaşlık özelliklerinin incelenmesini ve listelenmesini ister (OB1, OB4, E2.2). Öğrenciler güvenilir genel ağ sitelerinden benzer haberler de bulabilir (OB2); haberin kaynağını ve tarihini not etmelerini isteyin. Öğrencilere sorun: Bu haberlerdeki kişilerin ortak yanı nedir?

15. Haberden özelliğe

• Etkinlik · Listeleme
• Haberlerdeki davranışlar etkin vatandaşın hangi özelliklerini gösteriyor?
• Hatalı ürün için tüketici hakem heyetine başvurdu.
• Haklarını bilir, yasal yollarla hakkını arar.
• Çocuklar trafik kurallarını uygulamalı olarak öğrendi.
• Kuralları bilir ve uyar; uymayanları kibarca uyarır.
• İsteğini ve önerisini CİMER’e iletti.
• Yetkili kurumlarla iş birliği yapar.
• Huzurevini ziyaret etti, görme engelliler için kitap seslendirdi.
• Toplumun sorunlarına duyarlıdır, gönüllü çalışır.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin özelliği kendilerinin bulmasını bekleyin. Çevre dostu okul haberi için de bir satır kurdurun (beklenen: Doğal varlıkları korur, kaynakları verimli kullanır, iş birliği yapar).

16. Vatandaşın sesi: CİMER

• Etkin vatandaş isteğini, şikâyetini ve önerisini yetkililere iletir. CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi) bunun yollarından biridir.
• 7,65
• 2023’te CİMER’e yapılan başvuru
• %23
• Bir önceki yıla göre artış
• %98
• Genel ağ üzerinden yapılan başvurular
• Görüş, öneri, istek, şikâyet, teşekkür ya da bilgi edinme için başvurulur

Öğretmene not: Sayılar ders kitabındaki habere dayanır: 2023’te CİMER’e 7 milyon 650 bin başvuru yapılmış, başvuru sayısı yüzde 23 artmıştır. Bu başvuruların neredeyse tamamı (yüzde 98) genel ağdan; kalanı posta yoluyla ya da şahsen yapılmıştır. Başvuru yolları ve kurumlar SB.5.4.4’te ayrıntılı işlenecek; burada vatandaşın yönetime katılımına örnek olarak verin. Öğrencilere sorun: Bir vatandaş neden teşekkür etmek için de başvuru yapar?

17. Etkin vatandaş bilinçlidir

• Özellik 1 · Bilinçli
• Haklarını bilir; bir hakkı çiğnendiğinde nereye başvuracağını öğrenir.
• Sorumluluklarının farkındadır; görevini zamanında ve özenle yapar.
• Okulda, trafikte ve parkta geçerli kuralları öğrenir.
• Bilgiyi güvenilir kaynaktan öğrenir; duyduğu her habere hemen inanmaz.
• Bilinçli vatandaş
• Ne yaptığını ve neden yaptığını bilen; bilgisini davranışlarına yansıtan vatandaş.
• Sınıfımızın kurallarını biliyor musun? Üç tanesini söyle.
• Örnek: Söz alarak konuşmak, derse zamanında gelmek, sınıfı temiz tutmak.

18. Örnek olay: Faturayı saklayan aile

• Özellik 1 · Bilinçli
• Genel ağdan aldığımız saç kurutma makinesi ilk gün bozuldu. Faturasını sakladığımız için hakkımızı aramak kolay oldu.
• Elif’in annesi
• Bilinçli bir tüketici
• Adım adım hak arama
• Ürünün faturasını ve kutusunu sakladılar.
• Satıcıya başvurup sorunu anlattılar.
• Satıcı ilgilenmeyince tüketici hakem heyetine başvurdular.
• Heyet, paralarının geri ödenmesine karar verdi.
• Fatura saklanmasaydı hak aramak neden zorlaşırdı?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Beklenen cevap: Fatura ya da fiş, ürünün nereden, ne zaman ve kaça alındığını gösterir; hak ararken en önemli kanıtlardandır. Tüketici hakem heyetleri il ve ilçelerde görev yapar; başvurulabilecek kurumlar SB.5.4.4’te ayrıntılı işlenecek.

19. Etkin vatandaş sorumluluk alır

• Özellik 2 · Sorumlu
• Kurallara uyar
• Yaya geçidini kullanır, sırasını bekler; uymayanları kibarca uyarır.
• İşini iyi yapar
• Hangi işi yaparsa yapsın, elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışır.
• Çevresini korur
• Parkı, ormanı ve tarihî eserleri kendi malı gibi gözetir; onlara zarar vermez.
• Vergisini öder
• Vergisini zamanında öder; alışverişte fiş ya da fatura ister.
• Bu kartlardan hangisini bugün yapabilirsin?
• Örnek: Okul yolunda yaya geçidini kullanırım, parkta çöpümü çöp kutusuna atarım.

Öğretmene not: Vergi Bölüm 4’te ayrıntılı işleniyor. Çocukların vergi ödemediğini düşünen öğrencilere, aldıkları ürünlerin fiyatında da vergi bulunduğunu hatırlatın.

20. Etkin vatandaş katılımcıdır

• Özellik 3 · Katılımcı
• Etkin vatandaş kenarda durup seyretmez; ortak kararlara ve işlere katılır.
• Seçimlerde oy kullanır; okulda sınıf başkanı seçimine katılır.
• Ailede ve okulda kararlar alınırken fikrini saygıyla söyler.
• Gördüğü sorunları yetkililere bildirir: öğretmene, muhtara, belediyeye.
• Dernek ve vakıflarda gönüllü çalışır, yardım kampanyalarına destek olur.
• Komşularıyla ve arkadaşlarıyla iş birliği yapar.
• Katılım
• Vatandaşların kendilerini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olması ve ortak işlere destek vermesi.
• Sınıf başkanı seçiminde oy kullanmak neden önemlidir?
• Sınıfı kimin temsil edeceğine hep birlikte karar veririz. Oy kullanmayan, bu kararda söz hakkını kullanmamış olur.

Öğretmene not: “Katılım” ünitenin anahtar kavramlarındandır ve demokrasinin temel niteliklerinden biri olarak SB.5.4.1’de işlendi. Dernek ve vakıf gibi sivil toplum kuruluşları SB.5.4.4’te ayrıntılı ele alınacak.

21. Etkin vatandaş duyarlı ve saygılıdır

• Özellik 4 · Duyarlı ve saygılı
• Etkin vatandaş yalnız kendini değil, herkesin hakkını düşünür.
• Duyarlı
• Çevresindeki sorunları fark eder; “Bana ne?” deyip geçmez
• Saygılı
• Kendi hakkını kullanırken başkalarının hakkını çiğnemez
• Hoşgörülü
• Farklı düşünen ve yaşayanlara ön yargısız yaklaşır
• Gece yarısı yüksek sesle müzik dinlemek kimin hakkını çiğner?
• Dinlenmek ve uyumak isteyen komşularımızın hakkını. Hakkımızı kullanırken başkalarını da düşünmeliyiz.

Öğretmene not: Bireysel ve toplumsal farklılıklara saygı, etkin vatandaşın özelliklerindendir. Öğrencilerden okulda ve mahallede saygılı davranışa birer örnek vermelerini isteyin.

22. Sokaktaki dostlarımızı gözetmek

• Özellik 4 · Duyarlı ve saygılı
• Sokak kedileri için bir kedi evi, Mısır Çarşısı (İstanbul)
• Bu tahta ev, sokak kedileri barınsın diye yapılmış. İçinde iki kedi dinleniyor.
• Önündeki kaplar, birilerinin bu kedileri beslediğini gösteriyor.
• Duyarlı vatandaş canlıların ihtiyacını fark eder; “Bana ne?” deyip geçmez.
• Sokak hayvanlarına yardım ederken nelere dikkat etmeliyiz?
• Temiz su ve mama bırakırız, çevreyi kirletmeyiz. Tanımadığımız hayvana dokunmayız; hasta bir hayvanı ailemizle belediyeye bildiririz.

Öğretmene not: Fotoğraf, İstanbul’da Mısır Çarşısı’nın dış duvarı önüne konmuş bir kedi evini gösteriyor (Mart 2024): içeride iki kedi, önünde kaplar var. Bu evi yapan ve kedileri besleyenler, çevresindeki canlıların ihtiyacını fark eden duyarlı vatandaşlardır. Öğrencilere sorun: Mahallenizde benzer bir örnek gördünüz mü? Bölüm 3’teki “Üşüyen dostlar” durum kartıyla bağlantı kurun. Hasta ya da yaralı sokak hayvanları için belediyelerin veteriner birimlerine haber verilebilir; başvurulabilecek kurumlar SB.5.4.4’te işlenecek.

23. Özellik listemizi yapalım

• Etkinlik · Listeleme
• Listeleyelim
• Sıra arkadaşınla etkin vatandaşın özelliklerini en az beş maddeyle listele.
• Örnek: Hakkını bilir, kurallara uyar, oy kullanır, çevresini korur…
• Tutum ve davranış
• Tutum, içimizdeki yaklaşımdır. Davranış ise dışarıdan görülen sözümüz ve hareketimizdir.
• Kanıtını göster
• Listendeki her özellik için haberlerden ya da çevrenden bir örnek bulabilir misin?

Öğretmene not: Program, öğrencilerden verilen kaynakları inceleyerek etkin vatandaşın özelliklerini listelemelerini ister (süreç bileşeni b, E2.2). Listeleri sınıf panosunda birleştirin; aynı özelliği farklı sözlerle yazanları gruplayın.

24. Çevremizdeki etkin vatandaşlar

• Etkinlik · Gözlem
• Çevrende etkin vatandaş gibi davranan birini düşün ve üç soruyu cevapla. İşte bir örnek:
• Kim?
• Okulumuzun bahçesiyle ilgilenen görevli Rıza Amca
• Ne yapıyor?
• Öğrencilerle fidan dikiyor, onları her gün suluyor
• Katkısı ne?
• Bahçe yeşilleniyor; herkes gölgede dinlenip oynuyor
• Sen kimi örnek verirsin? Onun davranışı topluma nasıl katkı sağlıyor?
• Örnek: Muhtarımız sorunları dinleyip ilgili kurumlara iletiyor; sorunlar daha çabuk çözülüyor.

Öğretmene not: Ders kitabındaki değerlendirme tablosuna paralel bir gözlem etkinliğidir. Öğrenciler örnek verdikleri kişinin adını yazmadan da (ör. “komşumuz”, “kantin görevlisi”) çalışabilir. Slayttaki kişi kurgusaldır.

25. Etkin olan ve olmayan vatandaş

• Aynı sorun karşısında biri harekete geçer, öteki görmezden gelir. Farkı bulalım.
• Seyirci mi, katılımcı mı?
• Uygun mu, değil mi?
• Örnek olay
• Kim çözer?
• Siz olsaydınız?
• Vatandaşlık görevleri

Öğretmene not: Bölüm görseli, bir parkta kırılmış bir bankı gösteriyor (fotoğraf ABD’de çekilmiştir; durum her yerde karşımıza çıkabilir). Öğrencilere sorun: Bu bankı gören etkin olmayan bir vatandaş ne yapar, etkin bir vatandaş ne yapar? “Uygun mu, değil mi?” slaytının 2. maddesi aynı durumu anlatır.

26. İki farklı vatandaş

• Etkin olmayan vatandaş
• Sorunu görür ama “Bana ne?” der.
• Kurallara uymaz, sırasını beklemez.
• Hakkını aramaz, yanlışı kimseye bildirmez.
• Ortak eşyaya ve alanlara özen göstermez.
• Etkin vatandaş
• Sorunu fark eder, çözüm arar.
• Kurallara uyar, örnek olur.
• Hakkını yasal yollarla arar.
• Ortak alanları kendi evi gibi korur.
• Hangi tür vatandaşlar çoğalırsa mahalle daha yaşanabilir olur? Neden?
• Etkin vatandaşlar çoğalırsa sorunlar çabuk çözülür, kurallara uyulur ve herkes kendini güvende hisseder.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: Etkin olan ve olmayan vatandaş özelliklerini karşılaştırma. Öğrencilerden sütunlara kendi gözlemlerinden birer madde eklemelerini isteyin. Kimseyi “etkin olmayan vatandaş” diye etiketlemeden, davranışlar üzerinden konuşun.

27. Uygun mu, değil mi?

• Etkinlik · Etkin vatandaşlık oyunu
• Hangi davranışlar etkin vatandaşa uygun, hangileri uygun değil? Nedenini söyleyin.
• Okul temsilcisi seçiminde adayları dinlerim, oyumu kullanırım.
• Parktaki bankın kırıldığını görürüm ama kimseye söylemem.
• Oyuncağım bozuk çıkınca ailemle birlikte fişiyle mağazaya götürürüz.
• Mahallemizdeki fidan dikme etkinliğine gönüllü katılırım.
• Sınıf kararlarında “Benim fikrim önemsiz.” deyip hep susarım.
• Gönüllülük
• Karşılık beklemeden, isteyerek topluma yararlı işler yapmak.
• Uygun olmayan davranışları nasıl değiştirirdin?
• 2 ve 5 uygun değil. Kırık bankı ailemle birlikte belediyeye bildiririm; sınıfta fikrimi saygıyla söylerim.

Öğretmene not: Ders kitabındaki etkin vatandaşlık oyununa benzer bir alıştırmadır. Öğrenciler yeşil ve kırmızı kartlarla ya da parmak kaldırarak oy versin. Uygun davranışların topluma katkısını, uygun olmayanların neden uygun olmadığını tartışın.

28. Örnek olay: Kaldırımdaki çukur

• Örnek olay
• Okul yolumuzdaki kaldırımda büyük bir çukur var. Dün yaşlı komşumuz Hatice Teyze oraya takılıp düştü. Çok üzüldüm.
• Kuzey
• 5. sınıf öğrencisi
• Kuzey ne yapmalı?
• A
• “Nasılsa biri düzeltir.” deyip hiçbir şey yapmamalı.
• B
• Çukurun fotoğrafını çekip arkadaşlarıyla gülmeli.
• C
• Ailesiyle birlikte durumu belediyeye ve muhtara bildirmeli.
• D
• Çukuru tek başına toprakla doldurmaya çalışmalı.
• Hangi seçenek etkin vatandaşa uygundur? Diğerleri neden uygun değil?

Öğretmene not: Beklenen cevap C: Kuzey sorunu, çözmekle görevli yetkililere ailesiyle birlikte bildiriyor. A ilgisizlik, B duyarsızlık ve saygısızlıktır. D iyi niyetlidir ama bir çocuğun tek başına yol onarmaya çalışması tehlikelidir ve sorunu kalıcı olarak çözmez. Kaldırım ve yol onarımı genellikle belediyenin görevidir. Örnek olay kurgusaldır.

29. Ben ne yaparım, kim çözer?

• Etkin vatandaş her işi tek başına yapmaz; yetkililerle iş birliği yapar.
• Benim yapabileceklerim
• Sorunu fark edip ailemle konuşmak
• Durumu yetkili kişiye bildirmek
• Çevremdekileri uyarmak, örnek olmak
• Yetkililerin görevleri
• Yolu, kaldırımı, lambayı onarmak
• Kurallara uymayanlar için gerekli işlemi yapmak
• Hizmetleri planlamak ve sürdürmek
• Kuzey çukuru tek başına doldurmaya çalışsaydı neler olabilirdi?
• Kendisi ya da başkaları yaralanabilirdi; sorun da kalıcı olarak çözülmezdi. Doğrusu yetkililere bildirmektir.

Öğretmene not: Etkin vatandaş, toplumdaki sorunları çözmek için yetkililerle birlikte çalışır; onların görevini üstlenmeye kalkmaz. Hangi sorun için hangi kuruma başvurulacağı SB.5.4.4’te işlenecek.

30. Sorunu nereye bildiririz? Muhtarlık

• Hasanpaşa Mahallesi Muhtarlığı, Kadıköy (İstanbul)
• Muhtar, mahalle halkının oyuyla seçilir ve mahallenin işlerini yürütür.
• Mahallenin sorunlarını dinler; çözüm için belediye gibi kurumlarla iş birliği yapar.
• Etkin vatandaş, gördüğü sorunu ailesiyle birlikte muhtara bildirir ve takip eder.
• Mahallenizin muhtarlığı nerede? Muhtara hangi sorunları iletebilirsiniz?
• Örnek: Kaldırımdaki çukur, yanmayan sokak lambası, parktaki kırık bank.

Öğretmene not: Fotoğraf, İstanbul Kadıköy’deki Hasanpaşa Mahallesi Muhtarlığını gösteriyor (Mayıs 2025): kapının yanındaki tabelada “T.C. Hasanpaşa Mahallesi Muhtarlığı” yazıyor, binada Türk bayrağı var. Muhtarlar beş yılda bir yapılan mahallî idareler seçimlerinde seçilir. Muhtar, mahallenin ortak ihtiyaçlarını belirler ve bunlar için belediye ve diğer kamu kurumlarıyla iş birliği yapar. Kuzey’in örnek olayındaki çukur da muhtarlığa bildirilebilir. Hangi sorun için hangi kuruma başvurulacağı SB.5.4.4’te ayrıntılı işlenecek.

31. Seyirci mi, çözüm ortağı mı?

• Seyirci
• Lavabodaki bozuk musluk
• Musluktan sürekli su akıyor. “Benim suçum değil.” deyip yoluna devam eder.
• Etkin
• Musluğu kapatmayı dener; kapanmayınca durumu hemen okul yönetimine bildirir.
• Su hepimizin; boşa akmasına izin vermemeliyim.
• Hangi davranış okulun düzenine katkı sağlar? Boşa akan su kimleri etkiler?

Öğretmene not: Boşa akan su okulun giderini artırır ve su kaynaklarımızı tüketir; bu da hepimizi etkiler. Öğrencilere sorun: Sorunu kendisi yaratmadıysa seyirci kalan kişinin hiç sorumluluğu yok mudur?

32. Oyun: Siz olsaydınız ne yapardınız?

• Etkinlik · Eğitsel oyun
• Öğretmeniniz durum kartlarını okur. Siz de sırayla söz alıp birer kart seçersiniz.
• Kartı dikkatle dinleyin; olaydan kimlerin etkilendiğini düşünün.
• Önce etkin olmayan bir vatandaşın ne yapacağını söyleyin.
• Sonra etkin bir vatandaş olarak ne yapacağınızı anlatın.
• Olaydaki kişilerin yerine kendinizi koyun.
• Davranışın toplum düzenine etkisini sınıfça tartışın.
• Empati
• Kendini başkasının yerine koyarak onun duygularını ve düşüncelerini anlamak.
• Özgün fikirler değerlidir: Kimsenin aklına gelmeyen yeni bir çözüm bulabilirsin!

Öğretmene not: Program, toplumsal sorunlara ilişkin örnek durum kartlarıyla “Siz olsaydınız ne yapardınız?” eğitsel oyununun oynanmasını ve öğrencilerin özgün fikirler öne sürmesinin teşvik edilmesini önerir (E2.5). Ders kitabındaki kartları da kullanabilirsiniz. Oyun süreci gözlem formu, derecelendirme ölçeği ya da kontrol listesiyle değerlendirilebilir.

33. Durum kartları: Siz ne yapardınız?

• Etkinlik · Eğitsel oyun
• Karanlık sokak
• Sokağınızdaki lamba haftalardır yanmıyor.
• Kirlenen dere
• Bazı insanlar mahalledeki dereye çöp atıyor.
• Korkutan mesaj
• Kaynağı belirsiz, korkutucu bir haber yayılıyor.
• Fişsiz alışveriş
• Alışveriş yaptığınız dükkân size fiş vermedi.
• Üşüyen dostlar
• Kışın sokak hayvanları aç ve üşüyor.
• Tarihî köprü
• Tarihî köprünün taşlarına boyayla yazı yazılmış.

Öğretmene not: Her öğrenci bir kart seçer; önce etkin olmayan bir vatandaşın, sonra etkin bir vatandaşın ne yapacağını söyler. Kartlar kurgusaldır. Olası etkin vatandaş davranışları: lamba için belediyeye bildirmek; dere için çöp atmamak, atanları uyarmak, durumu belediyeye bildirmek; mesaj için paylaşmadan önce resmî kaynaklardan doğrulamak ve aileyi uyarmak; fiş için kibarca fiş istemek; sokak hayvanları için su ve mama kabı koymak, belediyenin veteriner hizmetine haber vermek; köprü için yazı yazmamak, yazanları uyarmak, durumu yetkililere bildirmek.

34. Kartları birlikte oynayalım

• Etkinlik · Eğitsel oyun
• Etkin bir vatandaş bu durumlarda ne yapar?
• Karanlık sokak
• Ailesiyle birlikte belediyeye bildirir, sorun çözülene kadar takip eder.
• Korkutan mesaj
• Paylaşmaz; resmî kaynaklardan doğrular, ailesini de uyarır.
• Fişsiz alışveriş
• Kibarca fişini ister; fişin vergiyle ilgisini bilir.
• Tarihî köprü
• Yazı yazmaz, yazanları uyarır, durumu yetkililere bildirir.

Öğretmene not: Öğrencilerin kendi çözümleri slayttakilerden farklı olabilir; özgün ve uygulanabilir olanları takdir edin. Kirlenen dere ve üşüyen dostlar kartlarını sınıf kendisi tamamlasın.

35. Oyunun sonunda tartışalım

• Herkes başkasını beklerse?
• Herkes “Benden başkası yapar.” deseydi kartlardaki sorunlara ne olurdu?
• Kimse uğraşmadığı için sorunlar büyür, toplumun düzeni bozulur.
• Vatandaşlık görevi
• Vatandaşın ülkesine ve topluma karşı yapması gerekenler: yasalara uymak, vergi vermek, oy kullanmak gibi.
• Sorumluluk
• Topluma karşı görevlerini yapan vatandaşlar düzenin sürmesine nasıl katkı sağlar? Bir örnek verin.

Öğretmene not: Program, oyunun sonunda topluma karşı görevleri yerine getirmenin toplum düzenini sürdürmedeki önemini tartışmayı; vergi vermek ve oy kullanmak gibi görevlerin önemini öğrencilerin benimsemesini ister (D16.2 sorumluluk, SDB2.3). Bu tartışma Bölüm 4’e köprü kurar.

36. Etkin vatandaş ve toplum düzeni

• Toplum düzeni nedir? Etkin vatandaşların davranışları bu düzeni nasıl korur ve güçlendirir?
• Toplum düzeni
• Vergi
• Oy kullanmak
• Önermeler
• İki mahalle
• Slogan ve pano

Öğretmene not: Bölüm görseli, eski bir kule saatinin dişlilerini gösteriyor (İtalya’da bir müzede). Öğrencilere sorun: Dişlilerden biri dönmezse saate ne olur? Sonraki slayttaki “Toplum düzeni bir saat gibidir” benzetmesine hazırlık olur.

37. Toplum düzeni bir saat gibidir

• Bir saatin içinde pek çok dişli vardır. Her biri dönünce saat doğru çalışır.
• Toplumda da herkesin bir görevi vardır: öğrencinin, öğretmenin, sürücünün, esnafın…
• Herkes kurallara uyup sorumluluğunu yerine getirince düzen sağlanır.
• Düzenli bir toplumda insanlar kendini güvende ve huzurlu hisseder.
• Toplum düzeni
• İnsanların kurallara uyarak, hak ve sorumluluklarını gözeterek uyum ve huzur içinde yaşaması.
• Bir dişli dönmeyi bırakırsa saate ne olur? Toplumda bunun bir örneği ne olabilir?
• Saat geri kalır ya da durur. Bir sürücü kırmızı ışıkta geçerse trafikte düzen bozulur, kaza olabilir.

Öğretmene not: Benzetmeyi genişletin: Saatte her dişlinin görevi farklıdır ama hepsi aynı amaca hizmet eder. Toplumda da meslekler ve görevler farklıdır; herkes kendi görevini yapınca düzen sürer. “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” atasözüyle iş birliğine dikkat çekebilirsiniz.

38. Vergilerimiz nereye gider?

• Alışveriş yaparız ve fişimizi alırız.
• Ödediğimiz paranın bir kısmı vergi olarak devlete ulaşır.
• Devlet, vergilerle kamu hizmetlerini karşılar.
• Vergilerle neler yapılır?
• Eğitim ve sağlık
• Okullar, ücretsiz ders kitapları, hastaneler
• Ulaşım ve güvenlik
• Yollar, köprüler, güvenlik hizmetleri
• Vergi
• Devletin kamu hizmetlerini karşılamak için kişi ve kurumlardan yasaya göre aldığı para.

Öğretmene not: Anayasa’nın 73. maddesine göre herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür. Alışverişte verilen fiş ya da fatura, satışın kayda geçmesini ve verginin devlete ulaşmasını sağlar. Program, vergi vermek ve oy kullanmak gibi vatandaşlık görevlerinin önemini öğrencilerin benimsemesini ister (D16.2).

39. Oyumuzla kimleri seçeriz?

• Muhtar
• Mahallemizin ya da köyümüzün işlerini yürütür.
• Belediye başkanı
• Şehrimizin ya da ilçemizin hizmetlerini yönetir.
• Milletvekilleri
• TBMM’de milletimiz adına yasaları yapar.
• Cumhurbaşkanı
• Devletin başıdır; yürütme yetkisi ona aittir.
• 18 yaşını dolduran vatandaşlar oy kullanarak ülkenin geleceğine katılır. Okuldaki seçimler bunun ilk adımıdır.

Öğretmene not: Anayasa’nın 67. maddesine göre 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halk oylamasına katılma hakkına sahiptir. Seçimle belirlenen bu görevlilerin görevleri SB.5.4.4’te ve ileriki sınıflarda ayrıntılı ele alınır. Öğrencilere sorun: Herkes “Benim tek oyum neyi değiştirir?” deseydi ne olurdu? Oy kullanmanın hem bir hak hem de vatandaşlık görevi olduğunu vurgulayın.

40. Seçim sandığı: Oylar nasıl verilir?

• Oy zarflarıyla dolu bir seçim sandığı (24 Haziran 2018)
• Seçmen oyunu kimsenin görmediği kabinde verir; pusulayı zarfa koyup sandığa atar.
• Oy gizlidir: Kimin kime oy verdiğini başkaları bilemez.
• Oy verme bitince sandık açılır; oylar herkesin önünde açıkça sayılır.
• Oyların herkesin önünde sayılması neden önemlidir?
• Herkes sonucun doğru olduğunu görebilir. Böylece seçime güven artar.

Öğretmene not: Fotoğraf, 24 Haziran 2018’deki Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimlerinde kullanılan bir sandığı gösteriyor: şeffaf sandığın içinde mühürlü oy zarfları, önünde sandık numarası var. Anayasa’nın 67. maddesine göre seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yargı yönetim ve denetimi altında yapılır. Sınıf başkanı seçimini bu ilkelerle karşılaştırın: gizli oy için katlanmış kâğıt, açık sayım için tahtada çetele.

41. Davranıştan düzene

• Etkin vatandaş davranışları toplum düzenini nasıl etkiler?
• Sürücüler ve yayalar trafik kurallarına uyar.
• Kazalar azalır, herkes yolda daha güvende olur.
• Vatandaşlar vergisini zamanında öder.
• Okul, hastane ve yol gibi hizmetler aksamadan sürer.
• Komşular bozuk lambayı belediyeye bildirir.
• Sorun çabuk çözülür, sokak yeniden aydınlanır.
• Gençler gönüllü olarak fidan diker.
• Çevre güzelleşir, doğal varlıklar korunur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni d: Etkin vatandaş davranışlarının toplum düzenini nasıl etkileyeceğine dair önermeler. Her satırda önce öğrencilerin sonucu tahmin etmesini bekleyin, sonra satırı açın.

42. Önermelerimizi tahtaya yazalım

• Etkinlik · Önerme
• Önerme
• Bir düşünceyi ileri süren, doğru olup olmadığı tartışılabilen cümle.
• Sıra sizde
• Günlük hayattan bir durum seçin, önermenizi yazın: “Vatandaşlar … yaparsa toplumda … olur.”
• Örnek: “Vatandaşlar sokak hayvanlarını korursa mahallede şefkat artar.”
• Tartışalım
• Tahtadaki önermelerden hangilerine katılıyorsunuz, hangilerine katılmıyorsunuz? Neden?

Öğretmene not: Program, günlük hayattaki durumlardan hareketle önermeler sunulmasını, bunların tahtaya listelenip sınıfça tartışılmasını ister (SDB2.1). Süreç kısa cevaplı ya da açık uçlu sorulardan oluşan çalışma yapraklarıyla değerlendirilebilir.

43. İki mahalle, iki sonuç

• Aynı şehirde iki mahalle düşünelim. Birinde herkes “Bana ne?” diyor, ötekinde herkes elini taşın altına koyuyor.
• Bana ne?
• Sorunlar
• Kimse sorumluluk almıyor
• Çöpler birikir, lambalar yanmaz
• Komşular birbirine güvenmez
• Ben de varım!
• Çözümler
• Herkes elinden geleni yapıyor
• Sorunlar bildirilir, çabuk çözülür
• Güven ve dayanışma artar
• Dayanışma
• İnsanların ortak bir amaç için birbirine destek olması, sorunlara birlikte çözüm araması.
• Toplum düzeni, her birimizin küçük ama doğru davranışlarıyla korunur.

Öğretmene not: “Elini taşın altına koymak” deyimi, bir işin güçlüğünü ve sorumluluğunu üstlenmek demektir. Etkin vatandaşların az olduğu bir toplumda düzenin nasıl etkileneceğini bu slaytla tartışabilirsiniz.

44. Varsayımlarımızı sınayalım

• Etkinlik · Varsayım
• Bölüm 1’de kurduğumuz varsayımları bu derste bulduğumuz kanıtlarla karşılaştıralım.
• Örnek varsayımlar
• Etkin vatandaşlar çoğalırsa sorunlar daha çabuk çözülür.
• Herkes kurallara uyarsa toplum daha huzurlu olur.
• Bulduğumuz kanıtlar
• Tüketici başvurdu, parasını geri aldı.
• Okulda yağmur suyu biriktirilip kullanılıyor.
• Gönüllüler huzurevini ziyaret etti.
• Varsayımlarımız desteklendi mi? Hangi çıkarımı yapabiliriz?
• Evet. Çıkarım: Etkin vatandaşlar toplum düzenini korur ve güçlendirir; bundan herkes yararlanır.

Öğretmene not: Bölüm 1’de saklanan varsayımları sınıfa geri getirin. Her varsayım için derste karşılaşılan bir kanıtı (haber, örnek olay, oyun kartı) eşleştirin. Desteklenmeyen bir varsayım varsa nasıl değiştirileceğini tartışın (süreç bileşeni e).

45. Etkin vatandaş panosu

• Etkinlik · Slogan ve pano
• 1. Sorunu yaz
• Okulda, sokakta ya da parkta gözlediğin bir sorunu yaz.
• 2. Çözüm öner
• Etkin bir vatandaş olarak ne yapabileceğini ekle.
• 3. Etkisini tahmin et
• Bu davranış toplum düzenini nasıl etkiler? Tahminini yaz.
• 4. Slogan bul
• Fikrini kısa ve akılda kalıcı bir sloganla anlat.
• Slogan nedir?
• Bir düşünceyi kısa ve akılda kalıcı biçimde anlatan söz. Örnek: “Bana ne” deme, “Ben de varım” de!
• Kartlarınızı renkli kâğıda geçirip sınıf panosuna asın.

Öğretmene not: Ders kitabındaki “Etkin Vatandaş” etkinliğiyle aynı adımları izler: gözlenen sorun, çözüm önerisi, toplum düzenine etkisine ilişkin tahmin ve slogan. Renkli fon kâğıdı ve keçeli kalem önceden hazırlanabilir. Örnek slogan yalnız fikir vermek içindir; öğrencilerin özgün sloganlar üretmesini teşvik edin.

46. Kendimi değerlendiriyorum

• Öz değerlendirme
• Her maddeye kendine puan ver: 3 her zaman, 2 bazen, 1 hiçbir zaman.
• Haklarımı bilirim; gerektiğinde ailemle birlikte hakkımı ararım.
• Ödevimi ve sınıftaki görevimi zamanında ve özenle yaparım.
• Okulda, trafikte ve parkta kurallara uyarım.
• Kararlar alınırken fikrimi saygıyla söylerim.
• Gördüğüm bir sorunu ilgili kişiye bildiririm.
• Kendi davranışlarımızı dürüstçe gözden geçirip güçlü ve gelişecek yanlarımızı bulmak.
• Hedefim
• En düşük puanı verdiğin madde için bu hafta deneyeceğin bir davranış yaz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki öz değerlendirme formuna benzer bir alıştırmadır. Puanlar not için değil, öğrencinin kendini tanıması içindir; kimseyi puanını açıklamaya zorlamayın.

47. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Vergi neden önemli? Okul, hastane ve yol vergilerle yapılır.
• Çıkarım
• Topladığımız bilgi ve kanıtlardan yola çıkarak vardığımız sonuç.
• Bizim çıkarımımız
• Etkin vatandaş olmak toplum düzeni için neden önemlidir? Tek cümleyle yazın.
• Örnek: Etkin vatandaşlar çoğaldıkça toplum daha düzenli ve huzurlu olur.

Öğretmene not: Süreç bileşeni e: Etkin vatandaş olmanın önemini toplum düzeni açısından değerlendirme. Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın; her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını söylesin. Tek cümlelik çıkarımları tahtaya alıp ortak noktalarını bulun.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

49. Anahtar kavramlar

• Vatandaş
• Bir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı; hakları ve sorumlulukları olan kişi.
• Etkin vatandaşlık
• Haklarını bilip sorumluluklarını yerine getirerek toplum hayatına katkı vermek.
• Vatandaşlık okuryazarlığı
• Hak ve sorumluluk bilgisini günlük hayatta davranışa dönüştürebilme becerisi.
• Katılım
• Kendimizi ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmak, ortak işlere destek vermek.
• Toplum düzeni
• İnsanların kurallara uyarak uyum, güven ve huzur içinde yaşaması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: cumhuriyet, demokrasi, etkin vatandaşlık, millî egemenlik, katılım, çoğulculuk, hukukun üstünlüğü. Bu konuya doğrudan düşenler etkin vatandaşlık ve katılımdır; diğerleri SB.5.4.1’de işlendi. Vatandaşlık okuryazarlığı, programın bu konuda üzerinde durduğu beceridir (OB6).

50. Özet: Etkin vatandaş ve toplum düzeni

• Düzenli ve huzurlu toplum
• Bilinçli
• Haklarını ve sorumluluklarını bilir
• Kurallara uyar
• Okulda, trafikte, her yerde
• Katılımcı
• Oy kullanır, fikrini saygıyla söyler
• Duyarlı
• Sorunu fark eder, yetkiliye bildirir
• Saygılı
• Başkalarının hakkını gözetir
• Görevini yapar
• Vergisini öder, ortak malı korur
• Her kılçığa bu derste gördüğünüz bir örneği ekleyin: haber, örnek olay ya da oyun kartı.

Öğretmene not: Balık kılçığında baş sonucu, kılçıklar bu sonuca götüren etkenleri gösterir: Etkin vatandaş davranışları, düzenli ve huzurlu bir toplumun kılçıklarıdır. Öğrenciler kendi balık kılçıklarını deftere çizebilir.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Vatandaşın yalnızca hakları vardır, sorumlulukları yoktur.
• Vatandaşın hem hakları hem de sorumlulukları vardır. Hak ve sorumluluk birlikte düşünülür.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Vatandaşlık okuryazarı olan kişi, bildiği kuralları günlük hayatında da uygular.
• Kuralı bilmek yetmez; vatandaşlık okuryazarı olan kişi bilgisini davranışına da yansıtır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Etkin vatandaş, doğruluğundan emin olmadığı bir haberi paylaşmadan önce kontrol eder.
• Yanlış bilgi kısa sürede çok kişiye ulaşır. Etkin vatandaş haberi resmî ve güvenilir kaynaklardan doğrular.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Etkin vatandaş olabilmek için 18 yaşını doldurmayı beklemek gerekir.
• Seçimlerde oy kullanmak için 18 yaş gerekir ama etkin vatandaşlık evde, okulda ve mahallede bugünden başlar.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Varsayım, kesin olarak kanıtlanmış bir bilgidir.
• Varsayım henüz kanıtlanmamış bir tahmindir. Kanıt toplayarak doğru olup olmadığını sınarız.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Etkin vatandaşların çoğaldığı bir mahallede sorunlar daha çabuk fark edilir ve çözülür.
• Sorunu fark eden, yetkiliye bildiren ve çözüme katkı veren insanlar çoğaldıkça düzen güçlenir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi etkin vatandaşın özelliklerinden biri değildir?
• Haklarını bilir ve yasal yollarla arar.
• Çevresindeki sorunlara duyarlıdır.
• Kendi işine yarıyorsa başkalarının hakkını çiğner.
• Görevini zamanında ve özenle yapar.
• C
• Etkin vatandaş hakkını kullanırken başkalarının hakkına saygı gösterir. A, B ve D etkin vatandaşın özellikleridir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Okul meclisi, bahçenin nasıl düzenleneceğine karar vermeden önce öğrencilerin fikirlerini topluyor. Ecrin, önerisini yazıp öneri kutusuna attı.
• Ecrin’in davranışı etkin vatandaşın hangi özelliğini gösterir?
• Kararlara katılma
• Vergisini ödeme
• Tarihî eserleri koruma
• Hakkını yasal yollarla arama
• A
• Ecrin, kendisini ilgilendiren bir kararda fikrini söyleyerek söz sahibi oluyor. Bu, katılıma örnektir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda bazı davranışlar numaralandırılmıştır.
• Sınıf başkanı seçiminde oy kullanmak
• Parkta yediği yemeğin çöpünü yere bırakmak
• Okul kütüphanesinin kitaplarını özenle kullanmak
• Sırasını beklemeden kuyruğun önüne geçmek
• Numaralı davranışlardan hangileri etkin vatandaşa uygundur?
• 1 ve 2
• 1 ve 3
• 2 ve 4
• 3 ve 4
• B
• Oy kullanmak katılıma, kitapları özenle kullanmak ortak malı korumaya örnektir. Çöpü yere bırakmak ve sırayı çiğnemek toplum düzenine zarar verir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir mahallede komşular, çöplerini yalnızca toplama saatlerinde dışarı çıkarmaya ve geri dönüştürülebilir atıkları ayrı kutulara atmaya karar verdi.
• Bu kararın mahalleye etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Belediyenin çöp toplamasına gerek kalmaz.
• Mahallede hiç atık oluşmaz.
• Komşular birbiriyle hiç konuşmaz.
• Sokaklar daha temiz olur, geri dönüşüm kolaylaşır.
• D
• Kurallara uyup iş birliği yapan komşular mahallenin temizliğine katkı sağlar. A ve B abartılıdır; C’nin bu kararla ilgisi yoktur.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Ücretsiz ders kitaplarımız, okul yolumuzdaki köprü ve şehrimizdeki devlet hastanesi, vatandaşların devlete ödediği paralarla yapıldı.
• Öğretmenin sözünü ettiği bu paralara ne ad verilir?
• Harçlık
• Vergi
• Kira
• Ödül
• B
• Vergiler kamu hizmetlerinin kaynağıdır. Vergisini ödeyen ve alışverişte fiş isteyen vatandaş, bu hizmetlerin sürmesine katkı sağlar.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aynı sokakta oturan iki komşu, kaldırımda kırılan bir taşı fark etti.
• Selim Bey: Durumu hemen belediyeye bildirdi.
• Nur Hanım: “Bu benim işim değil.” deyip yoluna devam etti.
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• İki komşu da aynı tutumu göstermiştir.
• Nur Hanım sorumluluk almıştır.
• Selim Bey etkin vatandaş gibi davranmıştır.
• Kaldırımı onarmak Selim Bey’in görevidir.
• C
• Selim Bey sorunu fark edip yetkiliye bildirerek etkin davranmıştır. Kaldırımı onarmak ise belediyenin görevidir.

63. Kim bilecek?

• İstek, şikâyet ve önerilerimizi genel ağ üzerinden devlete iletebildiğimiz sistemin kısa adı nedir?
• CİMER
• Karşılık beklemeden, isteyerek topluma yararlı işler yapmaya ne denir?
• Gönüllülük
• Mahallemizin işlerini yürütmek için seçimle göreve gelen kişi kimdir?
• Muhtar

64. Gelecek derse hazırlanalım

• Hak nedir? Doğuştan sahip olduğumuz haklar hangileridir?
• Haklarımızı kullanırken neden başkalarının haklarını da düşünmeliyiz?
• Sorumluluklarımızı yerine getirmezsek kendimiz ve başkaları nasıl etkilenir?
• Çocuk olarak hangi haklara ve sorumluluklara sahibiz?
• Evde, okulda ve sokakta sahip olduğun birer hakkı ve bu hakların yanındaki sorumluluğu not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.5.4.3 “Temel Haklar ve Sorumlulukların Önemi”. Bu derste tanıdığımız “hakkını bilen, sorumluluğunu yerine getiren vatandaş” fikri yeni konunun temelini oluşturur.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 5. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.5.4.2.
• Kaynak
• MEB 5. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haberler ve sayılar
• Bölüm 2’deki haber kartları ve CİMER sayıları (2023), ders kitabındaki genel ağ haberlerine dayanır; metinler özgün özetlerdir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve durum kartları kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

66. Görsel kaynakları

• Geleceğe Nefes fidan dikme etkinliği, Ferizli (Sakarya), 11 Kasım 2019
• Jelican9 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Geleceğe Nefes 2019 03.jpg
• Türkiye Cumhuriyeti pasaportunun kapağı (2011)
• Boy from far · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Turkish e-passport.jpg
• Sokak kedileri için kedi evi, Mısır Çarşısı (İstanbul)
• Calistemon · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Cat house at the Egyptian Bazaar, Istanbul, March 2024.jpg
• Kırık bir park bankı, Summit (ABD)
• Tomwsulcer · Kamu malı · Wikimedia Commons: Broken bench Briant Pond Park Summit NJ 2009.jpg
• Hasanpaşa Mahallesi Muhtarlığı, Kadıköy (İstanbul)
• Wiki leylek · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Hasanpaşa Mukhtar Office 20.05.2025 02.jpg
• Eski bir kule saatinin dişlileri, Valfabbrica (İtalya)
• Super nabla · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Malnovaj meĥanismoj kaj dentradoj de horloĝo. Preĝejo-muzeo de Sankta Sebastiano kaj Civita Turo, Valfabbrica.jpg
• Oy zarflarıyla dolu bir seçim sandığı (24 Haziran 2018)
• Hedda Gabler · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkey 2018 elections, ballot box.jpg