6. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Anadolu’nun Türkleşmesi

1. Anadolu Nasıl Türk Yurdu Oldu?

• Anadolu Nasıl
• Türk Yurdu Oldu?
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Malazgirt’ten Miryokefalon’a savaşlar, beylikler ve kervansaraylar: Anadolu nasıl yeni bir yurda dönüştü?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.6.3.4 (2026-2027 yıllık planında 18–20. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: siyasi faaliyetleri ve askerî mücadeleleri çözümleme (Bölüm 1–3), sınıflandırma (açıklamalı tarih şeridi ve kavram ağı etkinlikleri), bunların Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasına etkisini yorumlama (Bölüm 4 ve performans görevi). Tarihler ders kitabındaki değerlerle verilmiştir. Kapak görseli: Mengücekliler döneminde yapılan Divriği Ulu Camii’nin batı taç kapısı (cami ve darüşşifa birlikte UNESCO Dünya Mirası). “Bu kapıyı kimler, ne zaman yapmış olabilir?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Türkler binlerce kilometre uzaktaki Türkistan’dan gelip neden Anadolu’yu yurt edindi?
• Bir savaşı kazanmak bir yeri vatan yapmaya yeter mi? Başka neler gerekir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Anadolu’ya ilk gelen Türkler kimlerdi?
• Ne?
• Malazgirt’te ne oldu?
• Nerede?
• İlk Türk beylikleri nerede kuruldu?
• Ne zaman?
• Anadolu’ya ne zaman “Türkiye” denildi?
• Nasıl?
• Bir şehir nasıl Türk yurdu olur?
• Neden?
• Haçlılar neden Anadolu’dan geçti?

Öğretmene not: İki büyük soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. İkinci soru dersin ana fikrine götürür: Zafer toprağın kapısını açar; ama yurdu göç, yerleşme (iskân) ve imar kurar. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Özet ve tekrar bölümündeki kavram ağı etkinliğinde bu sorulara geri dönün.

3. Yol haritamız

• Anadolu’nun kapıları açılıyor
• Keşif akınları, Pasinler, Ani, Malazgirt
• Anadolu’da Türk devletleri
• Beylikler, Türkiye Selçuklu, Miryokefalon
• Haçlı Saldırıları
• Sebepler, üç saldırı, sonuçlar, tarih şeridi
• İmar ve iskân
• Ulu cami, medrese, kervansaray, darüşşifa
• Özet ve tekrar
• Kavram ağı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Anadolu’nun kapıları açılıyor

• Türkler Anadolu’ya neden yöneldi? Keşif akınları nasıl kalıcı bir yurda dönüştü?
• Yeni yurt arayışı
• Keşif akınları
• Pasinler Savaşı
• Ani’nin fethi
• Malazgirt Zaferi
• Zaferin sonuçları

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ani surlarındaki kapılardan biri (Kars). Başlıkla bağ kurun: 1064’te “Doğu Kilidi” denen Ani alındı; 1071’deki Malazgirt Zaferi ise Anadolu’nun kapılarını Türklere ardına kadar açtı.

5. Türkler neden Anadolu’ya yöneldi?

• Türkistan’dan göç eden Türkmenler, aileleri ve hayvanlarıyla yerleşecek kalıcı bir yurt arıyordu.
• Anadolu’nun verimli toprakları ve geniş otlakları bu insanlar için çok uygundu.
• Anadolu, Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan önemli bir konumdaydı.
• Büyük Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey, Türkmenleri yerleştirmek için Anadolu’yu seçti.
• Türkmen
• İslamiyet’i kabul eden Oğuz Türklerine verilen ad. Anadolu’ya gelenlerin çoğu Türkmendi.
• Bir aile yeni bir yere taşınmadan önce nelere bakar?
• Güvenliğe, suya, toprağa, iş ve geçim imkânına. Türkmenler de güvenli, verimli ve geniş bir yurt arıyordu.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Anadolu’yu yurt edinme politikası Tuğrul Bey’le başladı. Tuğrul Bey, Selçuklu ülkesine gelen Türkmenlere yurt olarak Anadolu’yu uygun gördü; ailesinden kişileri ve komutanlarını fetihle görevlendirdi. Anadolu’nun konumunu bir dünya haritasında gösterin: Asya ile Avrupa arasında bir köprü, üç yanı denizlerle çevrili bir yarımada.

6. Akından yurda

• Anadolu, Avrupa Hunları, Hazarlar, Peçenekler gibi Türk topluluklarının akınlarını daha önce de görmüştü.
• 1071’den önce
• Akınlar daha çok keşif içindi.
• Yollar, kaleler ve topraklar tanınıyordu.
• 1071’den sonra
• Akınlara göç, imar ve iskân eşlik etti.
• Amaç Anadolu’da kalıcı olmaktı.
• İskân
• Yerleşme, yerleştirme işi. Göç edenlerin bir yere yurt tutması.
• İmar
• Bir yeri bayındır hâle getirmek: yol, köprü, cami, okul, han yapmak.
• Keşfe çıkan bir birlik ile göç eden bir aile arasındaki fark nedir?
• Keşif birliği bölgeyi tanıyıp geri döner. Göç eden aile kalır; ev, cami, köprü yapar, yurt kurar.

Öğretmene not: Ders kitabı, 1071’den önceki akınların daha çok keşif amaçlı olduğunu, 1071’den sonrakilerin ise göç, imar ve iskânla Anadolu’da kalıcı olmayı hedeflediğini vurgular. İskân ve imar bu dersin anahtar kavramlarıdır; tahtaya yazıp ders boyunca örnek ekleyin.

7. Keşiften fethe: İlk adımlar

• Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusu
• Tuğrul Bey
• 1040–1063
• Anadolu’yu yurt edinme politikasını başlattı
• 1015–1021
• Çağrı Bey üç bin atlıyla Doğu Anadolu’ya keşif akınları yaptı.
• Dönüşte Anadolu’nun fethe uygun olduğunu müjdeledi.
• Selçuklular Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yendi; Büyük Selçuklu Devleti kuruldu.
• Bu zaferden sonra Anadolu’ya akınlar hızlandı, bir fetih hareketine dönüştü.
• Pasinler Savaşı: Selçuklular, Doğu Roma ordusunu yendi.
• İki tarafın düzenli orduları ilk kez karşılaştı.
• Doğu Roma’nın Kars ile Sivas arasındaki pek çok kalesi alındı.
• Akın
• Atlı birliklerin düşman topraklarına yaptığı hızlı ve kısa süreli sefer.

Öğretmene not: Çağrı Bey, Tuğrul Bey’in kardeşi ve Alp Arslan’ın babasıdır. Keşif seferinin tarihi kaynaklarda farklı verilebilir (kimi kaynaklar Doğu Anadolu’ya girişi 1018 olarak anar); burada ders kitabındaki 1015–1021 kullanılmıştır. Dandanakan (1040) bir önceki konuda Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşu olarak işlendi. Pasinler Zaferi, iki devlet arasında uzun sürecek bir mücadeleyi başlattı. Tuğrul Bey döneminde Türkmenler planlı biçimde Kızılırmak kıyılarına kadar ulaştı.

8. Türkmenler yeni yurtta

• Yanlarında ne getirdiler?
• Pasinler’den sonra Türkmenler fethedilen yerlere yerleşti. Sizce yanlarında neler getirdiler?
• Ailelerini, çadırlarını, hayvanlarını; silahlarını, giysilerini, dillerini ve geleneklerini.
• İkinci anavatan
• Türkistan’dan sonra Türklerin yurt edindiği yeni topraklar: Azerbaycan, Anadolu, Irak ve Suriye.
• Bir dönüm noktası
• Türkmenler aileleriyle kalıcı olarak yerleşmeye başlayınca Anadolu artık yalnızca bir akın yeri değil, yeni bir yurttu.

Öğretmene not: Ders kitabına göre bu yerleşme Türk tarihi için bir dönüm noktasıdır: Göçebe yaşam kültürü, silahlar ve kıyafetler de Anadolu’ya taşındı. XI–XIII. yüzyıllarda Azerbaycan’ı, Anadolu’yu, Irak’ı ve Suriye’yi içine alan bölge, Türkistan’ın ardından Türklerin ikinci anavatanı oldu. Ahlat’taki Selçuklu mezar taşlarının Orhun Abideleri’ne benzemesi, Türkistan’daki Türk kültürünün Ahlat üzerinden Anadolu’ya yayıldığına kanıt olarak gösterilir.

9. Ahlat: Akınların üssü

• Kanıt inceleyelim
• Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı, Bitlis
• Van Gölü kıyısındaki Ahlat, Anadolu’ya yapılacak akınların üssüydü: Seferler burada planlanırdı.
• Mezarlıkta, üzeri süslü ve yazılı çok sayıda Selçuklu mezar taşı bugün de ayakta.
• Taşların Orhun Abideleri’ne benzemesi, Türkistan kültürünün Anadolu’ya taşındığını gösterir.
• Bir mezar taşı bize geçmiş hakkında neler anlatabilir?
• Kimin, ne zaman yaşadığını; yazıyı, süsleme sanatını ve inançları gösterir. Bir yerin kimlerin yurdu olduğunun belgesidir.

Öğretmene not: Fotoğrafı önce sessizce inceletin: Taşlar nasıl biçimlenmiş, üzerlerinde neler var? Sonra maddeleri açın. Ders kitabına göre Ahlat, Selçukluların Anadolu akınlarını planladığı ve dönüşte toplandığı askerî bir üstür. Uzun, dikili taşların Orhun Abideleri’ni andırması, Türkistan’dan gelen kültürün Anadolu’da sürdüğüne bir kanıttır. Öğrencilere bu çıkarımın neye dayandığını sorun (süreç bileşeni: kanıta dayalı çıkarım).

10. Ani: Anadolu’nun doğu kilidi

• Kalın surlarıyla ünlü Ani, “Anadolu’nun Doğu Kilidi” diye anılıyordu.
• Tuğrul Bey’den sonra sultan olan Alp Arslan, Ani’yi 1064’te aldı.
• Anadolu içlerine yapılacak seferler için güçlü bir üs kazanıldı.
• Ani’de cami, hamam, kümbet ve dükkânlar yapıldı: Anadolu Türk mimarisinin ilk örnekleri burada görüldü.
• Fetih
• Bir şehri ya da ülkeyi savaşarak ele geçirme.
• Bir şehre neden “kilit” denmiş olabilir?
• Kilit, kapıyı kapalı tutar. Ani’yi alan, Anadolu’ya doğudan girişin önündeki engeli kaldırmış olur.

Öğretmene not: Alp Arslan, Çağrı Bey’in oğludur; amcası Tuğrul Bey’in ölümünden sonra sultan oldu (kimi kaynaklarda adı bitişik yazılır: Alparslan). Ani bugün Kars il sınırlarındadır; Ani Arkeolojik Alanı 2016’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Ders kitabına göre fetihten sonra Ani’de yapılan cami, bölgede İslamlaşmanın temelini attı.

11. Malazgirt’e giden yol

• 1071’de iki büyük ordu Doğu Anadolu’ya doğru yola çıktı. Biri Türkleri Anadolu’dan çıkarmak, öbürü onu durdurmak istiyordu.
• Doğu Roma
• Doğu Anadolu
• Amaç: Türkleri Anadolu’dan çıkarmak
• İmparator Romanos Diogenes ordusunun başına geçti.
• Selçuklu başkentini almayı bile düşünüyordu.
• Selçuklular
• Malazgirt
• Amaç: Doğu Roma ordusunu durdurmak
• Sultan Alp Arslan Mısır seferini yarıda bıraktı.
• Ordusuyla hızla geri döndü.
• Sefer
• Bir ordunun savaşmak için uzak bir yere doğru yola çıkması.
• 26 Ağustos 1071 Cuma günü iki ordu Malazgirt Ovası’nda karşı karşıya geldi.

Öğretmene not: Romanos Diogenes (Romen Diyojen), Doğu Roma (Bizans) imparatorudur. Ders kitabına göre Alp Arslan haberi aldığında Mısır seferi için Şam’a doğru ilerliyordu. Malazgirt bugün Muş iline bağlı bir ilçedir; haritada gösterin.

12. Zafer nasıl kazanıldı?

• Turan taktiği
• Selçuklu atlıları geri çekiliyormuş gibi yaptı, düşmanı pusuya çekip çevirdi.
• Uzlar ve Peçenekler
• Doğu Roma ordusundaki bu Türk askerleri savaşta Selçuklu tarafına geçti.
• Alp Arslan’ın ustalığı
• Sultan Alp Arslan’ın askerî yeteneği zaferde büyük rol oynadı.
• Kavram · Turan taktiği
• Sahte bir geri çekilmeyle düşmanı pusuya düşürüp hilal biçiminde kuşatma taktiği.
• Doğu Roma ordusu büyük ölçüde yok oldu, İmparator Romanos Diogenes esir düştü.

Öğretmene not: Uzlar ve Peçenekler de Türk boylarıdır; Doğu Roma ordusunda paralı asker olarak bulunuyorlardı. Savaş sırasında soydaşlarının safına geçmeleri Doğu Roma ordusunu zayıflattı. Turan taktiğini tahtada basit bir çizimle gösterebilirsiniz: Ortadaki birlik geri çekilir, kanatlar düşmanı iki yandan çevirir.

13. Esir imparatora nasıl davranıldı?

• Yenilene saygı
• Alp Arslan, esir düşen imparatora iyi davrandı. Onunla bir antlaşma yaptı ve onu serbest bıraktı.
• Hangi değerler?
• Alp Arslan’ın bu davranışı bize hangi değerleri gösteriyor?
• Adalet, merhamet ve sözünde durmak. Güçlü olan, yendiğine de saygı gösterebilir.
• Antlaşma
• Savaşan devletlerin barış şartlarını belirlemek için yaptığı resmî anlaşma.

Öğretmene not: Hem Müslüman hem Doğu Roma kaynakları, Alp Arslan’ın esir imparatoru onurla ağırladığını ve bir antlaşma yaptıktan sonra serbest bıraktığını aktarır. Konuyu değerler eğitimiyle bağlayın: Zaferde ölçülü ve adaletli davranmak.

14. 1071 Malazgirt Zaferi’nin sonuçları

• Büyük Selçuklu Devleti ile Doğu Roma arasında yapıldı. Selçuklular kazandı.
• Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı; Türkmenler kitleler hâlinde Anadolu’ya yerleşmeye başladı.
• Alp Arslan beylerine Anadolu’nun fethi emrini verdi; ilk Türk beylikleri kuruldu.
• Doğu Roma çok güç kaybetti; Türk beylerinin ilerleyişini durduramadı.
• Malazgirt, Anadolu’yu Türklere yurt yapan zaferdir: “devlet ve vatan kuran zafer”.
• Malazgirt
• 26 Ağustos 1071
• Ani
• Ahlat
• DOĞU ROMA
• ANADOLU
• KARADENİZ
• AKDENİZ

Öğretmene not: Ders kitabı Malazgirt’i “devlet ve vatan kuran zafer” diye nitelendirir. Zaferden sonra İslami eserler ve İslami yaşayış Anadolu’nun görünümünü değiştirmeye başladı. Her yıl 26 Ağustos’ta Malazgirt’te zafer anma törenleri düzenlenir. Haritadaki noktalar yaklaşık konumlardır.

15. Anadolu’da Türk devletleri

• Malazgirt’ten sonra Anadolu’da hangi Türk beylikleri kuruldu? Türkiye Selçukluları yeni yurdu nasıl korudu?
• Birinci Beylikler Dönemi
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Miryokefalon Zaferi
• Siyasi birlik
• Kösedağ Savaşı

16. Anadolu’da ilk Türk beylikleri

• Malazgirt’ten sonra Türk beyleri Anadolu’nun farklı yerlerinde beylikler kurdu. Bu döneme Birinci Beylikler Dönemi denir.
• Anadolu’nun doğusunda ve ortasında Saltuklular, Mengücekliler, Danişmentliler ve Artuklular; batıda İzmir’de Çaka Beyliği vardı.
• 1075’te İznik merkezli Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu.
• Beylik
• Bir beyin yönettiği, devletten küçük siyasi topluluk.
• Saltuklular
• Erzurum
• Mengücekliler
• Erzincan
• Danişmentliler
• Sivas
• Artuklular
• Mardin
• Çaka Beyliği
• İzmir
• Türkiye Selçuklu
• İznik · 1075
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Beylik adları yaklaşık merkezlerine yazılmıştır; sınırları göstermez.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kuruluş-yıkılış tarihleri: Saltuklular 1072–1202, Mengücekliler 1080–1228, Danişmentliler 1080–1178, Artuklular 1102–1409, Çaka Beyliği 1081–1093, Türkiye Selçuklu Devleti 1075–1308 (kaynaklarda farklı tarihler de geçer). Artuklular Hasankeyf, Mardin ve Harput çevresinde kollar hâlinde hüküm sürdü.

17. Beylikler ve bugüne kalan izleri

• Her beyliğin bugün hâlâ görebildiğimiz bir izi var. Önce tahmin edin, sonra açın.
• Saltuklular
• Erzurum · 1072–1202
• Saltuk Bey kurdu. Kale, cami, kümbet ve hamamlar yaptılar.
• Erzurum Ulu Camii, Tepsi Minare
• Mengücekliler
• Erzincan · 1080–1228
• Divriği ve Kemah’ta cami, darüşşifa ve kümbetler yaptılar.
• Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası
• Danişmentliler
• Sivas · 1080–1178
• Cami, köprü, hamam ve medreseler yaptılar.
• Tokat ve Niksar’da Yağıbasan medreseleri
• Artuklular
• Mardin · 1102–1409
• Hasankeyf, Mardin ve Harput çevresinde ticareti canlandırdılar.
• Malabadi Köprüsü, Diyarbakır
• Çaka Beyliği
• İzmir · 1081–1093
• İlk Türk denizcisi Çaka Bey bir donanma kurdu.
• 1081: Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş yılı
• Kendi ilinizde Selçuklu ya da beylikler döneminden kalan bir eser var mı? Araştırıp sınıfa anlatın.

Öğretmene not: Danişmentlilerin Tokat ve Niksar’da yaptırdığı Yağıbasan medreseleri Anadolu’nun ilk medreseleri arasında sayılır. Mengücekliler Erzincan-Kemah ve Divriği kolları hâlinde hüküm sürdü; Divriği’deki Sitte Melik Kümbeti ve Kemah’taki Mengücek Gazi Türbesi bu beylikten kalmadır. Divriği’deki ulu cami ile darüşşifa, 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Artukluların Diyarbakır’daki Malabadi Köprüsü, geniş taş kemeriyle ünlüdür ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndedir. Çaka Bey donanmasıyla Doğu Roma’ya karşı fetihler yaptı; donanmanın kurulduğu 1081 yılı, Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir.

18. Divriği: Bir cami ve bir hastane

• Mengüceklilerden kalan miras
• Divriği Darüşşifası’nın içi, Sivas
• Mengücekliler Divriği’de bir cami ve ona bitişik bir darüşşifa (hastane) yaptırdı.
• Fotoğrafta darüşşifanın içi var: Ortada bir havuz, karşıda büyük bir eyvan görülüyor.
• Bu yapı 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
• Camiyle hastanenin yan yana yapılması bize ne anlatır?
• Halkın hem ibadet hem sağlık ihtiyacı önemseniyordu; eserler bu ihtiyaçlara göre planlandı.

Öğretmene not: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, XIII. yüzyılın başında Mengücekliler döneminde yapıldı; 1985’te İstanbul’un tarihî alanları ve Göreme ile birlikte Türkiye’den UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne ilk alınan yerler arasındadır. Taş kapılarındaki süslemeler çok ünlüdür (kapak görseline dönün). Eyvan: üç yanı duvarla çevrili, bir yanı tamamen açık, tonozlu bölüm.

19. Beylikler Anadolu’yu nasıl değiştirdi?

• İlk Türk beylikleri yalnızca savaşmadı; Anadolu’yu yaşanacak bir yurt hâline getirdi.
• Fethettikleri toprakları Doğu Roma’ya ve Haçlılara karşı korudular.
• Yeni şehir, kasaba ve köyler kurdular.
• Saraylar, imaretler, kervansaraylar ve köprüler yaptırdılar.
• Göçebe Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesine öncülük ettiler.
• Cami ve medreselerle İslamiyet’in yayılmasını sağladılar.
• İmaret
• Yoksullara, öğrencilere ve yolculara ücretsiz yemek verilen yer; aşevi.
• Beylikler bu işleri yapmasaydı Türkler Anadolu’da kalıcı olabilir miydi?
• Zor olurdu. İnsanlar yerleşip şehirler kurmasaydı Anadolu yalnızca bir akın alanı olarak kalırdı.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Kaynak 2’de (Şahbaz, 2017) beyliklerin bu katkıları sayılır. Öğrencilerden kaynağı okuyup beyliklerin katkılarını “askerî”, “siyasi” ve “kültürel” diye ayırmalarını isteyebilirsiniz.

20. Türkiye Selçuklu Devleti kuruluyor

• Selçuklu ailesinden Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik’i fethetti.
• 1075’te Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu; İznik başkent oldu.
• Horasan ve Azerbaycan’dan gelen Türkleri yeni topraklara yerleştirdi.
• Böylece Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması hızlandı.
• Türkiye Selçuklu Devleti
• Anadolu’da 1075–1308 yılları arasında hüküm süren Türk devleti. Başkentleri İznik ve Konya’ydı.
• Devletin adındaki “Türkiye” sözü size ne düşündürüyor?
• Bu dönemde Avrupalılar Anadolu’yu “Türkiye”, yani Türklerin ülkesi diye anmaya başladı.

Öğretmene not: Ders kitabı, bu devletin Anadolu’ya Türk yurdu kimliği kazandırdığını ve Avrupalıların bu topraklara “Türkiye” demesinde büyük payı olduğunu vurgular. Bazı kaynaklarda bu devlet “Anadolu Selçuklu Devleti” diye de geçer. Başkentin Konya’ya taşınması Bölüm 3’te (I. Haçlı Saldırısı) işleniyor.

21. Miryokefalon Savaşı (1176)

• Türkiye Selçuklu Sultanı
• II. Kılıç Arslan
• XII. yüzyıl
• Anadolu’yu savunmakta kararlıydı
• Türkiye Selçukluları güçlendikçe Doğu Roma, Anadolu’yu geri almak istedi.
• İmparator I. Manuel Komnenos kalabalık bir orduyla Anadolu’ya yürüdü.
• Kılıç Arslan’ın barış önerisini kabul etmedi.
• 17 Eylül’de Kılıç Arslan, dar bir geçide giren Doğu Roma ordusunu pusuya düşürüp yendi.
• Bu zafer, Malazgirt’ten sonra Doğu Roma’ya karşı kazanılan ikinci büyük zafer oldu.
• Pusu
• Düşmanı ansızın yakalamak için gizlenip beklemek.

Öğretmene not: Ders kitabına göre I. Manuel Komnenos, II. Kılıç Arslan’ın faaliyetlerini engellemek ve Anadolu’yu Türklerden geri almak istiyordu; Kılıç Arslan da Anadolu’yu savunmaya aynı ölçüde kararlıydı. Ders kitabı bu zaferi, Malazgirt’in ardından gelen ikinci büyük Türk zaferi olarak anar. Savaşın tam yeri tartışmalıdır: Araştırmacılar Batı Anadolu’dan Konya’ya giden yol üzerinde farklı geçitler önerir; haritalardaki işaret yaklaşık bir konumdur.

22. 1176 Miryokefalon Zaferi’nin sonuçları

• Türkiye Selçuklu Devleti ile Doğu Roma arasında yapıldı. Türkiye Selçukluları kazandı.
• Doğu Roma’nın Türkleri Anadolu’dan çıkarma umudu tamamen sona erdi.
• Doğu Roma bundan sonra hep savunmada kaldı; Türkler fetihleri sürdürdü.
• Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti; geniş imar çalışmaları için uygun ortam doğdu.
• Miryokefalon, yeni yurdu koruyan zaferdir: “devlet ve vatan koruyan zafer”.
• Miryokefalon
• 1176 · yaklaşık yer
• Konya
• Başkent
• Malazgirt
• DOĞU ROMA
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Miryokefalon’un tam yeri tartışmalıdır; işaret yaklaşık konumdur.

Öğretmene not: Ders kitabı Miryokefalon’u “devlet ve vatan koruyan zafer” diye nitelendirir. Malazgirt ile karşılaştırın: Malazgirt Anadolu’nun kapılarını açtı, Miryokefalon bu yeni yurdu korudu. Bu zaferden sonra Türkler Anadolu’da kalıcı eserler yapabilecekleri güvenli bir ortama kavuştu.

23. İki büyük zafer: Malazgirt ve Miryokefalon

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Malazgirt · 1071
• Büyük Selçuklu Devleti ile Doğu Roma
• Alp Arslan, Romanos Diogenes’i yendi.
• Anadolu’nun kapılarını açtı.
• Miryokefalon · 1176
• Türkiye Selçuklu Devleti ile Doğu Roma
• II. Kılıç Arslan, Manuel Komnenos’u yendi.
• Yeni yurdu korudu.
• İki zaferin ortak noktası nedir? Hangisi “kuran”, hangisi “koruyan” zaferdir?
• İkisi de Doğu Roma’ya karşı kazanıldı. Malazgirt Anadolu’da yurt kurdu, Miryokefalon bu yurdu korudu.

Öğretmene not: Program, Malazgirt ve Miryokefalon savaşlarının sebep ve sonuçlarının kaynaklar üzerinden incelenmesini önerir. Öğrencilerden iki savaş için “Kimler arasında? Ne zaman? Neden? Sonuç?” sütunlarıyla bir karşılaştırma tablosu yapmalarını isteyin.

24. Anadolu’da siyasi birlik

• Kızıl Kule ve liman, Alanya
• Danişmentli, Saltuklu ve Mengücekli toprakları alındı: Anadolu büyük ölçüde birleşti.
• Sinop ve Antalya alındı; devlet kuzeyde ve güneyde denizlere ulaştı.
• I. Alâeddin Keykubad Alanya’yı aldı; limanı korumak için Kızıl Kule’yi yaptırdı.
• Denizlere ulaşmak bir devlete neler kazandırır?
• Limanlarla deniz ticareti yapılır, gelir artar. Donanma kurulup kıyılar korunabilir.

Öğretmene not: Siyasi birlik: bir ülkenin topraklarının ve halkının tek bir yönetim altında toplanması. Miryokefalon’dan sonra Türkiye Selçuklu sultanlarının hedefi, Anadolu’yu tek yönetim altında toplamak ve devleti denizlere kadar genişletmekti. I. Alâeddin Keykubad, Alanya ve Alara kalelerini alarak devleti en geniş sınırlarına ulaştırdı; Anadolu’nun büyük bölümü tek bir Türk devletinin yönetiminde birleşti. Alanya’nın Selçuklu dönemindeki adı Alâiye’dir; adını I. Alâeddin Keykubad’dan alır. Kızıl Kule 1226’da yapıldı. Artuklular bu dönemde de Güneydoğu Anadolu’da varlığını sürdürdü.

25. Kösedağ Savaşı ve sonrası

• Türkiye Selçukluları ile Moğollar arasında yapıldı. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev Moğol tehlikesini hafife aldı; Selçuklular yenildi.
• Türkiye Selçuklu Devleti Moğol hâkimiyetine girdi; yıkılış süreci başladı.
• Devlet 1308’de yıkıldı.
• Anadolu’da Selçukluların yerini alan yirmiye yakın Türk beyliği ortaya çıktı.
• Devlet yıkıldı ama Anadolu Türk yurdu olarak kaldı: Mirası beylikler sürdürdü.
• Kösedağ
• Sivas
• Erzincan
• Konya
• Başkent
• KARADENİZ
• AKDENİZ

Öğretmene not: Ders kitabına göre II. Gıyaseddin Keyhüsrev, kendisini uyaran deneyimli devlet adamlarını dinlemeden Moğol ordusuna saldırı emri verdi. Savaş Sivas ile Erzincan arasındaki Kösedağ’da yapıldı. Selçukluların yerini alan beyliklerden biri de Osmanlı Beyliği’dir; bu dönem 7. sınıfta ayrıntılı işlenir.

26. Haçlı Saldırıları

• Avrupa’dan gelen Haçlı orduları Anadolu’dan geçerken Türkler yeni yurtlarını nasıl savundu?
• Haçlı adı
• Sebepler
• Üç saldırı
• Sonuçlar
• Vatan savunması
• Tarih şeridi

27. Haçlı Saldırıları nedir?

• Haçlı Saldırıları, Avrupa’dan İslam dünyasına düzenlenen seferlerdir. Adını askerlerin zırh ve silahlarındaki haç işaretinden alır.
• saldırı
• 1096–1291 yılları arasında düzenlendi
• İlk üçü Anadolu’dan geçti; Türkler için en önemlileri
• yüzyıl
• Saldırılar yaklaşık iki yüzyıl sürdü
• II. Haçlı Saldırısı’na çıkan ordu, 14. yüzyıl minyatürü. Kalkandaki haç işaretine bakın.

Öğretmene not: Haçlı Saldırıları 1096’da başlayıp 1291’de sona erdi. Saldırıların sayısı kaynaklarda farklı verilebilir; burada ders kitabındaki sayı (8) kullanılmıştır. Sonuçları ve büyüklükleri bakımından Türkler için en önemlileri, Anadolu topraklarında yaşanan ilk üç saldırıdır. Kudüs; Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler için kutsal bir şehirdir. Görsel, II. Haçlı Saldırısı’na çıkan Fransa Kralı VII. Louis ile Alman Kralı III. Konrad’ın ordusunu gösteren 14. yüzyıl minyatürüdür (Fransız krallık tarihini anlatan “Grandes Chroniques de France” adlı yazma eserden); olaydan iki yüzyıldan uzun bir süre sonra yapılmıştır. Anadolu, Avrupa’dan Kudüs’e giden kara yolunun üzerindeydi.

28. Haçlı Saldırıları neden yapıldı?

• Dinî sebep
• Kudüs’ü Müslümanlardan almak istediler; saldırılara “kutsal savaş” havası verildi.
• Siyasi sebep
• Yeni topraklar ele geçirmek, Doğu Roma’ya yardım edip Selçuklu gücünü kırmak.
• Ekonomik sebep
• Doğu’nun zengin İpek ve Baharat yollarını ele geçirmek istediler.
• Sizce bu saldırıların tek bir sebebi var mıydı?
• Hayır. Din bir gerekçe olarak öne çıkarıldı; toprak ve zenginlik isteği de vardı. Olayların çoğu zaman birden çok sebebi olur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Kaynak 3’e göre saldırılara kutsal savaş havası verilse de asıl amaç yeni ülkeler fethetmekti. Doğu Roma İmparatoru Aleksios Komnenos da Ege ve Marmara kıyılarına ulaşan Türklere karşı papadan asker yardımı istemişti. Eski kaynaklarda “Haçlı Seferleri” adı da geçer.

29. Üç Haçlı Saldırısı ve Anadolu

• Anadolu’dan geçen saldırı
• Haçlı Saldırıları
• 1096–1192
• Türkler yeni yurtlarını savundu
• I. Haçlı (1096–1099): I. Kılıç Arslan direndi ama İznik kaybedildi; başkent Konya oldu.
• Haçlılar Urfa, Antakya ve Kudüs’ü aldı.
• İmadeddin Zengi, Urfa’yı Haçlılardan geri aldı.
• II. Haçlı (1147–1149): Sultan Mesud Anadolu’yu savundu; Haçlılar Urfa’yı alamadı.
• Selahaddin Eyyubi, Kudüs’ü Haçlılardan geri aldı.
• III. Haçlı (1189–1192): Haçlılar yine Anadolu’dan geçti ama Kudüs’ü alamadı.
• Haçlı
• Haç işaretli zırh ve silahlarla bu saldırılara katılan Avrupalı asker.

Öğretmene not: Ders kitabı I. Haçlı Saldırısı’nı, Türklerin yeni vatanlarını savunurken verdiği ilk büyük sınavlardan biri olarak anlatır; I. Kılıç Arslan, Anadolu’nun kolayca işgal edilemeyeceğini gösterdi. II. Haçlı ordusu Almanlardan ve Fransızlardan oluşuyordu. İmadeddin Zengi Musul-Halep Atabeyi, Selahaddin Eyyubi ise Eyyubi Devleti’nin sultanıdır. “Türkiye” adı: Ders kitabı, Batılı yazarların Anadolu’yu II. Haçlı Saldırısı sırasında bu adla anmaya başladığını yazar; başka kaynaklar adın II. ve III. Haçlı Saldırıları döneminde yazılan Latince eserlerde Anadolu için kullanılmaya başlandığını belirtir. Bu yüzden slaytlarda yalnızca “Haçlı Saldırıları sırasında” denmiştir.

30. Haçlı Saldırılarının sonuçları

• Saldırılar Anadolu’yu zorladı; ama Doğu ile Batı’yı da birbirine yaklaştırdı.
• Anadolu’da
• Türkiye Selçuklu sınırları daraldı, fetihler yavaşladı.
• Doğu Roma toprak kazandı, ömrünü uzattı.
• Batılılar Anadolu’yu “Türkiye” diye anmaya başladı.
• Avrupa’da
• Doğu ile ticaret yapan tüccarlar çoğaldı.
• Şeker, portakal, ipek halı, porselen tanındı.
• Pusula, usturlap, kâğıt gibi buluşlar daha çok tanındı.
• Haçlı Saldırıları hangi yönüyle Doğu ile Batı’yı birbirine yaklaştırdı?
• Ticaret ve kültür alışverişi arttı. Avrupalılar Doğu’nun ürünlerini, bilgisini ve kitaplarını tanıdı.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Haçlılar ele geçirdikleri yerlerde Hristiyanlığı tanıtmaya çalıştı. Müslüman Türkler ile Hristiyan Batılılar birbirlerini siyaset, ticaret ve toplum hayatı bakımından tanıma fırsatı buldu. Akdeniz limanlarının önemi arttı, İslam dünyasının yazılı eserleri Avrupa’ya götürüldü. Kâğıt, ünitenin anahtar kavramlarındandır: Türklerin ve Müslümanların kullandığı kâğıt bu dönemde Avrupa’da daha çok tanındı.

31. Sebep mi, sonuç mu?

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Her cümle Haçlı Saldırılarının bir sebebi mi, sonucu mu? Hangi alanla ilgili: dinî, siyasi, ekonomik ya da kültürel?
• Kudüs Müslümanlardan alınmak istendi.
• Avrupalı tüccarlar Doğu ile daha çok ticaret yaptı.
• Doğu Roma, Türklere karşı Avrupa’dan asker yardımı istedi.
• Türkiye Selçuklu Devleti’nin sınırları daraldı.
• Avrupalılar Doğu’nun bitkilerini ve kitaplarını tanıdı.
• Sebep ve sonuç
• Bir olayı doğuran durumlar sebep, olayın ortaya çıkardığı durumlar sonuçtur.
• Cevaplarınızı karşılaştırın.
• Sebep: 1 (dinî), 3 (siyasi). Sonuç: 2 (ekonomik), 4 (siyasi), 5 (kültürel).

Öğretmene not: Ders kitabı Haçlı Saldırılarının sebep ve sonuçlarını bir tabloda sınıflandırmayı ister; bu etkinlik aynı beceriyi özgün cümlelerle çalıştırır. Öğrencilerden her alan için bir cümle daha yazmalarını isteyin (ör. ekonomik sebep: İpek ve Baharat yollarını ele geçirmek).

32. Yurdu savunmak

• Değerler · Vatan sevgisi
• Neden bu kadar kararlıydılar?
• Türkler Haçlı orduları karşısında Anadolu’yu neden bu kadar kararlılıkla savundu?
• Anadolu artık ailelerinin yaşadığı, evlerini ve camilerini kurdukları vatanlarıydı.
• Millî kimlik
• Bir milleti ötekilerden ayıran dil, tarih, gelenek ve değerlerin bütünü.
• Dünden bugüne
• Tarihimizde vatan savunmasına örnek olan başka hangi olayları biliyorsunuz?
• Örnek: Çanakkale Savaşları ve Millî Mücadele. Millet birlik olup yurdunu korudu.

Öğretmene not: Program, Türklerin askerî ve siyasi başarıları üzerinden millî kimliğimizi tanımanın önemine yönelik açıklamalar yapılmasını önerir (D19.2). Ders kitabındaki Sultan Mesud’un kızıyla ilgili anlatıyı da bu slaytta okuyabilirsiniz: Adı bilinmeyen kahramanlar da vatan savunmasında rol oynadı.

33. Savaşlar haritada ve tarih şeridinde

• Etkinlik · Açıklamalı tarih şeridi
• Pasinler: Doğu Roma’ya karşı ilk zafer
• Ani’nin fethi: Anadolu’nun doğu kilidi açıldı
• Malazgirt: Anadolu’nun kapıları açıldı
• İznik: Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu
• 1096–1099
• I. Haçlı Saldırısı: İznik kaybedildi
• Miryokefalon: Yeni yurt korundu
• Kösedağ: Moğollara yenilgi
• ANADOLU
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Kazanılan savaş
• Yenilgi ya da kayıp
• Fetih
• Devletin kuruluşu
• Noktalar yaklaşık konumlardır; Miryokefalon’un tam yeri tartışmalıdır.

Öğretmene not: Program, askerî mücadelelerin açıklamalı tarih şeridinde sıralanmasını ister (SBAB1.2). Öğrenciler defterlerine 1000’den 1250’ye uzanan bir şerit çizip bu olayları ve Haçlı Saldırılarını (1096–1099, 1147–1149, 1189–1192) kısa açıklamalarla yerleştirsin. Dandanakan (1040) bugünkü Türkmenistan’dadır; bu haritanın dışında kalır.

34. Yurt kurmak: İmar ve iskân

• Zaferlerden sonra Anadolu nasıl bir Türk ve İslam yurdu hâline geldi?
• İnanç özgürlüğü
• Kale ve şehir
• Ulu camiler
• Medreseler
• Kervansaraylar
• Darüşşifa ve kümbet

Öğretmene not: Bölüm görseli: Aksaray’daki Sultanhanı Kervansarayı’nın taç kapısı. Kervansaray I. Alâeddin Keykubad döneminde, 1229’da yapıldı; Konya ile Aksaray arasındaki ticaret yolunun üzerindedir.

35. Zaferden yurda

• Askerî başarı ve imar
• Savaş kazanılır, bölge güvenli hâle gelir.
• Türkmenler aileleriyle gelip yerleşir (iskân).
• Şehirler imar edilir: Cami, medrese, han ve köprü yapılır.
• Anadolu’da iki büyük değişim
• Türkleşme
• Türk nüfusu artar; Türkçe ve Türk gelenekleri yayılır.
• İslamlaşma
• Cami ve medreselerle İslam kültürü yayılır.
• Bir yerin nüfus, dil ve kültür bakımından Türk yurdu hâline gelmesi.

Öğretmene not: Program, askerî mücadeleler ile sonrasındaki imar ve iskân çalışmaları arasında ilişki kurulmasını ister. Örnek: Malazgirt’ten sonra beylikler kuruldu ve eserler yaptı; Miryokefalon’dan sonra güvenli ortamda geniş bir imar dönemi başladı.

36. Herkese inanç özgürlüğü

• Türklerin tutumu
• Türkler, Anadolu’da kendi dinlerinden olmayan insanlara da inançlarını özgürce yaşama hakkı tanıdı.
• İnanç özgürlüğü
• Herkesin dinini ve inancını baskı görmeden yaşayabilmesi.
• Neden önemliydi?
• Bu tutum, Türklerin Anadolu’da kalıcı olmasını nasıl kolaylaştırdı?
• Halk kendini güvende hissetti, yeni yönetimi benimsedi. Barış içinde birlikte yaşamak Türk yönetimini kökleştirdi.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Türkler, Doğu Roma’dan kalan şehirlerde halkın ihtiyaçlarına göre yeni yapılar yaptı ve Müslüman olmayanlara da inanç özgürlüğü tanıdı. Ders kitabı, bu tutumun Türk yönetiminin Anadolu’da kök salmasında ve kalıcı olmasında belirleyici olduğunu vurgular. Değerler: adalet, saygı, hoşgörü.

37. Eski şehirler, yeni kaleler

• Türkler Anadolu’da Roma ve Doğu Roma’dan kalan şehirlerle karşılaştı. Bu şehirleri farklı yollarla yurt edindiler.
• Yerleşip yaşattılar
• Çoğu şehirde düzeni bozmadan yerleşip hayatı sürdürdüler.
• Yeniden kurdular
• Yıkılmış şehirlerin üstünde ya da yakınında yeni binalar, hatta yeni şehirler kurdular.
• Kaleler kurdular
• Eski kaleleri onardılar, yenilerini yaptılar; askerler aileleriyle kalelerde yaşadı.
• Kalelerin çoğalması şehirlerdeki hayatı nasıl etkilemiş olabilir?
• Şehirler daha güvenli oldu. Kale çevresinde evler, çarşılar kuruldu; şehir büyüdü.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Kaynak 1’e (Kejanlı, 2010) dayanır: XI. yüzyıldan itibaren Anadolu’daki yerleşmelerin çoğu bir kaleye sahip oldu; kalelerin gelirleri yakın köylerden sağlandı. Askerlerin aileleriyle kalelerde yaşaması kale-kent yapısını geliştirdi. Türkler yeni şehirler de kurdu. Örnek: Alanya Kalesi.

38. Her şehre bir ulu cami

• Türkler hemen her şehir ve kasabaya, şehrin simgesi olan bir ulu cami yaptırdı.
• Camide ibadet edilir, din eğitimi verilirdi.
• Halkın sorunları dinlenir, yönetimle ilgili işler konuşulurdu.
• Caminin çevresinde Türk mahalleleri kuruldu; göç edenler buraya yerleşti.
• Ulu cami
• Bir şehrin en büyük ve en önemli camisi.
• Bugün mahallenizde insanları bir araya getiren yerler hangileri?
• Cami, okul, park, kütüphane, kültür merkezi. Selçuklu şehrinde bu görevlerin çoğunu cami ve çevresi üstlenirdi.

Öğretmene not: Örnekler: Konya Alâeddin Camii (Konya Ulu Camii) ve Niğde Alâeddin Camii. Türkiye Selçuklu sultanları Konya, Kayseri, Aksaray ve Niğde’de imar ve iskânı planlı yürüttü; göç eden Türkleri bu şehirlere yerleştirip şehirleri yeni yapılarla donattı. Camiler mahalle sakinlerinin buluşup kaynaştığı yerlerdi.

39. Medreseler: Bilimin yuvaları

• Medrese
• Selçuklu döneminin okuludur. Din, bilim ve düşünce burada öğretilirdi.
• Kültür şehirleri
• Konya, Kayseri, Sivas, Tokat, Erzurum gibi şehirler birer kültür merkezi oldu.
• Ünlü örnekler
• Kırşehir’de Cacabey Medresesi, Sivas’ta Gök Medrese, Konya’da Karatay Medresesi.
• Medreseler bugün hangi kurumlara benziyor? Neden?
• Okullara ve üniversitelere: Öğrenciler orada ders alır, bilim insanları yetişirdi.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Kaynak 4’e (Kemaloğlu, 2015) göre medreseler, Anadolu’da bilimin ve düşüncenin yuvasıydı; kasabalar medreselerle birer kültür merkezine dönüştü. Kaynakta adı geçen kültür şehirleri arasında Konya, Kayseri, Sivas, Tokat, Niksar, Amasya, Kırşehir ve Erzurum vardır. Kırşehir’deki Cacabey Medresesi gök bilimi çalışmalarıyla da bilinir.

40. Bir tüccarın yolculuğu: Kervansaray

• Örnek olay · Ticaret yolları
• Antalya’dan aldığım kumaşları Kayseri’ye götürüyorum. Akşam olunca kervanımızla yol üstündeki kervansaraya gireriz. Üç gün kalabilirim; yemeğim de atlarımın bakımı da ücretsiz!
• Tüccar Hasan
• XIII. yüzyıl · kurgusal kişi
• Kervansaray sistemi
• 1 gün
• Hanlar 30–40 km’de bir, yani bir günlük yol arayla dizilirdi.
• 3 gün
• Yolcular ücretsiz konaklar, yer içerdi.
• Hayvan
• Atların ve develerin bakımı da yapılırdı.
• Zarar
• Yolda malı zarar gören tüccarın kaybını devlet öderdi.
• Devlet tüccarın zararını neden karşılıyordu? Bugün buna benzeyen ne var?

Öğretmene not: Olası cevap: Tüccarlar güvenle yola çıksın, ticaret canlansın diye; bugünkü karşılığı sigortadır. Ders kitabına göre Türkiye Selçuklu sultanları XII. ve XIII. yüzyıllarda Anadolu’daki ticaret yollarını kervansaraylarla donattı; hanlar yazın da kışın da açıktı. Örnekler: Aksaray Sultanhanı, Antalya Evdir Han, Kayseri Karatay Hanı. Tüccar Hasan kurgusal bir kişidir.

41. Kümbet, darüşşifa, külliye

• Selçuklu şehirlerinde cami ve medresenin yanında başka önemli yapılar da vardı.
• Kümbet
• Çadırı andıran külahlı çatısıyla bir anıt mezar. Örnek: Kayseri’de Döner Kümbet.
• Darüşşifa
• Hastane. Hastalar tedavi edilir, tıp öğrencileri hastanın başında yetişirdi.
• Külliye
• Cami çevresinde medrese, hamam, aşhane, darüşşifa gibi yapıların bütünü.
• Bir külliye neden şehrin kalbi gibiydi?
• İbadet, eğitim, sağlık ve yemek ihtiyaçları aynı yerde karşılanırdı. İnsanlar orada buluşurdu.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Kaynak 5’e göre Selçuklu döneminden kalan en eski kümbet, Konya’daki Alâeddin Camii’nin avlusunda bulunan II. Kılıç Arslan Kümbeti’dir; Kayseri’deki Döner Kümbet ve Ahlat’taki Ulu Kümbet de bilinen örneklerdir. I. İzzeddin Keykâvus’un Sivas’ta yaptırdığı darüşşifa bir eğitim hastanesiydi: Göz, cilt, iç ve ruh hastalıklarına bakılır, ameliyat yapılır, öğrenciler hasta başında ders alırdı. Gevher Nesibe Darüşşifası ve Tıp Medresesi’nde (Kayseri) tıp öğrencileri uygulayarak yetişirdi; ders kitabı burayı Anadolu’nun ilk uygulamalı tıp okulu olarak anar. Kayseri’deki Hunad Hatun Külliyesi’nde bir cami, bir medrese, bir türbe ve bir hamam bir aradadır.

42. Selçuklu ve beylik eserleri bugün de ayakta

• Her yapı şehirde farklı bir ihtiyaca cevap veriyordu.
• Üç Kümbetler, Erzurum
• Kümbet: anıt mezar
• Gök Medrese, Sivas
• Medrese: Selçuklu döneminin okulu
• Gevher Nesibe, Kayseri
• Darüşşifa: hastane ve tıp okulu
• Bu yapılar bugün nasıl korunmalı? Sen olsan ne yapardın?
• Yapılara zarar vermez, onları temiz tutarız. Onarımı uzmanlar yapar; müze ve gezilerle tanıtılır.

Öğretmene not: Üç Kümbetler’in en büyüğü Saltuklu döneminden kalan Emir Saltuk Kümbeti’dir (XII. yüzyıl). Sivas’taki Gök Medrese 1271’de Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırıldı; adını cephesindeki mavi çinilerden alır. Kayseri’deki Gevher Nesibe Darüşşifası, II. Kılıç Arslan’ın kızı Gevher Nesibe Sultan’ın vasiyeti üzerine yaptırıldı. Program, dönemin mimari eserlerinin görselleriyle afiş ya da poster hazırlanmasını önerir; bu görseller öğrencilere örnek olabilir.

43. Zafer, yenilgi ve imar

• Düşünelim · Yorumlayalım
• Zaferden sonra
• Miryokefalon’dan sonra Anadolu’da neden çok sayıda eser yapılabildi?
• Türklerin kalıcı olduğu kesinleşti, ortam güvenli oldu. Devlet de halk da eser yapmaya yöneldi.
• İskân politikası
• Devletin göç edenleri planlı biçimde şehirlere ve köylere yerleştirmesi.
• Yenilgiden sonra
• Kösedağ yenilgisinden sonra devletin zayıflaması imar ve iskânı nasıl etkilemiş olabilir?
• Güvenlik ve ticaret sarsıldı, devletin gücü azaldı. Yine de devlet adamları ve beylikler eser yapmayı sürdürdü.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c: askerî ve siyasi olayların etkisini yorumlama. Kösedağ’dan sonra da eser yapılmaya devam edildi: Sivas’taki Gök Medrese, Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından 1271’de yaptırıldı.

44. Performans görevi: Afiş ya da poster

• Etkinlik · Ürün
• Anadolu’nun Türk yurdu oluşunu anlatan bir afiş ya da poster hazırla.
• Bir askerî ya da siyasi olay seç: Malazgirt, Miryokefalon, beyliklerin kuruluşu…
• Olayın Anadolu’nun Türkleşmesine ve İslamlaşmasına etkisini 3–4 cümleyle yorumla.
• Dönemden bir mimari eserin görselini ekle: cami, medrese, kervansaray, kümbet…
• Görselin altına eserin adını, yerini ve hangi dönemde yapıldığını yaz.
• Afişini sınıfta paylaş; arkadaşlarının sorularını cevapla.
• Afiş
• Bir konuyu kısa yazı ve dikkat çekici görsellerle duyuran büyük kâğıt.
• Değerlendirme
• Ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir: doğru bilgi, yorum, görsel ve özen.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin XI–XIII. yüzyıllardaki askerî ve siyasi faaliyetlerin etkilerini yorumlayan bir metin hazırlamasını ve buna dönemin mimari eserlerinden görseller ekleyerek afiş ya da poster yapmasını önerir (E3.2, E3.3, OB1). Türkçeyi doğru ve etkili kullanmaya dikkat çekin.

45. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Kavram ağı
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

46. Askerî mi, siyasi mi?

• Etkinlik · Kavram ağı
• Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında etkili olan olayları iki gruba ayıralım.
• Askerî mücadeleler
• Pasinler, Malazgirt ve Miryokefalon savaşları
• Haçlı Saldırılarına karşı yurt savunması
• Kösedağ Savaşı
• Siyasi faaliyetler
• Beyliklerin ve Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurulması
• Türkmenlerin iskânı, şehirlerin imarı
• Anadolu’da siyasi birliğin sağlanması
• Ani’nin fethi hangi gruba girer? Ani’de cami yapılması hangisine?
• Ani’nin fethi askerî bir mücadeledir. Ani’de cami yapılması imar, yani siyasi bir faaliyettir.

Öğretmene not: Program, askerî ve siyasi faaliyetlerin kavram ağıyla sınıflandırılmasını önerir. Tahtaya ortasında “Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması” yazan bir kavram ağı çizin; dalları öğrencilerle doldurun: savaşlar, Haçlılara karşı savunma, devlet ve beylikler, imar ve iskân. Ardından derse başlarken yazılan 5N1K kartlarına dönün.

47. Anahtar kavramlar

• Konargöçer
• Hayvanlarıyla mevsime göre yer değiştiren, çadırda yaşayan topluluk.
• İslamiyet
• Hz. Muhammed’in insanlara bildirdiği din. Anadolu’da cami ve medreselerle yayıldı: İslamlaşma.
• İskân
• Yerleşme, yerleştirme işi. Türkmenler köylere ve şehirlere yerleştirildi.
• İmar
• Bir yeri bayındır hâle getirmek: cami, medrese, han, köprü yapmak.
• Beylik
• Bir beyin yönettiği, devletten küçük siyasi topluluk. Malazgirt’ten sonra ilk beylikler kuruldu.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: balbal, destan, Gök Tengri, Hicret, İslamiyet, kâğıt, konargöçer, töre. Bu konuya konargöçer, İslamiyet ve kâğıt düşer (kâğıt, Haçlı Saldırılarının sonuçlarında geçti); diğerleri önceki konularda işlendi. İskân, imar ve beylik bu konunun temel kavramlarıdır. Anadolu’ya gelen Türkmenlerin çoğu konargöçer bir hayat sürüyordu.

48. Özet: Anadolu nasıl Türk yurdu oldu?

• Anadolu Türk yurdu oldu
• Keşif ve akınlar
• Çağrı Bey, Dandanakan, Pasinler, Ani
• Malazgirt · 1071
• Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı
• İlk Türk devletleri
• Beylikler ve Türkiye Selçuklu Devleti
• Haçlılara karşı
• Türkler yeni yurtlarını savundu
• Miryokefalon · 1176
• Türk yurdu olduğu kesinleşti
• İmar ve iskân
• Cami, medrese, kervansaray, darüşşifa
• Her kılçığa bir tarih, bir kişi ya da bir eser ekleyerek kendi özetini yaz.

Öğretmene not: Balık kılçığının başı sonucu (Anadolu’nun Türk yurdu olması), kılçıklar bu sonuca götüren askerî ve siyasi faaliyetleri gösterir. Öğrenciler defterlerinde her kılçığa bir örnek eklesin. Kösedağ’ı (1243) “yıkılış ve yeni beylikler” diye ayrı bir not olarak ekleyebilirler.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Malazgirt Savaşı’ndan önce Anadolu’ya yapılan Türk akınları daha çok keşif amaçlıydı.
• Malazgirt’ten sonra akınlara göç, imar ve iskân eşlik etti; amaç Anadolu’da kalıcı olmaktı.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkiye Selçuklu Devleti’ni Sultan Alp Arslan kurmuştur.
• Türkiye Selçuklu Devleti’ni 1075’te Kutalmışoğlu Süleyman Şah kurdu; ilk başkenti İznik’ti.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Haçlı Saldırıları yalnızca dinî sebeplerle düzenlenmiştir.
• Kudüs’ü almak bir gerekçeydi; ama yeni topraklar ele geçirmek ve Doğu’nun ticaret yollarına ulaşmak da amaçlar arasındaydı.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Çaka Bey, İzmir ve çevresinde kurduğu beylikte bir donanma oluşturmuştur.
• Çaka Bey, bilinen ilk Türk denizcisidir. Donanmasını kurduğu 1081 yılı, Türk Deniz Kuvvetlerinin kuruluş yılı sayılır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Kösedağ Savaşı’nı Türkiye Selçuklu Devleti kazanmıştır.
• Kösedağ’da (1243) Moğollar kazandı. Türkiye Selçuklu Devleti yıkılış sürecine girdi ve 1308’de yıkıldı.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Selçuklu kervansaraylarında yolcular üç gün boyunca ücretsiz konaklayabiliyordu.
• Yolcular yer içer, hayvanlarına bakılırdı; yolda zarar gören tüccarın kaybını da devlet karşılardı.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki savaşlardan hangisi en önce yapılmıştır?
• Malazgirt Savaşı
• Pasinler Savaşı
• Miryokefalon Savaşı
• Kösedağ Savaşı
• B
• Sıralama: Pasinler (1048), Malazgirt (1071), Miryokefalon (1176), Kösedağ (1243).

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Malazgirt Savaşı’nın kazanılmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?
• Selçuklu ordusunun Turan taktiğini uygulaması
• Uz ve Peçenek askerlerinin Selçuklu tarafına geçmesi
• Sultan Alp Arslan’ın askerî yeteneği
• Alp Arslan’ın Mısır seferini başarıyla tamamlaması
• D
• Alp Arslan, Doğu Roma ordusunun yürüdüğünü duyunca Mısır seferini yarıda bırakıp geri döndü. Diğer üçü zaferin nedenleridir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada Anadolu’da kurulan bazı ilk Türk beylikleri, kuruldukları yerlerle eşleştirilmiştir.
• Saltuklular
• Erzurum
• Mengücekliler
• Erzincan
• Danişmentliler
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• İzmir
• Mardin
• Sivas
• Konya
• C
• Danişmentliler Sivas ve çevresinde kuruldu. İzmir’de Çaka Beyliği, Mardin çevresinde Artuklular vardı; Konya Türkiye Selçuklu başkentiydi.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Fethedilen bir şehirde önce bir ulu cami yapıldı. Caminin çevresinde Türkmen aileleri için mahalleler kuruldu. Ardından medrese, hamam ve darüşşifa yapıldı.
• Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine örnektir?
• İmar ve iskân çalışmalarına
• Haçlı Saldırılarına
• Siyasi birliğin bozulmasına
• Keşif amaçlı akınlara
• A
• Yeni yapılar yapmak imar, ailelerin yerleştirilmesi iskândır. Böylece şehir bir Türk ve İslam yurdu hâline gelir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Haçlı Saldırıları sırasında Batılı yazarlar, Türklerin yerleştiği ve kararlılıkla savunduğu Anadolu’yu “Türkiye” diye anmaya başladı.
• Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
• Haçlıların Anadolu’yu ele geçirdiğini
• Doğu Roma’nın Anadolu’da güçlendiğini
• Türklerin Anadolu’dan çekildiğini
• Anadolu’nun Türk yurdu olarak tanındığını
• D
• “Türkiye”, Türklerin ülkesi demektir. Batılılar da Anadolu’yu artık Türklerin yurdu olarak görüyordu.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bu savaştan sonra Doğu Roma, Türkleri Anadolu’dan çıkarma umudunu tamamen yitirdi ve hep savunmada kaldı.
• Öğretmenin sözünü ettiği savaş hangisidir?
• Pasinler Savaşı
• Malazgirt Savaşı
• Miryokefalon Savaşı
• Kösedağ Savaşı
• C
• Miryokefalon Zaferi (1176) Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi; bu yüzden “devlet ve vatan koruyan zafer” diye anılır.

61. Kim bilecek?

• Kalın surlarıyla “Anadolu’nun Doğu Kilidi” diye anılan, 1064’te fethedilen şehir hangisidir?
• Ani
• Miryokefalon Savaşı’nda Türkiye Selçuklu ordusunu yöneten sultan kimdir?
• II. Kılıç Arslan
• Cami çevresinde medrese, hamam, aşhane, darüşşifa gibi yapıların oluşturduğu bütüne ne denir?
• Külliye

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Ailende bir karar alınırken senin de fikrin soruluyor mu?
• Okulda sınıf başkanı ya da öğrenci temsilcisi neden seçimle belirlenir?
• Bir ülkede yönetimin aldığı kararları kimler, nasıl etkileyebilir?
• Vatandaşlar seçimler dışında seslerini nasıl duyurabilir?
• Bir hafta boyunca haberlerde geçen “kamuoyu”, “sivil toplum kuruluşu”, “siyasi parti” ve “medya” sözlerini not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.4.1 “Yönetimin Karar Alma Sürecini Etkileyen Unsurlar” (4. öğrenme alanı: Yaşayan Demokrasimiz; 20–22. haftalar). Ailede ve okulda karar alma sürecine katılımla başlayıp siyasi partiler, sivil toplum kuruluşları, medya ve kamuoyunun yönetime etkisine geçilecek.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.6.3.4.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır. Tarihler ders kitabındaki değerlerle verilmiştir.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; sınırları göstermez.
• Örnek kişi
• Kervansaray slaytındaki Tüccar Hasan kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

64. Görsel kaynakları

• Divriği Ulu Camii’nin batı taç kapısı, Sivas
• Engin Mutlu 58 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Sivas Divriği Ulu Camii Taç Kapısı.jpg
• Ani surlarında bir kapı, Kars
• Francesco Bini · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ani, rovine, le mura, porta di kars 01.jpg
• Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı, Bitlis
• Zorka Sojka · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkey Seljuk Cemetery Ahlat (04).jpg
• Divriği Darüşşifası’nın içi, Sivas
• Mkrc85 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası.jpg
• Kızıl Kule ve liman, Alanya
• Rzuwig · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Red Tower Alanya 01.JPG
• II. Haçlı Saldırısı’na çıkan Haçlı ordusu, 14. yüzyıl minyatürü
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Konrad3aLudvik7nakrvyprave.jpg
• Sultanhanı Kervansarayı’nın taç kapısı, Aksaray
• zolakoma · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Main portal of the Sultan Han Aksaray.jpg
• Üç Kümbetler, Erzurum
• Francesco Bini · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Erzurum, sito delle tre tombe (üç kümbetler) 04.jpg
• Gök Medrese, Sivas
• Alexjes98 · CC0 · Wikimedia Commons: Gök medrese - Sivas - Turquie.jpg
• Gevher Nesibe Darüşşifası, Kayseri
• R Prazeres · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Gevher Nesibe Medrese (Cifte Medrese) DSCF0761.jpg