6. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: İslam Medeniyetinin Katkıları

1. İslam Medeniyeti ve Ortak Miras

• İslam
• Medeniyeti ve
• Ortak Miras
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Medine’den Bağdat’a ve Kurtuba’ya: VII–XIII. yüzyıllar

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.6.3.2 (2026-2027 yıllık planında 14–15. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: katkıları belirleme (Bölüm 1–3), katkıları eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat ve mimari alanlarıyla ilişkilendirme (içerik slaytlarının üstündeki alan etiketleri ve Bölüm 4’teki etkinlikler) ve katkılar hakkında çıkarım yapma (Düşünelim soruları ve Bölüm 4). Sunuda Hz. Muhammed (sav), halifeler ve İslam büyükleri tasvir edilmemiştir. Kapak görseli: İspanya’daki Kurtuba Ulu Camii’nde mihrabın önündeki kemerler; bu bölüm 10. yüzyılda, Endülüs Emevileri döneminde yapıldı. “Bu yapı hangi ülkede olabilir, kimler yapmış olabilir?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Bilgisayarlardaki algoritma kelimesi, Bağdat’ta yaşamış bir bilginin adından gelir. Bu nasıl olmuş olabilir?
• Bir şehirdeki kütüphane yok olursa bundan yalnızca o şehir mi zarar görür?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Bu dönemin ünlü bilginleri kimlerdir?
• Ne?
• Beytülhikme’de ne yapılırdı?
• Nerede?
• Bilim merkezleri nerelerdeydi?
• Ne zaman?
• Bilimin altın çağı ne zamandı?
• Nasıl?
• Bilgi Avrupa’ya nasıl ulaştı?
• Neden?
• Ortak mirası neden korumalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz. İlk sorunun cevabı Bölüm 3’teki Harezmî slaytında, ikincisinin cevabı Bölüm 3’ün son slaytında (1258) çıkacak.

3. Yol haritamız

• Medine’de atılan temeller
• Hz. Muhammed (sav) Dönemi: eğitim, hukuk, sağlık
• Dört Halife ve Emeviler
• Kurumlar, Kur’an’ın kitaplaşması, sanat, Endülüs
• Abbasiler: Bilimin altın çağı
• Beytülhikme, bilginler, usturlap, adalet
• Ortak mirasa sahip çıkalım
• Alanlara ayıralım, çıkarım yapalım, koruyalım
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Medine’de atılan temeller

• İslam medeniyeti nasıl doğdu? Hz. Muhammed (sav) Dönemi’nde eğitim, hukuk ve sağlık alanında neler yapıldı?
• Altı alan
• Dört dönem
• Hicret
• Mescid-i Nebevî
• Medine Vesikası
• Veda Hutbesi

Öğretmene not: Bölüm görseli: Medine’deki Mescid-i Nebevî’nin bugünkü görünümü. Hz. Muhammed (sav) döneminde kerpiç duvarlar ve hurma kütükleriyle yapılan ilk mescit, sonraki yüzyıllardaki genişletmelerle bugünkü büyüklüğüne ulaştı.

5. Medeniyete altı pencereden bakalım

• Bu sunuda nasıl çalışacağız?
• Eğitim
• Okullar, öğretmenler, okuma yazma
• Bilim
• Matematik, tıp, astronomi, coğrafya
• Hukuk
• Kurallar, haklar, sözleşmeler, mahkemeler
• Kültür
• Dil, takvim, gelenekler, bayramlar
• Sanat
• Güzel yazı (hat), kitap süsleme, musiki
• Mimari
• Camiler, saraylar, planlı şehirler

Öğretmene not: Her katkıyı bu altı alandan birine yerleştireceğiz; bazı katkılar iki alana birden girer. Süreç bileşeni b: Katkıları eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat ve mimari alanlarıyla ilişkilendirme. İçerik slaytlarının üstündeki küçük etiket, o slayttaki katkının alanını ve dönemini gösterir (ör. “Eğitim · Hz. Muhammed Dönemi”). Öğrencilere defterlerine altı sütunlu bir tablo çizdirip ders boyunca örnekleri sütunlara yazdırın; tablo Bölüm 4’teki ayrılıp birleşme etkinliğinde işe yarayacak.

6. VII–XIII. yüzyıllar: Dört dönem

• Zaman şeridi
• Hz. Muhammed
• Medine’de İslam devleti
• Dört Halife
• Kurumlar ve fetihler
• Emeviler
• Başkent Şam
• Abbasiler
• Bağdat · bilimin altın çağı
• 1258’de Moğollar Bağdat’ı ele geçirdi; Abbasi Devleti sona erdi.
• VII. yüzyıl 601–700, XIII. yüzyıl 1201–1300 yılları arasıdır.

Öğretmene not: Yüzyıl bulma: Yılın son iki rakamı dışındaki rakamlara 1 eklenir (762 → VIII. yüzyıl, 1258 → XIII. yüzyıl); 700, 1300 gibi tam yüzlerde ise baştaki rakamlar yüzyılı verir (700 → VII. yüzyıl). Çubukların uzunluğu dönemlerin süresine göre ölçeklidir; Hz. Muhammed (sav) Dönemi’nin çubuğu bu yüzden çok kısadır. Endülüs Emevi Devleti (756–1031) Abbasilerle aynı yıllarda İspanya’da yaşadı; zaman şeridinde gösterilmedi, Bölüm 2’de işleniyor. Ders kitabına göre bu yüzyıllarda Avrupa’da bilim yavaş ilerlerken İslam dünyası bilimde altın çağını yaşadı.

7. Hz. Muhammed’in (sav) hayatından tarihler

• İslam’ın peygamberi
• Hz. Muhammed (sav)
• 571–632
• Mekke’de doğdu; çocukluğu ve gençliği burada geçti.
• Hira Mağarası’nda ilk vahiy geldi; İslamiyet’i önce yakın çevresine anlattı.
• Mağara, fotoğraftaki Nur Dağı’ndadır.
• Baskılar artınca Müslümanlar Medine’ye göç etti; burada ilk İslam devleti kuruldu.
• Bu göçe Hicret denir.
• Mekke fethedildi; Kâbe putlardan temizlendi.
• Hacda yaptığı konuşma Veda Hutbesi olarak bilinir; aynı yıl Medine’de vefat etti.
• Hicret
• Müslümanların 622’de Mekke’den Medine’ye göçü; Hicri takvimin başlangıcı.

Öğretmene not: Hicretten sonra Müslümanlarla Mekkeli müşrikler arasında üç büyük savaş oldu: Bedir Savaşı (624), Uhud Savaşı (625) ve Hendek Savaşı (627). 628’de Hudeybiye Antlaşması imzalandı; müşrikler antlaşmayı bozunca Mekke 630’da fethedildi. Müslümanlar İslamiyet öncesi döneme Cahiliye Devri adını vermiştir. Hz. Muhammed (sav), peygamberliğinden önce de Mekkelilerin güvendiği, adil ve merhametli bir insandı; sabrı, cömertliği ve işlerini danışarak yürütmesiyle örnek oldu. Karttaki fotoğraf: Mekke’deki Nur Dağı; ilk vahyin geldiği Hira Mağarası bu dağın tepesine yakındır.

8. İlk emir: “Oku!”

• Eğitim · Hz. Muhammed Dönemi
• İlk vahyin ilk kelimesi “Oku!” oldu. İslam, öğrenmeyi her Müslüman için bir görev saydı.
• Küttâb denen okullarda çocuklar okuma yazma ve Kur’an öğrendi.
• Mescid-i Nebevî’deki Suffe’de kimsesiz Müslümanlar hem kalır hem ders görürdü.
• Küttâb
• İslam dünyasında çocukların okuma yazma ve Kur’an öğrendiği ilk okullar.
• Yaratan Rabbinin adıyla oku!
• Kur’an-ı Kerim, Alak Suresi 1. ayet

Öğretmene not: Program, Hz. Muhammed (sav) Dönemi’ndeki katkıların yazılı ve görsel kaynaklardan incelenmesini ister (OB1, OB4). Öğrencilere sorun: Bir medeniyetin ilk emrinin “oku” olması, bu medeniyetin neye önem vereceğini nasıl gösterir? (Çıkarım: bilgiye, eğitime ve yazıya.) Suffe’de özellikle Kur’an öğretilirdi. Küttâblar Batı dillerinde “Kur’an okulu” diye anılır.

9. Mescid-i Nebevî: Bir yapı, birçok görev

• Mimari · Hz. Muhammed Dönemi
• Birlikte yapıldı
• Mekkeli muhacirler ve Medineli ensar, Hz. Muhammed (sav) ile birlikte çalıştı.
• İbadet
• Müslümanlar burada namaz kılar, bir araya gelirdi.
• Eğitim
• Suffe bölümünde dersler yapılır, Kur’an öğretilirdi.
• Sağlık
• Hendek Savaşı’nda yaralılar, avluda kurulan bir çadırda tedavi edildi.
• Mescidi muhacirlerle ensarın birlikte yapması toplumu nasıl etkilemiş olabilir?
• Birlikte çalışmak onları kaynaştırdı; aralarında kardeşlik ve dayanışma güçlendi.

Öğretmene not: Muhacir: Hicret sırasında Mekke’deki evini bırakıp Medine’ye gelen Müslüman. Ensar: Bu göçmenlere kucak açan, evini ve ekmeğini paylaşan Medineli Müslüman. Mescid-i Nebevî sonraki dönemlerdeki genişletmelerle bugünkü büyük hâlini aldı. İslamiyet hastalıkların tedavisine önem verdi; Hz. Muhammed’in (sav) sağlıkla ilgili sözlerine Tıbb-ı Nebevî denir. Kaynaklarda, Hendek Savaşı’nda yaralananların bu çadırda tedavi edildiği ve onlara Rufeyde Hatun’un baktığı anlatılır; Rufeyde Hatun, İslam tarihinin ilk hemşirelerinden biri olarak anılır.

10. Bedir esirleri: Fidye yerine ders

• Eğitim · Hz. Muhammed Dönemi
• Özgürlüğün bedeli: Okuma yazma
• Bedir Savaşı’nda (624) esir düşen Mekkelilerden okuma yazma bilenler, on Müslüman’a okuma yazma öğretince serbest bırakıldı.
• Fidye
• Bir esirin serbest bırakılması karşılığında ödenen para ya da mal.
• Neden böyle bir şart?
• Hz. Muhammed (sav) esirlerden para yerine neden okuma yazma öğretmelerini istemiş olabilir?
• Okuma yazma bilenler çoğalsın, bilgi yazıyla korunsun diye. Bilgi, paradan değerli görüldü.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c (çıkarım): Öğrencilerden bu uygulamadan eğitimle ilgili bir sonuç çıkarmalarını isteyin. O dönemde esirlerin genellikle fidye karşılığında serbest bırakıldığını hatırlatın; bilgiyi bedel sayan bu uygulamanın farkını tartışın.

11. Medine Vesikası: Yazılı bir sözleşme

• Hukuk · Hz. Muhammed Dönemi
• Hicretten sonra Medine’de Müslümanlar, Yahudiler ve başka topluluklar birlikte yaşıyordu. Barış için yazılı kurallar gerekiyordu.
• Şehirdeki toplulukların hak ve görevleri yazıya geçirildi.
• Herkes kendi inancını özgürce yaşayabilecekti.
• Şehre saldırı olursa herkes Medine’yi birlikte savunacaktı.
• Anlaşmazlıklarda Hz. Muhammed (sav) hakemlik yapacaktı.
• Vesika
• Belge; yazılı anlaşma.
• Bazı araştırmacılar Medine Vesikası’nı ilk yazılı anayasa sayar. Sence neden?
• Çünkü farklı toplulukların hak ve görevlerini, herkesi bağlayan yazılı kurallarla belirlemiştir.

Öğretmene not: Medine Vesikası (Medine Sözleşmesi) hicretten kısa süre sonra hazırlandı. Amacı, şehirdeki farklı etnik ve dinî toplulukların barış içinde bir arada yaşamasını sağlamaktı. Anayasa: Bir devletin yönetim biçimini ve kişilerin temel hak ve ödevlerini belirleyen temel kurallar. Öğrencilerle sınıf kurallarının neden yazılı olarak panoya asıldığını karşılaştırabilirsiniz.

12. Veda Hutbesi ve insan hakları

• Hukuk · Hz. Muhammed Dönemi
• Hz. Muhammed (sav), 632’deki Veda Hutbesi’nde bütün insanlığa seslendi. Bu metni, Birleşmiş Milletlerin 1948’de yayımladığı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’yle karşılaştıralım.
• Veda Hutbesi (632)
• İnsanlar eşittir; soy ya da renk üstünlüğü yoktur.
• Herkesin canı ve malı dokunulmazdır.
• Kadınların hakları gözetilmelidir.
• İnsan Hakları Bildirgesi (1948)
• Bütün insanlar onur ve haklar bakımından eşit doğar.
• Herkesin yaşama ve güvenlik hakkı vardır.
• Herkesin mülkiyet hakkı vardır.
• İki metin arasında yaklaşık 1300 yıl var. Benzerlikleri bize ne anlatıyor?
• İnsan haklarına dair düşüncelerin çok eskiye dayandığını; eşitlik ve adaletin insanlığın ortak değeri olduğunu.

Öğretmene not: Veda Hutbesi, Hz. Muhammed’in (sav) 632’deki haccında yaptığı konuşmadır. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Birleşmiş Milletler tarafından 10 Aralık 1948’de ilan edildi. Maddeler iki metinden özetlenmiştir; birebir alıntı değildir. Öğrencilere iki metni karşılaştırıp ortak noktaları bulmalarını isteyin (OB9).

13. Hangi alana katkı?

• Etkinlik · Alanlara yerleştirelim
• Soldaki uygulama hangi alana katkıdır? Önce tahmin edin, sonra açın.
• Bedir esirlerinin on Müslüman’a okuma yazma öğretmesi
• Eğitim: Okuma yazma bilenlerin sayısı arttı.
• Toplulukların haklarının Medine Vesikası’na yazılması
• Hukuk: Bir arada yaşamanın kuralları belirlendi.
• Hendek’te yaralılar için mescidin avlusuna çadır kurulması
• Bilim (tıp): Tedaviye ve sağlığa önem verildi.
• Mescid-i Nebevî’nin herkesin emeğiyle yapılması
• Mimari ve kültür: Ortak bir buluşma yeri doğdu.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b. Her satırda önce öğrencilerin alanı söylemesini bekleyin, sonra açın. Son satırın iki alana birden girdiğine dikkat çekin: Bir yapı hem mimari eserdir hem de toplumun birlikte yaşama kültürünü gösterir. Öğrenciler örnekleri defterlerindeki altı sütunlu tabloya yazsın.

14. Dört Halife ve Emeviler

• Devlet nasıl kurumlaştı? Kur’an nasıl kitap hâline geldi? Bilgi ve sanat Şam’dan Endülüs’e nasıl yayıldı?
• Dört Halife
• Hz. Ömer’in kurumları
• Kur’an’ın kitaplaşması
• Çeviri ve küttâblar
• Hat ve tezhip
• Endülüs

Öğretmene not: Bölüm görseli: Şam’daki Emeviye Camii’nin avlusu. Cami Halife Velid döneminde, 8. yüzyılın başında yapıldı; Emeviler döneminin en önemli ilim merkezlerinden biriydi.

15. Dört Halife Dönemi (632–661)

• Kronoloji
• Dört Halife Dönemi
• 632–661
• İslam medeniyeti Horasan’dan Mısır’a yayıldı
• Hz. Ebu Bekir ilk halife seçildi.
• Kur’an-ı Kerim kitap hâline getirildi.
• Hz. Ömer halife oldu.
• Devletin kurumları düzenlendi; fetihler hızlandı.
• Hz. Osman halife oldu.
• Kur’an nüshaları çoğaltılıp büyük şehirlere gönderildi.
• Hz. Ali halife oldu.
• Eğitime ve bilime verdiği önemle tanınır.
• Dört Halife Dönemi sona erdi; Emeviler dönemi başladı.
• Halife
• Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra İslam devletini yöneten devlet başkanı.

Öğretmene not: Bu dönemde Suriye, Filistin, Mısır, Irak, İran, Horasan ve Azerbaycan gibi bölgeler İslam devletinin sınırlarına katıldı; böylece İslam kültür ve medeniyeti çok geniş bir alana ulaştı. Devlet; yönetim, ekonomi, ordu ve hukuk bakımından kurumlaştı. Halifelerin dönemleri: Hz. Ebu Bekir 632–634, Hz. Ömer 634–644, Hz. Osman 644–656, Hz. Ali 656–661. Hz. Ali’nin açtığı okullara öğretmenler görevlendirdiği, kendisinin de derslere katıldığı anlatılır.

16. Hz. Ömer Dönemi’nin kurumları

• Hukuk ve kültür · Dört Halife Dönemi
• Hz. Ömer Dönemi’ndeki bu düzenlemeler bugün nelere benziyor? Tahmin edin.
• Hicri takvim
• Kültür
• Başlangıç olarak Hicret’in yapıldığı 622 yılı kabul edildi.
• Ramazan ve bayram günleri hâlâ bu takvime göre belirlenir.
• Divan
• Yönetim
• Devlet işleri ve kayıtları için divan teşkilatı kuruldu.
• Devlet daireleri, resmî kayıtlar ve arşivler
• Beytülmal
• Hukuk ve ekonomi
• Devletin gelirleri bu hazinede toplanıp hesabı tutuldu.
• Hazine ve Maliye Bakanlığı
• Kadılar
• Hukuk
• Şehirlere davalara bakan kadılar atandı.
• Mahkemeler ve hâkimler
• Planlı şehirler
• Mimari
• Basra, Kûfe ve Fustat caminin çevresinde planlanarak kuruldu.
• Şehirlerin imar planları
• Bu kurumlar devletin düzenli, açık ve hesap verebilir biçimde yönetilmesini sağladı.

Öğretmene not: Hz. Ömer, beytülmal teşkilatını devletin açık ve hesap verebilir biçimde yönetilmesi için kurdu. Yeni kurulan şehirlere vali, kâtip, kadı ve vergiden sorumlu görevliler atadı. Fustat bugün Kahire’nin içinde kalır. Yeni İslam şehirlerinin merkezinde cami ve yönetim binası (dârü’l-imâre) bulunurdu; çevresinde divan, beytülmal, hamam ve mezarlık gibi yapılar yer alırdı.

17. Kur’an-ı Kerim kitap hâline geliyor

• Kültür ve sanat · Dört Halife Dönemi
• Hz. Muhammed (sav) Dönemi: Ayetler, vahiy kâtiplerince yazıya geçirildi.
• Hz. Ebu Bekir Dönemi: Yazılı sayfalar bir araya toplanıp kitap hâline getirildi.
• Hz. Osman Dönemi: Kur’an çoğaltıldı; nüshalar büyük şehirlere gönderildi.
• Bu çalışmalar neler kazandırdı?
• Korundu
• Kur’an’ın metni yazılı olarak korunup günümüze ulaştı.
• Sanat gelişti
• Kur’an’ı güzel yazma isteği, hat ve tezhip sanatlarını geliştirdi.
• Mushaf
• Kur’an-ı Kerim’in sayfaları bir araya getirilmiş, kitap hâlindeki nüshası.

Öğretmene not: Kur’an’ın yazıya geçirilmesi, bir araya getirilmesi (cem) ve çoğaltılması, İslam dünyasında yazının ve kitabın önemini artırdı. Öğrencilere sorun: Bir metni çoğaltıp farklı şehirlere göndermek onu korumaya nasıl yardım eder? (Bir nüsha kaybolsa da diğerleri kalır; metin her yerde aynı okunur.)

18. Yeni bilim dalları doğuyor

• Bilim ve hukuk · Dört Halife Dönemi
• Hz. Muhammed’in (sav) vefatından sonra yeni sorulara cevap aramak, kıraat, tefsir, hadis, fıkıh ve kelâm gibi bilim dallarını doğurdu.
• Tefsir
• Kur’an ayetlerini açıklayan, yorumlayan bilim
• Hadis
• Hz. Muhammed’in (sav) sözlerini ve davranışlarını inceleyen bilim
• Fıkıh
• Din ve dünya işleriyle ilgili kuralları belirleyen İslam hukuku
• Fıkıh, altı alandan hangisiyle en çok ilgilidir? Neden?
• Hukuk: Toplumda adaleti sağlayan kuralları belirler; kadılar davalara bu kurallara göre bakar.

Öğretmene not: Kıraat: Kur’an’ın doğru okunuşunu kurallarıyla inceleyen bilim. Kelâm: İnanç konularını akıl yoluyla açıklayan bilim. Hz. Muhammed (sav) hayattayken Müslümanlar sorunlarına onun görüşleriyle çözüm buluyordu; vefatından sonra hadislerin toplanması ve yeni sorulara cevap aranması gerekti. Bu bilim dalları sonraki yüzyıllarda gelişmeye devam etti.

19. Emeviler döneminde neler yapıldı?

• Emeviler (661–750) · Başkent Şam
• Çeviriler
• Felsefe, astronomi, tıp ve kimya kitapları Arapçaya çevrildi.
• Daha çok küttâb
• Küttâbların sayısı artırıldı.
• Camiler okul oldu
• Büyük camiler ve âlimlerin evleri ilim merkezi oldu.
• İslam parası
• Halife Abdülmelik kendi parasını bastırdı.
• Ortak resmî dil
• Devlet kayıtlarında Arapça kullanıldı.
• Güzel yazı
• Arap yazısı Şam’da gelişti; yeni yazı türleri doğdu.

Öğretmene not: Emevi Devleti’ni Şam Valisi Muaviye kurdu (661). Muaviye’nin oğlu Yezid’i kendinden sonra halife yapmasıyla halifelik, babadan oğula geçen bir saltanata dönüştü. Bu dönemde Kuzey Afrika ve İspanya (Endülüs) alındı. Şam’daki Emeviye Camii, dönemin ilim merkezlerinin en iyi örneklerindendir. Halife Abdülmelik, o güne kadar kullanılan Bizans ve İran paraları yerine bağımsız İslam parası bastırdı ve devlet kayıtlarını (divanları) Arapçaya çevirtti; Arapça devletin resmî dili oldu. Bu düzenlemeler geniş ülkede kültürel ve siyasi bir bağ oluşturdu. Kartları açarken alanını sorun: bilim, eğitim, eğitim ve mimari, kültür ve ekonomi, kültür, sanat.

20. Kitap sanatları: Hat, tezhip, cilt

• Sanat · Emeviler ve sonrası
• Mavi Mushaf’tan bir sayfa, 9–10. yüzyıl
• Lacivert boyanmış parşömen üzerine harfler altınla yazılmış.
• Hat: Harfleri kurallarına göre güzel yazma sanatı. Burada köşeli kûfi yazıyı görüyoruz.
• Tezhip sayfaları altın ve boyayla süsler; cilt sayfaları deri kapakla korur.
• O dönemde kitaplar elle yazılarak çoğaltılırdı. Bu durum hat sanatını nasıl etkilemiş olabilir?
• Güzel ve okunaklı yazı çok değerli oldu; usta hattatlar yetişti, yazı bir sanata dönüştü.

Öğretmene not: Görsel: “Mavi Mushaf” (Blue Qur’an) adıyla bilinen, lacivert boyanmış parşömene altınla yazılmış ünlü bir Kur’an nüshasından bir sayfa; sayfaları bugün dünyanın farklı müzelerine dağılmıştır. Kuzey Afrika’da (belki Kayrevan’da) ya da Endülüs’te yapıldığı düşünülür. Emeviler döneminde Şam, Arap yazısının geliştiği bir merkez oldu; adını Irak’taki Kûfe şehrinden alan köşeli kûfi yazı, Kur’an nüshalarında yaygınlaştı. Hat öğrenen öğrenciler, hocalarının yazdığı örneği (meşk) aynen yazarak çalışırdı. Kur’an’ı güzel yazma isteği bu sanatların gelişmesinde etkili oldu.

21. Endülüs: Avrupa’ya açılan kapı

• Endülüs Emevileri (756–1031)
• Abbasiler kurulunca Emevi ailesinden biri İspanya’ya geçip Endülüs Emevi Devleti’ni kurdu.
• Başkent Kurtuba’da (Córdoba) büyük kütüphaneler kuruldu; kitaplar çevrildi.
• Avrupalılar kâğıdı Müslümanlardan öğrendi; bilgi daha hızlı yayılmaya başladı.
• Arapçadan İspanyolcaya pek çok kelime geçti: azúcar (şeker), aceite (zeytinyağı).
• Endülüs
• Müslümanların İspanya ve Portekiz’de yönettiği topraklara verilen ad.
• Kâğıdın yaygınlaşması bilginin yayılmasını neden hızlandırdı?
• Kâğıt, deriden yapılan parşömenden ucuz ve kolay üretilir. Daha çok kitap yazılır, bilgi daha çok insana ulaşır.

Öğretmene not: Kâğıt Çin’de bulundu. Müslümanlar 8. yüzyılda kâğıt yapmayı öğrendi; Semerkant’tan sonra 8. yüzyılın sonunda Bağdat’ta da kâğıt üretilmeye başlandı. Anlatılara göre kâğıt yapımı, 751’deki Talas Savaşı’ndan sonra Semerkant’a ulaştı; bazı araştırmacılar kâğıdın bölgede daha önce de bilindiğini düşünür (Talas Savaşı sıradaki konuda işlenecek). Avrupa’nın ilk kâğıt atölyeleri Endülüs’te kuruldu. Endülüs’te yetişen bilginlere örnek: Cerrahi aletlerini kitabında çizerek anlatan hekim Zehravî ve filozof İbn Rüşd. Kâğıt, ünitenin anahtar kavramlarındandır.

22. Sayılarla Endülüs

• Müslümanlar İspanya’da yaklaşık sekiz yüzyıl kaldı. Bu sürede yapılan eserler bugün bütün insanlığın mirasıdır.
• Müslümanlar İspanya’ya geçti.
• yıl
• İslam hâkimiyeti 711’den 1492’ye kadar sürdü.
• Kurtuba Ulu Camii UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
• Kurtuba Ulu Camii’nin çift renkli kemerleri

Öğretmene not: Kurtuba Ulu Camii’nin yapımına 785’te başlandı; sonraki iki yüzyılda birkaç kez genişletildi. Şehir 1236’da Kastilya Krallığı’nın eline geçince yapı katedrale dönüştürüldü; bugün de katedral olarak kullanılıyor. İspanya’daki son Müslüman devlet olan Gırnata (Granada) 1492’de sona erdi. Öğrencilere sorun: Bir caminin yüzyıllar sonra başka bir dinin mabedi olarak kullanılması ve UNESCO listesinde yer alması “insanlığın ortak mirası” kavramını nasıl açıklar?

23. Abbasiler: Bilimin altın çağı

• Bağdat nasıl bir bilim şehri oldu? Müslüman bilginler insanlığa hangi kitapları ve buluşları kazandırdı?
• Eşitlik politikası
• Beytülhikme
• Çeviri hareketi
• Ünlü bilginler
• Rasathane ve usturlap
• Başkadılık

Öğretmene not: Bölüm görseli: Irak’taki Samerra Ulu Camii’nin sarmal minaresi ve duvarları. Cami 9. yüzyılın ortasında, Abbasiler döneminde yapıldı; bugün yalnızca duvarları ve minaresi ayaktadır. Bölüm 4’teki çıkarım etkinliğinde bu yapıya döneceğiz.

24. Emevilerden Abbasilere: Ne değişti?

• Hukuk ve kültür · Emeviler ve Abbasiler
• Abbasi Devleti 750’de kuruldu; başkent Şam’dan Bağdat’a taşındı.
• Emevilerde
• Arap olmayan Müslümanlara mevali denip ayrım yapıldı.
• Araplar daha üstün görüldü.
• İslamiyet’in yayılması yavaşladı.
• Abbasilerde
• Mevali politikasına son verildi.
• Farklı milletlerden Müslümanlar eşit sayıldı, devlette görev aldı.
• İslamiyet’in yayılması hızlandı.
• Hangi dönemin uygulaması Veda Hutbesi’ndeki eşitlik ilkesine daha uygundur? Neden?
• Abbasilerinki. Veda Hutbesi’ne göre insanlar arasında soy üstünlüğü yoktur; Abbasiler de bu ayrımcılığa son verdi.

Öğretmene not: Mevali: Emevilerin Arap olmayan Müslümanlara verdiği ad. Arap üstünlüğüne dayanan bu politika, Türkler arasında İslamiyet’in yayılmasını da geciktirdi; bu konu sıradaki öğrenme çıktısında (SB.6.3.3) işlenecek. Abbasi Devleti’ni Ebu’l-Abbas kurdu. Abbasiler ilk yıllarda Kûfe ve Enbar gibi Irak şehirlerinden yönetildi; Halife Mansur 762’de Bağdat’ı kurup başkent yaptı. Emevi ailesinden kurtulanlar İspanya’ya geçerek Endülüs Emevi Devleti’ni kurdu.

25. Beytülhikme: Bağdat’taki Bilgelik Evi

• Bilim ve eğitim · Abbasiler
• Halife Mansur, Bağdat’ı 762’de kurdu; şehir kısa sürede bir bilim merkezi oldu.
• Beytülhikme; kütüphanesi, çevirmenleri ve bilginleriyle bir bilim akademisiydi.
• Yunan, Hint ve İran bilginlerinin kitapları Arapçaya çevrildi.
• Farklı din ve milletlerden bilginler burada birlikte çalıştı.
• Tercüme
• Bir dildeki eseri başka bir dile aktarma; çeviri.
• Beytülhikme’nin binası bugün ayakta değil. Orada yapılan çalışmalar günümüze nasıl ulaştı?
• Çevrilen ve yazılan kitapların kopyaları başka şehirlere ve kütüphanelere yayıldı; bilgi kitaplarla yaşadı.

Öğretmene not: Beytülhikme, özellikle Halife Me’mun döneminde (813–833) en parlak çağını yaşadı. Bilginler matematikten felsefeye, tıptan astronomiye kadar birçok alanda çalıştı. Çevirmenlere bir örnek: Hristiyan bir hekim olan Huneyn bin İshak, Yunanca tıp kitaplarını Arapçaya çevirdi. Kitaplarda görülen Beytülhikme resimleri temsilîdir; binanın görünümünü gösteren bir kalıntı günümüze ulaşmamıştır.

26. Bilginin yolculuğu

• Bilim · Çeviri hareketi
• Bilgi, bir dilden ötekine çevrildikçe yolculuğa çıktı. Müslüman bilginler aldıkları bilgiyi korudu ve geliştirdi.
• Antik dünya
• İslam dünyası
• Yunan, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi
• Geometri, tıp, felsefe ve astronomi kitapları
• Hint rakamları ve sıfır
• Avrupa
• Arapça eserler Endülüs üzerinden Latinceye çevrildi
• İbn Sina’nın tıp kitabı, Harezmî’nin cebiri
• Kâğıt yapımı ve usturlap gibi araçlar
• Ortak miras
• Bir toplumun ürettiği ama bütün insanlığın yararlandığı ve koruması gereken değerler.
• Bilgi el değiştirdikçe büyüdü: Müslüman bilginler eski bilgiyi yalnız korumadı, geliştirdi.

Öğretmene not: Çeviriler Emeviler döneminde başladı; Abbasiler döneminde ise cebir ve geometri gibi yeni konulara da yayıldı. 12. yüzyılda İspanya’daki Toledo (Tuleytula) şehrinde pek çok Arapça eser Latinceye çevrildi; İbn Sina’nın tıp kitabı da bunlardandır. Bugün kullandığımız rakamlar Hindistan’da doğdu; Avrupa onları Müslümanlardan öğrendiği için bu rakamlara “Arap rakamları” der.

27. Ünlü bilginler ve katkıları

• Bilim · IX–XIII. yüzyıllar
• Harezmî
• Matematik: Cebiri bir bilim dalı hâline getirdi.
• Farabi
• Felsefe ve musiki: “İkinci Öğretmen” diye anıldı.
• İbn Heysem
• Işık: Görmenin nasıl olduğunu deneylerle açıkladı.
• Bîrûnî
• Astronomi: Dünya’nın büyüklüğünü hesapladı.
• İbn Sina
• Tıp: el-Kânûn yüzyıllarca ders kitabı oldu.
• Cezerî
• Mekanik: Otomatik su saatleri ve makineler tasarladı.

Öğretmene not: Bilginlerin yaşadığı yüzyıllar: Harezmî (9. yüzyıl, Bağdat), Farabi (9–10. yüzyıl), İbn Heysem (10–11. yüzyıl, Basra ve Kahire), Bîrûnî (10–11. yüzyıl), İbn Sina (980–1037), Cezerî (12–13. yüzyıl; makineler kitabını 1206’da Diyarbakır’da Artuklu hükümdarı için tamamladı). Farabi’ye, Aristo’dan sonra gelen ikinci büyük öğretici anlamında “Muallim-i Sani” denir. Bîrûnî’nin Gazneliler dönemindeki çalışmaları sıradaki konuda da anılacak. Bu bilginlerin yaygın portreleri sonradan çizilmiş hayalî resimlerdir; gerçek yüzlerini bilmiyoruz. Ayrıntılar: İbn Heysem, ışığın cisimlerden yansıyıp göze geldiğini gösterdi; Bîrûnî, Dünya’nın büyüklüğünü bir dağın tepesinden yaptığı ölçümlerle hesapladı. Düşünelim: Bu çalışmalardan hangileri bugün hâlâ hayatımızda? (Rakamlar ve cebir her gün kullanılıyor; gözlük ve kameralar ışık ve görme bilgisine dayanıyor.)

28. Harezmî: Cebir ve algoritma

• Bilim · Abbasiler
• 9. yüzyılda Bağdat’ta, Beytülhikme’de çalıştı.
• Denklem çözmeyi anlatan kitabı, matematiğin cebir dalına adını verdi.
• Sıfırı da içeren Hint rakamlarını kitaplarıyla yaygınlaştırdı.
• Adı Latincede “Algoritmi” diye yazıldı; algoritma kelimesi buradan gelir.
• Algoritma
• Bir problemi çözmek için sırayla izlenen adımlar. Bilgisayarlar algoritmalarla çalışır.
• Derse başlarken sorduğumuz algoritma sorusunu şimdi cevaplayabilir misiniz?
• Harezmî’nin adı Latinceye “Algoritmi” diye geçti; zamanla problem çözme adımlarına algoritma denmeye başlandı.

Öğretmene not: Muhammed bin Musa el-Harezmî, adını bugün Özbekistan ve Türkmenistan toprakları arasında kalan Harezm bölgesinden alır. Cebir kitabında denklemlerin çözüm yollarını anlattı; kitabın Arapça adındaki “el-cebr” sözü “cebir” kelimesine dönüştü. Basit bir algoritma örneği verin: çay demleme ya da iki sayıyı toplama adımları. Öğrencilerden okula geliş yollarını adım adım bir algoritma olarak yazmalarını isteyebilirsiniz.

29. İbn Sina ve el-Kânûn fi’t-Tıb

• Hekim ve filozof
• İbn Sina
• 980–1037
• Avrupa’da Avicenna adıyla tanındı
• Buhara yakınlarında doğdu.
• Gençken hekim olarak ün kazandı; Buhara sarayının kütüphanesinde okudu.
• el-Kânûn fi’t-Tıb (Tıbbın Kanunu) adlı tıp ansiklopedisini yazdı.
• Hastalıkları, ilaçları ve tedavileri anlatır.
• Kitap 12. yüzyılda Latinceye çevrildi; Avrupa’da yüzyıllarca ders kitabı oldu.
• Hemedan’da vefat etti.
• Hekim
• Hastalıkları teşhis edip tedavi eden kişi; doktor.

Öğretmene not: el-Kânûn fi’t-Tıb beş kitaptan oluşan büyük bir tıp ansiklopedisidir; ders kitabına göre bu eser hem İslam dünyasında hem Avrupa’da uzun süre okutulan bir ders kitabı oldu. İbn Sina gençken tedavi ettiği Samani hükümdarının izniyle saray kütüphanesinden yararlandı. Felsefe, astronomi ve musiki alanlarında da eserler yazdı. Bu dönemde Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde hastaneler (bimarhaneler) kuruldu. Karttaki görsel: el-Kânûn’un 16. yüzyılda yazılmış bir nüshasının tezhipli ilk sayfası. İbn Sina’nın yaygın portreleri sonradan yapılmış hayalî resimlerdir.

30. Çevirmen mi, buluşçu mu?

• Çeviri
• Görüş 1 · Yalnızca çevirdiler
• Müslüman bilginler eski Yunan ve Hint kitaplarını yalnızca çevirip sakladı.
• Buluş
• Görüş 2 · Yeni bilgi de ürettiler
• Çevirdikleri bilgiyi sınadılar, hatalarını düzelttiler ve yeni eserler yazdılar.
• Harezmî cebiri bir bilim dalına dönüştürdü; İbn Heysem görmenin nasıl olduğunu deneylerle açıkladı.
• Hangi görüş daha güçlü kanıtlara dayanıyor? Tanıdığımız bilginlerden örnek vererek savunun.

Öğretmene not: Beklenen sonuç: İkinci görüş daha güçlüdür. Kanıtlar: Harezmî’nin cebir kitabı, İbn Heysem’in ışık deneyleri, İbn Sina’nın tıp ansiklopedisi, Cezerî’nin makineleri. Çeviri de değerli bir katkıdır: Bazı Yunanca eserler bugün yalnızca Arapça çevirileri sayesinde biliniyor. Öğrencilerden “… diyorum, çünkü …” kalıbıyla gerekçe göstermelerini isteyin.

31. Gökyüzünü ölçmek: Rasathane ve usturlap

• Bilim · Abbasiler ve Endülüs
• Tuleytula’da (Toledo) 1067’de yapılmış bir usturlap
• Halife Me’mun döneminde Bağdat ve Şam’da İslam dünyasının ilk rasathaneleri kuruldu.
• Usturlap yıldızların yüksekliğini ölçer; böylece saat, namaz vakti ve kıble yönü bulunurdu.
• Bu usturlap Endülüs’te yapıldı; usturlap buradan Avrupa’ya da yayıldı.
• Gökyüzünü gözlemek günlük hayattaki hangi sorulara cevap bulmaya yardım eder?
• Saatin, ayların ve bayram günlerinin belirlenmesine; yolculukta yön bulmaya.

Öğretmene not: Rasathane: gök cisimlerinin gözlendiği yer, gözlemevi. Fotoğraftaki usturlap 1067’de Endülüs’teki Tuleytula (Toledo) şehrinde yapıldı; bugün Madrid’deki Millî Arkeoloji Müzesi’ndedir. Usturlap Müslümanlardan önce de biliniyordu; Müslüman bilginler onu geliştirdi ve yaygınlaştırdı. Rasathanelerde yapılan gözlemler yıldız tablolarına kaydedildi; bu gözlemler takvim hazırlamada da kullanıldı.

32. Adalet teşkilatı: Başkadılık

• Hukuk · Abbasiler
• Kadı
• İslam devletlerinde davalara bakan ve hüküm veren hâkim.
• İlk başkadı
• Abbasiler, kadıların başına bir başkadı getirdi. Bu göreve ilk getirilen kişi, Harun Reşid döneminde Ebu Yusuf’tur.
• Neden önemli?
• Ülkenin her yerindeki mahkemelerin aynı kurallarla çalışması neden önemlidir?
• Herkese eşit davranılır; aynı suça farklı ceza verilmez. İnsanlar adalete güvenir.

Öğretmene not: Başkadılık (kâdı’l-kudât), Abbasilerin adalet teşkilatında yaptığı önemli bir yeniliktir; sonraki birçok İslam devleti bu kurumu örnek aldı. Başkadı, kadıların atanmasında ve denetlenmesinde söz sahibiydi. Ebu Yusuf, Ebu Hanife’nin öğrencisidir.

33. 1258: Bağdat’ın kara günü

• Ortak mirasın kaybı
• 1258’de Moğollar Bağdat’ı ele geçirdi; Abbasi Devleti sona erdi.
• Kütüphaneler yıkıldı; yüzyıllar boyunca yazılmış sayısız kitap yok oldu.
• Kopyası olmayan kitaplardaki bilgiler sonsuza dek kayboldu.
• İstila
• Bir ülkenin silah zoruyla ele geçirilmesi.
• Derse başlarken sorduk: Bir kütüphane yok olursa yalnızca o şehir mi zarar görür?
• Hayır. O kitaplardaki bilgi bütün insanlığındı; kayıp da bütün insanlığın kaybıdır.

Öğretmene not: Moğol ordusu Hülagü komutasında Bağdat’ı ele geçirdi. Anlatılara göre Dicle Nehri’ne atılan kitapların mürekkebi suyun rengini değiştirmişti; bu anlatı kaybın büyüklüğünü anlatmak için sık sık aktarılır. Bu olayla Bölüm 4’e, yani ortak mirası korumanın önemine geçiyoruz.

34. Ortak mirasa sahip çıkalım

• Katkıları alanlara ayıralım, onlardan çıkarımlar yapalım ve bu mirası nasıl koruyacağımızı düşünelim.
• Ayrılıp birleşme
• Hangi alan?
• Çıkarım yapalım
• Kültürel miras
• Habib-i Neccar Camii
• Koruma sözü

35. Ayrılıp birleşelim: Uzman olalım

• Etkinlik · Ayrılıp birleşme
• Altı alanı aranızda paylaşın: eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat ve mimari.
• Ana grup: Altı kişilik gruplar kurun; herkes bir alan seçsin.
• Uzmanlık grubu: Aynı alanı seçenler bir araya gelip kaynakları incelesin.
• Uzmanlar dört dönemin her birinden birer örnek bulsun.
• Ana gruba dönüş: Her uzman öğrendiklerini grubuna anlatsın.
• Sunum: Grup sözcüsü katkıları alanlarıyla ilişkilendirerek açıklasın.
• Uzmanlık grubu
• Aynı konuyu alan öğrencilerin o konuyu derinlemesine çalıştığı geçici grup.
• Unutmayın
• Ortak mirası anlatırken eserlere ve inançlara saygılı bir dil kullanın.

Öğretmene not: Program, ayrılıp birleşme tekniğiyle eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat ve mimari alanlarının grup üyelerine paylaştırılmasını, uzmanlık gruplarında derinlemesine çalışılmasını ve grup sözcülerinin sunum yapmasını önerir (SDB2.1, OB5). Sunumlar gözlem formu, kontrol listesi ya da derecelendirme ölçeğiyle izlenebilir. Sınıf mevcudu yetmezse bir öğrenci iki alanı üstlenebilir. Dört dönem: Hz. Muhammed (sav), Dört Halife, Emeviler, Abbasiler. Grup çalışması sırasında ortak mirasa saygılı ve duyarlı davranmanın önemini vurgulayın (D14.3, D15.2).

36. Katkıları alanlarına yerleştirelim

• Etkinlik · Alanlara yerleştirelim
• Her uygulama hangi alana katkıdır? Bazıları iki alana birden girebilir!
• Hz. Ömer’in şehirlere kadı ataması
• Hukuk: Davalara hâkimler baktı.
• Beytülhikme’de Yunanca kitapların çevrilmesi
• Bilim ve eğitim: Eski bilgi korunup geliştirildi.
• Kur’an sayfalarının altın yaldızla süslenmesi
• Sanat: Tezhip sanatı gelişti.
• Şam’da Emeviye Camii’nin yapılması
• Mimari ve eğitim: Cami aynı zamanda bir ilim merkezi oldu.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b. Bölüm 1’deki etkinliğin devamıdır. Öğrencilerden her satır için kendi örneklerini de bulmalarını isteyin. Birden fazla alana girenlere dikkat çekin: Beytülhikme hem bilim hem eğitim kurumudur; Emeviye Camii hem mimari eser hem ilim merkezidir; süslü bir Kur’an nüshası hem sanat hem kültür eseridir. Samerra Ulu Camii bilerek bu listeye konmadı: Sıradaki slaytta ondan çıkarım yapacağız.

37. Kanıttan çıkarıma

• Etkinlik · Çıkarım yapalım
• Samerra Ulu Camii
• Abbasiler, Samerra’ya dev bir cami ve sarmal bir minare yaptırdı. Bu bize Abbasiler hakkında ne söyler?
• Devlet zengin ve güçlüydü; sanata ve mimariye büyük önem veriyordu.
• Çıkarım
• Bir kaynakta açıkça yazılmayan bir sonuca, kanıtlardan yola çıkıp akıl yürüterek ulaşmak.
• Bayram geceleri
• Abbasi şehirlerinde bayram gecelerinde fener alayları düzenlenir, kandiller yakılırdı. Bu bize ne anlatır?
• Bayramlar toplumu bir araya getiren, coşkuyla kutlanan günlerdi; ortak gelenekler oluşmuştu.

Öğretmene not: Süreç bileşeni c ve OB9. Samerra şehri, Bağdat’a yaklaşık 100 km uzaklıkta, Dicle kıyısında kuruldu (836); kurucusu Halife Mu’tasım’dır. Samerra Ulu Camii 9. yüzyılın ortasında yapıldı; bugün duvarları ve sarmal minaresi ayaktadır. Ders kitabına göre Ramazan ve Kurban bayramları Bağdat, Kudüs ve Şam gibi büyük şehirlerde törenlerle kutlanır, halifenin sarayı ışıklarla donatılırdı. Öğrencilerden her çıkarımı bir kanıta dayandırmalarını isteyin: “… gösteriyor, çünkü …”.

38. Kültürel miras: Toplumların hafızası

• Ortak miras
• Kültürel miras, bir toplumun ortak geçmişini hatırlatır; onun hafızası gibidir.
• Geçmişi bugüne bağlar; nereden geldiğimizi anlamamıza yardım eder.
• Bir milletin eseri bütün insanlığı zenginleştirir; korumak hepimizin görevidir.
• UNESCO, insanlık için değerli eserleri Dünya Mirası Listesi’ne alarak korunmalarına destek olur.
• Kültürel miras
• Geçmiş kuşaklardan kalan; korunup gelecek kuşaklara aktarılması gereken eserler ve değerler.
• Çevrende İslam medeniyetinden kalan hangi eserler var? Bunlar hangi alana örnek olur?
• Örnek: cami ve medrese (mimari, eğitim), çeşme ve hamam (mimari, kültür), hat levhaları (sanat), eski el yazmaları (bilim, sanat).

Öğretmene not: UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde İslam medeniyetinin bu yüzyıllarına ait eserlere örnekler: Kurtuba Ulu Camii (İspanya, 1984; 1994’te şehrin tarihî merkezi de eklendi), Kayrevan (Tunus, 1988), Samerra antik kenti (Irak, 2007). Türkiye’den 13. yüzyıla ait bir örnek: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas, 1985).

39. Habib-i Neccar Camii: Mirası yeniden kurmak

• Ortak mirası koruma · Antakya
• Habib-i Neccar Camii’nin avlusu ve minaresi, depremden önce (2018)
• Antakya’daki bu yapı, Anadolu’da yapılan ilk cami kabul edilir.
• 6 Şubat 2023 depremlerinde yıkıldı.
• Aslına uygun olarak yeniden yapıldı ve Aralık 2025’te ibadete açıldı.
• Yıkılan bir tarihî eser neden “aslına uygun” olarak yeniden yapılır?
• Eserin tarihî ve sanatsal değeri korunur; gelecek kuşaklar onu ilk hâline en yakın biçimde görür.

Öğretmene not: Fotoğraf, cami depremden önce, 2018’de çekildi. Ders kitabına göre Antakya 638’de Müslümanların eline geçti; caminin ilk yapısının bu dönemde yapıldığı kabul edilir. 2023’e kadar ayakta olan yapı, sonraki yüzyıllardaki onarım ve eklerle bu görünümü almıştı. Depremden sonra cami, Vakıflar Genel Müdürlüğünün denetiminde Konya Büyükşehir Belediyesince aslına uygun olarak yeniden yapıldı ve 27 Aralık 2025’te yeniden ibadete açıldı. Aslına uygun yapım: Yıkılan bir eseri eski planına, malzemesine ve süslemelerine sadık kalarak yeniden yapmak. Öğrencilerden bu fotoğrafı, yeniden yapılan caminin güncel fotoğraflarıyla karşılaştırmalarını isteyebilirsiniz. Program, ortak mirasın korunup gelecek nesillere aktarılmasında millî ve manevi değerlere saygılı davranmayı ve bu değerleri korumak için istekli eylemler sergilemeyi hedefler (D14.3).

40. O ülkenin mi, bütün insanlığın mı?

• Ülke
• Görüş 1 · Yalnız o ülkenin
• Bir eser hangi ülkedeyse onu korumak yalnızca o ülkenin görevidir.
• İnsanlık
• Görüş 2 · Bütün insanlığın
• Eser bütün insanlığa aittir; korunmasına herkes destek olmalıdır.
• Kurtuba Ulu Camii İspanya’da, Samerra Irak’ta; ama ikisi de hepimizin mirası.
• Sence hangisi doğru? Bir ülke mirasını tek başına koruyamazsa başka ülkeler ne yapabilir?

Öğretmene not: Beklenen sonuç: Eseri korumak önce bulunduğu ülkenin sorumluluğudur; ama ortak miras olduğu için bütün insanlık da destek olmalıdır. UNESCO’nun Dünya Mirası Listesi bu düşünceye dayanır. Samerra antik kenti 2007’de Dünya Mirası Listesi’ne alınırken “Tehlike Altındaki Dünya Mirası” listesine de eklendi. Öğrencilerden savaş, afet ve ihmalin eserlere verdiği zararlara örnek vermelerini isteyin (1258 Bağdat, 2023 depremleri).

41. Ortak mirası nasıl koruruz?

• Değerler · Sorumluluk
• Tanı ve ziyaret et
• Çevrendeki tarihî yapıları ve müzeleri gez.
• Zarar verme
• Tarihî duvarlara yazı yazma, kurallara uy.
• Kitaplara sahip çık
• Kütüphane kitaplarını özenle kullan.
• Doğru bilgi paylaş
• Bilgiyi güvenilir kaynaklardan doğrula.
• Haber ver
• Zarar görmüş bir eseri yetkililere bildir.
• Gönüllü ol
• Tanıtım ve sergi etkinliklerine katıl.

Öğretmene not: Sonuç cümlesi: Ortak mirası korumak, geçmişe saygı ve geleceğe karşı sorumluluktur. Program, öğrencilerin ortak mirasa sahip çıkmalarını ve onu korumada duyarlı, saygılı davranışlar göstermelerini ister (D14.3, D15.2). Öğrencilerden kendileri için bir “koruma sözü” yazıp sınıf panosuna asmalarını isteyebilirsiniz.

42. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Bilgi Avrupa’ya nasıl ulaştı? Arapça eserlerin Endülüs’te Latinceye çevrilmesiyle.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, incelediğimiz kaynaklara ve örneklere dayandırmak.
• Tek cümleyle
• İslam medeniyetinin insanlığın ortak mirasına katkısını tek cümleyle nasıl özetlersin?
• Örnek: Eğitimden mimariye pek çok alanda bilgiyi korudu, geliştirdi ve bütün insanlıkla paylaştı.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak ya da slayt) söylesin. Emin olunamayan cevapları ders kitabı ve güvenilir kaynaklarla birlikte kontrol edin.

43. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

44. Anahtar kavramlar

• İslamiyet
• Hz. Muhammed’in (sav) 610’dan itibaren insanlara tebliğ ettiği din.
• Hicret
• Müslümanların 622’de Mekke’den Medine’ye göçü; Hicri takvimin başlangıcı.
• Kâğıt
• Çin’de bulunan, Müslümanlar aracılığıyla Avrupa’ya ulaşan yazı malzemesi.
• Tercüme hareketi
• Antik eserlerin Arapçaya, sonra Arapça eserlerin Latinceye çevrilmesi.
• Ortak miras
• Bir toplumun ürettiği, bütün insanlığın yararlandığı ve korunması gereken değerler.

Öğretmene not: Maarif programına göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: balbal, destan, Gök Tengri, Hicret, İslamiyet, kâğıt, konargöçer, töre. Bu konuya düşenler İslamiyet, Hicret ve kâğıttır; tercüme hareketi ve ortak miras konunun temel kavramları olarak eklendi. Balbal, destan, Gök Tengri, konargöçer ve töre önceki ve sonraki konularda işlenir.

45. Özet: Altı alanda ortak mirasa katkılar

• İslam medeniyetinin katkıları
• Eğitim
• Suffe, küttâblar, camiler, Beytülhikme
• Bilim
• Çeviriler, cebir, tıp, rasathane, usturlap
• Hukuk
• Medine Vesikası, kadılar, başkadılık
• Kültür
• Hicri takvim, Arapça, kâğıt, bayramlar
• Sanat
• Hat, tezhip, cilt; süslü Kur’an nüshaları
• Mimari
• Emeviye, Kurtuba, Samerra; planlı şehirler
• Her kılçığa bir örnek daha ekleyin. Hangi katkı iki alana birden giriyor?

Öğretmene not: Öğrencilerin ders boyunca doldurduğu altı sütunlu tabloyla karşılaştırın. Birden fazla alana giren örnekler: Beytülhikme (eğitim ve bilim), Mescid-i Nebevî (mimari, eğitim, sağlık), süslü Kur’an nüshaları (kültür ve sanat), beytülmal (hukuk ve ekonomi).

46. Doğru mu, yanlış mı?

• Bedir Savaşı’nda esir düşen Mekkelilerden okuma yazma bilenler, Müslümanlara okuma yazma öğretme şartıyla serbest bırakıldı.
• Her biri on Müslüman’a okuma yazma öğretecekti. Bu uygulama İslam’ın eğitime verdiği önemi gösterir.

47. Doğru mu, yanlış mı?

• Kur’an-ı Kerim ilk kez Hz. Osman döneminde yazıya geçirildi.
• Ayetler Hz. Muhammed (sav) döneminde yazıya geçirildi; Hz. Ebu Bekir döneminde kitap hâline getirildi, Hz. Osman döneminde çoğaltıldı.

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Abbasiler, Emevilerin mevali politikasını sürdürerek Arap olmayan Müslümanları ikinci planda tuttu.
• Abbasiler mevali politikasına son verdi ve Müslümanlar arasındaki eşitsizliği kaldırdı. Bu da İslamiyet’in yayılmasını hızlandırdı.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Hz. Ömer döneminde kabul edilen Hicri takvimde, Hicret’in yapıldığı yıl başlangıç olarak alındı.
• Hicri takvim 622 yılını, yani Mekke’den Medine’ye göçü başlangıç kabul eder.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Avrupalılar kâğıdı ilk kez Moğollar aracılığıyla tanıdı.
• Avrupa kâğıdı Endülüs’teki Müslümanlar aracılığıyla tanıdı. Böylece kitaplar çoğaldı, bilgi hızla yayıldı.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Samerra Ulu Camii’nden günümüze yalnızca duvarları ve sarmal biçimli minaresi ulaşmıştır.
• Cami 9. yüzyılın ortasında Abbasiler döneminde yapıldı. Bugün yalnızca duvarları ve ünlü sarmal minaresi ayaktadır.

52. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki uygulamalardan hangisi hukuk alanındaki bir katkıdır?
• Beytülhikme’de kitapların Arapçaya çevrilmesi
• Samerra’da büyük bir cami yapılması
• Medine’de toplulukların haklarının yazıya geçirilmesi
• Bayram gecelerinde fener alayları düzenlenmesi
• C
• Medine Vesikası, farklı toplulukların hak ve görevlerini belirleyen yazılı bir sözleşmedir. A bilim, B mimari, D kültür alanına örnektir.

53. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı bilginler ve çalıştıkları alanlar eşleştirilmiştir.
• İbn Heysem
• Işık ve görme
• Cezerî
• Makineler ve su saatleri
• İbn Sina
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Tıp
• Cebir
• Coğrafya
• Mimari
• A
• İbn Sina’nın el-Kânûn fi’t-Tıb adlı eseri, Avrupa’da yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulan bir tıp ansiklopedisidir.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Abbasiler döneminde Bağdat’taki Beytülhikme’de Yunan, Hint ve İran bilginlerinin kitapları Arapçaya çevrildi. Çevirmenler arasında farklı dinlerden bilginler de vardı.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Abbasiler yalnızca dinî ilimlere önem vermiştir.
• Bilgiye, kaynağı ne olursa olsun değer verilmiştir.
• Çeviriler yalnızca Müslüman bilginlerce yapılmıştır.
• Beytülhikme’de yalnızca Arapça kitaplar okunmuştur.
• B
• Farklı milletlerin kitaplarının çevrilmesi ve farklı dinlerden bilginlerin birlikte çalışması, bilgiye nereden gelirse gelsin değer verildiğini gösterir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Elif
• Tatilde İspanya’da, yüzyıllar önce Müslümanların yaptığı bir yapıyı gezdim. Yüzlerce sütunu ve kırmızı-beyaz kemerleri vardı. Bugün katedral olarak kullanılıyor.
• Elif’in gezdiği yapı aşağıdakilerden hangisidir?
• Emeviye Camii
• Samerra Ulu Camii
• Mescid-i Nebevî
• Kurtuba Ulu Camii
• D
• Endülüs Emevileri döneminde Kurtuba’da (Córdoba) yapılan cami, 1236’dan beri katedral olarak kullanılıyor ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Hz. Ömer döneminde devletin bütün gelirleri bir kurumda toplandı. Harcamalar buradan yapıldı ve hesabı düzenli olarak tutuldu.
• Sözü edilen kurum aşağıdakilerden hangisidir?
• Beytülmal
• Divan
• Küttâb
• Kadılık
• A
• Beytülmal devletin hazinesidir. Gelir ve giderlerin açıkça kayda geçirilmesi, devletin hesap verebilir biçimde yönetilmesini sağladı.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi ortak mirası korumaya yönelik bir davranış değildir?
• Müze gezisinde kurallara uymak
• Kütüphane kitaplarını özenle kullanmak
• Tarihî bir yapının duvarına adını kazımak
• Depremde yıkılan bir camiyi aslına uygun yeniden yapmak
• C
• Tarihî eserlere yazı yazmak ya da kazımak onlara kalıcı zarar verir. Diğer davranışlar mirası korur.

58. Kim bilecek?

• Mescid-i Nebevî’de kimsesiz Müslümanların kalıp ders gördüğü bölümün adı nedir?
• Suffe
• Adı “algoritma” kelimesine dönüşen, cebir kitabıyla tanınan bilgin kimdir?
• Harezmî
• Kitap sayfalarını altın yaldız ve boyayla süsleme sanatına ne denir?
• Tezhip

59. Gelecek derse hazırlanalım

• Türkler İslamiyet’ten önce hangi inanca sahipti?
• 751’deki Talas Savaşı, Türklerin İslamiyet’i kabulünü nasıl etkiledi?
• İslamiyet’i kabul eden Türkler hangi devletleri kurdu?
• İslamiyet’in kabulüyle Türklerin yazısında, dilinde ve sanatında neler değişti?
• Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk adlı eserleri araştır: Kim yazdı, ne anlatıyor?

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.3.3 “İslamiyet’in Kabulüyle Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatlarında Meydana Gelen Değişimler”. Bu derste gördüğümüz Abbasilerin eşitlik politikası ve kâğıdın yayılması, yeni konunun başlangıç noktalarıdır.

60. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.6.3.2.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Ayet ve metinler
• Alak Suresi 1. ayetin meali yaygın Türkçe meallerdeki biçimiyle verilmiştir. Veda Hutbesi ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nden maddeler özetlenmiştir.
• Görseller
• Hz. Muhammed (sav) ve halifeler tasvir edilmemiştir. Bilginlerin bilinen portreleri sonradan yapılmış hayalî resimler olduğundan eserleri, el yazmaları ve aletler gösterilmiştir.
• Örnek olaylar
• Sunudaki öğrenci adları ve konuşmalar kurgusaldır.

61. Görsel kaynakları

• Kurtuba Ulu Camii’nde mihrap önündeki kemerler, İspanya
• Benjamin Smith · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 01.jpg
• Mescid-i Nebevî’nin bugünkü görünümü, Medine
• Tevfik Teker · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Al-Masjid al-Nabawi - panoramio (1).jpg
• Hira Mağarası’nın bulunduğu Nur Dağı, Mekke
• Wal N. · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Jabbal An-Nour - Makkah (2241558560).jpg
• Emeviye Camii’nin avlusu, Şam
• Vyacheslav Argenberg · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: The Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg
• Mavi Mushaf’tan bir sayfa, Kuzey Afrika ya da Endülüs, 9–10. yüzyıl
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Folio from the Blue Qur'an (CBL Is 1405A, f. 1b).jpg
• Kurtuba Ulu Camii’nin kırmızı-beyaz kemerleri, İspanya
• Benjamin Smith · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 10.jpg
• Samerra Ulu Camii’nin sarmal minaresi ve duvarları, Irak
• حكمت العياشي · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: مأذنة الملوية في سامراء Malwiya Minaret Samarra.jpg
• el-Kânûn fi’t-Tıb’ın 16. yüzyıla ait bir el yazması nüshası
• library.yale.edu · Kamu malı · Wikimedia Commons: Avicenna canon 1597.jpg
• Endülüs’te yapılmış bir usturlap, Tuleytula (Toledo), 1067
• Ángel M. Felicísimo · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Astrolabio (16787706916).jpg
• Habib-i Neccar Camii, Antakya (2018, depremden önce)
• Selin Gücüm · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Habib-i Neccar Mosque Antakya.jpg