6. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Türklerin İslamiyet’i Kabulü

1. Türkler İslamiyet’i Kabul Edince

• Türkler İslamiyet’i
• Kabul Edince
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Kurgandan türbeye, destandan sözlüğe: Türklerin sosyal ve kültürel hayatında neler değişti, neler sürdü?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.6.3.3 (2026-2027 yıllık planında 16–17. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: kaynaklara dayanarak değişimi çözümleme (Bölüm 1, 3 ve 4), dönemin koşullarını fark etme (Bölüm 2), sonuçları günümüzle karşılaştırma ve dönemin koşulları içinde açıklama (Bölüm 3 ve 4, hikâye etkinliği). Derse “Bir toplum yeni bir dini kabul edince hayatında neler değişir?” sorusuyla girebilirsiniz. Kapak görseli Buhara’daki (Özbekistan) Kalan Minaresi’dir: Karahanlı hükümdarı Arslan Han 1127’de yaptırmıştır. Tuğlaların oluşturduğu geometrik süslemelere dikkat çekin; Bölüm 3’te bu süsleme anlayışına döneceğiz.

2. Merak edelim

• Bir toplum yeni bir dini kabul edince hayatında neler değişir, neler aynı kalır?
• Adlarımızda, kelimelerimizde ve şehirlerimizdeki yapılarda bu değişimin hangi izleri var?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Müslüman olan ilk Karahanlı hükümdarı kimdir?
• Ne?
• Kurgan ile türbe arasındaki fark nedir?
• Nerede?
• İlk Müslüman Türk devletleri nerede kuruldu?
• Ne zaman?
• Türkler ne zaman Müslüman olmaya başladı?
• Nasıl?
• Türklerin yazısı ve dili nasıl değişti?
• Neden?
• Türkler İslamiyet’i neden kolayca benimsedi?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 4’ün sonundaki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• İslamiyet’ten önce
• Bozkır hayatı, inanç, töre, sanat, yazıtlar ve destanlar
• İslamiyet’le tanışma
• Talas, benzerlikler, ilk Müslüman Türk devletleri
• Mimari ve sanatta değişim
• Cami, türbe, medrese, ribat, vakıf, hat ve tezhip
• Dil, edebiyat ve bugün
• Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk, izleri bugün
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. İslamiyet’ten önce Türkler

• Bozkırda yaşayan Türklerin hayatı, inancı, sanatı ve yazısı nasıldı?
• Konargöçer hayat
• Gök Tengri inancı
• At ve bozkır
• Töre ve kurgan
• Hayvan motifleri
• Yazıtlar ve destanlar

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki taş heykel, Kırgızistan’daki Burana ören yerinde sergilenen balballardan biridir. Öğrencilere sorun: Bu heykel kimi anlatıyor olabilir, neden dikilmiş olabilir? (Balballar önemli kişiler için yapılan anıt alanlara dikilirdi; Çin kaynaklarına göre ölen kişinin hayattayken yendiği düşmanları temsil ederdi.)

5. İki grup, iki dönem

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Hayat biçimi
• Nasıl yaşadılar? Geçimlerini nasıl sağladılar?
• Mimari
• Hangi yapıları yaptılar? Nerede yaşayıp nereye gömüldüler?
• Sanat
• Neleri süslediler? Hangi motifleri kullandılar?
• Yazı, dil ve edebiyat
• Hangi alfabeyi kullandılar? Hangi eserler ortaya çıktı?
• Nasıl çalışacağız?
• 1. grup İslamiyet’ten önceki, 2. grup sonraki dönemi bu dört alanda inceler. Bulgular tahtadaki tabloya yazılır.

Öğretmene not: Program, sınıfın iki gruba ayrılmasını; birinci grubun İslamiyet öncesine, ikinci grubun İslamiyet’in kabulünden sonrasına ait yazılı, görsel ve dijital kaynakları dört alanda (hayat biçimi; mimari; sanat; yazı, dil ve edebiyat) incelemesini önerir (OB1, OB2, OB4, SDB2.2). Bölüm 1 birinci grubun, Bölüm 3 ve 4 ikinci grubun kaynaklarıdır. Tabloyu Bölüm 4’teki “Karşılaştırma tablomuz” slaytında birlikte tamamlayın.

6. Bozkırda konargöçer hayat

• Türkler Türkistan’ın geniş bozkırlarında yaşadı. Kışlar sert, yazlar sıcaktı.
• Hayvanlarına otlak bulmak için yazın yaylaya, kışın ovaya göçtüler.
• Başlıca geçim kaynağı hayvancılıktı: Et, süt, yün ve deri sürülerden gelirdi.
• Bozkırda sürekli savunma gerekirdi. Herkes gerektiğinde savaşabilecek şekilde yetişirdi.
• Konargöçer
• Hayvanlarına otlak bulmak için mevsimden mevsime yer değiştirerek yaşayan topluluk.
• Konargöçer bir aile neden taş ev yerine çadırda yaşar?
• Sık sık yer değiştirir. Çadır kolayca kurulur, sökülür ve taşınır.

Öğretmene not: Bu bölüm SB.6.3.1’de öğrenilenleri hatırlatır ve karşılaştırmanın “önce” sütununu kurar. Coğrafyanın (yer şekilleri, iklim) Türklerin yaşayışına, inancına ve geleneklerine yön verdiğini vurgulayın. İsterseniz haritada Türkistan’ı gösterin.

7. İnanç: Gök Tengri

• Gök Tengri
• İslamiyet’ten önce Türklerin en yaygın inancı. Türkler, yaratıcı olarak gördükleri Tengri’ye inanırdı.
• Farklı dinlerle tanışma
• Geniş topraklarda yaşayan Türkler başka dinlerle de tanıştı. Örneğin Uygurlar Mani dinini benimsedi.
• Neden farklı dinler?
• Türkler neden pek çok farklı dinle karşılaştı? Tahmin edin.
• Göçlerle geniş topraklara yayıldılar. İpek Yolu’nda farklı toplumlarla ticaret yaptılar.

Öğretmene not: Türklerin geniş bir coğrafyada yaşaması ve farklı dinlerle temas etmesi, çeşitli inançları benimsemelerinde etkili oldu. Gök Tengri inancındaki bazı düşüncelerin İslamiyet’e benzemesi Bölüm 2’de ele alınıyor. İnançlar konusunda saygılı bir dil kullanmaya özen gösterin.

8. At: Bozkırın en yakın dostu

• Yolculukta
• Uçsuz bucaksız bozkırda uzak yerlere atla gidilirdi.
• Sürü başında
• Çobanlar büyük sürüleri at sırtında güderdi.
• Savaşta
• At, savaş meydanında en büyük yardımcıydı.
• Giyimde ve sanatta
• Rahat binmek için pantolon giyildi; halı ve kilimlere at figürü işlendi.
• Dilimizde atla ilgili hangi deyim ve atasözleri yaşıyor?
• “At binenin, kılıç kuşananın”, “Atı alan Üsküdar’ı geçti” ya da “at başı gitmek” gibi.
• Bozkırda atsız ne yol alınırdı ne sürü güdülürdü: At, hayatın merkezindeydi.

Öğretmene not: At sevgisi sanata da yansıdı: Halı ve kilimlerde at figürleri görülür. İslamiyet’in kabulünden sonra da en çok yetiştirilen hayvan at olmaya devam etti; Bölüm 3’te bu sürekliliğe döneceğiz.

9. Aile, töre ve kurgan

• Türk toplumu aileden başlayıp boya, boydan da millete uzanırdı.
• Aile
• Toplumun temeli. Aile bireyleri birbirine saygı gösterir, işleri paylaşırdı.
• Töre
• Toplumca benimsenen yazısız kurallar. Kanun yerine töre sözü kullanılırdı.
• Kurgan
• Hükümdarlar için yapılan, üstü toprakla örtülü büyük anıt mezar.
• Bugün kurallarımız nerede yazılıdır? Töreden farkı nedir?
• Anayasa ve kanunlarda yazılıdır. Töre ise çoğunlukla yazısızdı; kuşaktan kuşağa anlatılarak aktarılırdı.

Öğretmene not: Türkler atalarına ve ölülerine büyük saygı duyardı; hükümdarları için kurgan denen büyük anıt mezarlar yaparlardı. İslamiyet’ten sonra bu gelenek türbe mimarisine dönüşecek (Bölüm 3). Töre hükümdarın yetkisini de sınırlardı: Hükümdar da töreye uymak zorundaydı.

10. Çadır, otağ ve ilk şehirler

• Asya Hunları ve Göktürkler
• Halkın çoğu çadırda yaşadı; az sayıdaki ev daha çok kerpiçten yapıldı.
• Hükümdar ve beyler otağ denen büyük çadırları kullandı.
• Uygurlar
• Şehirler kurdular; evler ve tapınaklar yaptılar.
• Hükümdarları saraylarda yaşadı.
• Otağ
• Eski Türk devletlerinde hükümdarın kullandığı büyük, gösterişli çadır.
• Uygurlar neden kalıcı yapılar kurmaya başladı?
• Tarımla uğraşıp yerleşik hayata geçtiler. Toprağı işleyen bir toplum tek bir yerde kalır.

Öğretmene not: Konargöçer hayat yüzünden Asya Hunları ve Göktürklerden çok az mimari eser kaldı. Uygurlar döneminde Türkistan’da evler, tapınaklar ve şehirler yapılmaya başlandı; binalar çoğunlukla kerpiçten, bazen ahşaptan yapıldı. Uygurlar Mani dinini benimsedikten sonra tarıma yöneldi ve yerleşik hayata geçti; cevabı bu bilgiyle ilişkilendirin.

11. Taşınabilir sanat: Hayvan motifleri

• Kemer tokaları, kılıç sapları ve at takımları gibi taşınabilir eşyalar süslenirdi.
• Süslemelerde hayvan figürleri vardı: Aslan ve kartal gücü, kurt ise özgürlüğü simgelerdi.
• Halı ve kilim dokumacılığı çok ilerlemişti. Pazırık halısı bilinen en eski halıdır.
• Önemli kişiler için yapılan anıt alanlara balbal denen taş heykeller dikilirdi.
• Motif
• Bir süslemeyi oluşturan, kendi başına bir bütün olan her bir şekil.
• Konargöçer Türkler sanatlarını neden taşınabilir eşyalarda gösterdi?
• Sürekli göç ettikleri için. Büyük yapılar yerine yanlarında taşıdıkları eşyaları süslediler.

Öğretmene not: Hayvan motiflerinin anlamları: aslan ve kartal güç, kurt özgürlük, kaplumbağa sonsuzluk. Bozkırda kuyumculuk, çadırcılık, renkli taş ve gümüş işlemeciliği de çok gelişmişti. Uygurlar döneminde duvar resimleri ve minyatürler yapıldı.

12. Taşa yazılan tarih: Orhun Kitabeleri

• Kül Tigin Yazıtı, Orhun Vadisi (Moğolistan) · 732
• Göktürkler, kendi 38 harfli alfabeleriyle taşlara yazılar kazıdı.
• Orhun Kitabeleri, Türklerden kalan en eski yazılı belgeler arasındadır.
• Yazıtlarda hükümdarlar halka ve gelecek kuşaklara öğüt verir.
• Sizce bu yazılar neden kâğıda değil de taşa kazındı?
• Taş yüzyıllarca dayanır. Yazıların kalıcı olmasını ve herkesin görmesini istediler.

Öğretmene not: Fotoğraftaki taş, Göktürk hükümdarı Bilge Kağan’ın kardeşi Kül Tigin için 732’de dikilen yazıttır; yüzeyindeki sıra sıra işaretler Göktürk harfleridir. Göktürk alfabesini Bulgar, Hazar ve Peçenek gibi başka Türk toplulukları da küçük değişikliklerle kullandı; böylece alfabe Orta Asya’dan Avrupa’ya kadar ulaştı. Orhun Kitabelerindeki öğüt geleneğini Bölüm 4’te Kutadgu Bilig’le karşılaştıracağız.

13. Destanlar ve Uygurların kitapları

• İslamiyet’ten önce Türklerin hem sözlü hem yazılı bir edebiyatı vardı.
• Oğuz Kağan Destanı Asya Hunları döneminde ortaya çıktı.
• Ergenekon Destanı Göktürkler döneminde, Türeyiş ve Göç destanları Uygurlar döneminde doğdu.
• Uygurlar, kendi adlarıyla anılan Uygur alfabesini kullandı.
• Uygurlar kâğıt ve tahta kalıplarla kitap bastı; tapınaklarında kütüphaneler kurdu.
• Destan
• Bir milletin kahramanlıklarını ve önemli olaylarını anlatan, dilden dile aktarılan uzun anlatı.
• Kâğıt ve baskı, bilginin yayılmasını nasıl etkiledi?
• Kitaplar çoğaldı, daha çok kişiye ulaştı. Bilgi kuşaktan kuşağa daha kolay aktarıldı.

Öğretmene not: Bazı kaynaklar, Oğuz Kağan Destanı’nın Mete Han’ın hayatını efsaneleştirerek anlattığını söyler. Uygurlar bilime büyük önem verdi; kâğıt ve tahta kalıplardan yararlanarak baskı yaptılar. Program “kâğıt” kavramını bu öğrenme alanının anahtar kavramları arasında sayar.

14. Türkler İslamiyet’le tanışıyor

• Türkler İslamiyet’i nasıl ve neden benimsedi? İlk Müslüman Türk devletleri hangileridir?
• İlk temaslar
• Talas Savaşı
• Benzerlikler
• Kaynaklar
• Karahanlılar
• Gazneliler ve Selçuklular

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki Burana Kulesi (Kırgızistan), Karahanlı döneminden kalan bir minaredir. Kulenin bulunduğu ören yerinin, Karahanlıların merkezi Balasagun’un kalıntıları olduğu düşünülür.

15. Türkler İslamiyet’le nasıl tanıştı?

• Yaklaşık üç asır süren süreç
• Tanışmadan kabule
• 7.–10. yüzyıllar
• 7. yy.
• Hz. Ömer döneminde yapılan fetihlerle Türkler ve Müslümanlar ilk kez karşılaştı.
• Emevilerin yerine Abbasiler geçti; eşitlik ve adalet politikası izlediler.
• Talas Savaşı’nda Türkler, Çinlilere karşı Müslüman Arapları destekledi.
• Bu savaştan sonra Türkler topluluklar hâlinde Müslüman olmaya başladı.
• 10. yy.
• Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han İslamiyet’i kabul etti.
• Karahanlılar ilk Müslüman Türk devleti oldu.
• İslamiyet
• Allah’ın birliğine inanmaya dayanan, Hz. Muhammed’in tebliğ ettiği din.

Öğretmene not: Türklerin büyük topluluklar hâlinde Müslüman olması ve bir Türk-İslam devleti kurabilecek sayıya ulaşması yaklaşık üç asır aldı. Talas Savaşı (751) Abbasiler ile Çinliler arasında yapıldı. Ders kitabı, İslamiyet’i kabul eden ilk Türk hükümdarı olarak Satuk Buğra Han’ı, ilk Müslüman Türk devleti olarak Karahanlıları verir. Ancak İdil (Volga) Bulgarlarının hükümdarı Almış da 922’de Abbasi halifesinin elçilerini kabul ederek İslamiyet’i resmen benimsemişti; bu yüzden bazı kaynaklar ilk Müslüman Türk devleti olarak İdil Bulgarlarını gösterir. Satuk Buğra Han’ın hangi yıl Müslüman olduğu ise kesin olarak bilinmez. Sınıfta ders kitabının bilgisini esas alın; öğrenci sorarsa bu farkı kısaca açıklayın. Karahanlılar, Türk-İslam kültürünün temellerini atan devlet olarak öne çıkar.

16. Emeviler ve Abbasiler: İki farklı tutum

• İslamiyet’in Türkler arasında yayılma hızını, Müslüman yöneticilerin tutumu da etkiledi.
• Emeviler
• Arap olmayan Müslümanları önemsemediler.
• Bu tutum, İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasını geciktirdi.
• Abbasiler
• Müslümanlar arasında eşitlik ve adalet gözettiler.
• Türkler Abbasi ordusunda ve sarayında görev aldı.
• Bir topluluğa eşit ve adil davranılması, o topluluğun yeni bir inancı benimsemesini nasıl etkiler?
• Kendini değerli ve güvende hisseden insanlar yeni inanca daha kolay yakınlaşır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: dönemin koşullarını fark etme. SB.6.3.2’de görülen Emevilerin mevali politikasını (Arap olmayan Müslümanlara eşit davranmama) ve Abbasilerin bu politikaya son vermesini hatırlatın. Abbasiler döneminde Türkler orduda ve devlet hizmetinde önemli görevlere geldi. Öğrencilere iki tutumun Türkler üzerindeki etkisini kendi cümleleriyle karşılaştırtın.

17. Benzerlikler yolu kolaylaştırdı

• Gök Tengri inancındaki (solda) hangi düşüncelerin İslamiyet’te (sağda) bir karşılığı vardı?
• Tek ve yüce bir yaratıcıya inanmak
• Allah’ın bir olduğuna inanmak
• Ölümden sonra bir hayatın olduğu düşüncesi
• Ahiret, cennet ve cehennem inancı
• Temizliğe ve güzel ahlaka önem vermek
• Temizlik ve güzel ahlak öğütleri
• Adak adamak, kurban kesmek
• Adak ve kurban ibadeti

Öğretmene not: Benzerlikler: Gök Tengri inancında tek ve yüce bir Tanrı’ya inanılması; ahiret, cennet ve cehennem düşünceleri; temizliğe ve ahlaka verilen önem; adak adama ve kurban kesme geleneği. İlk Türk devletlerindeki cihan hâkimiyeti ülküsü de İslam’daki cihat anlayışını andırır. Bu benzerlikler Türklerin yeni dini benimsemesini kolaylaştırdı. Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini isteyin.

18. Bu dönemi nereden öğreniyoruz?

• Etkinlik · Kaynak dedektifleri
• Tarihçiler geçmişi kaynaklara dayanarak anlatır. Bu dönemi üç tür kaynaktan öğreniyoruz.
• Yazılı kaynaklar
• Gezginlerin seyahatnameleri, Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk gibi eserler
• Görsel kaynaklar
• Haritalar, minyatürler, el yazması kitaplardaki resimler
• Yapılar ve eşyalar
• Camiler, türbeler, kervansaraylar, paralar, kumaşlar
• Bir gezginin anlattıklarını okurken nelere dikkat etmeliyiz?
• Ne zaman yaşadığına ve kendi bakış açısına. Bilgiyi başka kaynaklarla karşılaştırmalıyız.

Öğretmene not: Program, Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu dönemlerine ait yazılı ve görsel kaynaklar incelenerek o günün koşullarının fark edilmesini önerir. Ders kitabındaki seyahatname parçalarını şu sorularla okutabilirsiniz: Yazar kim, ne zaman yaşamış, anlattığı yeri kendisi görmüş mü? Bilgileri başka kaynaklarla karşılaştırın.

19. İlk Müslüman Türk devletleri

• Karahanlılar
• 840–1212 · Merkezi Balasagun. İlk Müslüman Türk devleti.
• Gazneliler
• 963–1187 · Başkenti Gazne. Bugünkü Afganistan topraklarında kuruldu.
• Büyük Selçuklular
• 1040–1157 · Kurucusu Tuğrul Bey. En parlak dönemi Melikşah zamanı.
• Bu devletlerin şehirleri hangi büyük ticaret yolunun üzerindeydi?
• İpek Yolu. Bu yüzden şehirleri hem ticaret hem de kültür merkezi oldu.
• Bu üç devlet, bugün de yaşayan Türk-İslam kültürünün temellerini attı.

Öğretmene not: Asya’daki ilk Müslüman Türk devletleri arasında Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular sayılır. Bu dönemden kalan yapılar, sanat eserleri ve kitaplar bugünkü kültürümüzün oluşmasında önemli yer tutar. Tarihleri karşılaştırın: 11. yüzyılın ortasında üç devlet aynı anda vardı.

20. Karahanlılar (840–1212)

• İlk Müslüman Türk devleti
• Karahanlılar
• 840–1212
• Merkezi Balasagun
• Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri, Balasagun merkezli devleti kurdu.
• 10. yy.
• Satuk Buğra Han’la Müslüman olan devlette İslamiyet Türkistan’da hızla yayıldı.
• Semerkant, Buhara ve Kaşgar, İslam dünyasının önemli kültür merkezleri oldu.
• 11. yy.
• İlk Türk-İslam eserlerinden Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk yazıldı.
• Taht kavgalarıyla Doğu ve Batı diye ikiye ayrılan devlet yıkıldı.
• Türk-İslam devleti
• Türklerin kurduğu ve İslamiyet’i benimsemiş devlet.

Öğretmene not: Kaynaklarda adı geçen ilk Karahanlı hükümdarı Bilge Kül Kadır Han’dır. Karahanlılar resmî dil olarak Türkçeyi benimsedi (Bölüm 4). Ders kitabındaki seyahatname parçasından yola çıkarak sorun: Karahanlı döneminde halkın geçimi İslamiyet öncesine göre değişmiş mi? (Halkın önemli bir kısmı hâlâ çobanlık ve hayvancılıkla geçiniyordu.)

21. Gazneliler (963–1187)

• Türk komutan Alp Tigin kurdu; devlet adını başkent Gazne’den aldı.
• Gazneli Mahmud, “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır.
• Hindistan’a düzenlediği 17 seferle İslamiyet’in orada yayılmasını sağladı.
• Sarayına şairleri ve âlimleri topladı; ünlü bilgin Bîrûnî’yi destekledi.
• Sultan
• “Güç, otorite” anlamına gelen, Arapça kökenli hükümdar unvanı.
• Bir hükümdarın bilim insanlarını desteklemesi ülkesine ne kazandırır?
• Bilim ve sanat gelişir, yeni eserler yazılır, ülke bir kültür merkezine dönüşür.

Öğretmene not: Devlet, Gazneli Mahmud zamanında en geniş topraklarına ulaştı. Bîrûnî dönemin önemli bilim insanlarındandır; Gazneli Mahmud onu sarayına çağırıp çalışmalarını destekledi. Gazneli hükümdarları büyük yapılar da yaptırdı ama bunların çok azı günümüze ulaştı. Mahmud’un oğlu Mesut döneminde Selçuklularla yapılan 1040 Dandanakan Savaşı’nı Selçuklular kazandı; zayıflayan devlet 1187’de yıkıldı.

22. Büyük Selçuklular (1040–1157)

• Devlet, adını Selçuk Bey’den aldı; o, Tuğrul Bey’in dedesiydi.
• 1040: Tuğrul Bey, Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenerek devleti kurdu.
• Alparslan: 1071’de Malazgirt Zaferi’ni kazandı; Türkler Anadolu’ya topluca yerleşmeye başladı.
• Melikşah: Devlet en parlak dönemini yaşadı; veziri Nizamülmülk’tü.
• 1157: Sultan Sencer’in ölümünden sonra devlet yıkıldı.
• Vezir
• Hükümdardan sonra devlet işlerini yürüten en yüksek görevli.
• Bir devletin hem güçlü hükümdarlara hem de bilgili yöneticilere neden ihtiyacı vardır?
• Hükümdar yönü belirler. Vezir gibi bilgili yöneticiler ülkeyi düzenli yönetir, okullar ve yapılar kurar.

Öğretmene not: Nizamülmülk hem Alparslan’a hem Melikşah’a vezirlik yaptı. Melikşah’tan sonra oğulları arasındaki taht kavgaları devleti zayıflattı. Selçukluların Anadolu’ya yönelişi ve Malazgirt Zaferi sıradaki konunun (SB.6.3.4) başlangıcıdır; burada yalnız tarihsel bağlam için anılıyor.

23. Dönemin koşulları

• İpek Yolu
• Semerkant, Buhara, Taşkent, Balasagun gibi şehirler ticaretle zenginleşti.
• Bozkır hayatı
• Halkın büyük bölümü hâlâ sürüleriyle göç eden konargöçerlerdi.
• Komşu kültürler
• Türkler Arap ve İran kültürleriyle iç içe yaşadı, onlardan etkilendi.
• Güç mücadeleleri
• Türk devletleri hem birbirleriyle hem komşularıyla savaştı.
• Bu koşullar Türklerin kültürünü nasıl etkilemiş olabilir?
• Ticaret ve komşu kültürler yeni fikirler, kelimeler ve sanatlar getirdi. Bozkır hayatı ise eski gelenekleri yaşattı.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Öğrenciler değişimi doğuran koşulları fark eder. Kartları açarken her koşulun Bölüm 3 ve 4’te hangi değişime yol açtığını tahmin ettirin (ör. İpek Yolu → ribatlar; komşu kültürler → Arapça ve Farsça kelimeler, hat ve tezhip).

24. Değişen hayat: Mimari ve sanat

• İslamiyet’in kabulüyle Türklerin yaşayışında, yapılarında ve sanatlarında neler değişti?
• Hayat biçimi
• Adlar ve unvanlar
• Cami ve türbe
• Medrese ve ribat
• Vakıf
• Hat ve tezhip

25. Hayat biçimi: Neler sürdü, neler değişti?

• Sürenler
• Halkın çoğu konargöçer yaşamayı sürdürdü.
• Türkler yine boylar hâlinde yaşadı.
• En önemli geçim kaynağı hayvancılıktı; en çok at yetiştirildi.
• Yenilikler
• Türkler yeni şehirler kurdu.
• Halkın bir kısmı tarımla, şehirlerde esnaflıkla geçindi.
• İpek Yolu kentlerinde ticaret gelişti.
• Halkın çoğu neden hemen yerleşik hayata geçmedi?
• Bozkır hayvancılığa çok uygundu. Yüzyıllardır süren bir yaşam biçimi bir anda değişmez.

Öğretmene not: Değişimi ve sürekliliği birlikte görmek, tarihsel bağlam kurmanın temelidir. Semerkant, Buhara, Taşkent, Balasagun gibi İpek Yolu kentlerinde ticaret gelişti. Öğrencilere sorun: Bugün Türkiye’de yaylaya çıkan aileler var mı? (Yayla geleneği bazı bölgelerimizde sürüyor.)

26. Adlarda ve unvanlarda değişim

• Abdülkerim Satuk Buğra Han
• Önce hükümdarlar ve âlimler, sonra halk Arapça ve Farsça adlar kullanmaya başladı. Satuk Buğra Han da adının başına Abdülkerim’i ekledi.
• Unvan
• Bir kişinin görevini ya da makamını gösteren ad: kağan, han, bey, sultan gibi.
• Sınıfımızdaki adlar
• Sınıfınızdaki adlardan hangileri Türkçe, hangileri İslam kültürüyle gelmiş olabilir?
• Örnek: Alp, Bilge, Ece, Aybars Türkçedir. Yusuf, Zeynep, Ömer, Elif İslam kültürüyle gelen adlardır.

Öğretmene not: Türklerin Arap ve İran kültürüyle etkileşimi adlara ve hükümdar unvanlarına da yansıdı. Ancak Türkçe ad ve unvanlar tamamen bırakılmadı: Selçuklu hükümdarları Tuğrul, Alparslan gibi Türkçe adlarıyla tanınır. Etkinliği, öğrencilerin aile büyükleriyle konuşacağı bir ödeve de dönüştürebilirsiniz.

27. Tapınaktan camiye

• Türkler İslamiyet’i kabul edince Uygurlardan kalan tapınaklar camiye dönüştürüldü.
• Müslümanların sayısı arttıkça bu yapılar cemaate yetmedi.
• Bunun üzerine şehirlerde büyük camiler yapılmaya başlandı.
• Camilerin yanında minareler yükseldi; şehirlerin görünüşü değişti.
• Cami
• Müslümanların toplu olarak ibadet ettiği yapı.
• Bir şehirde büyük bir cami yapılması, insanların sosyal hayatını nasıl etkiler?
• İnsanlar ibadet için bir araya gelir; tanışır, haberleşir, yardımlaşır. Caminin çevresinde çarşılar ve okullar kurulur.

Öğretmene not: İslamiyet’in kabulüyle Türklerin sanatında ve mimarisinde yeni bir dönem başladı. Süreç bileşeni d: Değişimi dönemin koşulları içinde açıklama (Müslümanlar çoğaldı, cemaat büyüdü → büyük camiler).

28. Kurgandan türbeye

• Kurgan
• İslamiyet’ten önce yapılırdı.
• Hükümdarlar için üstü toprakla örtülü anıt mezar.
• Türbe
• İslamiyet’ten sonra yapıldı; çoğu kubbelidir.
• Sahabeler, âlimler ve hükümdarlar için yapıldı.
• Türkler bu yapıyı İslam kültürüne kazandırdı.
• Önemli bir kişinin mezarı üzerine yapılan, çoğunlukla kubbeli yapı.
• Türkler mezar geleneklerini bırakmak yerine neden yeni dine uyarladı?
• Atalarına ve büyüklerine saygı kültürlerinin önemli bir parçasıydı. Bu saygıyı İslam’a uygun yeni bir yapıyla sürdürdüler.

Öğretmene not: İslamiyet’in kabulüyle kurgan yapımı bırakıldı; Türkler bu geleneği İslam’ın mezar anlayışına uyarlayarak türbe mimarisini İslam kültürüne kazandırdı. Öğrencilere çevrelerinde ya da gezdikleri yerlerde gördükleri türbeleri sorun. Anadolu’da külah biçimli çatısı olan türbelere “kümbet” denir.

29. Türbe geleneğinden üç örnek

• Türbe mimarisi
• Türklerin İslam kültürüne kazandırdığı türbeler, Türkistan’dan Anadolu’ya kadar yayıldı.
• Ayşe Bibi Türbesi
• Kazakistan · Karahanlı dönemi
• Sultan Sencer Türbesi
• Türkmenistan · Büyük Selçuklu dönemi
• Ahmed Yesevi Türbesi
• Kazakistan · Yapımına 1389’da başlandı
• Bu türbelerin ortak özellikleri neler? Kurganla karşılaştırın.
• Tuğla ya da taştan yapılmış, kubbeli ya da külahlı, süslü kapıları olan anıt yapılar. Kurgan ise üstü toprakla örtülü bir tepeydi.

Öğretmene not: Ayşe Bibi Türbesi (Taraz yakını) geometrik desenli pişmiş toprak levhalarla kaplıdır. Sultan Sencer Türbesi, Büyük Selçukluların son hükümdarı Sencer için Merv’de yapıldı; Merv ören yeri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Hoca Ahmed Yesevi 12. yüzyılda yaşadı; Türkçe şiirleriyle (hikmetler) İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasında etkili oldu. Türbesinin yapımına, ölümünden iki yüzyılı aşkın bir süre sonra, 1389’da Timur’un emriyle başlandı; türbe UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.

30. Medreseler: Bilginin yuvası

• Müslüman Türk hükümdarları, İslam’ı iyi öğretmek için medreseler yaptırdı.
• Medrese
• Yüksek eğitim veren yatılı okul. Medreseler, İslam dünyasının ilk yatılı üniversiteleri sayılır.
• Nizamiye Medreseleri
• Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün katkılarıyla kurulan ünlü medreseler.
• Âlim
• İlim sahibi, bilgin kişi. Medreselerde dünyayı etkileyen pek çok âlim yetişti.
• Bugün medreselerin yerini hangi okullar alıyor? Benzer ve farklı yanları neler?
• Üniversiteler ve yatılı okullar. Bugün de öğrenciler yurtta kalıp okuyor; ama okutulan dersler çok daha çeşitli.

Öğretmene not: Nizamiye Medreselerinden günümüze bir örnek ulaşmamıştır. Süreç bileşeni c: sonuçları günümüz koşullarıyla karşılaştırma. Öğrencilere bir medresede öğrencilerin nerede kaldığını ve neler okuduğunu araştırma ödevi verebilirsiniz.

31. Yol üstünde güvenli mola: Ribat

• Ribat-ı Şerif, İran · Büyük Selçuklu dönemi (12. yüzyıl)
• Türk-İslam devletleri ticaret yolları üzerine ribatlar (kervansaraylar) yaptı.
• Kervanlar burada güvenle konaklar, yük hayvanları dinlenirdi.
• Güvenli yollar ticareti canlı tuttu; şehirler zenginleşti.
• Bugün uzun yolculuklarda ribatların görevini neler üstleniyor?
• Otoyollardaki dinlenme tesisleri, oteller ve moteller.

Öğretmene not: Ribat: yol üzerinde kervanların konakladığı ve güvenliğinin sağlandığı yapı; kervansaray. Fotoğraftaki Ribat-ı Şerif, Merv ile Nişabur arasındaki eski yol üzerinde, Büyük Selçuklular döneminde yapılmış bir kervansaraydır. Kalın ve yüksek duvarlarına dikkat çekin: Yapı hem dinlenme yeri hem de güvenli bir sığınaktı. Ribat-ı Şerif, 2023’ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki İran kervansarayları arasındadır. Süreç bileşeni c. Anadolu’daki Selçuklu kervansarayları (ör. Aksaray’daki Sultanhanı, Konya’daki Obruk Hanı) bu geleneğin devamıdır.

32. Vakıf: Hayır için kurulan düzen

• Hükümdar ya da hayırsever biri, malını ve gelirini hayır işlerine ayırır.
• Bu mal ve gelirle bir vakıf kurulur.
• Cami, medrese, hamam, kervansaray ve hastanelerin giderleri vakıftan karşılanır.
• Bu düzenin iki önemli sonucu oldu
• İhtiyaçlar karşılandı
• İbadet, eğitim, konaklama ve sağlık hizmeti halka ulaştı.
• Dayanışma arttı
• Yardımlaşma güçlendi; Türk vakıf geleneğinin temelleri atıldı.
• Vakıf
• Hayır işleri için ayrılan mal ve gelir; bunları yöneten kuruluş.

Öğretmene not: Müslüman Türk hükümdarları çoğunlukla saraylarda yaşadı; cami, medrese, hamam, kervansaray ve hastane gibi halka hizmet eden yapılar yaptırdı. İslamiyet’le birlikte yardımlaşma ve dayanışma da arttı. Bugün burs veren, aşevi işleten vakıflar bu geleneğin devamıdır; Vakıflar Genel Müdürlüğü de tarihî vakıf eserlerini korur.

33. Süslemede yeni yol: Geometri ve bitki

• Karahanlılar camilerini ve diğer yapılarını süslemeye büyük önem verdi.
• Yapılarda hayvan ve insan figürü yerine geometrik ve bitkisel süslemeler kullanıldı.
• Bu süslemeleri matematik ve geometri bilen ustalar tasarladı.
• Böylece Türk-İslam sanatının temeli atıldı; balbal ve heykel yapımı azaldı.
• Bezeme
• Bir yapıyı ya da eşyayı güzelleştirmek için yapılan süsleme.
• Ustalar neden hayvan figürleri yerine geometrik süslemeleri seçti?
• Dinî yapılarda heykel ve canlı resmi yapılmadığı için. Ustalar soyut ama görkemli desenlere yöneldi.

Öğretmene not: Karahanlı hükümdarları matematik ve geometri bilen ustalara soyut ama görkemli bezemeler yaptırdı; geometrik bezemelerin yanında bitkisel bezemeler de gelişti. Bölüm 1’deki hayvan motifleriyle karşılaştırın: Konular değişti ama süsleme sevgisi sürdü.

34. El sanatlarında süreklilik ve yenilik

• Süren sanatlar
• Halı, kilim ve kumaş dokumacılığı
• Taş oymacılığı ve kuyumculuk
• Kitaplarda minyatür (küçük resim)
• Gelişen sanatlar
• Hat: Arap harfleriyle güzel yazı yazma sanatı
• Tezhip: Kitap sayfalarını yaldız ve boyayla süsleme sanatı
• Hat ve tezhip neden İslamiyet’ten sonra gelişti?
• Türkler Arap alfabesini kullanmaya başladı. Kur’an-ı Kerim ve değerli kitaplar güzel yazıyla yazılıp süslendi.

Öğretmene not: Dokumacılık, taş oymacılığı, minyatür ve kuyumculuk ilk Türk devletlerinden beri yapılan el sanatlarıydı ve İslamiyet’ten sonra da sürdü. Arap kültürünün etkisiyle hat ve tezhip sanatları gelişti (hat sanatına “hüsn-ü hat” da denir). Ders kitabı ebruyu da süren sanatlar arasında sayar; ancak ebrunun bilinen örnekleri çok daha sonraki yüzyıllara ait olduğu için slayta alınmadı.

35. Dil, edebiyat ve bugüne izler

• Türkçe nasıl değişti, hangi eserler yazıldı? Bu değişimin izlerini bugün nerede görüyoruz?
• Sözlü edebiyat
• Kutadgu Bilig
• Divanü Lügati’t-Türk
• Dil ve yazı
• İzleri bugün
• Hikâye yazalım

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki yapı, Kaşgar’da (bugün Çin sınırları içinde) Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’e ait olduğu kabul edilen türbedir. Bugünkü yapı yakın dönemde yeniden yapılmıştır; çini süslemeleri Karahanlı döneminden kalma değildir. Kapının çevresindeki Arap harfli yazı şeridine dikkat çekin: Bu bölümde Türklerin Arap alfabesini nasıl benimsediğini ve Türkçe eserler yazdığını göreceğiz.

36. Sözlü edebiyat sürdü

• Destan, efsane ve hikâyeler İslamiyet’ten sonra da dilden dile anlatıldı.
• Dede Korkut Hikâyeleri
• Oğuzların yaşayışını, kahramanlarını ve değerlerini anlatan hikâyeler
• Satuk Buğra Han Destanı
• Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’ın Müslüman oluşunu anlatan destan
• Menkıbe
• Din büyüklerinin ya da ünlü kişilerin hayatını ve olağanüstü işlerini anlatan hikâye
• Destan ile menkıbenin benzer yanı nedir?
• İkisi de dilden dile anlatılır ve olağanüstü olaylar içerir. Menkıbe daha çok din büyüklerini anlatır.

Öğretmene not: Destan, efsane ve hikâye gibi İslamiyet öncesinden gelen sözlü edebiyat ürünleri Türk-İslam devletlerinde de yaşadı; destanlara benzeyen menkıbeler de dilden dile anlatılmaya başladı. Dede Korkut Hikâyeleri uzun süre dilden dile anlatıldıktan sonra yazıya geçirildi.

37. Kutadgu Bilig: Mutluluk veren bilgi

• 11. yüzyılda Yusuf Has Hâcib, Karahanlı hükümdarı Uluğ Kara Buğra Han adına yazdı.
• Esere Balasagun’da başladı, Kaşgar’da tamamladı.
• Konusu devlet yönetimidir: İyi bir hükümdar nasıl olmalı, devlet nasıl yönetilmeli?
• Orhun Kitabeleri gibi hükümdarlara ve gelecek kuşaklara öğüt verir.
• Kut
• Eski Türk inancına göre devleti yönetme yetkisinin hükümdara Tanrı tarafından verilmesi.
• Eserin adı neden “mutluluk veren bilgi”dir?
• Yazara göre devlet iyi yönetilirse hem ülke hem de halk mutlu olur.

Öğretmene not: Kutadgu Bilig’in 1069–1070 yıllarında tamamlandığı kabul edilir. Divanü Lügati’t-Türk ile birlikte ilk Türk-İslam eserlerinden sayılır.

38. Kaynak inceleyelim: Kutadgu Bilig

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Kut sürdü mü?
• Kutadgu Bilig’den, kut anlayışının İslamiyet’ten sonra da sürdüğünü öğreniyoruz. Bu bize ne gösterir?
• Türkler yeni dini benimserken eski devlet geleneklerini de korudu. Değişim ile süreklilik birlikte yürüdü.
• Karşılıklı sorumluluk
• Esere göre yönetenin halka, halkın da yönetene karşı görevleri vardır.
• Bugün de geçerli mi?
• Bugün bir yöneticinin halka, bir vatandaşın da ülkesine karşı görevleri neler olmalı?
• Örnek: Yönetici adil olmalı, güvenliği ve refahı sağlamalı. Vatandaş kurallara uymalı, vergisini ödemeli.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a (kaynağa dayanarak çözümleme) ve c (günümüzle karşılaştırma). Vatandaşlık görevlerini 5. sınıfta öğrenilen hak ve sorumluluklarla ilişkilendirebilirsiniz.

39. Divanü Lügati’t-Türk: Türkçenin ilk sözlüğü

• Divanü Lügati’t-Türk’teki dünya haritası (1266 nüshası)
• Kaşgarlı Mahmud yazdı; Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür.
• Amacı Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin ne kadar zengin olduğunu göstermekti.
• Kitaptaki haritayı, dünyanın şekline benzettiği için daire biçiminde çizdi.
• Haritanın daire biçiminde çizilmesi bize ne anlatır?
• 11. yüzyılda Türk bilginleri dünyanın yuvarlak olduğunu biliyordu.

Öğretmene not: Eserde Türk boylarının lehçelerinden örnekler, Türklerin yaşamına dair bilgiler ve On İki Hayvanlı Türk Takvimi yer alır. Kitaptaki harita, bilinen ilk Türk dünya haritasıdır; Türk boylarının yurtlarını ve Türklerle ilişkili ülkeleri gösterir. Eserin 1072–1074 yıllarında Bağdat’ta yazıldığı kabul edilir; bilinen tek yazma nüshası İstanbul’daki Millet Yazma Eser Kütüphanesi’ndedir. Ek soru: Bir sözlükten, yazıldığı dönemin insanları hakkında neler öğrenebiliriz?

40. Dilde ve yazıda değişim

• Dil
• Türkçeye Arapça ve Farsça kelimeler girdi; ama Türkçe konuşulmaya devam etti.
• Karahanlılar resmî dil olarak Türkçeyi benimsedi.
• Gazneliler ve Büyük Selçuklular resmî yazışmalarda daha çok Arapça ve Farsça kullandı.
• Yazı
• Karahanlılar hem Uygur hem Arap alfabesini kullandı.
• Gazneliler ve Büyük Selçuklular Arap alfabesini benimsedi.
• Bugün kullandığımız hangi kelimeler Arapça ya da Farsçadan gelmiş olabilir?
• Örnek: kitap, kalem, dünya, hayat (Arapça); şehir, pazar, hafta, renk (Farsça).

Öğretmene not: Gazneli ve Büyük Selçuklu sarayında resmî yazılar ve edebî eserler çoğunlukla Arapça ya da Farsçaydı; ancak saraydakiler de halk da günlük hayatta Türkçe konuşmayı sürdürdü. Türkçe kelimelerle karşılaştırın: su, göz, ata, yol, gök. Kelimelerin kökenini TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten birlikte kontrol edebilirsiniz.

41. Değişimin izleri bugün

• İslamiyet’in kabulüyle başlayan bu geleneklerin bugünkü karşılığı nedir?
• Cami
• Mimari
• Selçuklu ve Osmanlı ustaları cami mimarisini geliştirdi.
• Mahallemizdeki camiler; Büyük Çamlıca Camisi gibi yeni yapılar
• Medrese
• Eğitim
• Öğrenciler yatılı okuyup âlim olarak yetişti.
• Yatılı okullar, üniversiteler ve yurtlar
• Ribat
• Yol ve ticaret
• Kervanlar yolda güvenle konakladı.
• Otele dönüştürülen Obruk Hanı; dinlenme tesisleri
• Vakıf
• Dayanışma
• Hayırseverler halkın ihtiyaçlarını karşıladı.
• Burs veren, aşevi işleten vakıflar
• Adlar ve kelimeler
• Dil
• Arapça ve Farsça ad ve kelimeler Türkçeye girdi.
• Yusuf, Zeynep; kitap, kalem, şehir
• Ailenizle konuşun: Adınız hangi dilden geliyor? Şehrinizde ya da mahallenizde bir vakıf eseri var mı?

Öğretmene not: Program, değişimin günümüze yansımalarına örnek verilmesini ve sonuçların günümüz koşullarıyla karşılaştırılmasını önerir (SDB2.3). Büyük Çamlıca Camisi (İstanbul), Selçuklu ve Osmanlı mimari tarzını günümüz çizgileriyle birleştirir; kütüphane, sanat galerisi ve müze de içeren bir külliyedir. Konya’daki Selçuklu dönemi Obruk Hanı onarılarak otele dönüştürüldü. “Bugün” kutucukları kapalıyken öğrencilerin tahmin etmesini isteyin.

42. Karşılaştırma tablomuz

• Etkinlik · Karşılaştırma tablosu
• İslamiyet’ten önce
• Hayat: Konargöçer hayat, boylar, töre
• Mimari: Çadır, otağ, kurgan; Uygurlarda saray
• Sanat: Hayvan motifleri, halı, kilim, balbal
• Yazı ve edebiyat: Göktürk ve Uygur alfabeleri, destanlar
• İslamiyet’ten sonra
• Hayat: Konargöçer hayat sürdü; yeni şehirler kuruldu
• Mimari: Cami, medrese, türbe, ribat
• Sanat: Geometrik süsleme, hat, tezhip
• Yazı ve edebiyat: Arap alfabesi, Kutadgu Bilig, Divanü Lügati’t-Türk
• Tablonuza göre en büyük değişim hangi alanda oldu? Süreklilik en çok nerede?
• Örnek: En büyük değişim mimaride oldu (cami, medrese, türbe). Hayat biçiminde ve dilde süreklilik daha fazla.

Öğretmene not: Grupların tahtaya yazdığı özellikleri bu iki sütunla karşılaştırın; slayttakiler örnektir. Program, öğrencilerin bilgileri karşılaştırma tablosunda göstermesini önerir (OB7). Ardından gruplardan, Türklerin İslamiyet’i kabulüyle yaşanan değişimi sözlü olarak anlatmalarını isteyin.

43. Tarihsel empati: Bilge’nin hikâyesi

• Etkinlik · Hikâye
• Han Müslüman olunca babam da Müslüman oldu. Dedem eski inancımızı hâlâ anlatır. Ben camide okumayı öğreniyorum ama evde yine Türkçe konuşuyoruz.
• Bilge
• Kaşgar, 10. yüzyıl · kurgusal
• Bilge’nin bir yılı
• Bahar
• Mahallemizdeki eski tapınak onarılıp camiye dönüştürüldü.
• Yaz
• Babamla sürüleri yaylaya çıkardık; atlarımız yine en değerli varlığımızdı.
• Güz
• Kardeşim doğdu; ona hem Türkçe hem Arapça bir ad verdik.
• Kış
• Pazarda aldığım kâğıda adımı Arap harfleriyle yazdım.
• Bilge’nin hayatında neler değişti, neler aynı kaldı? Nedenleri neydi?

Öğretmene not: Bilge kurgusal bir karakterdir; hikâye, performans görevine örnek olsun diye yazıldı. Beklenen cevaplar: Değişenler: din, cami, Arap harfleri, Arapça ad. Sürenler: Türkçe, hayvancılık, yayla, at. Nedenler: hükümdarın Müslüman olması ve halkın onu örnek alması; bozkır hayatının sürmesi.

44. Performans görevi: Hikâyeni yaz

• Etkinlik · Performans görevi
• Kendini İslamiyet’in kabul edildiği yıllarda yaşayan biri olarak hayal et ve bir hikâye yaz.
• Kahramanını ve yaşadığı yeri seç: Kaşgar, Balasagun, Buhara ya da bir yayla.
• Hayatında değişen en az iki şeyi ve süren iki geleneği anlat.
• Değişimlerin nedenini dönemin koşullarıyla açıkla.
• Hikâyene millî ve manevi değerlerimizden birini yerleştir: saygı, yardımlaşma, adalet…
• Türkçeyi doğru ve güzel kullan; hikâyeni sınıfta paylaş.
• Tarihsel empati
• Geçmişte yaşamış insanların duygu ve düşüncelerini, kendi dönemlerinin koşullarına göre anlamaya çalışmak.
• Değerlendirme
• Hikâyeler derecelendirme ölçeğiyle değerlendirilir. Değişimi farklı yönleriyle anlatmaya özen göster.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin kendilerini İslamiyet öncesinden İslamiyet’in kabulüne geçiş döneminde yaşayan biri olarak hayal edip bir hikâye tasarlamasını ve hikâyede değişimin sonuçlarını dönemin koşulları içinde açıklamasını önerir (SDB3.1, D14.1, D14.3). Hikâyelerde millî ve manevi değerlere duyarlılığa ve çok yönlü bakış açısına dikkat edin.

45. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Türkler İslamiyet’i neden kolayca benimsedi? Gök Tengri inancıyla benzerlikler, Abbasilerin adil tutumu ve Talas Savaşı etkili oldu.
• Tarihsel bağlam
• Bir olayı nerede, ne zaman ve hangi koşullarda yaşandığını düşünerek anlamak.
• Emin misiniz?
• Hangi cevabınızdan emin değilsiniz? Doğruluğunu hangi kaynaktan kontrol edebilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak, görsel, örnek) söylesin. Öğrenme çıktısı “tarihsel bağlam oluşturma”dır: Cevapların “ne zaman, nerede, hangi koşullarda” sorularını da karşıladığını kontrol edin.

46. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

47. Anahtar kavramlar

• İslamiyet
• Allah’ın birliğine inanmaya dayanan, Hz. Muhammed’in tebliğ ettiği din.
• Gök Tengri
• İslamiyet’ten önce Türklerin en yaygın inancı; yüce yaratıcı Tengri’ye inanç.
• Konargöçer
• Hayvanlarına otlak bulmak için mevsimden mevsime yer değiştirerek yaşayan.
• Töre
• Toplumca benimsenmiş yazısız kuralların, gelenek ve göreneklerin bütünü.
• Destan
• Bir milletin kahramanlıklarını ve önemli olaylarını anlatan, dilden dile aktarılan uzun anlatı.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: balbal, destan, Gök Tengri, Hicret, İslamiyet, kâğıt, konargöçer, töre. Balbal ve kâğıt Bölüm 1’de geçti; Hicret SB.6.3.2’de işlendi. Bu konuya özgü kavramlar: türbe, medrese, ribat, vakıf, menkıbe, hat, tezhip, sultan, kut.

48. Özet: Değişimin altı alanı

• İslamiyet’in kabulüyle değişim
• Hayat biçimi
• Şehirler kuruldu, konargöçer hayat da sürdü
• Mimari
• Cami, medrese, türbe ve ribatlar yapıldı
• Sanat
• Geometrik süsleme, hat ve tezhip gelişti
• Yazı
• Arap alfabesi yaygınlaştı
• Dil ve edebiyat
• Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati’t-Türk yazıldı
• Toplum
• Vakıflarla dayanışma ve yardımlaşma arttı
• Her kılçığa bugünden bir örnek ekleyin: mahallenizdeki bir cami, bir vakıf, sık kullandığınız bir kelime…

Öğretmene not: Öğrenciler balık kılçığını defterlerine çizip her alana hem “önce” hem “sonra” örneği yazabilir. Kılçıkları tek tek açarken öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• İslamiyet’i kabul eden Türklerin hepsi kısa sürede şehirlere yerleşti ve konargöçer hayat sona erdi.
• Şehirler kuruldu ama halkın büyük bölümü konargöçer hayata ve hayvancılığa devam etti.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Kutadgu Bilig, devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini anlatan ve yöneticilere öğüt veren bir eserdir.
• Yusuf Has Hâcib’in eseri, iyi bir yönetimin ülkeye ve halka mutluluk getireceğini anlatır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Abbasiler, Emevilerin aksine Türklere eşit ve adil davrandı.
• Abbasilerin bu tutumu ve 751’deki Talas Savaşı, İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasını hızlandırdı.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Divanü Lügati’t-Türk, Türklere Arapça öğretmek amacıyla yazılmıştır.
• Tam tersi: Eser, Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermek için yazıldı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• İslamiyet’in kabulünden sonra Türkler halı ve kilim dokumacılığını, kuyumculuğu tamamen bıraktı.
• Bu el sanatları sürdü. Arap kültürünün etkisiyle hat ve tezhip de gelişti.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Medreseler, İslam dünyasının ilk yatılı üniversiteleri olarak kabul edilir.
• Müslüman Türk hükümdarlarının yaptırdığı medreselerde dünyayı etkileyen birçok âlim ve bilim insanı yetişti.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Gök Tengri inancı ile İslamiyet arasındaki benzerliklerden biri değildir?
• Tek ve yüce bir yaratıcıya inanmak
• Ahiret, cennet ve cehennem düşüncesi
• Adak adamak ve kurban kesmek
• Anıt alanlara balbal dikmek
• D
• Balbal dikmek İslamiyet’ten önceki bir gelenekti; İslamiyet’te yoktur. Diğer üçü iki inançta da vardır ve Türklerin İslamiyet’i benimsemesini kolaylaştırmıştır.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han Müslüman olduktan sonra halkı da onu örnek aldı. İslamiyet Türkistan’da hızla yayıldı; Semerkant, Buhara ve Kaşgar önemli kültür merkezleri oldu.
• Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılabilir?
• Hükümdarın tercihi, halkın inancını etkileyebilir.
• İslamiyet Türkistan’a yalnızca savaşlarla yayılmıştır.
• Karahanlılar Müslüman olunca Türkçeyi bırakmıştır.
• Kültür merkezleri yalnızca başkentlerde kurulmuştur.
• A
• Hükümdarın Müslüman olmasıyla İslamiyet halk arasında hızla yayılmıştır. Diğer yargılara bu bilgilerden ulaşılamaz.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Türk-İslam devletleri ticaret yolları üzerine ribatlar yaptırdı. Bunun temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
• Yeni medreseler açmak
• Devletin sınırlarını belirlemek
• Kervanların güvenliğini sağlayıp ticareti canlı tutmak
• Hükümdarlara av köşkü olmak
• C
• Ribatlarda kervanlar güvenle konaklardı. Güvenli yollar ticareti canlı tuttu, şehirleri zenginleştirdi.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada İslamiyet’in kabulüyle Türk kültüründe görülen bazı değişimler gösterilmiştir.
• Uygur tapınağı
• Cami
• Hükümdar otağı
• Saray
• Göktürk ve Uygur alfabeleri
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Latin alfabesi
• Arap alfabesi
• Çin yazısı
• Kiril alfabesi
• B
• Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra Arap alfabesini kullanmaya başladı. Latin alfabesine ise çok sonra, 1928’de geçildi.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bu devletlerde resmî yazışmalar ve edebî eserler çoğunlukla Arapça ve Farsça yazıldı. Ama saraydakiler de halk da günlük hayatta Türkçe konuştu.
• Öğretmen hangi devletlerden söz ediyor olabilir?
• Karahanlılar ve Gazneliler
• Göktürkler ve Uygurlar
• Karahanlılar ve Uygurlar
• Gazneliler ve Büyük Selçuklular
• D
• Gazneliler ve Büyük Selçuklular resmî yazışmalarda Arapça ve Farsçayı tercih etti. Karahanlılar ise resmî dil olarak Türkçeyi benimsemişti.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet’in kabulüyle gelişen bir geleneğin günümüzdeki yansımasıdır?
• Bazı ailelerin yazın hayvanlarıyla yaylaya çıkması
• Halı ve kilimlere hayvan motifleri işlenmesi
• Bir hayırseverin kurduğu vakfın öğrencilere burs vermesi
• Destan ve masalların dilden dile anlatılması
• C
• Vakıf geleneği İslamiyet’in kabulüyle gelişti. Diğer seçeneklerdeki gelenekler İslamiyet’ten önce de vardı.

61. Kim bilecek?

• Türklerin kurgan geleneği İslamiyet’ten sonra hangi kubbeli anıt mezar yapısına dönüştü?
• Türbe
• Türkçenin bilinen ilk sözlüğünü kim yazdı?
• Kaşgarlı Mahmud
• Gazneli Mahmud’un sarayına çağırıp çalışmalarını desteklediği ünlü bilgin kimdir?
• Bîrûnî

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Türkler Anadolu’yu neden yurt edinmek istedi?
• 1071 Malazgirt Zaferi Anadolu’nun tarihini nasıl değiştirdi?
• Anadolu’da kurulan ilk Türk beylikleri hangileridir?
• Türkler Anadolu’yu Haçlılara karşı nasıl korudu?
• Haritada Malazgirt, Erzurum, Sivas ve Konya’yı bulun. Şehrinizde Selçuklu döneminden kalan bir cami, kervansaray ya da kümbet var mı, araştırın.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.3.4 “XI–XIII. Yüzyıllar Arasında Meydana Gelen Askerî Mücadelelerin Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasına Katkıları” (18–20. haftalar). Bu derste tanışılan Büyük Selçukluların Anadolu’ya yönelişi yeni konunun başlangıcıdır.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.6.3.3.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek hikâye
• Bilge karakteri ve hikâyesi kurgusaldır; tarihsel empati etkinliği için bu sunuya yazılmıştır.

64. Görsel kaynakları

• Kalan Minaresi, Buhara (Özbekistan) · Karahanlı dönemi, 1127
• Ymblanter · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Bukhara Kalyan minaret from the south.jpg
• Eski Türklerden kalan taş heykel (balbal), Burana, Kırgızistan
• Bgag · CC0 · Wikimedia Commons: Burana Tower site 10.jpg
• Kül Tigin Yazıtı (732), Orhun Vadisi, Moğolistan
• Vezirtonyukuk · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg
• Burana Kulesi, Kırgızistan · Karahanlı dönemi minaresi
• Bernard Gagnon · CC0 · Wikimedia Commons: Burana Tower, Kyrgyzstan.jpg
• Ayşe Bibi Türbesi, Taraz yakını (Kazakistan) · Karahanlı dönemi
• Дмитрий Кошелев · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Aisha Bibi mausoleum front 01.jpg
• Sultan Sencer Türbesi, Merv (Türkmenistan) · Büyük Selçuklu dönemi
• P. Hughes · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Turkmenistan - Sultan Sanjar mausoleum.jpg
• Hoca Ahmed Yesevi Türbesi, Türkistan (Kazakistan) · 14. yüzyıl sonu
• Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg
• Ribat-ı Şerif kervansarayı, Horasan (İran) · Büyük Selçuklu dönemi
• Hadidehghanpour · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: نمای سه رخ رباط شرف.jpg
• Yusuf Has Hâcib’in türbesi, Kaşgar (Çin) · yakın dönemde yeniden yapıldı
• Voidvector · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mausoleum of Yusuf Khass Hajib main building.jpg
• Kaşgarlı Mahmud’un dünya haritası, Divanü Lügati’t-Türk (1266 nüshası)
• 13th century author · Kamu malı · Wikimedia Commons: Dīwān Lughāt al-Turk (original).jpg