6. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: İlk Türk Devletleri

1. Bozkırdan Bugüne Uzanan Miras

• Bozkırdan Bugüne
• Uzanan Miras
• 6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurlar: Yönetimden sanata, bugün hâlâ yaşayan hangi izleri bıraktılar?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 6. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.6.3.1 (2026-2027 yıllık planında 12–13. haftalar). Sunu programın süreç bileşenlerini izler: merak ettiği konuyu tanımlama ve soru sorma (Giriş, Bölüm 2 sonu), kaynaklardan bilgi toplama (Bölüm 1–4), bilgilerin doğruluğunu değerlendirme (Bölüm 2 ve 4), çıkarım yapma (Bölüm 3 ve 4 sonları, afiş etkinliği). Program, üç devletin (Asya Hunları, Göktürkler, Uygurlar) yönetimden ekonomiye altı alandaki katkılarının incelenmesini ister. Devletlerin kuruluş ve yıkılış tarihleri ders kitabından alınmıştır; bazıları kaynaklarda farklı verilir (ilgili slaytların notlarında belirtildi). Kapak görseli: Kül Tigin Yazıtı (732). Moğolistan’da, Orhun Vadisi’ndeki müzede korunuyor; Göktürk harfleriyle yazılmış taş, Bölüm 2’de ayrıca işleniyor.

2. Merak edelim

• Yüzyıllar önce, binlerce kilometre uzakta kurulan devletlerin izleri bugün hayatımızda olabilir mi?
• Yazılı belge bırakmayan topluluklar hakkındaki bilgileri tarihçiler nereden öğrenir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Göktürk Devleti’ni kim kurdu?
• Ne?
• Töre ne demektir?
• Nerede?
• Türkistan nerededir?
• Ne zaman?
• İlk Türk devleti ne zaman kuruldu?
• Nasıl?
• Konargöçerler nasıl yaşardı?
• Neden?
• Uygurlar neden şehirlere yerleşti?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın (süreç bileşenleri a ve b). Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 2’nin sonunda soru kartı etkinliğine, Bölüm 4’ün sonunda afiş etkinliğine bu kartlarla döneceksiniz. İlk sorunun cevabı sunu boyunca çıkacak: kurultay ve TBMM, töre ve anayasa, onlu sistem ve rütbelerimiz, boy adları taşıyan yerleşim yerlerimiz.

3. Yol haritamız

• Türklerin yurdu Türkistan
• Doğal çevre, bozkır, konargöçer yaşam
• İlk Türk devletleri
• Asya Hunları, Göktürkler, Uygurlar; Orhun Yazıtları
• Yönetim, ordu ve töre
• Kağan ve kut, kurultay, onlu sistem, töre
• Toplum, sanat ve ekonomi
• Aile ve boy, balbal, Uygur sanatı, İpek Yolu
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Program bu konu için iki ders haftası öngörür: 1. hafta Bölüm 1–2, 2. hafta Bölüm 3–5 ve afiş etkinliği önerilir.

4. Türklerin yurdu Türkistan

• Atalarımız nasıl bir coğrafyada yaşadı? Bu coğrafya onların hayatını nasıl biçimlendirdi?
• Türkistan nerede?
• Dağlar, bozkırlar, göller
• Karasal iklim
• Konargöçer yaşam
• Yaylak ve kışlak
• Yörükler bugün

Öğretmene not: Bölüm görseli: Moğolistan’daki Orhun Vadisi’nde atlı çobanlar keçi sürüsünü otlatıyor; arkada beyaz keçe çadırlar görülüyor. Göktürklerin ve Uygurların merkezleri bu vadideydi. Öğrencilere sorun: Fotoğrafta konargöçer yaşamın hangi izlerini görüyorsunuz? (At, sürü, geniş otlak, çadır.)

5. Örnek olay: Bozkırda bir yıl

• Etkinlik · Empati
• Benim adım Aybars. Ailem at ve koyun besliyor. Hayvanlarımız için hep taze ot ararız; bu yüzden yılda birkaç kez yurt değiştiririz.
• Aybars
• Hayalî bir bozkır çocuğu
• Aybars’ın bir yılı
• Bahar
• Kışlaktan çıkar, yeşeren otlaklara doğru yola düşeriz.
• Yaz
• Serin yaylada çadırımızı kurarız; hayvanlar bol ot bulur.
• Güz
• Soğuklar başlamadan eşyalarımızı atlara yükleriz.
• Kış
• Rüzgârdan korunan kışlakta, ovada kalırız.
• Aybars’ın ailesi neden sık sık yer değiştiriyor? Sen olsan bu yaşamın hangi yanını zor bulurdun?

Öğretmene not: Aybars kurgusal bir karakterdir; anlattıkları ders kitabındaki bilgilere dayanır: Türkistan’da temel geçim kaynağı hayvancılıktı, insanlar hayvanlarına otlak bulmak için yazın yaylalara, kışın ovalara göç ederdi. Beklenen cevap: Hayvanlar için taze ot ve su bulmak. Zor yanlar için öğrencilerin empati kurmasına fırsat verin: sık sık eşya toplamak, arkadaşlardan ayrılmak, soğukta yolculuk. “Güz” sonbahar demektir.

6. Türkistan: Türklerin yurdu

• Haritada inceleyelim
• Türkistan, “Türklerin yurdu” demektir. Bilinen ilk Türk devletleri burada kuruldu.
• Türkistan’ı batıdan Hazar Denizi, doğudan Kingan Dağları sınırlar. Kuzeyinde Altay, güneyinde Himalaya ve Karanlık Dağları yükselir.
• İklimi İç Anadolu’nun iklimine benzer: Kışlar soğuk, yazlar sıcak ve kurak geçer.
• Türkler yüzyıllar içinde bu topraklardan Anadolu’ya kadar yayıldı.
• Bozkır
• Yağışı az, kısa otlarla kaplı, ağaçsız geniş düzlük.
• ll:67.000,43.000
• ll:36.000,39.600
• Türkistan
• Anadolu
• Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin harita üzerinde Türkistan’ın doğal çevre özelliklerini belirlemesini önerir (OB7). Atlastaki ya da ders kitabındaki Türk dünyası haritasını da açın. Bugün bu topraklarda Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan gibi Türk devletleri; ayrıca Moğolistan ile Çin ve Rusya’nın bazı bölgeleri bulunur. Karanlık Dağları, bazı kaynaklarda Karakurum Dağları olarak geçer. Ötüken bugünkü Moğolistan’da, Orhun Irmağı çevresindedir. Dünya haritasında Türkistan’ın Anadolu’ya göre konumunu gösterin; dağları, gölleri ve ırmakları ders kitabındaki Türkistan haritasında (Harita 3.1) ya da atlasta birlikte bulun.

7. Türkistan’ın doğal çevresi

• Haritada inceleyelim
• Yer şekilleri
• Yüksek dağların arasında uçsuz bucaksız bozkırlar ve kurak çöller uzanır.
• Su kaynakları
• Seyhun, Ceyhun, Orhun gibi ırmaklar; Aral, Balkaş, Issık gibi göller
• İklim
• Kışlar soğuk ve sert, yazlar sıcak ve kurak geçer. Yağış azdır.
• Bitki örtüsü
• Geniş alanları kaplayan otlaklar, hayvanlar için zengin bir meradır.
• Böyle bir doğal çevrede tarım mı, hayvancılık mı daha kolaydır? Neden?
• Hayvancılık. Yağış az olduğu için tarım ancak su kenarlarında yapılabilir; geniş otlaklar ise hayvan beslemeye uygundur.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haritalarda Gobi ve Taklamakan çölleri, Tanrı Dağları, Seyhun ve Ceyhun ırmakları ile Aral, Balkaş, Issık ve Baykal gölleri görülür. Öğrencilerden haritada yer şekillerini, su kaynaklarını ve iklim özelliklerini bulup defterlerine tablo hâlinde yazmalarını isteyin. “Mera”, hayvanların otlatıldığı yer demektir.

8. Coğrafya yaşamı nasıl biçimlendirdi?

• Türkistan’ın doğal çevresi atalarımızın hayatını nasıl etkiledi?
• Yağış azdı; toprak çoğu yerde tarıma elverişsizdi.
• Temel geçim kaynağı hayvancılık oldu.
• Yazın ovalar kurur, kışın yaylalar karla kaplanırdı.
• İnsanlar yazın yaylaya, kışın ovaya göç etti.
• Sık sık göç etmek gerekiyordu.
• Çadırda yaşandı; eşyalar hafif ve taşınabilir yapıldı.
• Düzlükler korunaksızdı; su ve otlak azdı.
• Boylar arasında rekabet arttı; savunma ve güçlü ordu önem kazandı.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sınıfa “Bunun sonucu ne olmuş olabilir?” diye sorun. Bu dört sonuç sununun sonraki bölümlerine bağlanır: konargöçer yaşam (Bölüm 1), güçlü ordu (Bölüm 3), taşınabilir sanat ve hayvancılığa dayalı ekonomi (Bölüm 4).

9. Konargöçer yaşam, yerleşik yaşam

• Konargöçer yaşam
• Ev: kolayca kurulup sökülen çadır
• Geçim: çoğunlukla hayvancılık
• Eşya: hafif ve taşınabilir
• Yerleşik yaşam
• Ev: taş, kerpiç ya da ahşap bina
• Geçim: tarım, zanaat, ticaret
• Yapılar: şehir, tapınak, saray
• Konargöçer
• Hayvanlarına otlak bulmak için yaylak ile kışlak arasında düzenli göç eden.
• Yaylak ve kışlak
• Yazın çıkılan serin otlak ile kışın kalınan korunaklı yer.
• Her mevsim taşınsaydın okula gitmek, arkadaş edinmek nasıl olurdu?
• Okuldan ve arkadaşlardan sık sık ayrılırdık. Konargöçer çocuklar daha çok ailelerinden öğrenirdi.

Öğretmene not: Konargöçer yaşam rastgele dolaşmak değildir: Aileler her yıl bilinen yaylak ve kışlaklar arasında düzenli olarak göç eder. Uygurlar ise ileride göreceğimiz gibi yerleşik hayata geçti (Bölüm 2 ve 4). Ders kitabı, öğrencilere böyle bir yaşamda yerleşik hayatı seçip seçmeyeceklerini de sorar; gerekçeleriyle tartıştırın.

10. Konargöçer yaşam bugün de sürüyor

• Dünden bugüne
• Aladağlar’da (Toros Dağları) yaylada kurulmuş bir Yörük çadırı
• Yörükler geleneksel olarak hayvancılıkla geçinir, yaylak ile kışlak arasında göç eder.
• Bazı Yörük aileleri bugün de yazın Toros Dağları’ndaki yüksek yaylalara çıkar.
• Kış yaklaşınca daha ılık kıyı ovalarına iner, çadırlarını yeniden kurarlar.
• Yörüklerin yaşamı ile Aybars’ın yaşamı arasında hangi benzerlikler var?
• İkisi de hayvanları için mevsimlere göre göç eder, çadırda yaşar, eşyalarını yanında taşır.

Öğretmene not: Fotoğraf: Niğde, Kayseri ve Adana arasında uzanan Aladağlar’da, yüksek bir yaylada kurulmuş bir Yörük çadırı; arkada dağın sivri zirveleri görülüyor. Ders kitabındaki genel ağ haberine göre bazı Yörük aileleri kışı Akdeniz kıyısındaki ilçelerde geçirip ilkbaharda Toroslar’daki yaylalara çıkıyor; göçten önce yoğurt mayalayıp peynir yapıyor, eşyalarını hayvanlara yüklüyor. Öğrencilere sorun: Göç eden aileler barınma, temizlik ve eğitim gibi ihtiyaçlarını nasıl karşılar, ne gibi zorluklar yaşar? Yörük: hayvanlarıyla birlikte yaylak ile kışlak arasında göç eden Türk topluluğu.

11. Bozkırın evi: Çadır

• Neden çadır?
• Bozkırda yaşayanlar ev olarak neden çadırı seçmiş olabilir?
• Çadır kısa sürede kurulup sökülür, hayvanlara yüklenip taşınır. Sık göç edenler için en uygun evdir.
• Otağ
• Hükümdarın kullandığı büyük ve süslü çadır. Seferde ordunun merkezi burasıydı.
• Bayraktaki çadır
• Kırgızistan bayrağındaki güneşin ortasında, çadırın tepesindeki tündük adlı ahşap halka çizilidir.

Öğretmene not: Tündük, keçe çadırın tepesindeki, hem ışık hem hava almaya yarayan ahşap halkadır. Kırgızlar için ev, aile ve yurt anlamı taşır; bu yüzden bayraklarına girmiştir. Oba (göçebelerin konak yeri) kelimesini de hatırlatabilirsiniz.

12. İlk Türk devletleri

• Türkistan’da kurulan ilk Türk devletleri hangileriydi? Onları hangi kaynaklardan tanıyoruz?
• Asya Hunları · MÖ 220
• Göktürkler · 552
• Uygurlar · 744
• Orhun Yazıtları
• Destanlar
• Soru kartları

Öğretmene not: Bölüm görseli: Kül Tigin’in anıt alanında bulunan taş heykelinin başı (8. yüzyıl). Bugün Moğolistan Ulusal Müzesi’nde (Ulan Batur) sergileniyor. Kül Tigin, II. Göktürk Devleti’nde ağabeyi Bilge Kağan’ın yanında devleti güçlendiren komutandır.

13. Asya Hun Devleti

• Bilinen ilk Türk devleti
• MÖ 220 – MS 216
• Kurucusu Teoman · Merkezi Ötüken
• MÖ 220
• Teoman tarafından kuruldu.
• MÖ 209
• Teoman’ın oğlu Mete Han tahta çıktı.
• Devlet en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşadı.
• Mete Han, bozkırdaki toplulukları bir araya topladı. Sınırlar Kore’den Aral Gölü’ne kadar genişledi.
• Çin’i ele geçirmedi ama vergiye bağladı; böylece ekonomisini güçlendirdi.
• MS 216
• Yeteneksiz yöneticiler ve Çin’in oyunlarıyla zayıflayan devlet Çin hâkimiyetine girdi.
• Ötüken
• Bugünkü Moğolistan’da, Orhun Irmağı çevresinde; Türklerin kutsal saydığı yurt.

Öğretmene not: Tarihler ders kitabından alınmıştır. Asya Hun Devleti’nin kuruluş ve yıkılış tarihleri kaynaklarda farklı verilir; örneğin devletin MS 48’de kuzey ve güney diye ikiye bölündüğü bilinir. Ders kitabındaki kaynağa göre Mete Han zamanında devletin toprakları doğuda Kore’ye, batıda Aral Gölü’ne, kuzeyde Baykal Gölü’ne, güneyde Çin Seddi’ne ulaşıyordu. Düşünelim: Mete Han güçlü olduğu hâlde Çin’i neden ele geçirmek yerine vergiye bağlamış olabilir? (Kalabalık Çin’i yönetmek zordu; düzenli gelen vergi Hun ekonomisini güçlendiriyordu.) Mete Han’ın tahta çıktığı MÖ 209, bugün Kara Kuvvetlerimizin kuruluş yılı kabul edilir (Bölüm 3).

14. 552–840: Göktürklerden Uygurlara

• I. Göktürk Devleti
• Bumin Kağan, Ötüken
• Çin egemenliği
• Yaklaşık 50 yıl
• II. Göktürk Devleti
• Orhun Yazıtları
• Uygur Devleti
• Yerleşik hayat
• Asya Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216) bu şeridin yüzyıllarca öncesindedir.
• Çubuklar, devletlerin yaşadığı sürelere göre ölçeklidir.

Öğretmene not: Uygur Devleti 744’te kuruldu, bir yıl sonra (745) II. Göktürk Devleti’ne son verdi; bu yüzden iki çubuk kısa bir süre üst üste biner. Ders kitabının haritasında Uygur Kağanlığı için 745–840 yazar, metinde ise kuruluş yılı 744’tür; sunuda yaygın kabul gören 744 kullanıldı. Kitaba göre ikiye bölünen Göktürk Devleti 630’da Çin egemenliğine girdi. Aslında 630’da yıkılan doğu koludur; batı kolu 650’li yılların sonuna kadar dayandı.

15. Göktürkler: I. Göktürk Devleti

• Türk adını taşıyan ilk devlet
• I. Göktürk Devleti
• 552–630
• Kurucusu Bumin Kağan · Merkezi Ötüken
• Bumin Kağan, Ötüken merkezli devleti kurdu.
• “Türk” adını devletin resmî adı yapan ilk Türk devleti
• Mukan Kağan döneminde Ak Hun (Eftalit) Devleti yıkıldı, İpek Yolu’na hâkim olundu.
• Batıyı yöneten İstemi Yabgu, Doğu Roma’ya elçi gönderdi.
• Türkistan’dan Doğu Roma’ya giden ilk elçilik heyeti
• Doğu ve batı diye ikiye bölünen devlet zayıfladı, Çin egemenliğine girdi.
• Yabgu
• Göktürklerde kağandan sonra gelen yüksek unvan; İstemi Yabgu batı bölgesini yönetti.

Öğretmene not: Mukan Kağan yaklaşık yirmi yıl tahtta kaldı; bu dönemde Göktürkler çok güçlendi. Ak Hun Devleti, Sasanilerle iş birliği yapılarak yıkıldı. 567’deki elçilik heyeti, İpek Yolu ticareti için Doğu Roma ile doğrudan ilişki kurmayı amaçlıyordu; Göktürklerin dünya siyasetinde söz sahibi bir devlet olduğunu gösterir. Düşünelim: Bir devletin uzak ülkelere elçi göndermesi onun hakkında ne anlatır? (Güçlü ve tanınan bir devlet olduğunu, ticaret ve barış ilişkileri kurmak istediğini.)

16. II. Göktürk (Kutluk) Devleti

• Bağımsızlığını yeniden kazanan devlet
• II. Göktürk Devleti
• 682–745
• Kurucusu Kutluk (İlteriş) Kağan
• Göktürkler yaklaşık 50 yıl Çin egemenliği altında yaşadı.
• Kutluk Kağan dağınık boyları topladı ve devleti yeniden kurdu.
• Bu başarısıyla “İlteriş” unvanını aldı.
• Oğlu Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk ile birlikte devleti yeniden güçlendirdi.
• Bu dönemde Orhun Yazıtları dikildi.
• Türk tarihinin ilk yazılı belgesi kabul edilir.
• Sonraki kağanlar yetersiz kaldı; zayıflayan devlete Uygurlar son verdi.
• İlteriş
• “Devleti derleyip toplayan” anlamına gelen unvan.

Öğretmene not: Kutluk Kağan’dan sonra tahta kardeşi Kapgan Kağan geçti; onun son yıllarında boyların isyanlarıyla devlet sarsıldı. Bilge Kağan 716’da tahta çıktı. Ders kitabında Kül Tigin adı “Kültigin” biçiminde de geçer. Tonyukuk hem Kutluk Kağan’ın hem Bilge Kağan’ın veziriydi; onun adına da bir yazıt dikilmiştir. Bağımsızlık mücadelesini “devleti derleyip toplamak” sözüyle ilişkilendirin.

17. Orhun Yazıtları: Taşa yazılan tarih

• Yazılı kaynak
• Bugünkü Moğolistan’da, Orhun Irmağı çevresine dikilmiş taş anıtlardır.
• Göktürk alfabesiyle yazıldı. En ünlüleri Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtlarıdır.
• Harfler uzun süre okunamadı; 1893’te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözdü.
• Yazıt (kitabe)
• Taş ya da maden gibi sert bir yüzeye kazınarak yazılmış yazı.
• Bu taşları okuyan bir tarihçi Göktürkler hakkında neler öğrenebilir?
• Kağanların adlarını ve yaptıklarını, savaşları, devletin yönetimini, töreyi ve Türklerin komşularına bakışını.

Öğretmene not: Ders kitabında “Orhun Kitabeleri” olarak geçer; hem tarihimizin hem edebiyatımızın bilinen ilk yazılı belgesi sayılır. Tonyukuk Yazıtı da bu gruptandır; Kül Tigin Yazıtı’ndan önce, 720’li yıllarda dikildiği düşünülür. Kül Tigin Yazıtı’nı kardeşi Bilge Kağan, Bilge Kağan Yazıtı’nı ise onun ölümünden sonra oğlu diktirdi. Kül Tigin Yazıtı’nın bir yüzünde Çince bir metin de vardır. Yazıtlar bu taşlara “bengü taş”, yani sonsuz taş der.

18. Yazıtlar ne öğütlüyor?

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Türk milleti Ötüken’de kaldıkça güçlü olur, sıkıntı çekmez.
• Çin’in tatlı sözlerine ve ipeğine aldanıp yurdunu bırakan zarar görür.
• Millet devletini ve töresini korudukça kimse onu yıkamaz.
• Öğüt
• Birine doğru ve yararlı olanı göstermek için söylenen söz.
• Bilge Kağan bu öğütleri neden kâğıda değil de taşa yazdırmış olabilir?
• Taş yüzyıllarca dayanır. Sözlerinin gelecek kuşaklara da ulaşmasını istemiş olabilir.

Öğretmene not: Maddeler, yazıtlardaki öğütlerin sadeleştirilmiş özetidir; birebir çeviri değildir. Ders kitabındaki çeviri bölümünü birlikte okuyup her öğüdü bir maddeyle eşleştirin. Süreç bileşeni d (doğruluğu değerlendirme): Yazıtları bir kağan yazdırmıştır; kendi başarılarını öne çıkarmış olabilir. Bir olayı hem Türk hem Çin kaynaklarından okumak neden önemlidir?

19. Uygurlar

• Yerleşik hayata geçen Türk devleti
• Uygur Devleti
• 744–840
• Merkezi Karabalgasun (Ordubalık)
• Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu.
• Bir yıl sonra II. Göktürk Devleti’ne son verdi.
• Bögü Kağan tahta çıktı; Çin’e düzenlediği seferde başarı kazandı.
• Bögü Kağan Mani dinini resmen kabul etti. Uygurlar yerleşik hayata geçti.
• Amaç bozkır hayatından şehir hayatına geçmekti.
• Zayıflayan devlete Kırgızlar son verdi.
• Bugün
• Uygurların çoğu Doğu Türkistan’da, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşıyor.
• Yerleşik hayat
• Göç etmeden bir yerde sürekli kalarak köy ve şehirlerde yaşamak.

Öğretmene not: Ders kitabında din adı “Manihaizm” olarak geçer; Mani dini ya da Maniheizm de denir. Bu dine göre hayvansal yiyecekler yasaktı; bu da Uygurları tarıma ve yerleşik hayata yöneltti (Bölüm 4’te sonuçlarını göreceğiz). Bögü Kağan’ın amacı, ülkesini bayındır ve refah içinde bir yer hâline getirmekti. Bögü Kağan 762’de ordusuyla Çin’e girip Lo-yang şehrini ele geçirdi; Mani din adamlarıyla bu seferde tanıştı ve dönüşte onları ülkesine getirdi. Ders kitabının haritasında 840’tan sonra kurulan Sarı Uygur (840–1028) ve Turfan Uygur (856–1209) devletleri de görülür.

20. Atalarımızı nereden tanıyoruz?

• Bilgilerin doğruluğu
• Türkler II. Göktürk dönemine kadar yazılı eser bırakmadı. İlk bilgiler çoğunlukla komşu devletlerin kaynaklarından gelir.
• Yazılı kaynaklar
• Çin ve öteki komşuların tarih kitapları
• Orhun Yazıtları: Türklerin kendi sözleri
• Uygurlardan kalan belgeler ve kitaplar
• Sözlü ve görsel kaynaklar
• Destanlar: Kuşaktan kuşağa anlatılan öyküler
• Balballar, süslü silahlar ve eşyalar
• Mezarlardan çıkan buluntular
• Bir milleti yalnızca komşularının yazdıklarından öğrenseydik ne eksik kalırdı?
• O milletin kendi bakış açısı eksik kalırdı. Bu yüzden farklı kaynakları karşılaştırırız.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Türkler konargöçer bir yaşam sürdükleri için uzun süre yazılı eser bırakmadı; bu yüzden tarihçiler bilgilerin önemli bir bölümünü Çin başta olmak üzere komşu devletlerin yazdıklarından edinir. Komşu bir devletin, savaştığı bir topluluğu nasıl anlatmış olabileceğini sorun: Tarafsız olabilir mi? Bu tartışma süreç bileşeni d (bilgilerin doğruluğunu değerlendirme) içindir.

21. Destanlar: Dilden dile tarih

• Sözlü kaynak
• Asya Hunları
• Oğuz Kağan Destanı: Oğuz Kağan’ın kahramanlıklarını ve oğullarını anlatır.
• Göktürkler
• Bozkurt ve Ergenekon destanları: Kurttan türeyiş; demir dağı eritip Ergenekon’dan çıkış
• Uygurlar
• Türeyiş ve Göç destanları: Kurttan türeyiş; kut getiren kayayı yitirince yurttan göç
• Kavram · Destan
• Bir milletin hayatındaki büyük olayları anlatan, kuşaktan kuşağa sözlü aktarılan uzun öykü.

Öğretmene not: Ders kitabı beş destanın adını verir: Oğuz Kağan, Bozkurt, Ergenekon, Türeyiş ve Göç; devletlerle eşleştirilmeleri yaygın kabule göredir. Kısaca: Bozkurt Destanı’nda bir dişi kurt, saldırıdan kurtulan bir çocuğu büyütür ve Göktürklerin soyu ondan gelir. Ergenekon Destanı’nda yenilen Türkler dağlarla çevrili Ergenekon’a sığınır, yıllar sonra demir dağı eritip bir bozkurdun öncülüğünde çıkar. Uygurların Türeyiş Destanı’nda soy yine bir kurda bağlanır; Göç Destanı’nda kut getiren kutsal kaya ülkeden götürülünce felaketler başlar ve Uygurlar göç eder. Destanlar gerçek olaylardan izler taşısa da olağanüstü ögeler içerir; bu yüzden tarihçiler onları başka kaynaklarla karşılaştırarak kullanır. Ergenekon’dan çıkış, Nevruz ile ilişkilendirilir. Bazı tarihçiler Oğuz Kağan’ı Mete Han ile özdeşleştirir.

22. Soru kartlarımızı hazırlayalım

• Etkinlik · 5N1K
• Merak ettiğin ne?
• Bir devlet seç: Asya Hun, Göktürk ya da Uygur. 5N1K ile o devlet hakkında iki soru yaz.
• Örnek: Göktürkler İpek Yolu’na neden önem verdi? Uygurlar şehirlerini nerelerde kurdu?
• Güvenilir dijital kaynak
• Hazırlayanı belli olan, uzantısı .gov.tr ya da .edu.tr gibi resmî ya da akademik bir kuruma ait site.
• Atatürk ve tarihimiz
• Atatürk, Türk tarihinin araştırılması için 1931’de Türk Tarih Kurumunun kurulmasına öncülük etti.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar hakkında merak ettikleri konuları belirleyip 5N1K soru kartlarına dönüştürmesini önerir (E1.1). Kartları değiştirin: Her öğrenci bir arkadaşının sorusunun cevabını ders kitabından, kütüphaneden ya da güvenilir bir dijital kaynaktan bulsun ve kaynağını yazsın (OB2: kaynağın dijital kimliğine ve uzantısına dikkat). Türk Tarih Kurumu 1931’de “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” adıyla kuruldu ve Türkistan’da da araştırmalar yaptı. Türk tarihini araştırmak millî kimliğimizi tanımamıza yardım eder (değerler: millî kimlik, vefa).

23. Yönetim, ordu ve töre

• Devleti kim, nasıl yönetirdi? Ordu neden bu kadar güçlüydü? Herkes hangi kurallara uyardı?
• Kağan ve kut
• Kurultay ve hatun
• Ordu-millet
• Onlu sistem
• Turan taktiği
• Töre

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ankara’da, Gazi Üniversitesi’ndeki Bilge Kağan anıtının kopyası. Asıl anıt Moğolistan’dadır. Bu bölümde, yazıtlarda da anlatılan kut, töre ve kağanın görevleri işleniyor.

24. Devletin başında kağan

• Yönetim
• Hükümdara kağan, hakan ya da han denirdi.
• Türkler, yönetme gücünün hükümdara Gök Tengri tarafından verildiğine inanırdı. Buna kut denirdi.
• Taht genellikle babadan oğula geçerdi ama ailenin öteki erkeklerinin de tahta çıkma hakkı vardı.
• Kağan kanun koyardı ama kendisi de töreye uymak zorundaydı. Yetkisi sınırsız değildi.
• Kut
• Yönetme gücünün hükümdara Tanrı tarafından verildiği inancı.
• Tahta çıkma hakkı birçok kişide olursa ne gibi sorunlar çıkabilir?
• Taht kavgaları çıkabilir. Bu kavgalar devleti zayıflatabilir, hatta bölebilir.

Öğretmene not: Ders kitabında “Gök Tanrı” biçimi de geçer; programın anahtar kavramı “Gök Tengri”dir (tengri: İslamiyet öncesi Türklerde yaratıcı). Göktürklerin ikiye bölünmesinde taht kavgalarının da payı vardı; Bölüm 2’deki zaman şeridine dönün. Kağanın “hem kanun yapan hem kanuna bağlı kalan” kişi olmasını bugünkü hukuk devleti anlayışıyla karşılaştırabilirsiniz.

25. Bilge Kağan anlatıyor

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Gök Tengri buyurduğu ve kutum olduğu için kağan oldum. Dağılmış, yoksul halkı bir araya topladım. Yoksulu zengin, azı çok kıldım.
• Bilge Kağan
• Yazıttaki sözlerinin sadeleştirilmiş özeti, birebir çeviri değil
• Kut anlayışına göre kağanın görevleri
• Dağılmış boyları toplamak, nüfusu çoğaltmak
• Halkı doyurmak ve giydirmek
• Halkın güvenliğini sağlamak
• Töreye uymak, adaletli olmak
• Bilge Kağan’ın sözleri, bu görevlerden hangilerini yaptığını gösteriyor?

Öğretmene not: Kutudaki metin, Kül Tigin Yazıtı’nın doğu yüzünde Bilge Kağan’ın ağzından anlatılan bir bölümün sadeleştirilmiş özetidir; birebir çeviri değildir. Öğrencilere “Bilge Kağan aynen böyle yazdırdı” diye sunmayın; yazıtın çevirisinden bir bölümü ders kitabında birlikte okuyabilirsiniz. Beklenen cevap: 1. görev (dağılmış halkı toplamak, “azı çok kılmak” yani nüfusu çoğaltmak) ve 2. görev (yoksulu zengin kılmak). “Gök Tengri buyurduğu ve kutum olduğu için” sözü kut inancını gösterir. Ders kitabına göre halk da hükümdardan bolluk, adalet ve güvenlik beklerdi; 4. madde kağanın yetkilerinin töreyle sınırlı olmasına dayanır.

26. Kurultay ve hatun

• Yönetim
• Kağan önemli kararları tek başına almaz, kurultayda danışırdı.
• Kurultay (toy)
• Başkanı kağandı; hatun, boy beyleri ve devletin önde gelenleri de katılırdı.
• Siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel konular konuşulurdu.
• Kararlar öneri gibiydi; son söz kağanındı.
• Hatun
• Kağanın eşiydi; unvanını törenle alırdı.
• Kurultaya katılır, oy kullanırdı.
• Kağanla birlikte yönetir, elçileri kabul ederdi.
• Hatunun yönetimde söz sahibi olması, kadına verilen değer hakkında ne anlatır?
• Eski Türklerde kadın saygın bir yere sahipti ve devlet işlerine katılabiliyordu.

Öğretmene not: Ders kitabındaki etkinlik: “Kağan”, “toy/kurultay” ve “hatun” kavramlarından bugün kullanılanları bulun. Hakan ve Hatun bugün de kişi adı olarak kullanılır; kurultay sözcüğü dernek ve partilerin genel toplantıları için kullanılır. Bazı Türk dillerinde toy bugün düğün ve şölen anlamına gelir.

27. Türk ordusunun üç özelliği

• Askerî yapı
• Vatan görevi
• Ordu paralı askerlerden oluşmazdı. Orduya katılmak bir vatan görevi sayılırdı.
• Ordu-millet
• Kadın erkek, genç yaşlı herkes gerektiğinde savaşa hazırdı.
• Atlı ordu
• Ordu çoğunlukla süvarilerden oluşurdu; hızlı hareket eder, yaya ordulara üstün gelirdi.
• Ata binmek, ok atmak, avlanmak gibi uğraşlar orduya nasıl katkı sağlamış olabilir?
• Bunlar savaşa hazırlık gibiydi. İnsanlar barış zamanında da ata binmeyi ve ok atmayı geliştirirdi.
• Bugün de Anayasamıza göre vatan hizmeti, her Türk’ün hakkı ve ödevidir.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Türkistan’ın geniş düzlükleri doğal olarak korunaklı değildi; su, tarım alanı ve mera azdı. Bu yüzden boylar ve devletler arasında rekabet arttı, Türkler savunmaya önem verdi. Türklerin sporları, eğlenceleri ve avları bile askerî alıştırma niteliğindeydi. Ordunun başlıca araçları at ve silahtı: ok, yay, kılıç, kalkan. Anayasa’nın 72. maddesi vatan hizmetini düzenler.

28. Mete Han’ın onlu sistemi

• Askerî yapı
• Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi. En küçük birlik 10, en büyüğü 10.000 kişiydi.
• 10.000
• kişilik tümen: başında tümenbaşı
• 1.000
• kişilik birlik: başında binbaşı
• kişilik birlik: başında yüzbaşı (10’luk birlikte onbaşı)
• Bu düzen bugün de yaşıyor

Öğretmene not: Ders kitabına göre onlu sistemi ilk kez Mete Han uygulamıştır. Rütbe adlarından onbaşı, yüzbaşı ve binbaşı bugün de ordumuzda kullanılır; tümen de bugün bir askerî birlik adıdır. Düşünelim: Ordunun bu şekilde düzenlenmesi neden kolaylık sağlar? (Emirler hızla iletilir, her komutan az sayıda kişiden sorumlu olur, düzen ve disiplin kolayca sağlanır.)

29. MÖ 209: Kara Kuvvetlerimizin kuruluşu

• Dünden bugüne
• Ordumuzun kuruluş yılı
• Kara Kuvvetlerimiz, Mete Han’ın tahta çıktığı MÖ 209 yılını kuruluş yılı kabul eder.
• Ordu-millet
• Bir milletin bütün bireylerinin gerektiğinde vatanını savunmaya hazır olması.
• 16 yıldız
• Kara Kuvvetlerimizin birlik sembolündeki 16 küçük yıldız neyi simgeliyor olabilir?
• Tarih boyunca kurulan 16 Türk devletini. Ordumuz bu köklü mirası taşır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi kutusuna dayanır: Kara Kuvvetleri birlik sembolündeki (bröve) 16 yıldız, tarih boyunca kurulan 16 Türk devletini simgeler. Cumhurbaşkanlığı forsundaki 16 yıldız da aynı anlamı taşır. Düşünelim: Bir ordunun kuruluşunu 2.200 yıldan daha eskiye dayandırması ne anlatır? (Köklü bir geçmişe, geleneğe ve millî kimliğe bağlılığı.)

30. Turan taktiği: Sahte geri çekilme

• Askerî yapı · Savaş taktiği
• Türk ordusu savaşın ortasında geri çekiliyormuş gibi yapar.
• Kazandığını sanan düşman, düzenini bozarak peşine düşer.
• Yanlarda bekleyen birlikler düşmanı hilal biçiminde sarar.
• Taktiğin başarısı neye dayanır?
• Hız
• Atlı birlikler çok çabuk yer değiştirebilirdi.
• Düzen
• Onluk birlikler, komutanın işaretiyle aynı anda hareket ederdi.
• Turan taktiği
• Sahte geri çekilmeyle düşmanı tuzağa çekip kuşatmak; kurt oyunu ya da hilal taktiği de denir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki üç aşamalı çizimi gösterin (kırmızı düşman, mavi Türk askerleri). Öğrencilerden aşamaları tahtada kendi çizimleriyle göstermelerini isteyin. “Hız” ve “Düzen” dalları, atlı ordu ve onlu sistemle bağlantı kurmak içindir. Bu taktik, öğrencilerin ileride öğreneceği Malazgirt Savaşı’nda (1071) da kullanıldı.

31. Töre: Yazısız anayasa

• Hukuk
• Töre, toplum hayatını düzenleyen yazısız kurallardır. Bugünkü anayasaya benzer.
• Kağandan çobana kadar herkes töreye uymak zorundaydı.
• Koşullar değişince bazı kuralları değişebilirdi ama temel ilkeleri hiç değişmezdi.
• Göktürklerde yüksek devlet mahkemesine yargu denirdi.
• Töre
• Eski Türklerde toplum hayatını düzenleyen, kuşaktan kuşağa aktarılan yazısız kurallar.
• Kurallar yazılı olmasa da insanlar onları nasıl öğrenmiş olabilir?
• Büyüklerini dinleyerek, ailede ve toplumda görerek. Töre kuşaktan kuşağa sözlü aktarılırdı.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynağa göre Göktürklerde adalet işlerine bakan bir kurum da vardı. “Yargu” sözcüğü bugünkü “yargı” sözcüğünü hatırlatır. Töre ile bugünkü anayasa arasındaki farkı da sorun: Anayasamız yazılıdır; 1982 Anayasası halkın oyuyla kabul edilmiştir.

32. Törenin değişmeyen dört ilkesi

• Hukuk
• Könilik
• Adalet: Herkese hakkını vermek
• Uzluk
• İyilik: İyi ve faydalı olanı yapmak
• Tüzlük
• Eşitlik: Kuralların herkes için aynı olması
• Kişilik
• İnsanlık: İnsana saygı göstermek
• Bu ilkelerden hangileri bugün de hukukumuzda yaşıyor?
• Hepsi. Örneğin Anayasamıza göre herkes kanun önünde eşittir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki etkinlik, töreye dayanak olan değerleri yazdırır: adalet, iyilik (faydalılık), eşitlik ve insanlık. Kanun önünde eşitlik Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenir. Öğrencilerden her ilke için okul hayatından bir örnek bulmalarını isteyin (ör. eşitlik: sınıf kuralları herkes için aynıdır).

33. Dünden bugüne: İzler sürüyor

• Etkinlik · Benzerlik ve farklılık
• Bu kavramların bugünkü karşılıkları neler? Önce tahmin edin, sonra açalım.
• Kurultay
• Devlet meclisi
• Devlet işleri birlikte konuşulurdu.
• TBMM
• Töre
• Yazısız kurallar
• Kağan dâhil herkesi bağlardı.
• Anayasa ve kanunlar
• Yargu
• Devlet mahkemesi
• Anlaşmazlıkları çözerdi.
• Bağımsız mahkemeler
• Hatun
• Kağanın eşi
• Kurultayda söz sahibiydi.
• Kadınların seçme ve seçilme hakkı
• Onlu sistem
• Ordu düzeni
• Ordu onluk birliklere ayrılırdı.
• Onbaşı, yüzbaşı, binbaşı
• Benzerlik var ama aynılık yok: Kurultayda son söz kağanındı; bugün yasaları milletin seçtiği TBMM yapar.

Öğretmene not: Ders kitabı, eski Türk devletlerindeki yönetim anlayışıyla bugünkü yönetim anlayışının benzerlik ve farklılıklarını bir tabloya yazdırır. Bu slaytı o tablo için kullanın; “Bugün” kutuları tıklayınca açılır. Türk kadını 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı. Süreç bileşeni e (çıkarım): Öğrencilerden “İlk Türk devletlerinin yönetim alanında bize bıraktığı miras …” cümlesini tamamlamalarını isteyin.

34. Toplum, sanat ve ekonomi

• Atalarımız ailede ve boyda nasıl yaşadı? Neler üretti, neler yarattı?
• Aile ve boy
• Boy adları
• Taşınabilir sanat
• Balbal
• Uygur sanatı
• Hayvancılık ve ticaret

Öğretmene not: Bölüm görseli: Turfan’da bulunan, Uygurlardan kalma resimli bir Mani kitabı yaprağından ayrıntı; yaprak bugün Berlin’deki Asya Sanatı Müzesi’ndedir. Uygur kitap resminin (minyatür) bir örneğidir. Bazı araştırmacılar, beyaz giysili din adamının önünde diz çökmüş zırhlı kişinin Mani dinini kabul eden Bögü Kağan olduğunu düşünür; bu kesin değildir, yaprağın yapıldığı yüzyıl da tartışmalıdır. Bu da “kaynaklardaki farklı yorumlar” için güzel bir örnektir.

35. Aile: Toplumun temeli

• Sosyal hayat
• Aile, toplumun temeliydi ve kan bağına dayanırdı. Türkler aileyi bölünmez sayardı.
• Aile bireyleri birbirine saygı gösterir, dayanışır, işleri paylaşırdı.
• Çin kaynaklarına göre Hun çocukları küçük yaşta koyunlara binip ok atmayı öğrenirdi.
• Oguş
• Eski Türklerde aile; toplumun en küçük birimi.
• Türkçede amca, dayı, hala, teyze, yenge, enişte gibi pek çok akrabalık adı olması neyi gösterir?
• Türklerin aileye ve akrabalık bağlarına çok önem verdiğini.

Öğretmene not: Ders kitabı, Türklerin dünyanın pek çok yerine dağıldıkları hâlde varlıklarını sürdürebilmelerini aileye verdikleri öneme bağlar. Çocuklar küçük yaştan günlük işlere katılır, savaşçı bir toplumun üyesi olarak büyütülürdü. Hun çocuklarıyla ilgili bilgi Çinli tarihçi Sima Qian’ın eserinde geçer. Etkinlik: Öğrenciler bildikleri akrabalık adlarını yazsın (görümce, elti, baldız, bacanak, kayınbirader…).

36. Aileden devlete

• Sosyal hayat
• Toplum, aileden başlayıp devlete kadar genişleyen halkalardan oluşurdu.
• Oguş: Aile
• Urug: Ailelerin birleşmesiyle oluşan sülale
• Boy: Urugların birleşmesi; başında boy beyi vardı.
• Budun: Boyların birleşmesiyle oluşan millet
• İl: Devlet
• Damga (tamga)
• Her boyun kendine özgü işareti; hayvanlara ve eşyalara vurulurdu.
• Bugün “il” sözcüğünü hangi anlamda kullanıyoruz?
• Ülkemizin 81 yönetim biriminden her birine il diyoruz. Eskiden il, devlet demekti.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynağa göre budun bağımsız olabilir ya da bir ile (devlete) bağlı yaşayabilirdi. Halkaları tahtada iç içe daireler olarak çizin: en içte oguş, en dışta il. Öğrencilere sorun: Bugün sizin içinde yer aldığınız “halkalar” neler? (Aile, akrabalar, mahalle, il, ülke.)

37. Boy adları Anadolu’da yaşıyor

• Haritada inceleyelim
• Her boyun kendine ait bir adı ve bir damgası vardı.
• Türkistan’dan Anadolu’ya gelen boyların adları bugün birçok yer adında yaşıyor.
• Bayat (Afyonkarahisar ve Çorum), Çiğil (Konya) ve Kınık (İzmir) bunlardan bazılarıdır.
• Boy
• Aynı soydan geldiğine inanan, birçok aileden oluşan topluluk.
• Senin ilinde ya da ilçende bir boy adı taşıyan yer var mı? Araştır.
• Bayat
• Afyonkarahisar
• Çorum
• Çiğil
• Konya
• Kınık
• İzmir
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Boy adını taşıyan yer
• Noktalar yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Örnekler ders kitabındaki bilgi kutusundan alınmıştır. Çiğil, Konya’ya bağlı bir yerleşim yeridir; haritada Konya çevresinde yaklaşık olarak gösterildi. Bayat ve Kınık, Oğuz boylarının adlarıdır. Öğrencilerden il ve ilçe adları arasında başka boy adları aramalarını isteyin; bulduklarını bir kaynakla doğrulasınlar.

38. Taşınabilir sanat

• Sanat
• Hunlara ait, hayvan mücadelesi işlenmiş altın plaka (MÖ 200–100)
• Sık göç eden Türkler sanatlarını yanlarında taşıyabildikleri eşyalarda gösterdi.
• Bu altın Hun plakasında iki hayvanın mücadelesi işlenmiş. Ustalar madeni çok iyi işlerdi.
• Kemer tokaları, kılıç kabzaları ve at takımları pars, kurt, geyik gibi figürlerle süslenirdi.
• Neden büyük taş binalar değil de kemer tokası, kılıç gibi eşyalar süslenmiş olabilir?
• Sık göç eden insanlar büyük ve ağır eserleri yanlarında götüremezdi. Sanat, taşınabilen eşyalara işlendi.

Öğretmene not: Fotoğraftaki altın plaka Stockholm’deki Doğu Asya Müzesi’ndedir (Östasiatiska museet); müze onu Hunlara (MÖ 200–100) ait gösterir. Bu tür plakalar çoğunlukla kemer süsü olarak kullanılırdı. Ders kitabına göre ilk Türk devletlerinde maden işlemeciliği ve ağaç oymacılığı çok gelişmişti; figürler arasında at, geyik, koyun, keçi, kurt, pars, kaplan ve yırtıcı kuşlar vardı. Hayvan figürlü kılıç kabzaları altınla kaplanır, değerli taşlarla bezenirdi (kabza: kılıç ya da hançerin elle tutulan bölümü). Öğrencilere sorun: Bugün evimizdeki hangi eşyalarda süsleme var? (Halı, kilim, takı, bakır kaplar.)

39. Balbal: Taştan heykeller

• Sanat · Heykel
• Burana’da (Kırgızistan) bir arada sergilenen balballar
• Önemli devlet adamları için yapılan anıt alanlarına balbal denen taşlar dikilirdi.
• Çin kaynaklarına göre ölen kahramanın savaşta yendiği her düşman için bir balbal dikilirdi.
• Balballar en çok Moğolistan, Güney Sibirya, Kırgızistan ve Kazakistan’da bulunur.
• Öndeki balbala bakın: Taşı yontan usta neleri göstermiş?
• Bir insan yüzünü: gözleri, burnu ve bıyığı. Balballar bize dönemin insanları ve sanatı hakkında ipucu verir.

Öğretmene not: Fotoğraf: Kırgızistan’daki Burana Kulesi çevresinde, bölgeden toplanıp bir arada sergilenen balballar. Ders kitabına göre en çok balbal Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk anıt alanlarına dikilmiştir. Balbalların anlamı konusunda kaynaklarda farklı görüşler vardır: Çin kaynakları onları yenilen düşmanlarla açıklar; bazı araştırmacılar insan biçimli taş heykellerin ölen kişinin kendisini gösterdiğini düşünür. Bu, programın “kaynaklardaki benzer ve farklı bilgileri belirleme” etkinliği için iyi bir örnektir. Balbal: anıt ve mezar alanlarına dikilen, bazıları insan biçimli taşlar.

40. Uygurlar yerleşince sanat değişti

• Sanat
• Bozkırda sanat taşınabilir eşyalardaydı. Yerleşik hayata geçen Uygurlar ise tapınaklar yaptı; duvarları ve kitapları resimlerle süsledi.
• Duvar resmi
• Bezeklik’te Uygur prensleri (9–12. yüzyıl)
• Mağara tapınakları
• Turfan yakınındaki Bezeklik Bin Buda Mağaraları
• Kavram · Minyatür
• El yazması kitapları süsleyen küçük, ayrıntılı resim. Uygur minyatürünün izleri Selçuklu ve Osmanlı sanatında da görülür.

Öğretmene not: Bezeklik, Turfan yakınında kayalara oyulmuş mağara tapınaklarıdır; Uygurlar buradaki tapınakları duvar resimleriyle süsledi. Soldaki resim, Uygur prenslerini gösterir ve bugün Berlin’deki Asya Sanatı Müzesi’ndedir. Bölüm kapağındaki Mani kitabı yaprağı da Uygur kitap resminin (minyatür) bir örneğidir. Uygur şehirlerinin kalıntılarında bulunan minyatürler, Türk resim sanatının bilinen en eski örnekleri arasındadır. Düşünelim: Tapınak gibi kalıcı yapıların en çok Uygurlarda görülmesinin nedeni ne olabilir? (Yerleşik hayata geçmeleri.)

41. Bozkırın ekonomisi

• Ekonomi
• Hayvancılık
• Temel geçim kaynağıydı. At ve koyunun daha çok sütünden yararlanılırdı.
• Tarım
• Su kenarlarında buğday, arpa, darı ve çavdar yetiştirilirdi.
• Ticaret
• Çoğunlukla değiş tokuş yapılırdı: Mal verilir, karşılığında mal alınırdı.
• Demircilik
• Kılıç, kalkan, mızrak ve temren (ok ucu) yapılırdı.
• Zenginliğin ölçüsü para değil de sürü olsaydı, kim zengin sayılırdı?
• Sürüsü büyük olan. At sürüsü saygınlık, koyun sürüsü zenginlik sağlardı.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynağa göre bir ailenin ne kadar zengin ve güçlü olduğu, at ve koyun sürülerinin büyüklüğüyle ölçülürdü. At hem ekonomik bir varlık hem binek hem de savaş aracıydı. Türkçenin en eski kelimeleri arasında “tarla” ve “ekin” bulunur; bu da tarımın çok eskiden beri yapıldığını gösterir. Madencilik ve demircilik başlıca mesleklerdendi.

42. Değiş tokuş ve İpek Yolu

• Ekonomi
• Ticarette çoğunlukla değiş tokuş yapılırdı. Türkler bozkırda bol olanı verip ihtiyaç duyduklarını alırdı.
• Türkler
• Çin
• Bozkırda bol olanlar
• At ve kürk
• Canlı hayvan ve hayvan ürünleri
• Bozkırda üretilmeyenler
• İpek ve ipekli kumaşlar
• İpek Yolu
• Çin’den başlayıp Türkistan üzerinden batıya uzanan büyük ticaret yolu.
• Göktürkler İpek Yolu’na hâkim olunca ticaret onlara güç ve zenginlik getirdi.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kaynağa göre Hunlar MS 52’de Çin pazarlarına çok sayıda sığır götürüp satmış; Çin sarayına at ve kürk verip karşılığında ipek almışlardır. Göktürkler 557’de Ak Hunları yıkınca İpek Yolu’na hâkim oldu; 567’de Doğu Roma’ya gönderilen elçilik heyeti de ipek ticaretini konuşmak içindi. Düşünelim: Değiş tokuşta iki taraf da neden kazançlıdır? (Herkes elinde fazla olanı verip ihtiyacı olanı alır.)

43. Uygurlar yerleşince neler değişti?

• Ekonomi
• Mani dinini kabul eden Uygurların hayatı nasıl değişti?
• Mani dini hayvansal yiyecekleri yasakladı.
• Uygurlar tarıma yöneldi; değirmen taşı ve harman araçları yaptı.
• Tarlaların suya ihtiyacı vardı.
• Uzaklardan su getiren kanallar açıldı.
• Şehirler ve pazarlar kuruldu.
• Alışverişte para kullanıldı, borç belgeleri yazıldı.
• Yerleşik hayata geçildi.
• Savaşçı özellikler zayıfladı; sanat ve mimari gelişti.

Öğretmene not: Bilgiler ders kitabının öğrenme alanı değerlendirmesindeki metne dayanır: Uygurlar su kanalları, değirmen taşları ve harman araçları yaptı; pazarlarda para kullanıldı, borç alıp vermeyi gösteren hukuk belgeleri yazıldı (ilkbaharda alınan mal çoğunlukla sonbaharda ödenirdi). Öğrencilere sorun: Bu değişikliklerin hangisi olumlu, hangisi olumsuz sonuç doğurmuş olabilir? Gerekçelendirsinler.

44. Afişimizi hazırlayalım

• Etkinlik · Ürün
• İlk Türk devletlerinin medeniyetimize katkılarını anlatan bir afiş hazırlayın.
• Gruplara ayrılın; her grup bir alan seçsin: yönetim, ordu, hukuk, sosyal hayat, sanat ya da ekonomi.
• Topladığınız bilgileri 5N1K kartlarınızla karşılaştırın.
• Her bilginin kaynağını yazın; kaynaklarda farklı geçen bilgileri işaretleyin.
• Bir çıkarım cümlesi yazın: “Bu katkı bugün … olarak yaşıyor.”
• Afişinizi renkli fon kâğıdına tasarlayıp sınıfta sunun.
• Çıkarım
• Topladığımız bilgilerden akıl yürüterek açıkça söylenmeyen bir sonuca varmak.
• Sizce ilk Türk devletlerinden bugüne en çok yaşayan katkı hangisi? Neden?

Öğretmene not: Program; çıkarımların sınıf tartışmasıyla (beyin fırtınası, büyük grup tartışması) sözlü olarak ifade edilmesini, bunun kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla izlenmesini ve öğrencilerin çıkarımlarını yansıtan bir afiş, poster ya da broşür hazırlayıp sunmasını önerir (OB4, SDB3.3). Malzeme: renkli fon kâğıdı ve keçeli kalem (bir önceki derste getirmelerini isteyin). Tartışmada herkesin söz almasına ve fikirlerini kaynaklara dayandırmasına dikkat edin.

45. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Balık kılçığı özeti
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

46. Anahtar kavramlar

• Konargöçer
• Hayvanlarına otlak bulmak için yaylak ile kışlak arasında düzenli göç ederek yaşayan.
• Töre
• Kağan dâhil herkesin uyması gereken, toplumu düzenleyen yazısız kurallar.
• Gök Tengri
• İslamiyet öncesi Türklerin yaratıcı olarak inandığı Tanrı; kut inancına göre yönetme gücünü o verirdi.
• Balbal
• Anıt ve mezar alanlarına dikilen, bazıları insan biçimli taşlar.
• Destan
• Bir milletin hayatındaki büyük olayları anlatan, kuşaktan kuşağa aktarılan uzun öykü.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. öğrenme alanının anahtar kavramları: balbal, destan, Gök Tengri, Hicret, İslamiyet, kâğıt, konargöçer, töre. Bu konuya düşen beşi burada; Hicret, İslamiyet ve kâğıt sıradaki konularda (SB.6.3.2 ve sonrası) işlenecek.

47. Özet: Medeniyetimize katkılar

• İlk Türk devletlerinin katkıları
• Yönetim
• Kurultay, kut anlayışı, hatunun söz hakkı
• Hukuk
• Töre: adalet, iyilik, eşitlik, insanlık
• Askerî
• Onlu sistem, ordu-millet, atlı ordu
• Sosyal hayat
• Güçlü aile, boy düzeni, boy adları
• Sanat
• Hayvan figürleri, balbal, Uygur minyatürü
• Ekonomi
• Hayvancılık, tarım, değiş tokuş, demircilik
• Her kılçığa bugün hâlâ yaşayan bir iz ekleyin: bir kelime, kurum, gelenek ya da yer adı.

Öğretmene not: Program, katkıların altı alanda incelenmesini ister; kılçıklar bu alanları (yönetim, hukuk, ordu, sosyal hayat, sanat, ekonomi) özetler. Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her alana bir “bugünkü iz” eklesin (ör. askerî: onbaşı rütbesi; sosyal hayat: Kınık ilçesi; yönetim: TBMM).

48. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkistan’ın iklimi, İç Anadolu’nun iklimine benzer.
• İkisinde de kışlar soğuk, yazlar sıcak ve kurak geçer; yağış azdır.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Türk adını devletinin resmî adı olarak ilk kullananlar Uygurlardır.
• Bu adı devletin resmî adı yapan ilk devlet, Bumin Kağan’ın 552’de kurduğu Göktürk Devleti’dir.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• İlk Türk devletlerinde ordu, para ile tutulan askerlerden oluşurdu.
• Türk ordusunda paralı asker yoktu. Orduya katılmak bir vatan görevi sayılırdı.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• İlk Türk devletlerinde kağan da töreye uymak zorundaydı.
• Kağan kanun koyardı ama yetkisi sınırsız değildi; töre onu da bağlardı.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• İlk Türk devletlerinde ticaret çoğunlukla mal karşılığında mal verilerek yapılırdı.
• Buna değiş tokuş denir. Örneğin Hunlar Çin’e at ve kürk verip karşılığında ipek alırdı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Orhun Yazıtları, Asya Hun Devleti döneminde dikilmiştir.
• Orhun Yazıtları II. Göktürk Devleti döneminde, 8. yüzyılda dikildi.

54. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• İlk Türk devletlerinde sanat eserleri çoğunlukla kemer tokası, kılıç kabzası ve at koşum takımı gibi eşyalar üzerine yapılmıştır.
• Bunun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
• Türkistan’da hiç taş bulunmaması
• Konargöçer bir yaşam sürülmesi
• Sanatçıların Çin’den getirilmesi
• Sanatın yalnızca savaşta kullanılması
• B
• Sık göç eden Türkler büyük ve ağır eserleri taşıyamazdı; sanatlarını yanlarında götürebildikleri eşyalara işlediler.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kurultaya kağanın yanında eşi hatun, boy beyleri ve devletin önde gelen kişileri katılırdı. Toplantıda siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel konular konuşulurdu.
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
• Devlet işleri birlikte konuşulurdu.
• Hatun da devlet işlerinin konuşulmasına katılırdı.
• Kurultayda farklı konular ele alınırdı.
• Kurultay üyelerini halk seçerdi.
• D
• Metinde kurultay üyelerinin halk tarafından seçildiğine dair bir bilgi yoktur. Diğer yargılara metinden ulaşılabilir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada Mete Han’ın düzenlediği ordudaki bazı birlikler ve komutanları verilmiştir.
• Tümen
• Tümenbaşı
• Binlik birlik
• Binbaşı
• Onluk birlik
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Yüzbaşı
• Boy beyi
• Onbaşı
• Yabgu
• C
• On kişilik birliğin başında onbaşı bulunurdu. Bu rütbe adı bugün de ordumuzda kullanılır.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Törenin değişmeyen ilkelerinden tüzlük hangi değeri ifade eder?
• Eşitlik
• Adalet
• İyilik
• İnsanlık
• A
• Tüzlük eşitlik demektir. Könilik adalet, uzluk iyilik, kişilik ise insanlık anlamına gelir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Tarihçiler, ilk Türk devletleri hakkındaki bilgilerin önemli bir bölümünü Çin kaynaklarından öğrenir.
• Bu durumun en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
• Türklerin Çin’de yaşaması
• Çin kaynaklarında hiç yanlış bilgi olmaması
• Türklerin uzun süre yazılı eser bırakmaması
• Türklerin tarihe ilgi duymaması
• C
• Konargöçer yaşayan Türkler II. Göktürk dönemine kadar yazılı eser bırakmadı. Bu yüzden komşu devletlerin kaynakları önemlidir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir Türk devletinde görülen bazı gelişmeler şunlardır:
• Toprağı sulamak için kanallar açıldı.
• Pazarlarda para ile alışveriş yapıldı.
• Tapınaklar ve şehirler kuruldu.
• Duvar resimleri ve minyatürler yapıldı.
• Bu gelişmeler hangi devlete aittir?
• Asya Hun Devleti
• I. Göktürk Devleti
• II. Göktürk Devleti
• Uygur Devleti
• D
• Mani dinini kabul edip yerleşik hayata geçen Uygurlarda tarım, şehir hayatı, mimari ve resim sanatı gelişti.

60. Kim bilecek?

• Türklerin yazın hayvanlarıyla çıktığı serin otlaklara ne ad verilir?
• Yaylak (yayla)
• Anıt alanlarına dikilen, bazıları insan biçimli taşlara ne ad verilir?
• Balbal
• Türklerin kutsal saydığı, Göktürk Devleti’nin merkezi olan yurt neresidir?
• Ötüken

61. Gelecek derse hazırlanalım

• Hicret nedir? Ne zaman, nereden nereye yapıldı?
• İslam medeniyeti eğitim ve bilim alanında insanlığa neler kazandırdı?
• Kâğıt kullanımı Avrupa’ya hangi yolla ulaşmış olabilir?
• Çevrende İslam medeniyetine ait hangi yapılar var?
• Yaşadığın yerde bir cami, medrese, kervansaray ya da çeşme bul. Adını ve ne zaman yapıldığını not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.6.3.2 “VII-XIII. Yüzyıllar Arasında İslam Medeniyetinin İnsanlığın Ortak Mirasına Katkıları” (eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat ve mimari). Bu derste konuşulan İpek Yolu ve Uygur kitap sanatı, yeni konudaki bilim ve kültür alışverişine köprü olabilir.

62. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 6. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.6.3.1.
• Kaynak
• MEB 6. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Tarihler
• Devletlerin kuruluş ve yıkılış tarihleri ders kitabından alınmıştır; bazıları kaynaklarda farklı verilir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir.
• Örnek olay
• Aybars adlı karakter kurgusaldır; anlattıkları ders kitabındaki bilgilere dayanır.

63. Görsel kaynakları

• Kül Tigin Yazıtı (732), Moğolistan
• Vezirtonyukuk · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg
• Orhun Vadisi’nde sürüsünü otlatan göçerler, Moğolistan
• Bernard Gagnon · CC0 · Wikimedia Commons: Goats in Orkhon Valley 02.jpg
• Aladağlar’da yaylada bir Yörük çadırı
• Uefeyik · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Aladağlar’da Yörükler.jpg
• Kül Tigin heykelinin başı (8. yüzyıl), Moğolistan Ulusal Müzesi
• Gary Todd from Xinzheng, China · CC0 · Wikimedia Commons: Turkic Head of Koltegin Statue (35324303410).jpg
• Bilge Kağan anıtının kopyası, Gazi Üniversitesi, Ankara
• Kızılsungur · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Gok turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg
• Uygurlardan kalan resimli bir Mani kitabı yaprağından ayrıntı (Turfan)
• 8th century Manichean painter · Kamu malı · Wikimedia Commons: Conversion of Bögü Qaghan (759-780 CE) to Manicheism in 762 (detailed of Bögü Qaghan in a suit of armour, kneeling to a Manichean high priest).jpg
• Hunlara ait, hayvan mücadelesi işlenmiş altın plaka (MÖ 200–100)
• Daderot · CC0 · Wikimedia Commons: Plaque depicting animal fight, Xiongnu, 200-100 BC, gold - Östasiatiska museet, Stockholm - DSC09562.JPG
• Burana’daki balballar, Kırgızistan
• Bgag · CC0 · Wikimedia Commons: Burana Tower site 05.jpg
• Uygur prensleri, Bezeklik duvar resmi (9–12. yüzyıl)
• 9th-12th century Uyghur artist · Kamu malı · Wikimedia Commons: Uyghur princes wearing Chinese-styled robes and headgear. Bezeklik, Cave 9, 9-12th century CE.jpg
• Bezeklik Bin Buda Mağaraları, Turfan
• Hiroki Ogawa · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Bezeklik Caves Turpan Xinjiang China 新疆 吐魯番 柏孜克里克千佛洞 - panoramio (6).jpg