7. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Beylikten Cihan Devletine

1. Beylikten Cihan Devletine

• Beylikten
• Cihan Devletine
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Söğüt’teki küçük bir uç beyliği, üç kıtaya yayılan bir cihan devletine nasıl dönüştü? (1299–1566)

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. ünite “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.7.3.1 (2026-2027 yıllık planında 10–12. haftalar). Sunu kuruluştan Kanuni dönemine (1299–1566) uzanır; programın örnek olayları olan İstanbul’un Fethi, Mısır Seferi ve Preveze Deniz Zaferi 4. bölümdedir. Eski 2018 programında bu konu SB.7.2.1 kazanımıyla işleniyordu. Kapak görseli: Rumeli Hisarı. II. Mehmed, İstanbul’un Fethi’ne hazırlık için 1452’de Boğaz’ın Avrupa yakasına yaptırdı; 4. bölümde fotoğrafıyla ayrıca işlenir.

2. Merak edelim

• Osmanlı Devleti kısa sürede bu kadar genişleyip bir cihan devleti olmayı nasıl başarmış olabilir?
• Sizce bu genişleme yalnızca askerî faaliyetlerin ve fetihlerin sonucu muydu?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Osmanlı Beyliği’ni kim kurdu?
• Nerede?
• Preveze Deniz Zaferi nerede kazanıldı?
• Ne zaman?
• İstanbul ne zaman fethedildi?
• Ne?
• Cihan devleti ne demek?
• Nasıl?
• Gemiler Haliç’e nasıl indirildi?
• Neden?
• Osmanlı neden bu kadar hızlı büyüdü?

Öğretmene not: Programın önerdiği iki açık uçlu soruyla tartışma başlatın; tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar (süreç bileşenleri a ve b). İkinci sorunun cevabı 2. ve 4. bölümlerde: fetihlerin yanında iskân, istimâlet, merkezî otorite ve ticaret yollarının denetimi de etkiliydi.

3. Yol haritamız

• Kuruluş
• Kayılar Anadolu’ya geliyor, Osman Bey beyliğini kuruyor
• Hızlı büyümenin nedenleri
• Konum, komşular, gaza, istimâlet, iskân
• Beylikten devlete
• Osman Bey’den II. Murad’a padişahlar ve olaylar
• Cihan devletine doğru
• İstanbul’un Fethi, Mısır Seferi, Preveze Deniz Zaferi
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek
• Çıkmış sorular
• Bursluluk Sınavı ve SBS’den 25 soru

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Söğüt’te doğan beylik

• Kayılar Anadolu’ya nasıl geldi? Osmanlı Beyliği nasıl ortaya çıktı?
• Osmanlılar kimdir?
• Kayıların göçü
• Kösedağ Savaşı
• Osman Bey

Öğretmene not: Bölüm görseli: Söğüt’teki (Bilecik) Ertuğrul Gazi Türbesi. Türbe yüzyıllar içinde birkaç kez onarılmıştır; bugünkü yapı Ertuğrul Gazi’nin yaşadığı döneme ait değildir.

5. Osmanlılar kimdir?

• Osmanlılar, Oğuzların Kayı boyundandır. Devlet, kurucusu Osman Bey’in adıyla anılır.
• Kuruluş yılı (geleneksel tarih)
• yıl
• 1299’dan 1922’ye kadar sürdü
• kıta
• Asya, Avrupa ve Afrika’da toprakları oldu
• Kayı boyunun damgası (tamgası)

Öğretmene not: 623 yıl: 1299–1922. Üç kıtaya yayılma 16. yüzyılda tamamlandı; bu sunu kuruluştan Kanuni Sultan Süleyman’ın ölümüne kadar olan 1299–1566 arasını anlatır. Tamga, boyların hayvanlara ve eşyalara vurduğu işarettir.

6. Kayılar Anadolu’ya geliyor

• 13. yüzyılda Moğol saldırılarından kaçan Kayılar, Anadolu’ya göç etti.
• Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alaaddin Keykubat, Kayıları Ankara yakınlarındaki Karacadağ’a yerleştirdi.
• Ertuğrul Gazi döneminde Kayılara Doğu Roma (Bizans) sınırındaki Söğüt ve Domaniç yurt olarak verildi. Kayılar artık bir uç beyliğiydi.
• Uç
• Devletin sınır bölgesi. Uç beyleri sınırı korur, düşman topraklarına doğru genişlerdi.
• Bu göç hikâyesi, Osmanlı tarihçilerinin aktardığı geleneksel anlatıya dayanır.
• Konya
• Selçuklu başkenti
• Ahlat
• Karacadağ
• Söğüt
• Domaniç
• DOĞU ROMA
• KARADENİZ
• AKDENİZ

Öğretmene not: Kroniklere göre Kayıların başında önce Süleyman Şah, sonra oğlu Ertuğrul Gazi vardı. Göç yolu yaklaşık gösterilmiştir. “Bilgilerin doğruluğunu değerlendirme” için: Bu bilgileri kim yazmış, olaydan ne kadar sonra yazmış olabilir?

7. 1243 Kösedağ Savaşı

• Türkiye Selçuklu Devleti ile Moğollar arasında yapıldı. Selçuklular yenildi.
• Türkiye Selçuklu Devleti yıkılma sürecine girdi (1308’de yıkıldı).
• Anadolu, Moğol (daha sonra İlhanlı) egemenliğine girdi.
• Anadolu’da birçok yeni Türk beyliği kuruldu: II. Beylikler Dönemi başladı.
• Tek bir devlet yerine birçok beyliğin kurulması, Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulduğunu gösterir.
• Kösedağ
• Konya
• DOĞU ROMA
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Osmanlı
• Karesi
• Saruhan
• Aydın
• Menteşe
• Germiyan
• Hamit
• Teke
• Karaman
• Candar
• Eretna
• Dulkadir
• Ramazan
• Beylik adları yaklaşık merkezlerine yazılmıştır; sınırları göstermez.

Öğretmene not: Haritadaki beylik adları “…oğulları” ekiyle de anılır: Karesioğulları, Germiyanoğulları, Karamanoğulları vb. Beyliklerin hepsi aynı yıl kurulmadı; 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyıl boyunca ortaya çıktılar.

8. Osman Bey anlatıyor

• 1281’de babam Ertuğrul Gazi’nin yerine Kayı boyunun başına geçtim. 1299’da beyliğimin bağımsızlığını ilan ettim. Kurduğum beylik kısa sürede büyüdü.
• Osman Bey (Osman Gazi)
• 1258–1324
• Kayı boyunun başına geçti
• Bağımsızlığını ilan etti
• Koyunhisar’da Doğu Roma’yı yendi
• Öldü; yerine oğlu Orhan Bey geçti
• Sence küçük bir beylik nasıl bu kadar hızlı büyüdü? Tahminini yaz; sonraki bölümde kontrol edeceğiz.

Öğretmene not: Osman Bey’in doğum yılı (1258) geleneksel bir tarihtir. Ölüm yılı için bazı kaynaklar 1326’yı verir.

9. Hızlı büyümenin nedenleri

• Küçük bir uç beyliği nasıl oldu da kısa sürede güçlü bir devlete dönüştü?
• Coğrafi konum
• Zayıf komşular
• Gaza ve cihat
• İstimâlet
• İskân
• Yöneticiler ve Ahiler

10. Kısa sürede büyümenin nedenleri

• Uygun konum
• Doğu Roma sınırında bir uç beyliğiydi.
• Zayıf Doğu Roma
• İç karışıklıklar ve ağır vergiler Doğu Roma’yı zayıflatmıştı.
• Dağınık Balkanlar
• Balkanlar’da güçlü ve birleşik bir devlet yoktu.
• Beyliklerle barış
• Anadolu’daki Türk beylikleriyle iyi geçindi.
• Gaza ve cihat
• Gaziler ve Türkmenler bu amaçla Osmanlı’ya katıldı.
• Adalet ve hoşgörü
• İstimâlet politikasıyla halkın gönlü kazanıldı.
• İskân politikası
• Fethedilen yerlere Türk nüfus yerleştirildi.
• Yöneticiler ve Ahiler
• Başarılı beyler, padişahlar ve Ahilerin desteği.

Öğretmene not: Her kartı açarken öğrencilerin 5N1K kartındaki “Neden?” sorularıyla karşılaştırın. Sonraki altı slayt bu nedenleri tek tek açar.

11. Doğu Roma sınırında bir uç beyliği

• Neden 1 · Coğrafi konum
• Osmanlı Beyliği, zayıflamış Doğu Roma’nın sınırında bir uç beyliği olarak kuruldu.
• Diğer Türk beylikleriyle uğraşmak yerine Doğu Roma’dan toprak aldı. Bu başarılar gazilerin ve Türkmenlerin ilgisini çekti.
• Batıya, yani Balkanlar’a doğru genişleme yolu açıktı.
• Söğüt
• Bilecik
• İnegöl
• Yenişehir
• Bursa
• İznik
• İzmit
• İstanbul
• Doğu Roma başkenti
• DOĞU ROMA
• MARMARA DENİZİ
• RUMELİ
• Osmanlı merkezi
• Doğu Roma şehirleri

Öğretmene not: Haritada mavi noktalar Osman ve Orhan Bey döneminde alınacak Doğu Roma şehirleridir.

12. Zayıf komşular: Doğu Roma ve Balkanlar

• Neden 2 · Komşuların durumu
• Doğu Roma İmparatorluğu
• Otoritesini kaybetmişti; tekfurlarına bile söz geçiremiyordu.
• Taht kavgaları ve iç karışıklıklarla uğraşıyordu.
• Ağır vergilerden bunalan halk, Osmanlı’nın gelişine karşı çıkmadı.
• Balkanlar
• Güçlü ve birleşik bir devlet yoktu.
• Balkan devletleri sürekli birbiriyle mücadele ediyordu.
• Tekfur
• Doğu Roma’da kale ve şehir yöneticisi.
• Bu durum, Osmanlı’nın hem Anadolu’da hem Balkanlar’da kolayca ilerlemesini sağladı.

13. Beyliklerle barış, Doğu Roma’ya karşı gaza

• Neden 3 · Gaza ve cihat
• Türk beylikleriyle iyi ilişkiler
• Osmanlılar ilk dönemde Anadolu’daki Türk beylikleriyle savaşmadı, iyi geçindi.
• Koyunhisar Savaşı’nda (1302) komşu Türkmen beyleri Osman Bey’e yardım gönderdi.
• Gaza ve cihat anlayışı
• Osmanlılar gücünü Hristiyan Doğu Roma’ya ve Balkan devletlerine yöneltti.
• Bu amaç; gazileri, alpleri, Ahileri ve Türkmenleri Osmanlı’nın yanına çekti.
• Gaza
• İslam’ı korumak ve yaymak için yapılan savaş. Bu savaşlara katılana gazi denir.
• Cihat
• Allah yolunda mücadele; İslam’ı korumak ve yaymak için gösterilen her türlü çaba.

Öğretmene not: Çıkmış sorularda (2024 ve 2025 Bursluluk) “gaza ve cihat anlayışı” doğrudan soruldu.

14. İstimâlet: Halkın gönlünü kazanmak

• Neden 4 · Adalet ve hoşgörü
• Fethedilen yerlerde halkın dinine, diline, canına ve malına dokunulmadı.
• Vergiler hafifletildi, herkese adaletle davranıldı.
• Halk Osmanlı yönetimini benimsedi; fethedilen yerler devlete kolayca bağlandı.
• İstimâlet
• Gönül alma; fethedilen yerlerdeki halkın gönlünü adalet ve hoşgörüyle kazanma politikası.
• Babanızın idaresine geçen köylülerin memnun kalıp bizi anmadıklarını gördük. Biz de bu rahatlığa heves ettik.
• Bursa’yı teslim eden Rumların Orhan Bey’e cevabı

Öğretmene not: Alıntı, Bursa’nın fethiyle ilgili rivayettir ve 2013 Bursluluk Sınavı’nda soru olarak gelmiştir.

15. İskân politikası

• Neden 5 · Fethedilen yerlerde kalıcı olmak
• Rumeli’ye geçişten (1353) sonra fethedilen yerlerde planlı bir yerleştirme politikası uygulandı.
• Anadolu
• Rumeli
• Türk ve Müslüman konar göçerler Rumeli’ye yerleştirildi
• Konar göçerler yerleşik hayata geçti.
• Boş topraklar tarıma açıldı, üretim arttı.
• Bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması hızlandı.
• Sorun çıkarabilecek bazı aileler Anadolu’ya gönderildi
• Fethedilen yerlerde güvenlik ve düzen sağlandı.
• İskân
• Yerleştirme; fethedilen yerlere nüfus yerleştirip yurt edinme.
• Amaç: Fethedilen topraklarda kalıcı hâkimiyet kurmak ve yeni fetihlere zemin hazırlamak.

Öğretmene not: İskân politikasının amaçlarının hepsi slaytta: kalıcı hâkimiyet, konar göçerleri yerleşik hayata geçirmek, Türkleşme ve İslamlaşma, güvenlik ve düzen, üretimi artırmak. Yerleşilen yerler cami, medrese, han ve köprülerle donatıldı; birçok kasaba zamanla gelişmiş bir Türk şehrine dönüştü. Tartışma: Fethedilen yerlere kimse yerleştirilmeseydi bu topraklar uzun süre elde tutulabilir miydi?

16. Yetenekli yöneticiler ve güçlü destek

• Neden 6 · Yönetim ve toplumun desteği
• Yetenekli yöneticiler
• Osman Bey, Orhan Bey, I. Murad ve Yıldırım Bayezid başarılı yöneticilerdi.
• Devlet, kuruluş döneminde deneyimli ve kararlı liderlerle yönetildi.
• Ahilerin ve dervişlerin desteği
• Osman Bey, Ahi şeyhi Şeyh Edebali’nin desteğini aldı.
• Ahiler (esnaf ve zanaatkârlar) şehirlerde düzeni ve ekonomiyi güçlendirdi.
• Dervişler, fethedilen yerlere yerleşip Türk-İslam kültürünü yaydı.
• Bir devletin büyümesinde halkın desteği neden önemlidir?
• Halk desteklemezse fetihler kalıcı olmaz. Ahiler, dervişler ve gaziler devlete hem güç hem düzen kazandırdı.

17. Anahtar kavramlar

• Gaza
• İslam’ı korumak ve yaymak için yapılan savaş. Katılana gazi denir.
• Cihat
• Allah yolunda mücadele; İslam’ı korumak ve yaymak için gösterilen her türlü çaba.
• Fetih
• Bir yeri savaşarak ya da antlaşmayla alıp ülke topraklarına katma.
• İskân
• Fethedilen yerlere nüfus yerleştirme; yurt edinme.
• İstimâlet
• Fethedilen yerlerde halkın gönlünü adalet ve hoşgörüyle kazanma.

Öğretmene not: Maarif programına göre 3. ünitenin anahtar kavramları: cihat, fetih, gaza, iskân, istimâlet.

18. Beylikten devlete

• Osman Bey’den II. Murad’a: hükümdarlar, savaşlar ve kurumlar (1299–1451)
• Osman Bey
• Orhan Bey
• I. Murad
• Yıldırım Bayezid
• Fetret Devri
• Çelebi Mehmed ve II. Murad

Öğretmene not: Bölüm görseli: Bursa’daki Yeşil Türbe. Fetret Devri’ne son veren Çelebi Mehmed’in türbesidir; 1421’de yapıldı. Bursa, Orhan Bey döneminde 1326’da Osmanlı’nın başkenti olmuştu.

19. 1299–1451: Kuruluştan yükselişe

• Osman Bey
• Kuruluş
• Orhan Bey
• Devletleşme, Rumeli’ye geçiş
• I. Murad
• Balkanlar’da yayılma
• Yıldırım Bayezid
• Ankara yenilgisi
• Fetret Devri
• Taht kavgaları
• Çelebi Mehmed
• Birlik yeniden kuruldu
• II. Murad
• Balkanlar’da kalıcılık
• Sırada II. Mehmed (Fatih) ve İstanbul’un Fethi (1453) var.
• Çubukların uzunluğu, saltanat sürelerine göre ölçeklidir.

Öğretmene not: II. Murad 1444–1446 arasında tahtı kısa bir süre oğlu II. Mehmed’e bırakmıştır; çizgide tek parça gösterilmiştir. 1451’den sonrası 4. bölümde.

20. Osman Bey Dönemi

• Osman Bey
• 1299–1324
• Kurucu · “Osman Gazi”
• Babası Ertuğrul Gazi’nin yerine Kayı boyunun başına geçti.
• Doğu Roma tekfurlarından Karacahisar’ı aldı; ardından Bilecik, Yarhisar, İnegöl ve Yenişehir’i ele geçirdi.
• Kendi adına hutbe okutarak beyliğin bağımsızlığını ilan etti.
• Osmanlı’nın geleneksel kuruluş tarihi
• Koyunhisar (Bafeus) Savaşı’nda Doğu Roma’yı yendi.
• Doğu Roma ile yapılan ilk büyük savaş
• Hutbe
• Cuma ve bayram namazlarında okunan konuşma. Hükümdar adına okutulması bağımsızlık işaretiydi.

21. Kuruluş tarihi: 1299 mu, 1302 mi?

• Geleneksel görüş
• Osman Bey’in kendi adına hutbe okutup bağımsızlığını ilan ettiği yıl.
• Tarihçi Halil İnalcık
• Koyunhisar Zaferi ile Osman Bey, bölgedeki Türkmenlerin gözünde güçlü bir gazi bey oldu.
• Bu sebeple biz, beyliğin gerçek kuruluş tarihini 27 Temmuz 1302 olarak kabul edebiliriz.
• Sence bir devletin kuruluş tarihi neye göre belirlenmeli: bağımsızlık ilanına mı, büyük bir askerî başarıya mı? Gerekçeni söyle.

Öğretmene not: Süreç bileşeni ç (topladığı bilgilerin doğruluğunu değerlendirir) için tartışma slaytı. Tek doğru cevap yoktur; gerekçe önemlidir. İnalcık alıntısı 2023 Bursluluk Sınavı’nda soruldu.

22. Orhan Bey Dönemi (1324–1362)

• Orhan Bey
• 1324–1362
• Babasının vasiyeti üzerine Bursa’yı aldı ve başkent yaptı.
• Maltepe (Pelekanon) Savaşı’nda Doğu Roma ordusunu yendi.
• İznik’i aldı.
• İzmit’i aldı; Doğu Roma’nın Anadolu’daki toprakları büyük ölçüde Osmanlı’ya geçti.
• Karesi Beyliği’ni topraklarına kattı.
• Çimpe Kalesi’ni alarak Rumeli’ye geçti.
• Söğüt
• Bursa
• Maltepe
• İznik
• İzmit
• Karesi
• Çimpe
• MARMARA DENİZİ

23. Orhan Bey: Beylikten devlete

• Eğitim
• İznik’te ilk Osmanlı medresesini açtı (1331). Müderrisliğe dönemin ünlü âlimi Davud-ı Kayserî’yi getirdi.
• Ordu
• Fetihler artınca ilk düzenli Osmanlı ordusunu kurdu: yaya ve müsellemler.
• Yönetim
• Ülkeyi iyi yönetmek için vezirlik makamını ve Divan teşkilatını oluşturdu.
• Medrese açıp âlim getirmesi, Orhan Bey’in neye önem verdiğini gösterir?
• Bilime ve eğitime.
• Orhan Bey, kurduğu kurumlarla beyliği devlete dönüştürdü.

24. Osmanlı’ya katılan ilk beylik: Karesi (1345)

• Karesi Beyliği’nin Osmanlı’ya katılmasının sonuçları nelerdir?
• İlk kez bir Türk beyliği Osmanlı topraklarına katıldı.
• Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama yolunda ilk adım atıldı.
• Karesi’nin donanması ve denizcileri Osmanlı’ya geçti.
• Osmanlı ilk kez donanmaya sahip oldu; Rumeli’ye geçiş kolaylaştı.
• Karesi’nin deneyimli komutanları Osmanlı hizmetine girdi.
• Rumeli’deki fetihler hızlandı.

25. Rumeli’ye geçiş (1353)

• Doğu Roma’da taht kavgaları vardı; Sırplar ve Bulgarlar da Doğu Roma’yı tehdit ediyordu.
• Doğu Roma, Orhan Bey’den yardım istedi. Yardımın karşılığında Gelibolu Yarımadası’ndaki Çimpe Kalesi Osmanlılara verildi.
• Çimpe, Rumeli’deki ilk Osmanlı toprağı oldu ve askerî üs olarak kullanıldı.
• Orhan Bey’in oğlu Süleyman Paşa, kısa sürede Gelibolu Yarımadası’nın fethini tamamladı.
• Rumeli
• Osmanlıların Balkanlar’daki topraklarına verdiği ad; “Rumların ülkesi” demektir.
• Çimpe Kalesi
• Gelibolu
• Çanakkale
• Bursa
• Osmanlı başkenti
• İstanbul
• Doğu Roma
• Edirne
• MARMARA DENİZİ
• RUMELİ
• ANADOLU

26. I. Murad Dönemi

• I. Murad
• 1362–1389
• “Hüdavendigâr” · Sultan unvanını kullanan ilk Osmanlı hükümdarı
• Edirne’yi aldı; burayı başkent yaptı (1363).
• Sırpsındığı Savaşı’nda Haçlıları yendi.
• Osmanlıların Haçlılarla yaptığı ilk savaş
• Germiyanoğullarından çeyiz yoluyla Kütahya ve çevresini, Hamitoğullarından satın alma yoluyla bazı toprakları aldı.
• Anadolu’da barış yoluyla genişleme
• Padişaha bağlı sürekli ordu olan Kapıkulu Ocağı’nı kurdu.
• I. Kosova Savaşı’nda Haçlıları yendi.
• Haçlılara karşı ikinci büyük zafer

Öğretmene not: Edirne’nin fethi için kaynaklarda 1361 ve 1363 tarihleri geçer; yaygın kabul fethin 1361’de, başkentliğin 1363’te olduğu yönündedir. Germiyan çeyizi, I. Murad’ın oğlu Bayezid’in Germiyan beyinin kızıyla evlenmesiyle gelmiştir.

27. I. Murad döneminden notlar

• Düşünelim
• Edirne neden başkent yapılmış olabilir?
• Balkanlar’daki fetih bölgesine yakındı; ordular buradan kolayca yönetilebiliyordu.
• Haçlı Seferleri
• Hristiyan Avrupa devletlerinin birleşerek Müslümanlara karşı düzenlediği seferler.
• Savaş meydanında şehit olan padişah
• I. Kosova Savaşı kazanıldıktan sonra savaş alanını dolaşan I. Murad, yaralı bir Sırp askerinin hançeriyle şehit oldu.

28. Yıldırım Bayezid Dönemi

• Yıldırım Bayezid
• 1389–1402
• Hızlı hareketleri nedeniyle “Yıldırım” lakabıyla anıldı
• İstanbul’u kuşattı ama alamadı.
• İstanbul’u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır.
• Boğaz’ın Anadolu yakasına Anadolu Hisarı’nı yaptırdı.
• İstanbul’u alma isteğini gösterir.
• Niğbolu Savaşı’nda Haçlıları yendi.
• Haçlılar, kuşatılan İstanbul’u kurtarmak için gelmişti.
• Anadolu’daki beyliklerin çoğunu topraklarına kattı.
• Anadolu Türk siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı.
• Timur’a karşı Ankara Savaşı’nı kaybetti ve esir düştü.
• Fetret Devri başladı.

Öğretmene not: Kartın üstündeki görsel: Yıldırım Bayezid’in Boğaz’ın Anadolu yakasına yaptırdığı Anadolu Hisarı’nın bugünkü görünüşü. Karşı kıyıya daha sonra II. Mehmed, Rumeli Hisarı’nı yaptıracaktır (1452).

29. Fetret Devri (1402–1413)

• Ankara Savaşı’ndan sonra Yıldırım Bayezid’in oğulları arasında yaşanan taht kavgaları dönemine Fetret Devri denir.
• Fetret
• Kargaşa dönemi, ara dönem.
• Anadolu’daki beylikler yeniden kuruldu; Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu.
• Rumeli’deki topraklar ise büyük ölçüde korundu.
• Çelebi Mehmed, kardeşlerine üstün gelerek bu döneme son verdi ve devleti yıkılmaktan kurtardı.
• Bu zor dönemde Rumeli’deki halk neden Osmanlı’dan kopmadı?
• Halk, Osmanlı’nın adaletli ve hoşgörülü yönetiminden (istimâlet) memnundu. İskân edilen Türk nüfusu da bölgeyi Osmanlı’ya bağlamıştı.

30. Yeniden birlik ve kalıcılık

• Çelebi Mehmed (I. Mehmed)
• 1413–1421
• Taht kavgalarını kazanarak Fetret Devri’ne son verdi.
• Osmanlı’nın “ikinci kurucusu” sayılır.
• Gelibolu açıklarında Venediklilerle deniz savaşı yaptı ve yenildi.
• Venedik’le yapılan ilk deniz savaşı
• II. Murad
• 1421–1451
• Varna Savaşı’nda Haçlıları yendi.
• II. Kosova Savaşı’nda Haçlıları yine yendi.
• Haçlılar, Türkleri Balkanlar’dan atamayacaklarını anladı; Balkanlar’da Türk hâkimiyeti kalıcı hâle geldi.

31. Haritada büyüme: 1299–1448

• Söğüt: beyliğin merkezi
• Bursa alındı, başkent oldu
• İznik alındı
• Karesi Beyliği katıldı
• Çimpe: Rumeli’ye geçiş
• Edirne alındı
• Sırpsındığı zaferi
• I. Kosova zaferi
• Niğbolu zaferi
• Ankara yenilgisi
• Varna zaferi
• II. Kosova zaferi
• KARADENİZ
• EGE DENİZİ
• AKDENİZ
• ANADOLU
• BALKANLAR
• Fetih
• Kazanılan savaş
• Kaybedilen savaş
• Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Maarif programı, Osman Bey’den Kanuni’ye sınırların nasıl genişlediğinin haritalar üzerinde incelenmesini önerir. Bu harita 1448’e kadar olan kısmı gösterir; 1453–1538 arası 4. bölümün sonundaki haritadadır.

32. Cihan devletine doğru

• Osmanlı, İstanbul’un Fethi’nden Preveze’ye nasıl üç kıtada söz sahibi bir dünya gücü oldu? (1451–1566)
• Cihan devleti
• İstanbul’un Fethi
• Mısır Seferi
• Preveze Deniz Zaferi
• Merkezî otorite
• Bilgiyi doğrulama

Öğretmene not: Program, bu öğrenme çıktısında örnek olay olarak İstanbul’un Fethi, Mısır Seferi ve Preveze Deniz Zaferi’nin işlenmesini ister. Her örnek olayda neden, gelişme ve sonuç sırasını izleyin; “Bu olay Osmanlı’yı cihan devleti olmaya nasıl yaklaştırdı?” sorusunu her seferinde yeniden sorun. Bölüm görseli: Kanuni Sultan Süleyman’ın Mimar Sinan’a yaptırdığı Süleymaniye Camii (1550–1557); cihan devletinin en güçlü döneminin simgelerindendir.

33. Cihan devleti ve merkezî otorite

• Cihan devleti ülküsü
• Türkler, İslamiyet’ten önce de dünyaya adalet ve düzen götürmeyi kendine görev saymıştı.
• Müslüman olduktan sonra bu göreve İslam’ı yaymak da katıldı.
• Osmanlı bu ülküyü sürdürdü; 16. yüzyılda üç kıtada söz sahibi oldu.
• Güçlü merkezî otorite
• Ülke yönetiminde en büyük yetki padişahtaydı.
• Başkentte verilen kararlar, görevliler eliyle en uzak eyalete kadar uygulandı.
• Böylece geniş topraklar düzen içinde ve uzun süre yönetilebildi.
• Cihan devleti
• Gücü ve etkisi dünyanın geniş bir bölümüne yayılan devlet.
• Merkezî otorite
• Bütün ülkenin, başkentteki tek bir yönetim tarafından denetlenmesi.

Öğretmene not: Türklerin dünyaya adalet ve düzen getirme ülküsüne “Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi” denir. Düşünelim: Güçlü bir merkezî otorite olmasaydı bu kadar geniş topraklar nasıl yönetilirdi? (Her bölge kendi bildiğini yapar, isyan ve kargaşa çıkar, fetihler kalıcı olmazdı.)

34. 1451–1566: Cihan devletine giden yol

• II. Mehmed
• Fatih · 1453 İstanbul’un Fethi
• II. Bayezid
• Donanma güçlendirildi
• I. Selim
• Yavuz · Çaldıran ve Mısır
• I. Süleyman
• Kanuni · Mohaç ve Preveze zaferleri
• Kanuni döneminde Osmanlı, üç kıtaya yayılan bir cihan devletiydi.
• Çubukların uzunluğu, saltanat sürelerine göre ölçeklidir.

Öğretmene not: Bu dönemin dört padişahı: II. Mehmed (Fatih), II. Bayezid, I. Selim (Yavuz) ve I. Süleyman (Kanuni). II. Bayezid dönemi iki büyük fetih dönemi arasında görece sakin geçti ve donanma güçlendirildi; sunuda ayrıntısına girilmedi.

35. II. Mehmed (Fatih) Dönemi

• II. Mehmed
• 1451–1481
• “Fatih” unvanını İstanbul’u 21 yaşında fethedince aldı
• Babası II. Murad’ın ölümü üzerine tahta çıktı.
• İlk padişahlığı 1444–1446 arasında kısa sürmüştü.
• Boğaz’ın Avrupa yakasına Rumeli Hisarı’nı yaptırdı.
• Karşı kıyıda Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı vardı.
• İstanbul’u fethetti ve başkent yaptı.
• Bin yılı aşkın Doğu Roma İmparatorluğu sona erdi.
• Balkanlar’da ve Anadolu’da yeni fetihlerle sınırları genişletti.
• Ör. 1461’de Trabzon Rum İmparatorluğu’na son verdi.
• Öldü; yerine oğlu II. Bayezid geçti.
• Hisar
• Kale. Rumeli Hisarı, Boğaz’ı denetlemek için yapılmış bir kaledir.

Öğretmene not: Fatih, 30 Mart 1432’de doğdu; İstanbul’u fethettiğinde 21 yaşındaydı. Babası II. Murad, oğluna dolu bir hazine ve güçlü bir devlet bırakmıştı; bu da büyük bir fethi mümkün kıldı. Kartın üstündeki portre: Venedikli ressam Gentile Bellini’nin 1480’de İstanbul’da yaptığı tablo (bugün Londra’daki National Gallery’de). Fatih’in sağlığında yapılmış az sayıdaki portresinden biridir.

36. Bilgiye meraklı bir padişah

• II. Mehmed’in kişiliği
• Düşünelim
• Fatih’in Arapça, Farsça, Yunanca ve İtalyanca gibi dilleri öğrendiği anlatılır. Birçok dil bilmek bir yöneticiye ne kazandırır?
• Farklı halkları ve kültürleri anlamayı, yabancı devletlerle kolay iletişim kurmayı, farklı kaynaklardan bilgi edinmeyi.
• Sahn-ı Seman
• Fatih’in İstanbul’da yaptırdığı sekiz medrese. Devrin en yüksek düzeyde eğitim veren okullarıydı.
• Bilim ve sanat
• Fatih, Ali Kuşçu gibi bilginleri İstanbul’a getirdi; “Avnî” mahlasıyla şiirler de kaleme aldı. Bu davranışlar onun nelere değer verdiğini gösterir?
• Bilime, sanata ve bilgili insanlara.

Öğretmene not: Fatih, fethettiği İstanbul’u bilimin ve kültürün başkenti yapmak istiyordu. Son sorunun cevabı: bilime, sanata ve bilgili insanlara. Mahlas: Şairlerin şiirlerinde kullandığı takma ad. Süreç bileşeni d (çıkarım): Bir yöneticinin bilgiye değer vermesi devletine nasıl yansır?

37. İstanbul neden fethedilmeliydi?

• İstanbul’un Fethi · Nedenler
• Toprak bütünlüğü
• Şehir, Osmanlı’nın Anadolu ve Rumeli topraklarını ayırıyordu.
• Avrupa ile iş birliği
• Doğu Roma, Osmanlı’ya karşı sürekli Avrupa’dan yardım ve Haçlı ordusu istiyordu.
• Kışkırtma
• Doğu Roma, Anadolu’daki beylikleri Osmanlı’ya karşı harekete geçirmeye çalışıyordu.
• Ticaret yolları
• İpek Yolu’nun geçtiği şehir, Doğu ile Batı ticaretinin kavşağıydı.
• Hadisteki müjde
• Hz. Muhammed (sav), İstanbul’un fethedileceğini müjdelemişti.
• Doğu Roma çok küçülmüştü. Yine de onu yerinde bırakmak Osmanlı için neden tehlikeliydi?
• Avrupa’dan yardım alıp Haçlı ordularına kapı açabilir, beylikleri kışkırtabilir, Anadolu ile Rumeli’yi birbirinden ayırmaya devam ederdi.

Öğretmene not: Kart renkleri neden türünü gösterir: mercan siyasi, altın ekonomik, turkuaz dinî. Hadiste İstanbul’un fethedileceği müjdelenir; onu fetheden komutan ve ordu övülür. Ders kitabı bu devleti “Doğu Roma” diye anar; eski kaynaklarda ve halk arasında “Bizans” adı da kullanılır.

38. İki tarafın hazırlıkları

• İstanbul’un Fethi · Hazırlıklar
• Osmanlı: Saldırıya hazırlık
• Rumeli Hisarı yaptırıldı (1452); şehre Karadeniz’den yardım gelmesi önlenecekti.
• Dev şahi toplarını dökmek için Macar usta Urban görevlendirildi; donanma yeni gemilerle büyütüldü.
• Surları aşmak için kuşatma kuleleri ve mancınıklar yapıldı; tünel kazacak lağımcılar görevlendirildi.
• Doğu Roma: Savunmaya hazırlık
• Surlar ve kuleler onarıldı, önlerindeki hendekler savunmaya hazırlandı.
• Osmanlı gemileri girmesin diye Haliç’in ağzı kalın bir zincirle kapatıldı.
• Avrupa’dan beklenen büyük yardım gelmedi; şehre yalnızca küçük bir Haçlı birliği ulaştı.
• Rumeli Hisarı ile Haliç’teki zincirin amaçlarını karşılaştır.
• Hisar, şehre Karadeniz’den yardım gelmesini önlemek için; zincir, Osmanlı gemilerini Haliç’e sokmamak için yapıldı.

Öğretmene not: Lağımcı: Surları çökertmek için altlarına tünel açan asker. Diğer hazırlıklar: Osmanlı kuşatmadan önce komşularıyla antlaşmalar yaparak sınırlarını güvenceye aldı, mühimmat ve erzak topladı, karadan ve denizden aynı anda saldırmayı planladı. Doğu Roma yiyecek ve cephane biriktirdi, su üstünde de yanabilen “Rum ateşi” (grejuva) denen maddeyi hazırladı; şehri savunan askerlerin sayısı 8–9 bin kadardı. Tartışma: Sizce hangi hazırlık kuşatmanın sonucunu en çok etkiledi? Gerekçenizi söyleyin.

39. Boğaz’ı kesen kale: Rumeli Hisarı

• İstanbul’un Fethi · Hazırlıklar
• Rumeli Hisarı ve Boğaz, Anadolu yakasındaki Otağtepe’den
• II. Mehmed hisarı 1452’de, Boğaz’ın en dar yerine birkaç ay içinde yaptırdı.
• Hemen karşısında, Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı bulunuyordu.
• İki hisarın arasından geçen gemiler kolayca denetlenebiliyordu.
• Kuşatmadan bir yıl önce bu hisarın yapılması, Fatih’in nasıl bir hazırlık yaptığını gösterir?
• Planlı ve önceden düşünülmüş bir hazırlık: Önce şehrin Karadeniz’den yardım alacağı yol kesildi, sonra kuşatmaya başlandı.

Öğretmene not: Hisar, Boğaz’ı “kestiği” için “Boğazkesen” adıyla da anılmıştır. Fotoğraf, Boğaz’ın Anadolu yakasındaki Otağtepe’den çekilmiştir. Karşı kıyıdaki Anadolu Hisarı, 3. bölümdeki Yıldırım Bayezid kartının görselindedir. Kapaktaki fotoğraf da Rumeli Hisarı’nın kulelerini gösterir.

40. İstanbul kuşatması (1453)

• İstanbul’un Fethi · Kuşatma
• 6 Nisan 1453’te ordu, şehri karadan çeviren surların önünde kuşatmayı başlattı. İmparator Konstantin teslim olmadı.
• Şahi topları surları haftalarca dövdü. Donanma Haliç’teki zinciri aşamayınca moraller bozuldu.
• II. Mehmed’in emriyle bazı gemiler bir gecede kızaklarla Galata’nın arkasından karadan yürütülüp Haliç’e indirildi.
• Haliç’teki gemiler savunmayı zorladı, yardım da gelmedi. 29 Mayıs 1453’teki son saldırıyla şehir alındı.
• Haliç
• Boğaz’ın Marmara’ya açıldığı yerde, kara içine uzanan dar ve uzun koy.
• Edirne
• Osmanlı başkenti
• Rumeli Hisarı
• İstanbul
• KARADENİZ
• MARMARA DENİZİ
• RUMELİ
• ANADOLU

Öğretmene not: Kuşatma 53 gün sürdü. Zinciri aşma denemesi 9 Nisan’da başarısız olunca ordunun morali bozuldu; bu zor günlerde Fatih’in hocası Akşemsettin, padişaha ve askerlere manevi destek verdi. Gemilerin karadan yürütüldüğü yol çok kısadır; bu ölçekte gösterilemez. Empati: O gece gemileri karadan taşıyan askerlerden biri olsaydın neler hissederdin?

41. Bir ressamın gözünden kuşatma

• Bilgilerin doğruluğunu değerlendirme
• Fausto Zonaro’nun 1903’te yaptığı tablo: II. Mehmed ve ordusu
• İtalyan ressam Zonaro bu tabloyu 1903’te, fetihten 450 yıl sonra yaptı.
• Öküzlerin çektiği dev top, şahi toplarını canlandırıyor.
• Fatih’in yüzünü ise onun döneminde yapılan portrelerden biliyoruz.
• Bu tablo, kuşatmanın nasıl geçtiğini gösteren güvenilir bir kanıt mı? Neden?
• Tek başına değil. Ressam olayı görmedi; yüzyıllar sonra hayal ederek çizdi.

Öğretmene not: Süreç bileşeni ç: Topladığı bilgilerin doğruluğunu değerlendirir. Böyle resimler, olayın yaşandığı dönemde yazılmış kaynaklarla karşılaştırılarak değerlendirilmelidir. Zonaro, II. Abdülhamid’in saray ressamıydı ve tarihî olayları canlandıran tablolar da yaptı. Tarihî bir resme şu sorular sorulur: Ne zaman, kim tarafından yapıldı? Ressam olayı görmüş müydü? Karşılaştırma için birkaç slayt önceki Fatih kartına dönün: Oradaki portreyi Bellini 1480’de, Fatih’in sarayında bulunduğu sırada yapmıştı.

42. İstanbul’un Fethi’nin sonuçları

• İstanbul’un Fethi · Sonuçlar
• Türk tarihi açısından
• II. Mehmed “Fatih” unvanını aldı; İstanbul Osmanlı’nın başkenti oldu.
• Anadolu ile Rumeli arasındaki engel kalktı; Balkan fetihleri kolaylaştı.
• İpek Yolu’nun önemli bir kavşağı Osmanlı denetimine geçti.
• Osmanlı, İslam dünyasında büyük bir itibar kazandı.
• Dünya tarihi açısından
• Bin yılı aşkın Doğu Roma İmparatorluğu sona erdi.
• Avrupalılar Doğu’ya giden başka ticaret yolları aradı.
• Toplar surları yıkabildi; kalelerine güvenen feodal beyler güç kaybetti.
• Şehirden ayrılan bilginler İtalya’da Rönesans’a katkıda bulundu.
• Bir şehrin fethi neden dünya tarihini de etkiledi?
• Bin yıllık bir imparatorluk yıkıldı; ticaret yolları, savaş teknikleri ve bilim hayatı değişti.

Öğretmene not: Bu yüzden birçok tarihçi 1453’ü Orta Çağ’ın sonu, Yeni Çağ’ın başlangıcı sayar. Fetihten sonra İstanbul’un başkent yapılması, Osmanlı’nın cihan devleti olma yolundaki en önemli adımlarından biriydi. Feodalite: Avrupa’da toprak sahibi beylerin kendi kaleleriyle güçlü olduğu düzen. Avrupalıların yeni yollar araması, gelecek konudaki Coğrafi Keşiflerle bağlantılıdır.

43. Fatih’in İstanbul’a girişi

• Örnek olay · Fetihten sonra
• Fatih şehre vezirleri, âlimleri ve komutanlarıyla girdi; korku içindeki halkın toplandığı Ayasofya’ya gitti.
• Halka, bundan sonra canları ve özgürlükleri için korkmamalarını söyledi.
• Askerlerin halka dokunmasını yasakladı; yasağa uymayanların ağır cezalandırılacağını bildirdi.
• Şehre farklı bölgelerden Türk ve Müslüman aileler yerleştirildi; su yolları, çarşılar, mahalleler yapıldı.
• İstimâlet
• Fethedilen yerlerdeki halkın gönlünü adalet ve hoşgörüyle kazanma politikası.
• Bu örnek olayda hangi iki politikanın izleri var? Kanıtlarını göster.
• İstimâlet: halka can ve özgürlük güvencesi, askere verilen emir. İskân: şehre yeni nüfus yerleştirilmesi ve imar çalışmaları.

Öğretmene not: Program, örnek olayların düşünsel, ahlaki ve empatik sorularla değerlendirilmesini ister. Empati: Ayasofya’da bekleyen halktan biri olsaydın Fatih’in sözlerini duyunca ne hissederdin? Ahlaki soru: Bir komutanın savaştan sonra halkı koruması neden önemlidir?

44. Yavuz Sultan Selim (1512–1520)

• I. Selim (Yavuz)
• 1512–1520
• Çaldıran Savaşı’nda İran’daki Safevileri yendi.
• Doğu sınırı güvenceye alındı.
• Turnadağ Savaşı’yla Dulkadiroğulları Beyliği’ni ortadan kaldırdı.
• Bu, Osmanlı’ya katılan son Anadolu beyliğiydi.
• Mercidabık Savaşı’nda Memlûkleri yendi; Suriye’yi aldı.
• Sina Çölü’nü aşıp Ridaniye Savaşı’nı kazandı; Memlûk Devleti’ni yıktı.
• Öldü; yerine oğlu Süleyman geçti.
• İstanbul
• Başkent
• Çaldıran
• Turnadağ
• Mercidabık
• Ridaniye
• 1517 · Kahire
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• SURİYE
• MISIR

Öğretmene not: Yavuz, II. Bayezid’in yerine 1512’de tahta geçti. Safeviler, İran’da kurulan ve Osmanlı’nın doğu sınırını tehdit eden devletti. Mısır Seferi’nde ordu, Mercidabık’tan sonra Şam ve Gazze üzerinden Sina Çölü’nü aşıp Kahire önlerine ulaştı; sefer yolu yaklaşık gösterilmiştir. Turnadağ’ın yeri de yaklaşıktır.

45. Neden Mısır?

• Mısır Seferi (1516–1517) · Nedenler
• Memlûkler; Mısır, Suriye ve Hicaz’ı yöneten güçlü bir devletti. Osmanlı ile çıkarları üç alanda çatıştı:
• Dinî güç
• Mekke ve Medine onların korumasındaydı. Halife de Kahire’de, onların himayesinde yaşıyordu.
• Ekonomik güç
• Hindistan baharatlarının Akdeniz’e ulaştığı Baharat Yolu onların denetimindeydi.
• Siyasi güç
• Osmanlı ile Memlûkler, Türk-İslam dünyasının liderliği için yarışıyordu.
• Sence Memlûklerin hangi gücü Osmanlı için en önemliydi? Neden?
• Cevaplar değişebilir; gerekçe önemli. Kutsal şehirler İslam dünyasının liderliğini, Baharat Yolu ise zengin ticaret gelirini getiriyordu.

Öğretmene not: Halife: Hz. Muhammed’den (sav) sonra Müslümanların dinî ve siyasi önderi; Abbasi halifesi o sırada Kahire’de Memlûklerin koruması altındaydı. Memlûk Devleti’nin başkenti Kahire’ydi. Yavuz’un 1515’te iki devlet arasındaki Dulkadiroğulları Beyliği’ni ortadan kaldırması gerginliği artırdı; bir yıl sonra iki ordu Mercidabık’ta karşılaştı.

46. Mısır Seferi’nin sonuçları

• Mısır Seferi · Sonuçlar
• Güvenli güney sınırı
• Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı’ya katıldı.
• Doğu Akdeniz
• Doğu Akdeniz kıyılarının büyük bölümü Osmanlı’ya geçti.
• Halifelik
• Osmanlı padişahları “halife” unvanını da kullanmaya başladı.
• Kutsal emanetler
• Hırka-i Saadet gibi emanetler İstanbul’a getirildi.
• Baharat Yolu
• Baharat Yolu’nun ticareti Osmanlı denetimine girdi.
• Zengin gelirler
• Mısır’ın vergi ve tarım gelirleri hazineyi güçlendirdi.

Öğretmene not: Renkler sonuç türünü gösterir: lacivert siyasi, altın dinî, turkuaz ekonomik. Mekke ve Medine, Hicaz ile birlikte Osmanlı’ya katıldı; Osmanlı padişahları halife unvanını da taşımaya başladı. Kutsal emanetler arasında Hz. Muhammed’in (sav) hırkası (Hırka-i Saadet), kılıcı ve mührü de vardır; bugün Topkapı Sarayı’nda korunuyor. Düşünelim: Hangi sonuçlar Osmanlı’yı İslam dünyasının lideri yaptı? (Halifelik, kutsal şehirler ve kutsal emanetler.) Etkinlik: Her öğrenci en önemli bulduğu sonucu seçip iki gerekçe yazsın.

47. Çamurlu kaftan

• Örnek olay · Yavuz ve âlim
• Mısır’dan Şam’a dönüş yolunda Yavuz, büyük âlim Kemal Paşazâde ile at üstünde sohbet ediyordu.
• Âlimin atı çamurda sendeledi, sıçrayan çamur padişahın kaftanını kirletti. Âlim çok utandı.
• Yavuz ise bir âlimin atından sıçrayan çamuru kendisi için şeref saydı.
• Bu çamurlu kaftanın, öldüğünde sandukasının üzerine örtülmesini istedi; isteği yerine getirildi.
• Sanduka
• Türbelerde mezarın yerini gösteren, sandığa benzeyen tahta ya da taş yapı.
• Kirlenen kaftanını “şeref” sayması, Yavuz’un bilgili insanlara bakışı hakkında ne söyler?
• Yavuz âlimlere büyük saygı duyardı; bilgiyi makamın ve gösterişin üstünde tutardı.

Öğretmene not: Olay, Osmanlı tarihi üzerine yazılmış eserlerde anlatılan bir rivayettir. Kemal Paşazâde o sırada Anadolu kazaskeriydi; daha sonra şeyhülislam oldu. Süreç bileşeni d: Bu olaydan, Osmanlı’da bilime ve âlimlere verilen değer hakkında hangi çıkarımı yapabiliriz?

48. Kanuni Sultan Süleyman Dönemi

• I. Süleyman (Kanuni)
• 1520–1566
• Osmanlı’nın en güçlü dönemi · Avrupalılar ona “Muhteşem” dedi
• Belgrad’ı aldı; Orta Avrupa’nın kapısı açıldı.
• Rodos’u aldı; İstanbul ile Mısır arasındaki deniz yolu güvenli hâle geldi.
• Mohaç Meydan Muharebesi’nde Macarları yendi.
• Viyana’yı kuşattı ama alamadı.
• Kış yaklaşınca kuşatma kaldırıldı.
• Barbaros Hayreddin Paşa, Preveze Deniz Zaferi’ni kazandı.
• Kanuni
• Kanun koyan. I. Süleyman, devlet işlerini düzenleyen kanunları nedeniyle bu adla anıldı.

Öğretmene not: Kanuni döneminde hem doğuda hem batıda büyük seferler yapıldı; Osmanlı sınırları en geniş hâline yaklaştı. Avrupalılar Kanuni’yi “Muhteşem Süleyman” diye anar.

49. Barbaros Hayreddin Paşa ve donanma

• Preveze Deniz Zaferi · Hazırlık
• Fetihleri korumak ve ticaret yollarını güvenceye almak için Osmanlı’nın denizlerde de güçlü olması gerekiyordu.
• Tersanelerde yeni ve daha iyi gemiler yapıldı; deneyimli denizciler donanmaya katıldı.
• Kuzey Afrika kıyılarında ve Akdeniz’de kazandığı zaferlerle ünlenen Barbaros Hayreddin Paşa, 1534’te kaptanıderya oldu.
• Avrupa devletleri, Akdeniz’de büyüyen Osmanlı gücünden endişe duydu.
• Papalığın çağrısıyla İspanya, Venedik ve Portekiz’in katıldığı bir Haçlı donanması toplandı; komutanı Andrea Doria’ydı.
• Kaptanıderya
• Osmanlı donanmasının en büyük komutanı.
• İki donanma 1538’de Yunanistan’ın batı kıyısındaki Preveze açıklarında karşılaştı.

Öğretmene not: Barbaros Hayreddin Paşa, Kanuni tarafından İstanbul’a çağrılarak donanmanın başına getirildi; kaynaklarda bu görev için 1533 ve 1534 tarihleri geçer, ders kitabı 1534’ü verir. Haçlı donanmasına katılan devletler de kaynaklarda farklı sayılır: Ders kitabı Papalık, İspanya, Venedik ve Portekiz’i anar; ünite değerlendirmesindeki metinde Malta ve Ceneviz de geçer. Empati: Barbaros’un yerinde olsaydın, kalabalık bir Haçlı donanmasına karşı nasıl bir plan yapardın?

50. Preveze Deniz Zaferi (1538)

• Barbaros nasıl kazandı, zafer neleri değiştirdi?
• Barbaros gemilerini hilal biçiminde sıraladı, hızlı kadırgalarıyla saldırıya geçti.
• Hantal Haçlı gemileri bu hızlı saldırıya ayak uyduramadı.
• Osmanlı topları uzaktan ateş ederek düşman gemilerine ağır hasar verdi.
• Yenilen Haçlı donanması geri çekildi; Osmanlılar çok sayıda esir ve ganimet aldı.
• Osmanlı donanması Akdeniz’in en güçlü donanması oldu.
• Akdeniz, “Türk gölü” denecek kadar Osmanlı denetimine girdi; deniz ticareti güvenli hâle geldi.

Öğretmene not: Kadırga: Kürek ve yelkenle yürüyen savaş gemisi. Zaferin yıl dönümü olan 27 Eylül, bugün Deniz Kuvvetleri Günü olarak kutlanır. Düşünelim: Denizlerde güçlü olmak bir devlete neler kazandırır? (Kıyıların ve adaların güvenliği, deniz ticareti ve gümrük gelirleri, uzak yerlere asker taşıyabilme.)

51. Preveze’nin kahramanı Barbaros

• Preveze Deniz Zaferi · Bir portre
• Barbaros Hayreddin Paşa, Nigârî’nin minyatürü (16. yüzyıl)
• Bu portreyi, Barbaros’la aynı dönemde yaşayan Osmanlı ressamı Nigârî yaptı.
• Preveze zaferinin yıl dönümü 27 Eylül, bugün Deniz Kuvvetleri Günü olarak kutlanıyor.
• Sence bir zaferin yıl dönümü neden her yıl anılır?
• Zaferi kazananları unutmamak, o başarının ülkeye kazandırdıklarını hatırlamak ve gelecek kuşaklara örnek olmak için.

Öğretmene not: Portre bugün Topkapı Sarayı Müzesi’ndedir. Nigârî (asıl adı Haydar Reis), 16. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı ressamı ve şairidir. Barbaros Hayreddin Paşa 1546’da İstanbul’da öldü; türbesi Beşiktaş’tadır. Değerler: vatan sevgisi, geçmişte kazanılan başarılara saygı.

52. Haritada büyüme: 1453–1538

• İstanbul’un Fethi
• Çaldıran Savaşı
• Mercidabık Savaşı
• Ridaniye Savaşı, Mısır
• Belgrad’ın fethi
• Rodos’un fethi
• Mohaç Meydan Muharebesi
• Viyana kuşatması
• Preveze Deniz Zaferi
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• ANADOLU
• MISIR
• Fetih
• Kazanılan savaş
• Alınamayan şehir

Öğretmene not: Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir. Program, Kanuni dönemi haritası üzerinde sınırların nasıl genişlediğinin incelenmesini önerir; 1299–1448 haritasıyla karşılaştırın. Etkinlik: Olayları kıtalara göre gruplayın. Avrupa: İstanbul, Belgrad, Mohaç, Viyana, Preveze · Asya: Çaldıran, Mercidabık · Afrika: Ridaniye (Mısır). Rodos, Anadolu kıyısının hemen açığındaki bir Akdeniz adasıdır.

53. Etkinlik: Yapay zekâ doğru mu söylüyor?

• Etkinlik · Bilgilerin doğruluğunu değerlendirme
• Bir grup, yazacağı hikâye için yapay zekâya İstanbul’un Fethi’ni sordu. Cevabı kitabımızla karşılaştıralım:
• İstanbul, 1453’te Yavuz Sultan Selim tarafından fethedildi.
• Kuşatmadan önce Yıldırım Bayezid, Rumeli Hisarı’nı yaptırdı.
• Osmanlı gemilerinin bir kısmı bir gecede karadan yürütülerek Haliç’e indirildi.
• Kuşatma 53 gün sürdü ve 29 Mayıs 1453’te sona erdi.
• Doğrulama
• Bir bilgiyi güvenilir kaynaklarla karşılaştırarak doğru olup olmadığını kontrol etme.
• Hangi cümleler yanlış? Doğrusunu söyle.
• 1 ve 2 yanlış. İstanbul’u II. Mehmed (Fatih) fethetti. Rumeli Hisarı’nı 1452’de yine o yaptırdı; Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı’dır.

Öğretmene not: Süreç bileşeni ç: Topladığı bilgilerin doğruluğunu değerlendirir. Kitaptaki yapay zekâ etkinliğine (hikâye, video ya da çizgi roman) hazırlık olarak kullanın. Yapay zekâ akıcı ama yanlış cevaplar üretebilir; tarih, ad ve yer bilgisi mutlaka kitapla ya da güvenilir bir kaynakla karşılaştırılmalı. Kurallar: Kişisel bilgilerinizi paylaşmayın; anlaşılır ve kısa komutlar yazın; yapay zekânın kötüye kullanımının hukuki sorumluluk doğurabileceğini unutmayın; ürününüzde kahramanların vatanını sevmesini ve görevini iyi yapmasını öne çıkarın. Gruplar aynı denetimi Mısır Seferi ve Preveze için de yapabilir.

54. Özet ve tekrar

• Önce balık kılçığıyla özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

55. Özet: Cihan devletine götüren politikalar

• Beylikten cihan devletine
• Gaza ve cihat
• Planlı fetihler devlet politikası oldu
• İskân
• Fethedilen yerlerde kalıcı hâkimiyet sağladı
• İstimâlet
• Adalet ve hoşgörüyle halkın gönlünü kazandı
• Merkezî otorite
• Geniş topraklar tek merkezden yönetildi
• Türk siyasi birliği
• Anadolu beylikleri tek çatı altında toplandı
• Denizler ve ticaret
• Akdeniz ve ticaret yolları denetlendi
• Bu politikaların başarısında vatan sevgisi ve görevini iyi yapan insanların emeği vardı.

Öğretmene not: Maarif programı bu öğrenme çıktısı için balık kılçığı etkinliği önerir. Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa bir örnek olay yazabilir: Gaza ve cihat → İstanbul’un Fethi; İskân → Rumeli’ye Türkmen yerleştirilmesi; İstimâlet → Fatih’in İstanbul’a girişi; Merkezî otorite → padişahın kararlarının her yerde uygulanması; Türk siyasi birliği → Karesi’den Dulkadiroğullarına beyliklerin katılması; Denizler ve ticaret → Mısır Seferi ve Preveze.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• İskân politikasıyla fethedilen yerlere Anadolu’dan getirilen Türkmenler yerleştirilirdi.
• Konar göçer Türkmenler Rumeli’ye yerleştirildi; böylece fethedilen yerlerde kalıcı olundu.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Osmanlı Devleti’nin uyguladığı hoşgörülü politika, kısa sürede büyümesini etkilemiştir.
• İstimâlet politikası halkın gönlünü kazandı; fethedilen yerler devlete kolayca bağlandı.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Fetret Devri, Osmanlı’nın topraklarını genişletmesine neden olmuştur.
• Fetret Devri’nde taht kavgaları yaşandı, Anadolu’daki beylikler yeniden kuruldu. Devlet genişlemedi, yıkılma tehlikesi geçirdi.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Cihan devleti olma hedefi, Türk tarihinde ilk kez Osmanlı Devleti’yle ortaya çıkmıştır.
• Türk devletleri İslamiyet’ten önce de dünyaya adalet ve düzen götürmeyi amaçlıyordu. Osmanlı, önceki Türk devletlerinin bu cihan hâkimiyeti ülküsünü sürdürdü.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Mısır Seferi’nden sonra kutsal emanetler İstanbul’a getirilmiştir.
• Hırka-i Saadet gibi kutsal emanetler İstanbul’a getirildi; bugün Topkapı Sarayı’nda korunuyor.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Preveze Deniz Zaferi, Yavuz Sultan Selim döneminde kazanılmıştır.
• Preveze Deniz Zaferi 1538’de, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Barbaros Hayreddin Paşa komutasında kazanıldı.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 1243 Kösedağ Savaşı ile 1402 Ankara Savaşı’nın ortak sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
• Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulması
• Anadolu’nun Doğu Roma hâkimiyetine girmesi
• Türkiye Selçuklu Devleti’nin yıkılması
• Osmanlı Devleti’nin yenilgiye uğraması
• A
• Kösedağ’dan sonra II. Beylikler Dönemi başladı; Ankara Savaşı’ndan sonra da beylikler yeniden kuruldu. İki savaş da Anadolu’daki siyasi birliği bozdu.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bursa’nın Doğu Roma’dan alınması
• Gelibolu’nun Osmanlı egemenliğine girmesi
• Kocaeli Yarımadası’nın fethinin tamamlanması
• Orhan Bey döneminde gerçekleşen yukarıdaki gelişmelerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
• Rumeli’de Türk fetihleri başlamıştır.
• Marmara Bölgesi’nde Osmanlı etkisi artmıştır.
• Anadolu Türk birliği sağlanmıştır.
• Orhan Bey, Doğu Roma’ya karşı genişlemeye devam etmiştir.
• C
• Gelişmelerin hepsi Doğu Roma’ya karşı fetihtir; beyliklerin birleştirilmesiyle ilgisi yoktur.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Getirilen Türklerin genellikle konar göçerlerden oluşması
• Yerli halktan isyan çıkarabilecek olanların başka bölgelere gönderilmesi
• Rumeli’nin Türkleşmesinde uygulanan yukarıdaki politikalar öncelikle aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
• Tarıma önem verildiğinin
• Türk egemenliğinin kalıcı hâle getirilmeye çalışıldığının
• Asker ihtiyacının karşılandığının
• Din hürriyetinin sağlandığının
• B
• İskân politikasının temel amacı, fethedilen yerlerde kalıcı olmaktı.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 1452’de İstanbul Boğazı’nın en dar yerine yaptırıldı.
• Karşı kıyıda Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı vardı.
• Boğaz’dan geçen gemileri denetleyebiliyordu.
• Özellikleri verilen yapının İstanbul kuşatmasından önce yaptırılmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
• Osmanlı başkentini Edirne’den İstanbul’a taşımak
• Haliç’in girişine gerilen zinciri kırmak
• Anadolu beyliklerini Osmanlı’ya bağlamak
• Doğu Roma’ya Karadeniz’den gelebilecek yardımı engellemek
• D
• Rumeli Hisarı Boğaz’ı denetim altına aldı; böylece kuşatılan şehre Karadeniz’den yardım ulaşması engellendi.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Mısır Seferi’nin aşağıdaki sonuçlarından hangisi Osmanlı Devleti’ni ekonomik açıdan güçlendirmiştir?
• Halifeliğin Osmanlılara geçmesi
• Baharat Yolu’nun Osmanlı denetimine girmesi
• Kutsal emanetlerin İstanbul’a getirilmesi
• Mekke ve Medine’nin Osmanlı topraklarına katılması
• B
• Baharat Yolu’nun denetimi Osmanlı’ya ticaret ve gümrük geliri sağladı. Diğer seçenekler Osmanlı’nın İslam dünyasındaki dinî gücünü artıran sonuçlardır.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Osmanlı’nın cihan devleti olması yalnızca savaş zaferleriyle açıklanamaz.
• Öğretmenin bu görüşünü destekleyen örnek aşağıdakilerden hangisidir?
• Preveze’de Haçlı donanmasının yenilmesi
• Ridaniye’de Memlûk ordusunun yenilmesi
• Fethedilen İstanbul’da halka can ve mal güvencesi verilmesi
• Mohaç’ta Macar ordusunun yenilmesi
• C
• Halka güvence vermek bir savaş zaferi değil, yönetim politikasıdır (istimâlet). Diğerlerinin hepsi savaş zaferidir.

68. Kim bilecek?

• Osmanlı Devleti’nin “ikinci kurucusu” sayılan padişah kimdir?
• Çelebi Mehmed (I. Mehmed)
• İstanbul kuşatmasında gemiler karadan yürütülerek nereye indirildi?
• Haliç’e
• Preveze’de Haçlı donanmasını yenen Osmanlı kaptanıderyası kimdir?
• Barbaros Hayreddin Paşa

69. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı (eski adıyla DPY/PYBS, bugün İOKBS) ve SBS’de bu konudan sorulan 25 soru
• 2025’ten 2009’a
• Her soruda çözüm ipucu
• Cevap tıklayınca açılır

Öğretmene not: Soru metinlerindeki küçük yazım hataları düzeltildi; soruların içeriği ve cevapları değiştirilmedi.

70. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2025
• Osmanlı Devleti’nin Anadolu’daki Müslüman Türk beylikleriyle savaşmak yerine daha çok Bizans ve Balkanlar’daki Hristiyan devletlerle savaşmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?
• İstimâlet politikası
• Tımar sistemi
• Gaza ve cihat anlayışı
• Millet sistemi
• C
• Gaza ve cihat anlayışı Osmanlı’yı Hristiyan komşularına yöneltti ve gazileri, Türkmenleri yanına çekti.

71. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2025
• Türkiye Selçuklu Devleti, Moğollarla yaptığı Kösedağ Savaşı’nı kaybederek dağılma ve yıkılış sürecine girmiştir. Bu durum, Anadolu’nun çeşitli bölgelerine yerleştirilen Türkmen boylarının bağımsızlıklarını ilan etmesine yol açmıştır. Osman Bey de diğer Türkmen boyları gibi bu durumdan yararlanarak beyliğinin bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Buna göre Osmanlı Beyliği’nin bağımsız bir beylik olmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?
• Moğollardan siyasi destek alması
• Bizans ile sınır komşusu olması
• Anadolu’daki siyasi birliğin bozulması
• Nüfusunun ve askerî gücünün artması
• C
• Kösedağ yenilgisinden sonra Anadolu’daki siyasi birlik bozuldu; diğer beylikler gibi Osmanlı da bağımsızlığını ilan etti.

72. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2024
• Bizans İmparatorluğu ile mücadele ederken Anadolu’daki Türkmen ve Ahilerin askerî desteğini almasında Osmanlı Beyliği’nin aşağıdaki özelliklerinden hangisi etkili olmuştur?
• Saltanat sistemi ile yönetilmesi
• Önemli ticaret yolları üzerinde kurulması
• Gaza ve cihat anlayışı ile hareket etmesi
• Devşirme sistemini uygulaması
• C
• Gaza ve cihat anlayışı Türkmenleri ve Ahileri Bizans’a karşı Osmanlı’nın yanına çekti.

73. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2024
• Orhan Bey, 1326’da Bursa’yı fethederek burayı Osmanlı Devleti’nin başkenti yaptı. Bizans ordusunu Pelekanon (Maltepe) Savaşı’nda yendi. 1331’de İznik’i ve 1337’de İzmit’i alarak kısa sürede Bizans İmparatorluğu’nun Anadolu’daki topraklarını Osmanlı hâkimiyetine aldı. Fethettiği şehirlere cami, medrese, imaret, han, hamam gibi eserler inşa ettirerek buraları birer Türk şehri hâline getirdi.
• Buna göre Orhan Bey dönemi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
• Mimari faaliyetlerde bulunulduğu
• Askerî başarılar kazanıldığı
• Devletin sınırlarının genişletildiği
• Bizans İmparatorluğu’na son verildiği
• D
• Bizans İmparatorluğu’na 1453’te İstanbul’un fethiyle son verildi.

74. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2024
• Osmanlı Devleti, “iskân politikası” ile Rumeli’de fethettiği yerlere Türk nüfusu yerleştirdi. Bu sayede ordunun insan gücü ihtiyacını karşılayarak fetihlerin kalıcı olmasını ve yeni fetihlere zemin hazırlanmasını sağladı. Rumeli’de verimli ve boş araziler Türklerin yerleşmesiyle ekilip biçilen tarlalar hâline geldi. Böylece devlet buradan aldığı vergiyle önemli bir gelir elde etti. Yerleştirilen Türk nüfusu bölgenin İslamlaşmasında da etkili oldu.
• Bu metinden, iskân politikasının Osmanlı Devleti’ne hangi alanda fayda sağladığına ulaşılamaz?
• Sosyal
• Ekonomik
• Askerî
• Eğitim
• D
• Metinde askerî (insan gücü), ekonomik (vergi) ve sosyal (nüfus, İslamlaşma) faydalar var; eğitimle ilgili bir bilgi yok.

75. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2023
• Halil İnalcık, Osmanlı Beyliği’nin kuruluşu ile ilgili şunları söylemiştir: “Koyunhisar Zaferi ile Osman Bey, bütün bölgedeki alplerin, ahilerin, bütün Türkmen halkın gözünde karizmatik bir gazi, bey durumuna yükselmiştir. Bu sebeple biz, beyliğin gerçek kuruluş tarihini 27 Temmuz 1302 olarak kabul edebiliriz.”
• Buna göre Halil İnalcık, Osmanlı Beyliği’nin kuruluşunun aşağıdakilerden hangisine bağlı olduğunu savunmaktadır?
• Askerî alandaki başarısına
• Jeopolitik konumuna
• Ekonomik bağımsızlığına
• Diplomatik ilişkilerine
• A
• İnalcık, kuruluşu Koyunhisar Zaferi’ne, yani bir askerî başarıya bağlıyor.

76. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2023
• Osman Bey, Anadolu’daki diğer Türkmen beyleriyle mücadeleye girişmeyerek akıllıca bir politika izlemiştir. Bu davranışının olumlu neticesini Koyunhisar Savaşı (1302) sırasında görmüştür. Osman Bey, Bizans kuvvetlerine karşı çevresindeki Türkmen beylerinden yardım istediği zaman Türkmen beyleri onun yardım isteğine olumlu cevap vermişler ve yardım göndermişlerdir.
• Buna göre Osmanlı Beyliği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
• Bizans’ın Anadolu’daki siyasi varlığına son vermiştir.
• Bizans’a karşı komşu beyliklerle ortak hareket etmiştir.
• Anadolu’daki Türk beyliklerini kendi topraklarına katmıştır.
• Düzenli bir ordu teşkilatı kurmayı başarmıştır.
• B
• Türkmen beyleri Koyunhisar’da Osman Bey’e yardım gönderdi; yani Bizans’a karşı ortak hareket edildi.

77. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2023
• Orhan Bey zamanında Karesioğulları Beyliği’nin Osmanlı topraklarına katılmasıyla Osmanlı Devleti ilk kez bir donanmaya sahip olmuş ve zamanla donanmasını geliştirerek askerî gücünü artırmıştır.
• Bu gelişmeler, Osmanlı Devleti’nin hangi alanda ilerlediğini gösterir?
• Mimari
• Denizcilik
• Ticaret
• Sanat
• B
• Donanmaya sahip olmak ve donanmayı geliştirmek denizcilikte ilerlemedir.

78. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2022
• Türkiye Selçuklu Devleti’nin Moğollara Kösedağ Savaşı’nda yenilmesi, Selçukluların otoritesini sarsmış ve bundan dolayı Anadolu’da birçok Türkmen beyliği bağımsızlığını ilan etmiştir.
• Bu durum, aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?
• Bizans’ın Anadolu’daki hâkimiyetinin zayıfladığının
• Anadolu Türk siyasi birliğinin bozulduğunun
• Moğol ilerleyişine karşı Haçlı birliğinin kurulduğunun
• Türkmenler arasında gaza ve cihat anlayışının sona erdiğinin
• B
• Tek devlet yerine birçok beyliğin ortaya çıkması siyasi birliğin bozulduğunu gösterir.

79. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2021
• Eskişehir’de kurulan bir pazarda bir Türk’ün Bizanslı tüccardan aldığı bardağın parasını ödememesi üzerine Osman Bey o kişiyi cezalandırarak Bizanslı tüccarın mağduriyetini gidermiştir.
• Bu olay, Osman Bey’in aşağıdakilerden hangisine verdiği önemi gösterir?
• Hoşgörüye
• Vatanseverliğe
• Cömertliğe
• Adalete
• D
• Osman Bey, haksızlığa uğrayan tüccarın hakkını dininden bağımsız olarak korudu: adalet.

80. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2020
• Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin Haçlılarla yaptığı savaşlardan biri değildir?
• Ankara Savaşı
• I. Kosova Savaşı
• Varna Savaşı
• Niğbolu Savaşı
• A
• Ankara Savaşı (1402) Timur’a karşı yapıldı.

81. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2020
• Osmanlı Beyliği’nin kısa sürede güçlenmesini sağlayan aşağıdaki nedenlerden hangisi kurulduğu bölgenin sağladığı avantajlardan biridir?
• Yetenekli padişahların iş başına gelmesi
• Bizans’ın ve Balkanlar’ın karışıklık içinde olması
• Adaletli bir yönetim uygulanması
• Merkeziyetçi bir devlet anlayışının benimsenmesi
• B
• Komşuların karışıklık içinde olması, beyliğin kurulduğu bölgeden kaynaklanan bir avantajdır.

82. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2020
• Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Devleti’nin uyguladığı iskân politikasının askerî amaçlarından biridir?
• Issız ve terk edilmiş yerlerde Türk şehirleri oluşturmak
• Rumeli’deki boş arazileri ekilip biçilen tarlalar hâline dönüştürmek
• Fethedilen yerlere Türk nüfusu yerleştirerek yeni fetihlere zemin hazırlamak
• İskân edilen topraklardan vergi geliri elde etmek
• C
• Yeni fetihlere zemin hazırlamak askerî bir amaçtır; diğerleri sosyal ve ekonomik amaçlardır.

83. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2019
• Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı Beyliği’nin Söğüt ve çevresini yurt edinmesinin sağladığı siyasi avantajlardan biri değildir?
• Kurulduğu dönemde çevresinde güçlü bir devletin olmayışı
• Ticari açıdan gelişmiş şehir ve kasabalara komşu bulunması
• Etrafındaki tekfurların birbiriyle mücadele hâlinde olması
• Bizans İmparatorluğu’nun iç karışıklıklarla uğraşması
• B
• Ticari şehirlere komşu olmak ekonomik bir avantajdır, siyasi değil.

84. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2019
• Gelibolu Yarımadası’ndadır.
• Batı seferlerinde üs olarak kullanılmıştır.
• Osmanlı’nın Rumeli’deki ilk toprağıdır.
• Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
• Rumeli Hisarı
• Çimpe Kalesi
• Yarhisar Kalesi
• Anadolu Hisarı
• B
• Çimpe Kalesi 1353’te alındı ve Rumeli’deki ilk Osmanlı toprağı oldu.

85. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2018
• Osman Bey, oğlu Orhan Gazi’ye “İlim ehli insanlara rağbet et, askerine ve malına güvenip âlimlerden uzaklaşma!” diye vasiyet etmiştir.
• Osman Bey’in bu sözleriyle önemini vurguladığı erdem aşağıdakilerden hangisidir?
• Bilgi
• Hoşgörü
• Cesaret
• İyilikseverlik
• A
• İlim ehline ve âlimlere değer vermek bilgiye önem vermektir.

86. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2017
• Aşağıdakilerden hangisi Orhan Bey dönemi olaylarından değildir?
• Bursa’nın fethi
• Fetret Devri’nin başlaması
• Türklerin Rumeli’ye geçmesi
• Orduda yaya ve müsellem birliklerinin oluşturulması
• B
• Fetret Devri, Yıldırım Bayezid’in Ankara Savaşı’nda (1402) yenilmesiyle başladı.

87. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2015
• Devletli sultanımın yardımıyla Rumeli fethedilmeye başlandı. Düşman zayıftır. Bu tarafta fethedilen hisarlara koymaya çok adam gerek. Lütfedip bana yarar yoldaş gönderiniz.
• Süleyman Paşa
• Orhan Bey’in oğlu Süleyman Paşa, babasından bu isteğiyle aşağıdakilerden hangisini amaçlamış olabilir?
• Fethedilen toprakların kalıcı olmasını sağlamayı
• Rumeli’deki Türk nüfus yoğunluğunu azaltmayı
• Osmanlı ordusunu güçlendirmeyi
• Devletin ekonomisini geliştirmeyi
• A
• Fethedilen hisarlara yerleştirmek için adam istemesi, toprakları kalıcı kılma amacını gösterir.

88. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2014
• Bir gün Germiyanoğulları Beyliği’nden gelen biri, Bilecik Rumlarından bir kişiden bardak satın almış ancak parasını ödememişti. Parasını alamayan satıcı, Osman Bey’e gelerek şikâyette bulundu. Bunun üzerine Osman Bey, Germiyanlıyı çağırarak Rum’un hakkını ondan aldı. O günden sonra haksızlığa uğrayanların kendisine başvurmasını istedi.
• Ahmet Şimşirgil, Kayı I, s. 32
• Verilen durum, Osmanlı Beyliği’nin güçlenmesini sağlayan aşağıdaki faktörlerden hangisiyle ilişkilendirilebilir?
• Adalet anlayışıyla
• Hoşgörü fikriyle
• İskân politikasıyla
• Yöneticilerin yeteneğiyle
• A
• Osman Bey, haksızlığa uğrayanın hakkını aldı: adalet anlayışı.

89. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2013
• Orhan Bey, Bursa’nın fethinden sonra Rumlara şehri teslim etmelerinin sebebini sorduğu zaman onlardan şu cevabı aldı: “Sizin devletinizin günden güne büyüdüğünü ve bizim devletimizin zayıfladığını anladık. Babanızın idaresine geçen köylülerin memnun kalıp bizi anmadıklarını gördük. Biz de bu rahatlığa heves ettik.”
• Rumların cevabı, Osmanlı’nın kısa zamanda büyümesini sağlayan aşağıdaki nedenlerden hangisi ile ilişkilendirilebilir?
• Kurulduğu bölgenin coğrafi konumu
• Adaletli ve hoşgörülü politika izlenmesi
• Güçlü bir merkezî yönetime sahip olması
• Başarılı bir iskân siyasetinin uygulanması
• B
• Halkın Osmanlı yönetiminden memnun olması, adaletli ve hoşgörülü politikanın (istimâlet) sonucudur.

90. Çıkmış sorular

• Bursluluk Sınavı · 2012
• Osmanlı Beyliği’nin Bizans sınırında kurulması, aşağıdakilerden hangisi üzerinde doğrudan etkili olmuştur?
• Haçlı Seferlerinin yapılmasında
• Bizans’la iyi ilişkiler kurulmasında
• Anadolu Türk birliğinin sağlanmasında
• Osmanlıların batı yönünde genişlemesinde
• D
• Bizans sınırında kurulan beylik, batıya doğru genişledi.

91. Çıkmış sorular

• SBS · 2011
• Ayşe
• Osmanlılar, Kuruluş Döneminde büyük askerî zaferler kazanmışlardır.
• Bu görüşü savunan Ayşe, aşağıdakilerden hangisini görüşüne örnek gösteremez?
• Niğbolu Savaşı
• Ankara Savaşı
• Varna Savaşı
• I. Kosova Savaşı
• B
• Osmanlılar Ankara Savaşı’nı (1402) Timur’a karşı kaybetti.

92. Çıkmış sorular

• SBS · 2010
• Öğretmen
• Osmanlılar, Rumeli ve Balkanlar’da fethettikleri yerlere Anadolu’dan getirdikleri konar göçer Türkmenleri yerleştirmişlerdir. Size göre Osmanlıların bu uygulamasının amacı ne olabilir?
• Öğretmenin sorusuna verilebilecek en doğru cevap aşağıdakilerden hangisidir?
• Balkan uluslarını Müslüman olmaya zorlamak
• Rumeli ile Anadolu arasındaki sosyal ilişkileri geliştirmek
• Fethedilen yerlerde kalıcı egemenlik kurmak
• Türklere karşı Haçlı ordusu oluşturulmasını engellemek
• C
• İskân politikasının amacı fethedilen yerlerde kalıcı olmaktı.

93. Çıkmış sorular

• SBS · 2010
• Osmanlıların Balkanların fethi için yaptığı savaşlar
• I. Kosova Savaşı
• Niğbolu Savaşı
• II. Kosova Savaşı
• ?
• Şemada “?” ile gösterilen yere aşağıdakilerden hangisi yazılabilir?
• Maltepe (Pelekanon) Savaşı
• Varna Savaşı
• Ankara Savaşı
• Otlukbeli Savaşı
• B
• Varna Savaşı (1444) Balkanlar’da Haçlılara karşı kazanıldı. Maltepe, Ankara ve Otlukbeli savaşları ise Anadolu’da yapıldı.

94. Çıkmış sorular

• SBS · 2009
• Osmanlı Beyliği’nin kısa sürede genişlemesinin sebeplerinden bazıları şunlardır:
• Moğollardan kaçan birçok Oğuz boyunun Osmanlılara katılması
• Komşu Türk beylikleriyle barış içinde kalmaya önem vermesi
• Yöneticilerinin yetenekli olması
• Taht kavgaları ve iç karışıklıklar içinde bulunan Bizans sınırında kurulması
• Kaç numaralı kutudaki bilgi, Osmanlı Beyliği’nin kısa sürede genişlemesinde coğrafi konumunun önemini belirtir?
• D
• Bizans sınırında kurulmak, beyliğin coğrafi konumuyla ilgilidir.

95. Gelecek derse hazırlanalım

• Sıradaki konu · Osmanlı Devleti’nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler
• Osmanlı, İpek ve Baharat yollarını denetleyince Avrupalılar hangi yeni yolları aramış olabilir?
• Rönesans, Reform ve Sanayi İnkılabı Avrupa’yı nasıl değiştirdi?
• 16. yüzyılda çok güçlü olan Osmanlı, dünya dengeleri değişince neden yenilik yapma ihtiyacı duydu?
• Bir Osmanlı padişahı olsaydın, değişen dünyaya uyum sağlamak için hangi alanda yenilik yapardın?
• Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform hakkında kısa bir araştırma yapın; bulduklarınızı 5N1K kartlarınıza not edin.

Öğretmene not: Sıradaki konu: 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”, SB.7.3.2 Osmanlı Devleti’nin Uygulamaya Koyduğu Yenilikler (değişen dünya dengeleri karşısında Osmanlı Devleti’nin uyguladığı yenilikler; 13–15. haftalar).

96. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.7.3.1.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Çıkmış sorular
• MEB Bursluluk Sınavı (DPY/PYBS/İOKBS) ve Seviye Belirleme Sınavı (SBS). Yıllar soruların üzerinde yazılıdır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Kaynak sunu
• Erkan İsanmaz’ın “Beylikten Cihan Devletine” sunusu (sosyalbilgiler.biz) temel alınarak yeniden yazıldı ve tasarlandı. 4. bölüm (1451–1566), 2026-2027 programına göre eklendi.

97. Görsel kaynakları

• Rumeli Hisarı, İstanbul
• mike · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Rumeli Hisarı Fortress in 2025.jpg
• Ertuğrul Gazi Türbesi, Söğüt (Bilecik)
• Maderibeyza · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Ertuğrul Gazi Türbesi.JPG
• Yeşil Türbe: Çelebi Mehmed’in türbesi, Bursa
• Mustafa DUMAN · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Yeşil türbe bursa - panoramio.jpg
• Anadolu Hisarı, İstanbul (Beykoz)
• flowcomm · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Anadolu Hisarı in 2024 (cropped).jpg
• Süleymaniye Camii, İstanbul (1550–1557)
• Arild Vågen · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Süleymaniye Mosque February 2013 04.jpg
• II. Mehmed portresi (Gentile Bellini, 1480)
• Gentile Bellini · Kamu malı · Wikimedia Commons: Bellini, Gentile - Portrait of Mehmed II - National Gallery, London.jpg
• Rumeli Hisarı ve İstanbul Boğazı, Otağtepe’den
• Hamdigumus · CC0 · Wikimedia Commons: Rumeli Hisarı - Otağtepeden Görünüşü.jpg
• II. Mehmed ve ordusu İstanbul önünde (Fausto Zonaro’nun tablosu, 1903)
• Fausto Zonaro · Kamu malı · Wikimedia Commons: Conquest of Constantinople, Zonaro.jpg
• Barbaros Hayreddin Paşa (Nigârî’nin minyatürü, 16. yüzyıl)
• Nigâri · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Barbaros minyatür.jpg