7. Sınıf Ortak Mirasımız Sunusu: Değişen Dünya, Yenileşen Osmanlı

1. Değişen Dünya, Yenileşen Osmanlı

• Değişen Dünya,
• Yenileşen Osmanlı
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız Sunusu
• Avrupa’da dünya dengeleri değişirken Osmanlı Devleti hangi yenilikleri yaptı? (1718–1876)

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 3. öğrenme alanı “Ortak Mirasımız”. Öğrenme çıktısı SB.7.3.2 (2026-2027 yıllık planında 13–15. haftalar). Sunu önce Avrupa merkezli gelişmeleri (yeniliklerin nedenleri), sonra Osmanlı’nın Lale Devri’nden Kanun-ı Esasi’ye yaptığı yenilikleri ve bunların etkilerini işler. Kapak görseli: Lale Devri’nde, 1728’de Topkapı Sarayı’nın kapısı önüne yapılan III. Ahmed Çeşmesi (Sultanahmet, İstanbul).

2. Merak edelim

• 16. yüzyılda karada ve denizde güçlü olan Osmanlı Devleti, Avrupa’nın gerisinde kaldığını fark edince ne yaptı?
• Avrupa’da yaşanan büyük değişimler dünya dengelerini nasıl değiştirmiş olabilir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• İlk Türk matbaasını kim kurdu?
• Nerede?
• Sanayi İnkılabı nerede başladı?
• Ne zaman?
• Tanzimat Fermanı ne zaman ilan edildi?
• Ne?
• Nizam-ı Cedid ne demek?
• Nasıl?
• Keşifler Osmanlı ticaretini nasıl etkiledi?
• Neden?
• Yeniçeri Ocağı neden kaldırıldı?

Öğretmene not: İki soruyu sorup tahminleri tahtaya not edin. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Program, Avrupa merkezli gelişmelerin dünya dengelerini nasıl etkilemiş olabileceğinin kaynaklar üzerinden tartışılmasını önerir.

3. Yol haritamız

• Keşifler ve sömürgecilik
• Avrupa okyanuslara açılıyor, ticaret yolları değişiyor
• Avrupa’da büyük dönüşüm
• Rönesans, Reform, Aydınlanma, Sanayi İnkılabı, Fransız İhtilali
• Lale Devri’nden II. Mahmud’a
• Matbaa, Nizam-ı Cedid, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması
• Tanzimat ve yeniliklerin etkileri
• Fermanlar, Kanun-ı Esasi, sanayileşme, Türk modası
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Okyanuslara açılan Avrupa

• Avrupalılar neden okyanuslara açıldı? Keşifler ve sömürgecilik dünyayı ve Osmanlı’yı nasıl etkiledi?
• 16. yüzyılda Osmanlı
• Altı büyük gelişme
• Deniz yolculukları
• Sömürgecilik
• Ticaret yolları

Öğretmene not: Bölüm görseli: Açık denizde yol alan Portekiz gemileri; 1540 dolaylarında yapılmış bir tablo (Royal Museums Greenwich, Londra). Okyanus yolculukları bu tür büyük yelkenli gemilerle yapıldı.

5. 16. yüzyılın güçlü devleti

• 16. yüzyılda
• Ordusu ve donanması güçlüydü; Asya, Avrupa ve Afrika’da geniş topraklara hâkimdi.
• Önemli ticaret yolları ve liman kentleri Osmanlı’nın denetimindeydi.
• Sonraki yüzyıllarda
• Avrupa karşısındaki üstünlüğünü zamanla yitirdi; toprak kayıpları başladı.
• Bilim, teknik ve üretimde Avrupa’nın gerisinde kaldığını fark etti.
• Bu kadar güçlü bir devlet, üstünlüğünü neden uzun süre koruyamamış olabilir?
• Avrupa’da keşifler, bilim, sanayi ve yeni fikirlerle hızlı bir değişim yaşandı; dünya dengeleri Avrupa’nın lehine döndü. Bu değişimleri adım adım inceleyeceğiz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki 16. yüzyıl hâkimiyet alanları haritası ile sonraki toprak kayıpları haritası bu slaytla birlikte incelenebilir. Öğrencilerin tahminlerini not edin; bölüm sonunda karşılaştırın.

6. Avrupa’da dünyayı değiştiren gelişmeler

• Rönesans
• 14–16. yüzyıllar: İtalya’da başladı; bilim, sanat ve düşünce yeniden canlandı.
• Coğrafi Keşifler
• 15–16. yüzyıllar: Avrupalı denizciler okyanuslarda yeni yollar ve kıtalar buldu.
• Reform
• 16. yüzyıl: Kilisedeki bozulmalara tepki olarak doğan dinî yenilik hareketi.
• Aydınlanma Çağı
• 17–18. yüzyıllar: Akıl, gözlem ve deney bilginin temel kaynağı sayıldı.
• Sanayi İnkılabı
• 18. yüzyılın ikinci yarısı: İngiltere’de makineli üretime geçildi, fabrikalar kuruldu.
• Fransız İhtilali
• 1789: Fransız halkı krallığa karşı ayaklandı; eşitlik ve özgürlük fikirleri yayıldı.

Öğretmene not: Bu gelişmeler yalnız Avrupa’yı değil bütün dünyayı etkiledi; Osmanlı da bunlara karşılık yenilikler yaptı. Program, Avrupa merkezli gelişmelerle Osmanlı’daki yeniliklerin birlikte yer aldığı bir tarih şeridi önerir. Kartlar başladıkları yüzyıla göre sıralandı; Osmanlı’daki yenileşme dönemlerinin şeridi 3. bölümün başındadır. Öğrenciler defterlerine iki katlı bir şerit çizip üst kata Avrupa’daki gelişmeleri, alt kata Osmanlı’daki yenilikleri yazabilir.

7. Avrupalılar neden okyanuslara açıldı?

• 15 ve 16. yüzyıllarda başta Portekiz ve İspanya olmak üzere Avrupalı devletler uzun deniz yolculuklarına çıktı.
• Osmanlı İpek ve Baharat yollarını denetliyordu; Avrupalılar Doğu’ya ulaşmak için yeni bir yol aradı.
• Doğu’nun baharatına, ipeğine, altınına ve gümüşüne ulaşıp zenginleşmek istediler; krallar da yolculukları destekledi.
• Müslümanlardan öğrenilen pusula ve harita bilgisi açık denizde yön bulmayı kolaylaştırdı.
• Dev dalgalara dayanabilen büyük gemiler yapılabiliyordu.
• Hristiyanlığı uzak ülkelere yayma isteği ve bilinmeyeni keşfetme merakı da vardı.
• Bu nedenlerden hangisi doğrudan Osmanlı ile ilgilidir?
• İlki. Osmanlı’nın İpek ve Baharat yollarını denetlemesi, Avrupalıları Doğu’ya giden yeni yollar aramaya yöneltti.

Öğretmene not: İpek Yolu Çin’den, Baharat Yolu Hindistan ve çevresinden Akdeniz kıyılarına uzanan ticaret yollarıdır. Kitaptaki deniz yolculukları görseliyle birlikte kullanılabilir.

8. Büyük deniz yolculukları

• Bartolomeu Dias (Portekiz) 1487’de çıktığı yolculukta Afrika’nın güneyindeki Ümit Burnu’na ulaştı.
• Kristof Kolomb 1492’de İspanya adına Amerika’nın doğusundaki adalara ulaştı; burayı Hindistan sandı.
• 1497’de yola çıkan Vasco da Gama, Ümit Burnu’nu dolaşıp deniz yoluyla Hindistan’a ulaşan ilk Avrupalı oldu.
• Macellan 1519’da batıya açıldı, yolda öldürüldü. Yolculuğu Del Cano tamamladı; Dünya’nın yuvarlak olduğu kanıtlandı.
• Kolomb’un ulaştığı toprakların yeni bir kıta olduğunu Amerigo Vespucci fark etti; kıta onun adını aldı.
• Portekiz ve İspanya
• İstanbul
• Ümit Burnu
• Bahama Adaları
• Kalikut
• Hindistan
• Filipinler
• AFRİKA
• ASYA
• AMERİKA
• Yola çıkılan yer
• Ulaşılan yer
• Osmanlı başkenti
• Rotalar ve noktalar yaklaşıktır.

Öğretmene not: Kitapta Dias için 1487, Vasco da Gama için 1497 yılı verilir. Dias 1487’de yola çıkmış, Ümit Burnu’nu 1488 başında dolaşmıştır; Vasco da Gama 1497’de yola çıkmış, Hindistan’ın Kalikut limanına 1498’de ulaşmıştır. Macellan 1521’de Filipinler’de öldürüldü; Del Cano 1522’de İspanya’ya döndü. Dünya’nın yuvarlak olduğu eski çağlardan beri birçok bilgin tarafından biliniyordu; bu yolculuk bunu uygulamada kanıtladı. Öğrencilere sorun: Hindistan’a deniz yoluyla ulaşılınca İstanbul’dan geçen ticarete ne olur?

9. Sömürgecilik nedir?

• Yeni yollar ve kıtalar bulununca Avrupalı devletler uzak bölgelerde topraklar ele geçirdi.
• Sömürgelerin altını, gümüşü ve tarım ürünleri gemilerle Avrupa’ya taşındı.
• Yerli halklara Hristiyanlık, Avrupa dilleri ve kültürü zorla benimsetilmeye çalışıldı.
• Sömürgecilik
• Güçlü bir devletin başka ülkelerin topraklarına el koyup oranın zenginliklerini ve halkını kendi yararına kullanması.
• Sömürgecilik neden haksız bir düzendir?
• Bir halkın toprağı, emeği ve zenginlikleri onun rızası olmadan başkalarının çıkarı için kullanılır; yerli halkların hakları çiğnenir.

Öğretmene not: Sömürgecilik keşiflerle hız kazandı; Sanayi İnkılabı’ndan sonra ham madde ve pazar arayışıyla daha da arttı (2. bölümde işlenecek).

10. Sömürgeciliğin iki yüzü

• Avrupalı devletler için
• Hazineleri doldu, ekonomileri güçlendi.
• Ticaretin merkezi Atlas Okyanusu kıyısına kaydı; bu kıyıdaki limanlar büyüdü.
• Pek çok Avrupalı yeni topraklara göç edip yerleşti.
• Yerli halklar için
• Avrupalıların getirdiği salgın hastalıklarla yerli nüfus hızla eridi.
• Gelenekleri, dilleri ve inançları baskı altında kaldı.
• Aztek, Maya, İnka gibi uygarlıklar ve Avustralya’nın yerlisi Aborjinler büyük yıkım yaşadı.
• Bir Aztek çocuğunun gözünden bakalım: Gemilerden inen yabancılar onun hayatını nasıl değiştirdi?
• Cevaplar değişebilir: Ailesini salgınlarda kaybetmiş, toprakları elinden alınmış, dilini ve inancını özgürce yaşayamaz olmuş olabilir.

Öğretmene not: Aynı olayın farklı gruplar için farklı sonuçlar doğurduğunu fark ettirin; “Kim kazandı, kim kaybetti?” sorusuyla tartışmayı açın.

11. Sofradan kiliseye keşiflerin etkileri

• Düşünelim
• Sofranızdaki hangi yiyecekler keşiflerden önce Avrupa’da ve Anadolu’da bilinmiyordu?
• Patates, domates, mısır, kakao ve vanilya. Bu ürünler Amerika’dan Avrupa’ya getirildi, oradan dünyaya yayıldı.
• Burjuva
• Ticaretle uğraşıp zenginleşen şehirli kesim. Keşiflerle güçlendi; Rönesans ve Aydınlanma gibi hareketlere destek oldu.
• Kiliseye güven sarsıldı
• Büyük yolculuklar, kilisenin dünya hakkındaki bazı görüşlerinin yanlış olduğunu gösterdi. İnsanlar kiliseyi sorgulamaya başladı; bu da Reform’un yolunu açtı.

Öğretmene not: Keşiflerle daha önce bilinmeyen uygarlıklar, bitki ve hayvan türleri de tanındı. Burjuva kavramı Rönesans konusunda yeniden geçecek.

12. Keşifler Osmanlı’yı nasıl etkiledi?

• Hindistan’a deniz yoluyla gidilince Osmanlı ekonomisinde zincirleme neler oldu?
• Avrupalılar Doğu’nun mallarına Afrika’nın çevresinden dolaşarak ulaştı.
• Osmanlı topraklarından geçen İpek ve Baharat yolları önemini yitirdi.
• Ticaretin merkezi Akdeniz’den Atlas Okyanusu’na kaydı.
• Akdeniz ve Karadeniz’deki Osmanlı limanlarına eskisi kadar gemi uğramaz oldu.
• Osmanlı topraklarından geçen ticaret azaldı.
• Ticaretten elde edilen gelir düştü, devlet hazinesi zorlandı.
• Osmanlı, yolları canlandırmak için Avrupalılara ticari ayrıcalıklar tanıdı.
• Yine de bu yollar eski canlılığına bir daha kavuşamadı.

Öğretmene not: Keşiflerin Osmanlı’yı en çok ekonomik alanda etkilediğini vurgulayın. Kitap ticari ayrıcalıkların adını vermez; tarihte bunlara kapitülasyon denir.

13. Avrupa’da büyük dönüşüm

• Rönesans’tan Fransız İhtilali’ne Avrupa nasıl değişti? Bu değişim Osmanlı’yı nasıl etkiledi?
• Rönesans
• Reform
• Aydınlanma Çağı
• Sanayi İnkılabı
• Fransız İhtilali

Öğretmene not: Bölüm görseli: Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa tablosu (16. yüzyıl başı, Louvre Müzesi, Paris). Rönesans sanatının en tanınmış eserlerinden biridir; Leonardo da Vinci bu bölümde yeniden geçecek.

14. Rönesans: Yeniden doğuş

• Rönesans · 14–16. yüzyıllar
• İtalya’da başlayıp Avrupa’ya yayılan Rönesans’ta insanlar, doğruyu bulmak için kiliseye değil akla ve bilime güvenmeye başladı.
• Matbaa ile kitaplar kısa sürede çoğaltıldı, daha çok insan okumaya başladı.
• Antik Yunan, Roma ve İslam dünyası bilginlerinin eserleri yeniden ele alındı.
• İstanbul’un fethiyle (1453) Bizans’tan kaçan bilginler Avrupa’ya eserler götürdü.
• Zenginleşen burjuva, sanatçılara ve bilim insanlarına para desteği verdi.
• Keşifler kilisenin bazı görüşlerini çürüttü; kiliseye güven azaldı.
• Rönesans
• “Yeniden doğuş.” Avrupa’da bilim, sanat ve düşüncenin yeniden canlandığı dönem.
• Matbaa olmasaydı Rönesans bu kadar hızlı yayılabilir miydi?
• Büyük olasılıkla hayır. Elle yazılan kitaplar yavaş çoğalırdı; matbaa yeni fikirlerin kısa sürede binlerce kişiye ulaşmasını sağladı.

Öğretmene not: Rönesans İtalya’da başladı; Fransa, Almanya ve İngiltere’ye yayıldı. Listedeki maddeler Rönesans’ı hazırlayan etkenlerdir. Öğrencilere hangisinin en belirleyici olduğunu gerekçesiyle tartıştırabilirsiniz.

15. Rönesans’ın etkileri

• Rönesans · 14–16. yüzyıllar
• Avrupa’da
• Leonardo da Vinci ve Michelangelo resim ve heykelde; Kopernik ve Galileo bilimde çığır açtı.
• Bilim insanları deney ve gözleme dayanmaya başladı; modern bilimin temelleri atıldı.
• Hümanizm güç kazandı; insanlar kilisenin her dediğini sorgusuz kabul etmez oldu.
• Osmanlı’da
• Osmanlı, Avrupa’da olup bitenlerden haberdar olmaya çalıştı.
• Harita, gök bilimi, matematik ve tıp kitaplarından bazıları Osmanlı’ya ulaştı.
• Avrupa ordularının top ve mühendislikteki üstünlüğü, orduyu yenileme ihtiyacını gösterdi.
• Hümanizm
• İnsanı, aklını ve yeteneklerini her şeyin merkezine koyan düşünce.
• Islahat, yani düzeltip yenileme fikri Osmanlı’da 17. yüzyıldan itibaren güçlendi.

Öğretmene not: Osmanlı’da minyatür ve süsleme gibi sanatlarda da bazı değişimler görüldü. Rönesans, Reform ve Aydınlanma Çağı’na da zemin hazırladı. Kopernik, Dünya’nın Güneş’in etrafında döndüğünü savunan bilim insanıdır.

16. Reform: Kiliseye tepki

• Reform · 16. yüzyıl
• Avrupa’da okuldan saraya her alanda söz sahibi olan Katolik Kilisesi’nin bazı uygulamaları zamanla halkı öfkelendirdi:
• Aforoz
• Bir kişiyi kilise topluluğundan, dolayısıyla dinden çıkarma
• Enterdi
• Bir bölgenin halkını dinî tören ve haklardan yoksun bırakma cezası
• Endüljans
• Para karşılığında günahların bağışlandığını bildiren belge
• Günahların bağışlanması para karşılığında satılınca halk neden öfkelendi?
• Din, para kazanma aracına dönüşmüştü. Kilise zenginleşirken yoksul halk kandırıldığını ve sömürüldüğünü düşündü.

Öğretmene not: Reform’u hazırlayan başka etkenler: Rönesans sorgulayan bir düşünce ortamı yaratmıştı; matbaa sayesinde kutsal kitabı okuyabilen halk, kilisenin uygulamalarını kitapla karşılaştırabildi; zengin kilise ile yoksul halk arasındaki fark öfke doğurdu.

17. Luther ve Reform’un sonuçları

• Reform · 16. yüzyıl
• 1517’de Alman din adamı Martin Luther, kiliseyi eleştiren 95 maddelik bildirisini Wittenberg’de bir kilisenin kapısına astı.
• Fikirleri hızla yayıldı. Avrupa’da yeni mezhepler doğdu; aralarında mezhep savaşları çıktı.
• Papa güç kaybederken krallar güçlendi; okullar da yavaş yavaş kilisenin denetiminden çıktı.
• Reform
• Kilisedeki bozulmaya tepki olarak 16. yüzyılda başlayan, Hristiyanlığı özüne döndürmeyi amaçlayan dinî yenilik hareketi.
• Osmanlı’ya etkisi
• Farklı inançlara hoşgörüyle yaklaşan Osmanlı’da Reform’un doğrudan bir etkisi olmadı. Kendi içinde bölünen Avrupa, Osmanlı’ya karşı bir süre yeni bir Haçlı ittifakı kuramadı.

Öğretmene not: Osmanlı’daki Hristiyan ve Yahudi topluluklar ibadetlerini serbestçe yapabiliyor, çocuklarını kendi okullarında okutabiliyordu. Önceki konudaki istimâlet politikasıyla bağlantı kurun. Avrupa’nın bölünmesi Osmanlı’nın Avrupa’daki ilerleyişini de kolaylaştırdı. Reform’la Avrupa’da düşünce ve inanç özgürlüğü de güçlendi.

18. Aydınlanma Çağı: Akıl ve bilim

• Aydınlanma Çağı · 17–18. yüzyıllar
• Rönesans ve Reform’un ardından akla ve bilime verilen önem Avrupa’da neleri değiştirdi?
• Akıl, gözlem ve deney bilginin kaynağı sayıldı.
• Newton, Kant, Montesquieu gibi isimlerle bilim ve felsefe ilerledi.
• Düşünürler özgürlüğü, eşitliği ve demokrasiyi savundu.
• Bu fikirler Fransız İhtilali’ni hazırladı.
• Bilim insanlarının buluşları atölyelerdeki araçlara uygulandı.
• Makineli üretim, yani Sanayi İnkılabı için zemin hazırlandı.
• Avrupa’da bilim ve teknik hızla ilerlerken Osmanlı bu hıza yetişemedi.
• Farkı kapatmak için ordu ve teknikte ıslahatlara girişti; ama bazı yenilikler kalıcı olamadı.

Öğretmene not: Bu dönemde bilimsel yöntem yerleşti; fizik, astronomi, matematik ve felsefede büyük ilerlemeler oldu. Son satır, Osmanlı yeniliklerinin başarısını sorgulamak için önemlidir: Kalıcı bir devlet politikasına dönüşmeyen yenilikler istenen sonucu vermedi. Bu fikre 4. bölümdeki tartışmada geri dönülecek.

19. Atölyeden fabrikaya

• Sanayi İnkılabı · 18. yüzyılın ikinci yarısı
• Sanayi İnkılabı, 18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başladı ve üretimi kökten değiştirdi.
• Önce
• Üretim küçük atölyelerde el emeğiyle yapılıyordu.
• Mallar yavaş ve sınırlı sayıda üretiliyordu.
• Sonra
• James Watt’ın geliştirdiği buhar makinesi fabrikaları çalıştırdı; mallar bol ve ucuz üretildi.
• Buharın gücü sonra trenleri, gemileri ve dokuma tezgâhlarını da hareket ettirdi.
• İş bulmak için şehirlere göçenlerle işçi sınıfı doğdu; ağır çalışma şartları yeni sorunlar yarattı.
• Fabrikalar daha çok ham madde ve pazar istedi; İngiltere ve Fransa gibi devletler yeni sömürgelerin peşine düştü.

Öğretmene not: Fabrikaların ihtiyaç duyduğu ham maddelere örnek: kömür, demir, pamuk, kauçuk. Avrupa devletleri bunlar için Afrika, Asya ve Amerika’ya yöneldi. Ticaret gelişti, şehirler hızla büyüdü.

20. Sanayi İnkılabı ve Osmanlı

• Sanayi İnkılabı · 18. yüzyılın ikinci yarısı
• Düşünelim
• Fabrikada makineyle dokunan ucuz kumaş pazara gelince el tezgâhında çalışan bir Osmanlı dokumacısına ne olur?
• Ucuz kumaşla rekabet edemez, müşterisini ve işini kaybedebilir. Nitekim birçok atölye kapandı, işsizlik arttı.
• Seri üretim
• Aynı malın makinelerle kısa sürede, çok sayıda ve ucuza üretilmesi.
• Zincirleme etki
• Yerli üretim azaldı, ekonomi zayıfladı. Ekonomisi zayıflayan Osmanlı, Avrupa karşısında siyasi ve askerî güç de kaybetti.

Öğretmene not: Sanayi İnkılabı Osmanlı’yı en çok ekonomik alanda olumsuz etkiledi. Osmanlı’nın buna karşı sanayileşme çabaları 4. bölümde işlenecek.

21. Fransız İhtilali neden çıktı?

• Fransız İhtilali · 1789
• 1789’da Fransız halkı krallık yönetimine karşı ayaklandı. Halkın 14 Temmuz 1789’da Bastille Hapishanesi’ni basması, ihtilalin başlangıcı olarak kabul edilir.
• Uzun süren savaşlar hazineyi boşalttı, ülke ekonomisi zayıfladı.
• Soylular ve din adamları vergiden muaftı; vergi yükü halkın sırtındaydı.
• Saraydaki krallar halkın sıkıntılarına uzak kalıyordu.
• Aydınlanma düşünürlerinin özgürlük, eşitlik ve adalet fikirleri halkı etkiledi.
• Kral XVI. Louis krizi yeni vergilerle çözmeye kalkınca öfke büyüdü.
• Monarşi
• Krallık; ülkenin bir hükümdar tarafından yönetildiği, yönetimin genellikle babadan oğula geçtiği düzen.
• İhtilal
• Yönetim düzenini değiştirmek için halkın güç kullanarak başlattığı geniş çaplı hareket.

22. İhtilalin dünyaya etkileri

• Fransız İhtilali · 1789
• Kralın sınırsız gücü sona erdi; yönetimde halk egemenliği fikri öne çıktı.
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi ile herkesin özgür doğduğu ve kanun karşısında eşit olduğu ilan edildi.
• Bu fikirler Fransa’nın sınırlarını aşarak başka ülkelerdeki halkları da etkiledi.
• Milliyetçilik yayıldı; çok uluslu imparatorluklardan kopmalar başladı, yeni devletler kuruldu.
• Milliyetçilik
• “Her millete bir devlet” anlayışı. Ortak dil, kültür ve geçmişe sahip toplulukların kendi devletini kurmasını savunur.
• Milliyetçilik akımı en çok hangi devletler için tehlikeliydi?
• Farklı milletleri bir arada barındıran çok uluslu imparatorluklar için. Her millet kendi devletini kurmak isteyince bu devletler parçalanma tehlikesiyle karşılaştı.

23. Fransız İhtilali ve Osmanlı

• Fransız İhtilali · 1789
• Tehlike: Milliyetçilik
• Pek çok milletin yaşadığı Osmanlı, milliyetçilikten en çok etkilenen devletlerden biri oldu.
• Balkanlar’da yaşayan gayrimüslim halklar arasında bağımsızlık isteyen isyanlar başladı.
• Devletin bütünlüğü sarsıldı.
• Çözüm arayışı
• 1839 Tanzimat Fermanı: Herkesin can ve mal güvenliğinin korunacağı ilan edildi.
• 1856 Islahat Fermanı: Gayrimüslimlere yeni haklar verildi.
• 1876 Kanun-ı Esasi: İlk anayasa ilan edildi, meşrutiyete geçildi.
• Amaç, adalet ve eşitlik fikirleriyle farklı milletleri devlete bağlamak, yani devleti bir arada tutmaktı.

Öğretmene not: Bu üç adım 4. bölümde ayrıntılı işlenecek. Öğrencilere sorun: Fransız İhtilali’nin fikirleri Osmanlı için hem bir tehlike hem de bir yenilik kaynağı olabilir mi?

24. Osmanlı’da yenileşme başlıyor

• Avrupa’nın gerisinde kaldığını fark eden Osmanlı hangi yenilikleri yaptı? Lale Devri’nden II. Mahmud’a (1718–1839)
• Neden yenilik?
• Lale Devri
• İlk Türk matbaası
• Nizam-ı Cedid
• II. Mahmud

25. Osmanlı neden yenilik yaptı?

• 17. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı, Avrupa karşısında savaşlarda zorlanmaya ve toprak kaybetmeye başladı.
• Bilim ve teknikte aradaki farkın açıldığını, Avrupa ordularının daha güçlü olduğunu gördü.
• Ticaret yollarının değişmesi ve ucuz Avrupa malları ekonomiyi zayıflattı.
• Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik devletin birliğini tehdit etti.
• Islahat
• Bozulan bir kurumu ya da düzeni düzeltip iyileştirme çalışması.
• Amaç: Devleti yeniden güçlendirmek ve Avrupa karşısında eski gücüne kavuşmak.

Öğretmene not: Yeniliklerin yapıldığı alanlar: ordu, toplum hayatı, kültür, ekonomi ve yönetim. Öğrencilerden her nedenin hangi Avrupa gelişmesiyle ilgili olduğunu söylemelerini isteyin: keşifler, Rönesans ve Aydınlanma, Sanayi İnkılabı, Fransız İhtilali.

26. Osmanlı’da yenileşme dönemleri

• Lale Devri
• Matbaa ve itfaiye
• III. Selim
• Nizam-ı Cedid
• II. Mahmud
• Vaka-i Hayriye
• Tanzimat Dönemi
• Tanzimat ve Islahat fermanları
• Ardından Kanun-ı Esasi (1876) ile meşrutiyete geçildi.
• Çubukların uzunluğu dönemlerin süresine göre ölçeklidir.

Öğretmene not: Programın önerdiği tarih şeridinin Osmanlı katı. 2. bölümdeki Avrupa gelişmeleriyle eşleştirin: Fransız İhtilali (1789), III. Selim’in tahta çıktığı yıl başladı; Sanayi İnkılabı’nın etkileri Tanzimat Dönemi’ndeki sanayileşme çabalarına yol açtı.

27. Lale Devri (1718–1730)

• III. Ahmed
• 1703–1730
• Batı’ya kapılarını aralayan yenilikçi padişah
• Pasarofça Antlaşması imzalandı; Lale Devri başladı.
• Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa yenilikleri destekledi, Avrupa’yı tanımak için çalıştı.
• İlk itfaiye teşkilatı Tulumbacılar Ocağı kuruldu.
• İbrahim Müteferrika ilk Türk matbaasını kurdu.
• Basılan ilk kitap 1729’da çıktı.
• Patrona Halil İsyanı ile dönem sona erdi.
• Lale Devri
• İstanbul’da lale yetiştirmenin moda olduğu, kültür, sanat ve imarda Batı’nın örnek alındığı dönem.

Öğretmene not: III. Ahmed 23. Osmanlı padişahıdır (1703–1730). Lale Devri 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlar, 1730 Patrona Halil İsyanı ile biter.

28. Lale Devri’nde neler değişti?

• İlk Türk matbaası
• 1727’de kuruldu; kitaplar artık elle değil makineyle çoğaltılabildi.
• Tulumbacılar Ocağı
• İstanbul’daki yangınlara karşı kurulan ilk itfaiye (1720).
• Çiçek aşısı
• Çiçek hastalığından korunmak için aşı yaptırmak yaygınlaştı.
• Fransa’ya elçi
• Yirmisekiz Mehmed Çelebi Avrupa’yı incelemek için gönderildi.
• İmar faaliyetleri
• İstanbul’da kütüphane, çeşme, köşk ve bahçeler yapıldı.
• Muşkara’dan Nevşehir’e
• İbrahim Paşa’nın doğduğu Muşkara imar edildi, adı Nevşehir (yeni şehir) oldu.

Öğretmene not: Kartlar açıldıktan sonra sorun: Bu yeniliklerden hangisi halkın günlük hayatını en çok etkilemiş olabilir? Neden? (Örnek: İtfaiye can ve mal güvenliğini, çiçek aşısı sağlığı, matbaa bilgiye ulaşmayı etkiledi.) III. Ahmed Çeşmesi, dönemin mimarisinin en güzel örneklerindendir.

29. Lale Devri’nden bir eser: III. Ahmed Çeşmesi

• Lale Devri · İmar
• III. Ahmed Çeşmesi’nin bir cephesi, Sultanahmet (İstanbul)
• 1728’de Topkapı Sarayı’nın kapısı önüne yapıldı.
• Dört yüzünde çeşme, köşelerinde sebil var; sebillerde su ve şerbet dağıtılırdı.
• Çiçek kabartmaları ve altın yaldızlı yazılarıyla dönemin süslü zevkini yansıtır.
• Halkın su içtiği bir yapı neden bu kadar süslenmiş olabilir?
• Lale Devri’nde sanata ve imara çok önem verildi; çeşme hem halka hizmet ediyor hem şehri güzelleştiriyordu.

Öğretmene not: Ders kitabında da Lale Devri mimarisinin seçkin bir örneği olarak geçer. Sebil: Gelip geçene parasız su (özel günlerde şerbet) dağıtılan yapı. Fotoğrafta köşelerdeki parmaklıklı pencereler sebillerin, ortadaki kemerli niş ise çeşmenin yeridir.

30. İlk Türk matbaası nasıl kuruldu?

• Paris’ten gelen fikir
• Elçi babasıyla Paris’e giden Said Efendi, oradaki matbaaları görünce İbrahim Müteferrika ile matbaa kurmak için çalıştı. Sadrazam onları destekledi; bazı âlimler ve hattatlar ise karşı çıktı.
• Hattat
• Hat (güzel yazı) sanatçısı. Matbaadan önce kitaplar elle yazılarak çoğaltılırdı.
• Düşünelim
• Matbaanın gelişi kimin işini kolaylaştırdı, kimin işini zorlaştırdı?
• Okumak ve öğrenmek isteyenler ile devlet kazandı; kitaplar hızla çoğaltılabildi. Kitapları elle yazarak geçinen hattatlar ise işlerini kaybetmekten korktu.

Öğretmene not: Said Efendi, Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğludur. İbrahim Müteferrika aslen Macaristanlıdır. Sadrazam Damat İbrahim Paşa, başvuruyu bir kurula (encümene) inceletip uygun bulmuştur. Matbaa için gereken izin (ferman) 1727’de alındı; ilk basılan kitap 1729’da çıkan Vankulu Lügati’dir. Osmanlı’da daha önce bazı gayrimüslim toplulukların kendi dillerinde basım yapan matbaaları vardı; İbrahim Müteferrika’nınki Arap harfleriyle Türkçe kitap basan ilk matbaadır. Matbaayı kuranların çabası, yeniliği getiren kişilere duyulan saygıyla ilişkilendirilebilir.

31. Müteferrika matbaasından bir harita

• İlk Türk matbaası · 1732
• Cihannüma’dan Arap Yarımadası haritası (Müteferrika matbaası, 1732)
• Kâtip Çelebi’nin coğrafya kitabı Cihannüma, 1732’de Müteferrika’nın matbaasında basıldı.
• Kitapta haritalar da vardı. Bu harita Arap Yarımadası’nı gösteriyor.
• Kitap Osmanlı Türkçesiyle, Arap harfleriyle basıldı. Haritada pusula gülleri ve bir gemi var.
• Basılı bir harita, elle çizilene göre hangi kolaylığı sağlar?
• Aynı harita kısa sürede çok sayıda çoğaltılır; denizciler, askerler ve öğrenciler aynı bilgiye ulaşır.

Öğretmene not: Kâtip Çelebi 17. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı bilginidir. Matbaa, Lale Devri’ni bitiren 1730 isyanından sonra da çalışmayı sürdürdü; Cihannüma 1732’de bu matbaada basıldı. Haritada solda Kızıldeniz, sağ üstte Basra Körfezi görülür; öğrencilerden bunları bulmalarını isteyin. Görseldeki nüsha Harvard Üniversitesi Houghton Kütüphanesi’ndedir.

32. III. Selim ve Nizam-ı Cedid

• III. Selim
• 1789–1807
• Yeniliği devletin bütün kurumlarına yaymak istedi
• Tahta çıktı; devleti güçlendirmek için Nizam-ı Cedid adı verilen yeniliklere yöneldi.
• Aynı yıl Fransız İhtilali başladı.
• Yeniçerilerin yanında, Avrupa’daki gibi talim gören Nizam-ı Cedid Ordusu kuruldu; topçu, humbaracı ve lağımcı ocakları düzenlendi.
• Subay yetiştirmek için Mühendishane-i Berrî-i Hümayun açıldı; Avrupa dillerinden bilim eserleri çevrildi.
• İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu; Londra, Paris, Berlin ve Viyana’da ilk daimî elçilikler açıldı.
• Kabakçı Mustafa İsyanı ile Nizam-ı Cedid kaldırıldı, III. Selim tahttan indirildi.
• Nizam-ı Cedid
• “Yeni düzen.” III. Selim’in başlattığı yeniliklerin ve kurduğu yeni ordunun adı.

Öğretmene not: III. Selim 28. Osmanlı padişahıdır. Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) kitapta geçmez; dönemin neden 1807’de bittiğini açıklamak için eklendi. Kitaptaki diğer yenilikler: Donanma güçlendirildi, tersaneler yenilendi; yerli üretimi artırmak için kumaş ve kâğıt fabrikaları kuruldu. İrad-ı Cedid Hazinesi yeniliklerin masrafını karşılamak için kurulan hazinedir. Kartın üstündeki portre, Osmanlı ressamı Konstantin Kapıdağlı’nın 1803 dolaylarında yaptığı resimden.

33. Lale Devri ile III. Selim Dönemi

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Lale Devri (1718–1730)
• Yenilikler daha çok kültür, sanat ve imar alanındaydı.
• Avrupa’yı tanımak için Paris’e geçici bir elçi gönderildi.
• Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.
• III. Selim Dönemi (1789–1807)
• Yenilikler başta ordu olmak üzere devletin birçok kurumunu kapsadı.
• Avrupa başkentlerinde daimî elçilikler açıldı.
• Yeniliklere karşı çıkan Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona erdi.
• İki dönemin ortak özellikleri nelerdir?
• İkisinde de Avrupa örnek alındı ve elçiler aracılığıyla Avrupa yakından tanınmaya çalışıldı. İkisi de bir isyanla sona erdi.

Öğretmene not: Ders kitabındaki Venn şemasıyla birlikte kullanılabilir: Farklar iki yana, ortak özellikler ortaya yazılır.

34. II. Mahmud anlatıyor

• Etkinlik · Canlandırma (tarihî söz değil)
• Tahta çıktığım 1808’de ordu disiplinini yitirmişti; yeniçeri isyanları devleti sarsıyordu. Bozulan kurumları onarmaya uğraşmak yerine yerlerine yenilerini kurmaya karar verdim.
• Canlandırma: II. Mahmud
• 1785–1839
• Saltanatından
• Tahta çıktı
• Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı (Vaka-i Hayriye)
• İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi yayımlandı
• Öldü; yenilikleri oğlu Abdülmecid sürdürdü
• II. Mahmud’un yerinde olsaydın bozulan bir kurumu onarmayı mı, kaldırıp yenisini kurmayı mı seçerdin? Neden?

Öğretmene not: Alıntı, öğrencilerin padişahla empati kurması için yazılmış bir canlandırmadır; tarihî bir söz değildir. “Vaka-i Hayriye” hayırlı olay demektir. Yeniçeri Ocağı’nın yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye adlı düzenli ordu kuruldu. II. Mahmud 30. Osmanlı padişahıdır; padişahlığı 1808–1839 arasındadır.

35. II. Mahmud’un yenilikleri

• Ordu
• 1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye kuruldu.
• Yönetim
• Divan’ın yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu; her iş ayrı bir nazırlığa verildi.
• Eğitim
• Doktor, subay ve memur yetiştirmek için yeni okullar açıldı; bando okulu kuruldu.
• Haberleşme
• İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıktı (1831); posta teşkilatı kuruldu.
• Toplum ve sağlık
• İlk nüfus sayımı yapıldı; karantina ve sağlık işleri düzene kondu.
• Günlük hayat
• Devlet görevlilerine fes, ceket ve pantolon zorunlu oldu; fiyat listeleri hazırlandı.

Öğretmene not: II. Mahmud döneminde Osmanlı’da modernleşme hız kazandı. Açılan okullar: Mekteb-i Maârif-i Adliyye (memur), Cerrahhane ve Mekteb-i Tıbbiye (doktor), Mekteb-i Harbiye (subay), Muzıka-yı Hümayun (bando okulu). Divan’ın yerine kurulan nazırlıklar bugünkü bakanlıkların öncüsüdür.

36. O yeniliklerin izleri bugün

• Bu kurumların bugünkü karşılıkları neler olabilir? Tahmin edelim.
• Nazırlıklar
• Divan’ın yerine
• Her nazırlık devletin bir işinden sorumluydu.
• Bakanlıklar
• Takvim-i Vekayi
• Devletin kararlarını halka duyuran ilk resmî gazete.
• Resmî Gazete
• Mekteb-i Tıbbiye
• Doktor yetiştirmek için açılan okul.
• Tıp fakülteleri
• Mekteb-i Harbiye
• Subay yetiştirmek için açılan askerî okul.
• Kara Harp Okulu
• Posta teşkilatı
• Haberleşmeyi düzenli hâle getirdi.
• PTT
• Dikkat: Bugünkü kurumlar bu yeniliklerin devamı ya da benzeridir; birebir aynı değildir.

Öğretmene not: Ek bilgi: 14 Mart Tıp Bayramı, II. Mahmud döneminde 14 Mart 1827’de açılan tıp okulunun kuruluş yıl dönümüdür. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası da kökenini 1826’da kurulan Muzıka-yı Hümayun’a dayandırır.

37. Üç padişah, üç portre

• Görsel kaynak inceleme
• Üç padişahın kendi dönemlerinde yapılmış portrelerine bakalım. Kıyafetlerde ne değişiyor?
• III. Ahmed · Lale Devri
• Sarık ve kürklü kaftan (Vanmour, 1727–1730 dolayı)
• III. Selim · Nizam-ı Cedid
• Sarık ve kürk (Konstantin Kapıdağlı, 1803 dolayı)
• II. Mahmud · 1839
• Fes, Avrupa usulü ceket ve pantolon (Schlesinger)
• II. Mahmud’un kıyafeti öncekilerden nasıl farklı? Bu fark hangi yeniliği gösteriyor?
• Sarık ve kaftan yerine fes, ceket ve pantolon giymiş. II. Mahmud döneminde devlet görevlilerine bu kıyafetler zorunlu tutuldu.

Öğretmene not: Üç resim de padişahların kendi dönemlerinde yapıldı: III. Ahmed’inkini İstanbul’da yaşamış Avrupalı ressam Jean-Baptiste Vanmour (Rijksmuseum, Amsterdam), III. Selim’inkini Osmanlı ressamı Konstantin Kapıdağlı, II. Mahmud’unkini ressam Henri-Guillaume Schlesinger yaptı. Ressamların padişahı süsleyerek ya da kendi üslubuyla çizmiş olabileceğini hatırlatın: Resim bir kanıttır ama fotoğraf değildir.

38. Tanzimat’tan Kanun-ı Esasi’ye

• Fermanlarla gelen haklar, ilk anayasa, sanayileşme çabaları ve yeniliklerin bıraktığı izler
• Tanzimat Fermanı
• Islahat Fermanı
• Kanun-ı Esasi
• Sanayileşme
• Türk modası
• Etkinlikler

Öğretmene not: Bölüm görseli: Kanun-ı Esasi’nin 23 Aralık 1876’da Bâbıâli’de halka duyurulması. Gravür, bir İspanyol dergisinde 15 Ocak 1877’de yayımlandı; olay Avrupa basınında da haber olmuştu. Öğrencilere sorun: Yağmura rağmen bu kalabalık neden toplanmış olabilir?

39. Tanzimat Fermanı (1839)

• 3 Kasım 1839’da, Sultan Abdülmecid döneminde Mustafa Reşid Paşa’nın hazırladığı ferman Gülhane’de okundu. Padişah ilk kez kendi gücüne sınır koymayı kabul etti.
• Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
• Kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak; herkes kanun önünde eşit olacak.
• Vergiler herkesin gelirine göre alınacak.
• Askerlik belirli bir süreyle ve adil bir düzenle yapılacak.
• Ferman
• Padişahın yazılı ve uyulması zorunlu emri.
• Tanzimat
• Düzenlemeler; devlet işlerinin yeniden düzenlenmesi.
• Bir hükümdarın kendi gücünü sınırlaması neden önemli bir adımdır?
• Çünkü artık padişah da kurallara bağlı olacaktı. Halkın hakları güvenceye alındı, kanun üstünlüğü fikri güçlendi.

Öğretmene not: Fermanın diğer adı Gülhane Hatt-ı Hümayunu’dur. Devlet bu fermanla hem iç düzeni sağlamak hem halkın güvenini kazanmak hem de Avrupa’nın baskısını hafifletmek istedi. Kitaptaki kaynağa göre ferman bir anayasa değil, padişahın halka haklar tanıyacağını vaat eden bir belgedir.

40. Tanzimat Dönemi’nde neler değişti?

• Düşünelim
• Bir yeniliği ilan etmek yeterli midir? Bir yeniliği başarılı kılan nedir?
• Yeniliği başarılı kılan uygulanmasıdır. Tanzimat Fermanı’nın hükümleri büyük ölçüde hayata geçirildi; bu yüzden sonraki birçok yeniliğin yolunu açtı.
• Meclis-i Maârif-i Umûmiye
• Eğitim işlerini düzene sokmak için kurulan kurul; bugünkü Millî Eğitim Bakanlığının öncülerindendir.
• Özel gazeteler çıktı
• Resmî gazete Takvim-i Vekayi’nin ardından Tercüman-ı Ahval ve Tasvir-i Efkâr gibi özel gazeteler yayımlanmaya başladı.

Öğretmene not: Kitaptaki kaynakta, Tanzimat Fermanı’nın kâğıt üzerinde kalmayıp uygulandığı ve sonraki yeniliklerin yolunu açtığı vurgulanır. Eşitlik ilkesi askere almada da uygulandı.

41. Islahat Fermanı ve Kanun-ı Esasi

• Islahat Fermanı (1856)
• Gayrimüslimlere yeni haklar tanındı: Devlet memuru olabilecek, kendi okullarını açabileceklerdi.
• Amaç, farklı halkları devlete bağlamak ve Avrupa devletlerinin iç işlere karışmasını önlemekti.
• Kanun-ı Esasi (1876)
• Osmanlı’nın ilk anayasası ilan edildi; meşrutiyet dönemi başladı.
• Meclis-i Mebusan açıldı; halk, seçilen mebuslar aracılığıyla yönetimde söz sahibi oldu.
• Meşrutiyet
• Padişahın yanında halkın seçtiği temsilcilerden oluşan bir meclisin de bulunduğu yönetim.
• Anayasa
• Devletin yönetim biçimini, kişilerin temel hak ve ödevlerini belirleyen en üstün kanun.
• Bu yenilikler farklı milletleri bir arada tutmaya yetti mi?
• Tam olarak yetmedi. Her millet kendi devletini istedikçe imparatorluğu bir arada tutmak güçleşti.

Öğretmene not: Islahat Fermanı, Kırım Savaşı’nın sonunda (1856) Avrupa devletlerinin gayrimüslimler konusundaki baskısını azaltmak için ilan edildi. Kanun-ı Esasi, II. Abdülhamid döneminde ilan edildi; bu döneme I. Meşrutiyet denir. Mebus, milletvekili demektir.

42. Osmanlı’da sanayileşme çabaları

• Pazarlar ucuz Avrupa mallarıyla dolunca el tezgâhında çalışan esnaf tutunamadı, birçok atölye kapandı.
• Batı’dakilere benzer fabrikalar açıldı; dokuma, cam, çini, kâğıt ve fişek üretildi.
• Terzilik, dokumacılık, demircilik ve deri işlerinde usta yetiştirmek için sanayi mektepleri açıldı.
• Ama sermaye, teknoloji ve yetişmiş iş gücü eksikti, yollar yetersizdi; fabrikalar beklenen başarıyı gösteremedi.
• Sermaye
• Bir işi kurmak ve yürütmek için gereken para ve mal varlığı.
• Makinesi, malzemesi ve ustası dışarıdan gelen bir fabrika ülkeyi gerçekten güçlendirir mi?
• Tam olarak güçlendirmez; üretim dışarıya bağımlı kalır. Kalıcı güç için yerli makine, ham madde ve yetişmiş insan gücü gerekir.

Öğretmene not: Kitaptaki kaynakta, en iyi Avrupa makineleri, dışarıdan getirilen yün ve Avrupalı ustalarla üretilen kumaşın “Türk kumaşı” sayılamayacağı vurgulanır. Bu örnekle yerli üretimin ve eğitimin önemi tartışılabilir.

43. Hangi sorun, hangi yenilik?

• Etkinlik · Neden-sonuç
• Her yeniliğin arkasında bir sorun vardı. Sorunlarla yenilikleri eşleştirelim.
• Yeniçeri Ocağı bozulmuş, yenilikleri engelleyen isyanlar çıkarıyordu.
• 1826’da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, yerine düzenli bir ordu kuruldu.
• Ahşap evlerin çok olduğu İstanbul’da yangınlar büyük zarar veriyordu.
• İlk itfaiye teşkilatı Tulumbacılar Ocağı kuruldu (1720).
• Kitaplar elle yazılıyor, çoğaltılmaları uzun sürüyordu.
• İlk Türk matbaası açıldı (1727).
• Devletin kararlarının halka düzenli olarak duyurulması gerekiyordu.
• İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı (1831).

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinlik: Öğrenciler askerî, sosyal, kültürel ve ekonomik alanlardaki yeniliklerin yapılma nedenlerini belirler. Satırları açmadan önce öğrencilerden tahmin isteyin. Ek örnekler: Ucuz Avrupa malları → fabrikalar; Avrupa’yı yakından tanıma ihtiyacı → daimî elçilikler.

44. Yeniliklerin etkileri dört alanda

• Etkinlik · Sınıflama tablosu
• Askerî
• Avrupa usulü düzenli ordu kuruldu; askerî okullarda subaylar yetiştirildi.
• Sosyal
• Can ve mal güvenliği ile kanun önünde eşitlik ilkesi kabul edildi; itfaiye kuruldu.
• Kültürel
• Matbaa, gazeteler, yeni okullar ve çeviriler bilgiye ulaşmayı kolaylaştırdı.
• Ekonomik
• Fabrikalar ve sanayi mektepleri açıldı; ama dışa bağımlılık aşılamadı.
• Defterine çiz
• Dört sütunlu bir tablo hazırla. Her sütuna sunudan en az iki yenilik ve bu yeniliğin etkisini yaz.

Öğretmene not: Programın önerdiği sınıflama tablosu. Kartlar örnek cevaplardır; önce öğrencilerin kendi tablolarını doldurmasını isteyin, sonra kartları tek tek açın.

45. Etkileşim iki yönlüydü

• Osmanlı Avrupa’dan yenilikler alırken Avrupa da Osmanlı kültüründen etkilendi. 18. yüzyılda Avrupa’da Türk modası doğdu.
• Avrupa
• Osmanlı
• Bilim, teknik ve yeni fikirler
• Matbaa, askerî teknik ve mühendislik
• Elçilikler ve bilim eserlerinin çevirisi
• Eşitlik, özgürlük ve anayasa düşüncesi
• Türk modası
• Kahve ve kahvehaneler yaygınlaştı
• Çini, halı ve Türk kıyafetleri moda oldu
• Viyana’daki Belvedere Sarayı gibi yapılar
• 18. yüzyılda Avrupa’da Osmanlı sanatına, giyimine ve yaşam tarzına duyulan ilgiyle doğan akım.
• Kültürel alışveriş tek yönlü değildi: Osmanlı’nın millî ve manevi değerleri Avrupa’nın sanatına ve gündelik hayatına da yansıdı.

Öğretmene not: Avrupalı ressamlar Osmanlı saraylarını, kıyafetlerini ve gündelik hayatını tablolarına konu etti. Bazı Avrupa yapılarında kubbe, minareyi andıran kule, sivri kemer ve hilal-yıldız süslemeleri görüldü. Belvedere Sarayı’nın çatı biçiminin Viyana kuşatmasındaki Türk çadırlarını, kubbelerinin de Türk askerlerinin miğferlerini andırdığı söylenir.

46. Viyana’da Türk modası: Belvedere Sarayı

• Türk modası · 18. yüzyıl
• Yukarı Belvedere Sarayı, Viyana (Avusturya)
• Osmanlılara karşı savaşmış Avusturyalı komutan Prens Eugen için yaptırıldı; 1723’te tamamlandı.
• Çatılarının Türk çadırlarını, kubbelerinin Türk askerlerinin miğferlerini andırdığı söylenir.
• Osmanlı sanatı ve yaşam tarzı, Avrupa’da sarayların mimarisine kadar iz bıraktı.
• Avrupa’da Türk modasının doğması, Osmanlı–Avrupa ilişkisi hakkında ne anlatır?
• İlişki yalnız savaşlardan oluşmuyordu. Ticaret ve kültür yoluyla iki taraf da birbirini etkiledi; etkileşim iki yönlüydü.

Öğretmene not: Prens Eugen, Avusturya ordusunun komutanı olarak 1716–1717’de Osmanlılara karşı zaferler kazandı; bu savaşın sonunda imzalanan Pasarofça Antlaşması (1718) ile Lale Devri başladı. Çadır ve miğfer benzetmesi bir yorumdur; öğrencilerle fotoğrafa bakıp bu benzerliği görüp görmediklerini tartışın.

47. Tartışalım: Yenilikler başarılı oldu mu?

• Etkinlik · Büyük grup tartışması
• Görüş 1
• Yenilikler devleti güçlendirdi
• Matbaa, yeni okullar, düzenli ordu, nazırlıklar ve hak güvenceleri devleti çağa yaklaştırdı. Bugünkü pek çok kurumun temeli o dönemde atıldı.
• Görüş 2
• Yenilikler yetersiz kaldı
• Bazı yenilikler isyanlarla yarıda kaldı, kalıcı bir devlet politikasına dönüşemedi. Sanayileşme sermaye ve teknoloji eksikliği yüzünden başarıya ulaşamadı.
• Yenilik yapmak kadar onu sürdürebilmek de önemlidir.
• Hangi görüşe daha yakınsın? Görüşünü sunudaki en az iki kanıtla destekle.

Öğretmene not: Programın önerdiği büyük grup tartışması. Tek doğru cevap yoktur; kanıta dayalı gerekçe önemlidir. Tartışma gözlem formu, kontrol listesi ya da anekdot kaydıyla izlenebilir. Tartışmayı bugüne bağlayın: Bu yeniliklerden hangilerinin izleri bugün de sürüyor?

48. Ben devlet yöneticisi olsaydım…

• Etkinlik · Performans görevi
• Bir dönem seç ve o dönemin padişahı ya da sadrazamı olduğunu düşün. Devletin bir sorununa çözüm olacak yeni bir yenilik tasarla.
• Dönemini seç: Lale Devri, III. Selim, II. Mahmud ya da Tanzimat.
• O dönemde devletin en önemli sorunu neydi? Kanıtını yaz.
• Yeniliğine bir ad ver ve nasıl uygulanacağını anlat.
• Yeniliğin halka ve devlete ne kazandıracağını açıkla.
• Kimler karşı çıkabilir? Onları nasıl ikna edersin?
• Çalışmanı yazılı bir metin ya da sanal bülten olarak hazırla.
• Değerlendirme
• Doğru bilgi, neden-sonuç ilişkisi, özgün fikir ve dönemin koşullarıyla empati kurma.

Öğretmene not: Programın önerdiği performans görevi: Öğrenciler yeniliklerin neden ve sonuçlarını yorumladıkları bir metin ya da sanal bülten hazırlar ve “Ben devlet yöneticisi olsaydım o dönemde şöyle bir yenilik de yapardım.” bölümünü ekler. Ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.

49. Anahtar kavramlar

• Sömürgecilik
• Bir devletin başka ülkelerin topraklarına el koyup zenginliklerini kendi yararına kullanması.
• Islahat
• Bozulan bir kurumu ya da düzeni düzeltip iyileştirme çalışması.
• Milliyetçilik
• “Her millete bir devlet” anlayışına dayanan, Fransız İhtilali’yle yayılan düşünce.
• Ferman
• Padişahın yazılı ve uyulması zorunlu emri.
• Meşrutiyet
• Padişahın yanında halkın seçtiği temsilcilerden oluşan meclisin de bulunduğu yönetim.

Öğretmene not: Ünitenin anahtar kavramları (cihat, fetih, gaza, iskân, istimâlet) önceki konuda işlendi; burada bu konuda öne çıkan kavramlar toplandı. İstimâlet bağlantısı: Osmanlı’nın farklı inançlara hoşgörüsü sayesinde Reform hareketleri Osmanlı’yı doğrudan etkilemedi.

50. Özet ve tekrar

• Önce balık kılçığıyla özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

51. Özet: Osmanlı neden yenilik yaptı?

• Osmanlı’da yenileşme
• Coğrafi Keşifler
• Ticaret yolları önemini yitirdi, gelir azaldı
• Rönesans ve Aydınlanma
• Avrupa bilim ve teknikte öne geçti
• Sanayi İnkılabı
• Ucuz Avrupa malı yerli üretimi zayıflattı
• Fransız İhtilali
• Milliyetçilik isyanları başladı
• Bozulan ordu
• Yeniçeriler disiplinini yitirdi
• Avrupa’nın baskısı
• Toprak kayıpları ve iç işlere karışma
• Amaç: Devleti güçlendirmek, halkın haklarını güvenceye almak ve farklı milletleri bir arada tutmak.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa o nedene karşılık yapılan bir yeniliği yazabilir (ör. Bozulan ordu → Nizam-ı Cedid, Vaka-i Hayriye; Sanayi İnkılabı → fabrikalar).

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Coğrafi Keşifler sonucunda Osmanlı topraklarından geçen İpek ve Baharat yolları önemini yitirmiştir.
• Avrupalılar Doğu’ya Afrika’nın çevresinden deniz yoluyla ulaşınca bu yollar önemini kaybetti, Osmanlı’nın gelirleri azaldı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Reform hareketleri Osmanlı Devleti’nde de mezhep savaşlarına yol açmıştır.
• Osmanlı farklı inançlara hoşgörü gösterdiği için Reform’dan doğrudan etkilenmedi. Mezhep savaşları Avrupa’da yaşandı.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Yeniçeri Ocağı III. Selim döneminde kaldırılmıştır.
• Yeniçeri Ocağı 1826’da II. Mahmud tarafından kaldırıldı (Vaka-i Hayriye). III. Selim, yeniçerilerin yanında Nizam-ı Cedid Ordusu’nu kurmuştu.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• İlk Türk matbaası Lale Devri’nde İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur.
• İbrahim Müteferrika’nın 1727’de kurduğu matbaa, kitapların hızla çoğaltılmasını sağladı.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla Osmanlı Devleti’nde meşrutiyet yönetimine geçilmiştir.
• Meşrutiyete 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilanıyla geçildi. Tanzimat Fermanı (1839) ise herkesin can, mal ve namus güvenliğinin korunacağını ilan etti.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Sanayi İnkılabı, Osmanlı’da el tezgâhlarında yapılan üretimi zor durumda bırakmıştır.
• Avrupa’nın ucuz fabrika malları karşısında birçok atölye kapandı, işsizlik arttı ve ekonomi zayıfladı.

58. Çöz bakalım

• Avrupalılar Hindistan’a deniz yoluyla ulaşınca Akdeniz’deki limanlara uğrayan ticaret gemileri azaldı. Osmanlı hazinesine giren gümrük ve ticaret gelirleri de düştü.
• Bu bilgiler, Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Devleti’ni en çok hangi alanda etkilediğini gösterir?
• Askerî
• Dinî
• Ekonomik
• Hukuki
• C
• Ticaretin durgunlaşması ve gelirlerin azalması, keşiflerin Osmanlı’yı en çok ekonomik alanda etkilediğini gösterir.

59. Çöz bakalım

• 19. yüzyılda Osmanlı çarşılarında, Avrupa fabrikalarında makineyle dokunmuş kumaşlar yerli dokumacıların kumaşlarından çok daha ucuza satılıyordu.
• Bu durumun Osmanlı ekonomisine doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisi olmuştur?
• Yerli üretimin azalması ve işsizliğin artması
• Milliyetçilik isyanlarının başlaması
• Meşrutiyet yönetimine geçilmesi
• İpek ve Baharat yollarının önem kazanması
• A
• Ucuz Avrupa mallarıyla rekabet edemeyen atölyeler kapandı; yerli üretim azaldı, işsizlik arttı.

60. Çöz bakalım

• Aşağıdakilerden hangisi II. Mahmud döneminde yapılan yeniliklerden biri değildir?
• Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması
• Takvim-i Vekayi’nin çıkarılması
• Divan yerine nazırlıkların kurulması
• İlk Türk matbaasının açılması
• D
• İlk Türk matbaası 1727’de, Lale Devri’nde açıldı. Diğerleri II. Mahmud döneminin yenilikleridir.

61. Çöz bakalım

• Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
• Kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak.
• Vergiler herkesin gelirine göre alınacak.
• Tanzimat Fermanı’nın yukarıdaki hükümleri öncelikle aşağıdakilerden hangisini amaçlar?
• Orduyu Avrupa usulüne göre yeniden kurmayı
• Halkın haklarını güvence altına almayı
• Yerli sanayiyi korumayı
• Avrupa’da daimî elçilikler açmayı
• B
• Bu hükümler can, mal ve hukuk güvenliği sağlayarak halkın haklarını güvenceye aldı.

62. Çöz bakalım

• Öğretmen
• Bu akım ‘her millete bir devlet’ anlayışıyla yayıldı ve farklı milletleri bir arada barındıran imparatorlukları zor durumda bıraktı.
• Öğretmenin sözünü ettiği akım ve bu akımın yayılmasına yol açan gelişme aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
• Hümanizm – Rönesans
• Akılcılık – Aydınlanma Çağı
• Sömürgecilik – Coğrafi Keşifler
• Milliyetçilik – Fransız İhtilali
• D
• Öğretmen milliyetçilikten söz ediyor. Bu akım Fransız İhtilali’nden sonra yayıldı ve çok uluslu Osmanlı’da isyanlara yol açtı.

63. Çöz bakalım

• Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesi
• İlk Türk matbaasının kurulması
• Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması
• Kanun-ı Esasi’nin ilan edilmesi
• Numaralanmış gelişmelerin eskiden yeniye doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
• 2 – 3 – 1 – 4
• 2 – 1 – 3 – 4
• 3 – 2 – 1 – 4
• 1 – 2 – 3 – 4
• A
• Matbaa 1727, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması 1826, Tanzimat Fermanı 1839, Kanun-ı Esasi 1876.

64. Kim bilecek?

• Lale Devri’nde İstanbul’daki yangınlar için kurulan ilk itfaiye teşkilatının adı nedir?
• Tulumbacılar Ocağı (1720)
• III. Selim’in başlattığı yeniliklere ve kurduğu yeni orduya verilen ad nedir?
• Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen)
• 18. yüzyılda Avrupa’da Osmanlı sanatına ve yaşam tarzına duyulan ilgiyle doğan akımın adı nedir?
• Türk modası

65. Gelecek derse hazırlanalım

• Osmanlı Devleti nasıl yönetilirdi? Eğitim ve hukuk düzeni nasıl işlerdi?
• Vakıflar ve Ahilik, toplum hayatında hangi ihtiyaçları karşılardı?
• Hat, çini, minyatür gibi Osmanlı sanatlarından hangilerini tanıyorsun?
• Bir Osmanlı ailesinin günlük hayatı nasıl geçerdi?
• Gruplar hâlinde yönetim, eğitim, hukuk, sanat, günlük hayat, vakıflar, ahilik ve loncalardan birini araştırın. Hat sanatı etkinliği için kesik uçlu keçeli kalem ve A4 kâğıt getirin.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı SB.7.3.3: Osmanlı Kültür ve Medeniyeti (16–18. haftalar). Öğrenciler 5N1K kartlarını yanlarında getirsin; bu derste cevabını bulduklarını işaretlesinler.

66. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 3. öğrenme alanı (Ortak Mirasımız), SB.7.3.2.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. Rotalar ve noktalar yaklaşıktır, sınırları göstermez.

67. Görsel kaynakları

• III. Ahmed Çeşmesi (1728), Sultanahmet, İstanbul
• R Prazeres · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ahmed III Fountain DSCF0349.jpg
• Portekiz gemileri, 1540 dolaylarında yapılmış bir tablo
• Circle of Joachim Patinir · Kamu malı · Wikimedia Commons: Portuguese Carracks off a Rocky Coast (cropped).jpg
• Mona Lisa (Leonardo da Vinci, 16. yüzyıl başı), Louvre Müzesi
• Leonardo da Vinci · Kamu malı · Wikimedia Commons: Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg
• III. Ahmed Çeşmesi’nin bir cephesi, İstanbul
• Premeditated · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Fountain of Ahmed III (2024).jpg
• Cihannüma’dan Arap Yarımadası haritası (Müteferrika matbaası, 1732)
• Kâtip Çelebi · Kamu malı · Wikimedia Commons: Houghton Typ 794.34.475 - Kâtip Çelebi, Kitab-ı cihannüma.jpg
• III. Selim (Konstantin Kapıdağlı, 1803 dolayı)
• Konstantin Kapıdağlı · Kamu malı · Wikimedia Commons: Konstantin Kapidagli 002.jpg
• III. Ahmed (Jean-Baptiste Vanmour, 1727–1730 dolayı), Rijksmuseum
• Jean Baptiste Vanmour · Kamu malı · Wikimedia Commons: Sultan Ahmed III Rijksmuseum SK-A-2013.jpeg
• II. Mahmud, kıyafet düzenlemesinden sonra (H. G. Schlesinger, 1839)
• Henry Guillaume Schlesinger · Kamu malı · Wikimedia Commons: II. Mahmud Han.jpg
• Kanun-ı Esasi’nin Bâbıâli’de ilanı, 23 Aralık 1876 (1877 tarihli gravür)
• Bernardo Rico · Kamu malı · Wikimedia Commons: 1877-01-15, La Ilustración Española y Americana, Constantinopla, Promulgación de la nueva Constitución en la Sublime Puerta, el 23 de diciembre último (cropped).jpg
• Yukarı Belvedere Sarayı, Viyana (1723’te tamamlandı)
• Martin Falbisoner · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Belvedere, Vienna September 2016.jpg