7. Sınıf Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu: Bilim, Teknoloji ve Gelecek

1. Bugünden Yarına Bilim ve Teknoloji

• Bugünden Yarına
• Bilim ve Teknoloji
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu
• Bilim ve teknolojideki gelişmeler toplum hayatını bugün nasıl etkiliyor, yarın nasıl etkileyebilir?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”. Öğrenme çıktısı SB.7.6.1 (2026-2027 yıllık planında 31. hafta). Öğrenme alanının ilk konusudur. Kapak görseli: Cezerî’nin filli su saati, kitabının 1315 tarihli bir kopyasından. Öğrencilere sorun: Bu saati kim tasarlamış olabilir? Cevap “Merak edelim” slaytındaki “Kim?” kartına bağlanır.

2. Merak edelim

• Bilim ve teknolojideki gelişmeler bugün toplum hayatımızı nasıl etkiliyor?
• Bu gelişmelere bakarak 20 yıl sonraki hayat hakkında nasıl öngörüde bulunabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Su saatlerini tasarlayan bilgin kimdir?
• Nerede?
• Akıllı kent uygulamalarını nerede görürüz?
• Ne zaman?
• İlk yapay uydu ne zaman gönderildi?
• Ne?
• Nesnelerin interneti ne demek?
• Nasıl?
• Geleceği nasıl öngörebiliriz?
• Neden?
• Bilim insanları neden etik kurallara uyar?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar (süreç bileşeni a ve b). Örnek kartların cevapları sunuda var: Cezerî, akıllı kentler, 1957, nesnelerin interneti, öngörünün dört adımı ve bilimsel etik.

3. Yol haritamız

• Bilim ve teknoloji
• Tanımlar, hayatı değiştiren buluşlar, Türk-İslam dünyasının bilginleri
• Bugünün teknolojileri
• İletişim, eğitim, sağlık, ulaşım; yapay zekâ ve akıllı kentler
• Geleceği öngörmek
• Kanıt, gözlem ve deneyimden gerekçeli çıkarıma
• Sorumluluk ve bilimsel etik
• Teknolojinin iki yüzü, güvenli ve bilinçli kullanım
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Bilim ve teknoloji

• Bilim nedir, teknoloji nedir? İnsanlık bugünkü buluşlara nasıl ulaştı?
• Bilim insanının yöntemi
• Hayatı değiştiren buluşlar
• Türk-İslam dünyasının bilginleri
• Büyüklerimize soralım

Öğretmene not: Bölüm görseli: Takiyüddin ve gökbilimciler İstanbul Rasathanesi’nde (16. yüzyıl Osmanlı minyatürü). Öğrencilere sorun: Resimdeki bilginler neler yapıyor? (Gözlem aletleri kullanıyor, ölçüm yapıyor, kitap okuyup not alıyorlar.) Bu soru, sonraki slaytlardaki bilimsel yönteme köprü kurar.

5. Bilim nedir, teknoloji nedir?

• Bilim
• Doğayı, evreni ve olayları gözlem, deney ve araştırmayla inceler.
• Ulaştığı bilgileri düzenli bir bütün hâline getirir.
• “Neden?” ve “Nasıl?” sorularına kanıta dayalı cevaplar arar.
• Teknoloji
• Bilimsel bilgiden yararlanarak araç, makine ve yöntemler geliştirir.
• Amacı, insanların işini kolaylaştırmak ve hayatı rahatlatmaktır.
• Bilim soruların cevabını arar; teknoloji bu cevapları işe yarar ürünlere dönüştürür.

Öğretmene not: Önce öğrencilerin kendi tanımlarını alın, sonra karşılaştırın. Örnek: Elektriğin nasıl oluştuğunu anlamak bilimdir; bu bilgiyle bir şarj aleti yapmak teknolojidir.

6. Bilim insanı nasıl çalışır?

• Gözlemle ve sor
• Bir olayı dikkatle izler, merak ettiğini soruya dönüştürür.
• Tahminde bulun
• Soruya olası bir cevap, yani bir varsayım ileri sürer.
• Dene ve ölç
• Varsayımını deney ve araştırmayla sınar, verileri kaydeder.
• Sonuca var
• Kanıtlara göre sonuca varır ve sonuçlarını paylaşır.
• Bilimsel bilgi kanıta dayanır; yeni kanıtlar bulundukça değişebilir ve gelişebilir.

Öğretmene not: Adımları “Bitkiler ışık olmadan büyür mü?” gibi basit bir soruyla canlandırın. Bu yol, öğrenme alanının son konusundaki (SB.7.6.3) bilimsel sorgulamaya da temel olur.

7. Bilim ve teknoloji birbirini besler

• Bilim ile teknoloji arasındaki ilişki çift yönlüdür.
• Bilim
• Teknoloji
• Bilimsel bilgi yeni ürünlere dönüşür
• Elektrik üzerine yapılan araştırmalar ampulü ve telefonu mümkün kıldı.
• Mikroplar hakkındaki bilgiler aşı ve ilaç üretimine yol açtı.
• Yeni araçlar yeni keşiflere kapı açar
• Mikroskopla gözle görülmeyen canlılar incelendi.
• Teleskopla gök cisimleri yakından gözlendi.
• Bilgisayarlar büyük verileri hızla işledi.
• Keşif ve icat
• Keşif, var olanı bulup ortaya çıkarmaktır. İcat ise daha önce olmayan bir şeyi yapmaktır.
• Bilim ilerledikçe teknoloji, teknoloji ilerledikçe bilim gelişir.

Öğretmene not: Öğrencilerden her yön için bir örnek daha isteyin. Örnek: Uzay araçları (teknoloji) sayesinde evren hakkında yeni bilgiler (bilim) edinildi. Keşif-icat ayrımı için: Bir gök cisminin ya da mikrobun bulunması keşiftir; telefonun yapılması icattır.

8. Hayatı değiştiren tarihler

• Bazı buluşlar, insanların haberleşme ve yolculuk biçimini kısa sürede değiştirdi.
• Graham Bell telefonun patentini aldı
• Wright Kardeşler motorlu uçakla ilk kontrollü uçuşu yaptı
• İlk yapay uydu uzaya gönderildi
• Bell’in 1876 tarihli patentinden çizimler: Üç büyük adımın ilki

Öğretmene not: Telefon: Alexander Graham Bell patentini 7 Mart 1876’da aldı. Uçak: Wilbur ve Orville Wright, 17 Aralık 1903. İlk yapay uydu: Sovyetler Birliği’nin gönderdiği Sputnik 1 (4 Ekim 1957). Bu tarihler ders kitabında yoktur; genel kaynaklardan doğrulanmıştır. Soru: Bu üç buluş olmasaydı bugün haberleşme ve yolculuk nasıl olurdu? Görsel: Bell’in 7 Mart 1876 tarihli patentinin çizim sayfası. Başlığında “Telegraphy” (telgraf) yazar; bu patent, telefonun patenti olarak bilinir. Belge, buluşun tarihine dair bir kanıttır.

9. İlk kontrollü uçuş: 12 saniye

• Wright Kardeşler’in ilk uçuşu, 17 Aralık 1903 (ABD)
• Uçağı Orville Wright kullanıyor; sağda duran kişi kardeşi Wilbur.
• Bu ilk uçuş yalnız 12 saniye sürdü; uçak yaklaşık 37 metre yol aldı.
• Bugün uçaklar yüzlerce yolcuyu kıtalar arasında saatler içinde taşıyor.
• 1903’te bu uçuşu izleyen biri, bugünkü uçakları önceden kestirebilir miydi?
• Ayrıntıları bilemezdi. Ama bu başarıya bakarak uçakların gelişeceğini, daha uzağa ve daha çok yolcu taşıyacağını öngörebilirdi.

Öğretmene not: Fotoğraf, ilk uçuşun hemen başında çekildi. Aynı gün dört uçuş yapıldı; en uzunu yaklaşık bir dakika sürdü. Soru, Bölüm 3’teki öngörü konusuna köprü kurar: Öngörü bugünkü kanıtlara dayanır ama ayrıntıları bilemeyebilir.

10. İhtiyaçtan buluşa

• İnsanlar hangi ihtiyaçları için bu buluşları geliştirdi? Buluşlar hayatı nasıl değiştirdi?
• Ağır yükleri uzağa taşımak
• Tekerlek (Sümerler): Yük ve insan taşımak kolaylaştı.
• Bilgiyi çoğaltıp yaymak
• Matbaa (Gutenberg): Kitaplar çoğaldı, bilgi daha çok insana ulaştı.
• Uzaktakiyle anında konuşmak
• Telefon (Graham Bell): Sesler kilometrelerce öteye ulaştı.
• Uzun yolları kısa sürede aşmak
• Uçak (Wright Kardeşler): Günler süren yolculuklar saatlere indi.

Öğretmene not: Tekerlek, Mezopotamya’da yaşayan Sümerlerle ilişkilendirilir; Sümerler tekerleği kullanan en eski toplumlar arasındadır. Johannes Gutenberg, 15. yüzyılın ortalarında Avrupa’da hareketli harflerle baskı yapan matbaayı geliştirdi (hareketli harf daha önce Çin ve Kore’de de kullanılmıştı). Her satırda önce ihtiyacı okuyup buluşu öğrencilere tahmin ettirin.

11. Buluşlar toplum hayatını değiştirir

• Ekonomik hayat
• Makineler üretimi hızlandırdı; ürünler daha kaliteli ve daha ucuz hâle geldi.
• Sosyal hayat
• Uçak ve hızlı tren gibi araçlar yolculukları kısalttı ve rahatlattı.
• Kültürel hayat
• Telefon, genel ağ ve sosyal medya farklı kültürlerden insanları buluşturdu.
• Bu üç alandan hangisindeki değişim ailenizin hayatını en çok etkiledi? Bir örnekle açıklayın.
• Cevaplar değişebilir. Örnek: Uzak şehirdeki akrabalarımızla görüntülü konuşabiliyoruz.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrencilerden kendi gözlem ve deneyimlerinden örnek isteyin. Kültürel hayatla ilgili örnek: Başka ülkelerden arkadaşlar edinmek, farklı ülkelerin yemeklerini ve müziklerini tanımak.

12. Türk-İslam dünyasının bilginleri

• Bu bilginlerin çalışmaları bugün hangi alanlarda karşımıza çıkıyor? Önce tahmin edin.
• Harezmi
• 8–9. yüzyıl
• Matematikte cebirin gelişmesine öncülük etti.
• “Algoritma” sözcüğü onun adından gelir
• Farabi
• 9–10. yüzyıl
• Felsefe ve mantık alanında eserler verdi; “İkinci Öğretmen” diye anıldı.
• Felsefe ve mantık dersleri
• Biruni
• 10–11. yüzyıl
• Astronomi ve coğrafya alanında gözleme dayalı çalışmalar yaptı.
• Astronomi ve coğrafya bilimleri
• İbn-i Sina
• Tıp alanında çalıştı; eserleri yüzyıllarca ders kitabı olarak okutuldu.
• Tıp eğitimi, teşhis ve tahliller
• Cezerî
• 12–13. yüzyıl
• Suyla çalışan makineler ve otomatik saatler tasarladı.
• Robotlar ve otomatik makineler
• Ali Kuşçu (15. yüzyıl) da gök bilimi ve matematik çalışmalarıyla tanınır.

Öğretmene not: “Bugün” kutuları birebir karşılık değil, bağ kurmaya yöneliktir. Harezmi’nin adı Latinceye “Algoritmi” biçiminde geçti; “algoritma” sözcüğü buradan türedi, “cebir” de onun bir eserinin adından gelir. Farabi, Aristoteles’ten sonra “İkinci Öğretmen” (Muallim-i Sani) olarak anılır. Ders kitabı ayrıca İbn-i Sina’nın kanın vücutta besin taşıdığını açıkladığını ve şeker hastalığını teşhis ederken idrarı incelemeye önem verdiğini aktarır.

13. Bilginlerden bugüne izler

• Düşünelim
• Cezerî’nin kendi kendine çalışan su saatleriyle bugünkü robotlar arasında nasıl bir bağ var?
• İkisi de insan müdahalesi olmadan, bir düzenek sayesinde kendi kendini denetleyerek çalışır.
• Sibernetik
• Makinelerde ve canlılarda denetim ve bilgi akışını inceleyen bilim dalı. Cezerî bu alanın öncüleri arasında sayılır.
• Tartışalım
• İbn-i Sina’nın El-Kanun fi’t-Tıb adlı eseri yüzyıllar boyunca hem İslam dünyasında hem Avrupa’da tıp öğrencilerine okutuldu. Bu durum bilim hakkında bize ne anlatır?
• Bilim evrenseldir: Bir kültürde üretilen bilgi başka kültürlere geçer, yeni çalışmalara temel olur.

Öğretmene not: Cezerî’nin en tanınmış tasarımlarından biri filli su saatidir. El-Kanun fi’t-Tıb 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve Avrupa’da uzun süre tıp okullarında okutuldu.

14. Etkinlik: Büyüklerimize soralım

• Etkinlik · Deneyimlerden öğrenmek
• Teknolojinin hayatı nasıl değiştirdiğini en iyi, o değişimi yaşayanlar anlatır.
• Ailenden bir büyüğünü seç: dede, nine, anne ya da baba.
• Çocukken nasıl haberleştiğini ve nasıl yolculuk ettiğini sor.
• Ödevlerini nasıl hazırladığını, hastalanınca neler yaşandığını sor.
• Cevapları “O zaman – Şimdi” diye iki sütunlu bir tabloya yaz.
• Tablonu arkadaşlarınınkiyle karşılaştır: Ortak değişimler neler?
• Sözlü tarih
• Olayları yaşayan kişilerin anlattıklarından yararlanarak geçmişi öğrenme yolu.
• Büyüklerimizin anlattıkları neden değerli bir bilgi kaynağıdır?
• Değişimi bizzat yaşadılar. Ama anılar yanılabilir; anlatılanları başka kaynaklarla da karşılaştırmalıyız.

Öğretmene not: Ev ödevi olarak verilebilir. Tablolar, Bölüm 2’deki çember tartışmasında örnek ve kanıt olarak kullanılabilir. Süreç bileşeni a: Kanıt, gözlem ve deneyimleri ilişkilendirme.

15. Bugünün teknolojileri

• Bilim ve teknoloji iletişimi, eğitimi, sağlığı ve ulaşımı bugün nasıl değiştiriyor?
• Dört alanda değişim
• Uydular
• Yapay zekâ
• Nesnelerin interneti
• ANKA 3
• Nanobotlar

Öğretmene not: Bölüm görseli: TÜRKSAT 5A haberleşme uydusunu uzaya taşıyan roketin fırlatılışı (Ocak 2021, ABD). Uydular uzaya roketlerle taşınır. Bölümde sözü geçen TÜRKSAT 6A ise 2024’te uzaya gönderildi.

16. Dört alanda büyük değişim

• İletişim
• Uydular ve genel ağ sayesinde dünyanın öbür ucuyla anında haberleşiyoruz.
• Eğitim
• Etkileşimli tahtalar, e-kitaplar ve uzaktan eğitim öğrenmeyi zenginleştiriyor.
• Sağlık
• Gelişmiş cihazlar hastalıkları erken fark etmeye, yeni ilaçlar tedaviye yardım ediyor.
• Ulaşım
• Uçak ve hızlı tren yolculuğu kısaltıyor; navigasyon uygulamaları yol gösteriyor.
• Bugün okula gelene kadar hangi teknolojilerden yararlandınız? Hangi alana giriyorlar?
• Örnek: Aile grubuna mesaj atmak iletişime, servisin konumunu izlemek ulaşıma, etkileşimli tahta eğitime girer.

Öğretmene not: Program bu konuda “iletişim, eğitim, sağlık ve ulaşım” alanlarından örnek verilmesini ister. Öğrencilerin örneklerini tahtada dört sütuna yazın; Bölüm 3’teki fikir taramasında bu sütunlardan yararlanılabilir.

17. Uydularla sarılı bir dünya

• Bugünün teknolojileri · İletişim
• Düşünelim
• Uydular bir gün çalışmasa hayatımızda neler aksardı?
• Canlı yayınlar, konum bulma ve yol tarifi, hava tahminleri ve bazı haberleşme hizmetleri aksardı.
• Yapay uydu
• Dünya’nın çevresinde dolanan; haberleşme, gözlem ve konum belirlemede kullanılan insan yapımı araç.
• Yerli uydumuz
• 2024’te uzaya gönderilen TÜRKSAT 6A, ülkemizin ilk yerli ve millî haberleşme uydusudur. Kendi uydumuzu üretmek neden önemlidir?
• Dışa bağımlılık azalır, haberleşme daha güvenli olur; mühendislerimiz deneyim kazanır.

Öğretmene not: TÜRKSAT 6A, 9 Temmuz 2024’te fırlatıldı ve 2025’te hizmete girdi; TÜBİTAK UZAY öncülüğünde yerli kurum ve şirketlerin iş birliğiyle geliştirildi (ders kitabında yer almaz). Cevaba eklenebilir: Bu alanda yeni meslekler ve iş alanları doğar.

18. Yapay zekâ günlük hayatımızda

• Bugünün teknolojileri · Bilişim
• Sesli asistanlar ve çeviri uygulamaları yapay zekâdan yararlanır.
• Yol tarifi veren haritalar ve alışveriş sitelerindeki öneri sistemleri de yapay zekâ kullanır.
• Sağlık hizmetlerinde, e-ticarette ve yardımcı robotlarda kullanımı giderek artıyor.
• Siber güvenlik ve savunma gibi alanlarda da önemli görevler üstleniyor.
• Yapay zekâ
• Bilgisayarların ve robotların; öğrenme, karar verme, dil anlama gibi akıllı varlıklara özgü bazı görevleri yapabilmesi.
• Ülkemizde
• TÜBİTAK Yapay Zekâ Enstitüsü bu alanda araştırmalar yürütüyor.

Öğretmene not: Yapay zekânın gücü, büyük miktarda veriyi insandan çok daha hızlı işleyebilmesinden gelir. Öğrencilere sorun: Bugün farkında olmadan kullandığınız bir yapay zekâ uygulaması var mı? (Video önerileri, fotoğraf düzenleme, otomatik çeviri vb.)

19. Nesnelerin interneti

• Bugünün teknolojileri · Bilişim
• Telefonlar, saatler, televizyonlar, hatta arabalar genel ağa bağlanıyor ve birbirleriyle bilgi alışverişi yapıyor.
• Genel ağa bağlı cihazların birlikte oluşturduğu sistem.
• Akıllı ev
• Işığı, ısıtması ya da güvenliği uzaktan yönetilebilen ev.
• Akıllı kent
• Yoldan hastaneye her yapıda bilişimden yararlanan kent.
• Evinizde genel ağa bağlı kaç cihaz var? Birlikte sayalım.
• Telefon, tablet, televizyon, modem, akıllı saat… Bu tür cihazlar giderek çoğalıyor.

Öğretmene not: Bugün kahve makinesi ya da giysi gibi beklenmedik eşyalar da genel ağa bağlanabiliyor. Bu sistem yaygınlaştıkça yalnız evlerimiz değil, okullarımız ve şehirlerimiz de “akıllanıyor”.

20. Akıllı kentte bir gün

• Bugünün teknolojileri · Akıllı kentler
• Akıllı sokak lambası
• Hava kararınca kendiliğinden yanar, sabah söner: Enerji boşa gitmez.
• Akıllı trafik ışığı
• Araç yoğunluğuna göre süresini ayarlar: Trafik daha düzenli akar.
• Temiz çevre
• Hava ve gürültü kirliliğini azaltmaya, suyu doğru kullanmaya yardım eder.
• Güvenli kent
• Bilişim sistemleri kentte güvenliğin sağlanmasına katkı verir.
• Bu uygulamalar zaman ve enerji kazandırır, kentte yaşayanların yaşam kalitesini yükseltir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Öğrencilerden kendi mahallelerinden ya da şehirlerinden örnek isteyin ve bu örneği slayttaki bilgilerle ilişkilendirmelerini sağlayın. Örnek: Otobüsün kaç dakika sonra geleceğini gösteren durak ekranları, kartlı toplu taşıma.

21. Kuyruksuz bir uçak: ANKA 3

• Bugünün teknolojileri · Savunma
• ANKA 3, ülkemizde geliştirilen muharip insansız bir uçaktır. Tasarımı ve yerli üretimi neler kazandırıyor?
• Kuyruksuz, sade bir gövde
• Radarların uçağı fark etmesi zorlaşır.
• Kuyruk parçasının olmaması
• Uçak daha hafif olur.
• Uçağın havayla daha az sürtünmesi
• Yakıt daha verimli kullanılır.
• Ülkemizde tasarlanıp üretilmesi
• Savunmada dışa bağımlılık azalır, mühendislerimiz deneyim kazanır.

Öğretmene not: ANKA 3 bir muharip insansız uçak sistemidir (MİUS: Muharip İnsansız Uçak Sistemi). İlk üç satırdaki bilgiler, ders kitabında kaynak gösterilen TÜBİTAK Bilim Genç yazısına (2024) dayanır. Kuyruksuz tasarım, radarda zor görülen ve halk arasında “hayalet uçak” denen hava araçlarında tercih edilir. Düşünelim: Yerli hava araçları gelecekte savunmaya hangi yenilikleri getirebilir? (Yeni meslekler, bilim insanı ve mühendis yetişmesi, başka alanlarda da kullanılabilecek teknolojiler.)

22. Nanobotlar: Sağlıkta minik robotlar

• Bugünün teknolojileri · Sağlık
• Nanobotlar, nanometre ölçeğinde, gözle görülemeyecek kadar küçük robotlardır.
• Bilim insanları bu robotlarla vücudun belirli bölgelerine ilaç taşımayı amaçlıyor.
• İltihaplı yaralarda denenen nanobotlar, karmaşık hareketlerle yaranın her yerine ulaştı.
• Bu çalışmalar henüz araştırma aşamasında; yaygın bir tedavi yöntemi değil.
• Nanometre
• Metrenin milyarda biri. Bir saç teli on binlerce nanometre kalınlığındadır.
• Bu araştırmalar başarılı olursa hastaların hayatı nasıl değişebilir?
• Ulaşılması zor tümörlere ameliyatsız ilaç taşınabilir. İlaç yalnız hasta bölgeye giderse yan etkiler azalabilir.

Öğretmene not: Bir başka hedef, ameliyatla ulaşılması zor ve riskli yerlerdeki tümörlere ilacı doğrudan ulaştırmak. Vurgu: Bir araştırmanın başarılı bir denemesi, yöntemin hemen hastanelerde kullanılacağı anlamına gelmez.

23. Kanıt, gözlem, deneyim

• Bir teknolojinin toplumu nasıl etkilediğini anlamak için üç bilgi kaynağını birlikte kullanırız.
• Kanıt
• Haber, belge, veri gibi doğruluğu kontrol edilebilen bilgi.
• Gözlem
• Çevremizde dikkatle izleyip fark ettiklerimiz.
• Deneyim
• Kendi yaşadıklarımızdan edindiğimiz bilgi.
• Navigasyon uygulamalarının ulaşımı nasıl değiştirdiğini bu üç kaynakla açıklayın.
• Kanıt: Trafiği gösteren uygulamalarla ilgili bir haber. Gözlem: Şoförlerin bu uygulamaları kullanması. Deneyim: Ailemle yolculukta yolu kolayca bulmamız.

Öğretmene not: Süreç bileşeni a: Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin günümüzdeki toplumsal hayata etkilerine ilişkin kanıt, gözlem ve deneyimleri ilişkilendirme. Öğrencilerden aynı üçlüyü kendi seçtikleri bir teknoloji için kurmalarını isteyin.

24. Etkinlik: Çember tartışması

• Etkinlik · Çember tekniği
• Tartışma sorusu: Teknoloji insanları birbirine yaklaştırıyor mu, uzaklaştırıyor mu?
• Sıraları kenara çekin ve çember olup oturun.
• Bir konuşma nesnesi seçin (top, kalem): Yalnız onu tutan konuşur.
• İlk turda herkes bir olumlu, ikinci turda bir olumsuz etki söylesin.
• Her görüş bir örnek, gözlem ya da kanıtla desteklensin.
• Bir not tutucu görüşleri tahtaya iki sütun hâlinde yazsın.
• Özgürlük ve sorumluluk
• Görüşünü özgürce söylerken başkalarının söz hakkına ve kişiliğine saygı göstermek.
• Son turda sınıfça tamamlayın: “Teknoloji en çok … zaman işe yarar.”

Öğretmene not: Program bu çıktı için çember tekniğiyle tartışma önerir; öğrencilerin özgürlüklerini kullanırken arkadaşlarının söz hakkına saygı göstermeleri, nazik davranmaları beklenir. Tartışma kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir.

25. Geleceği öngörmek

• Bugünkü kanıtlardan yola çıkarak yarın hakkında nasıl gerekçeli tahminler yapabiliriz?
• Öngörü nedir?
• Dört adım
• Kanıtı sorgulamak
• İletişim ve eğitim
• Sağlık ve ulaşım
• Etkinlikler

Öğretmene not: Bölüm görseli: 2024’te Madrid’de düzenlenen bir ulaşım şenliğinde gösterilen sürücüsüz bir araç. Öğrencilere sorun: Bu araç size neyi düşündürüyor? Bölümün sonlarında aynı şenlikten bir fotoğrafa ve Madrid’deki sürücüsüz otobüs haberine yeniden döneceğiz.

26. Öngörü nedir?

• Geleceği inceleyen bilim insanları, bugünkü koşullara ve gidişata bakarak yarını kestirmeye çalışır.
• Öngörü bir fal ya da kehanet değildir; her zaman bir gerekçesi vardır.
• Yeni kanıtlar ortaya çıktıkça öngörüler değişebilir.
• Bu yüzden öngörülerde “olabilir, muhtemelen” gibi temkinli ifadeler kullanılır.
• Öngörü
• Bugünkü bilgilere dayanarak gelecekte ne olabileceğini önceden kestirme.
• Hava durumu tahmini neden bir öngörüdür?
• Bugünkü ölçümlere (sıcaklık, rüzgâr, bulut) dayanır. Yine de yanılabilir; bu yüzden sık sık güncellenir.

Öğretmene not: Süreç bileşeni b: Kanıt, gözlem ve deneyimleri ilişkilendirerek geleceğe yönelik çıkarımda bulunma. Bugün geleceği konu edinen, bilimden topluma pek çok alandaki değişimi kestirmeye çalışan çalışmalar da yapılıyor.

27. Öngörüde bulunmanın dört adımı

• 1. Kanıt topla
• Güvenilir haber, belge ve verileri incele.
• 2. Gözlem yap
• Bu gelişmenin izlerini çevrende ara.
• 3. Deneyimini düşün
• Sen ve ailen bu teknolojiyi nasıl kullanıyorsunuz?
• 4. Çıkarım yap
• Hepsini birleştir; gelecekte ne olabileceğini gerekçesiyle yaz.
• “Gelecekte bütün dersleri robotlar verecek.” Bu cümle iyi bir öngörü mü?
• Hayır. Hiçbir kanıta dayanmıyor, gerekçesi yok; üstelik kesin bir dille kurulmuş.
• İyi bir öngörü şöyle kurulur: “Bence … olabilir, çünkü …”

Öğretmene not: Bu dört adım, bölümün geri kalanındaki dört haberde (iletişim, eğitim, sağlık, ulaşım) tekrar tekrar kullanılacak.

28. Kanıtı sorgula: Haber güvenilir mi?

• Öngörüyü güçlü kılan, dayandığı kanıtın güvenilir olmasıdır. Bir haberi okurken şunları sor:
• Haberi kim yazdı, hangi kaynağa dayanıyor?
• Haber ne zaman yayımlandı, bilgiler güncel mi?
• Bir araştırmaya mı dayanıyor, yoksa yalnızca bir görüş mü?
• Başka güvenilir kaynaklar da aynı bilgiyi veriyor mu?
• Başlık abartılı mı? “Mucize”, “kesin çözüm” gibi sözlere dikkat!
• “Bilim insanları yaşlanmayı tamamen durdurdu!” başlıklı bir habere nasıl yaklaşırsınız?
• Temkinle. Araştırmayı kimin, nasıl yaptığına ve başka kaynakların ne dediğine bakarız. Abartılı başlıklar çoğu zaman yanıltıcıdır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bazı haberlerin altında yalnızca “genel ağdan alınmıştır” notu bulunur. Öğrencilere bu tür haberlerin asıl kaynağını aramayı ve birden fazla kaynakla karşılaştırmayı önerin.

29. Geleceğin iletişimi

• Haberden öngörüye · İletişim
• Haber: Felç nedeniyle konuşma yetisini kaybeden hastalar için beyin-bilgisayar arayüzü adı verilen bir cihaz geliştirildi.
• Bugün: Kanıt
• Arayüz, yapay zekâ yardımıyla beyin sinyallerini yorumluyor.
• Hastanın söylemek istediği kelimeleri bilgisayar sesiyle dile getiriyor.
• Yarın: Öngörü
• Konuşamayan insanlar aileleriyle ve iş hayatıyla bağlarını sürdürebilir.
• Engelli bireylerin topluma katılımı kolaylaşabilir.
• Bu teknolojinin yaygınlaşması için neler gerekir?
• Güvenli olduğunun uzun denemelerle kanıtlanması, ucuzlaması ve kişisel verilerin korunması.

Öğretmene not: Haber ders kitabında yer alır (Yetiş, 2023). Öğrencilere ek soru: Kendi gözlem ve deneyimlerinize göre iletişim teknolojileri 20 yıl içinde başka nasıl değişebilir?

30. Geleceğin okulunda yapay zekâ

• Haberden öngörüye · Eğitim
• Fırsat
• Zeynep’in görüşü
• Yapay zekâ her öğrenciye kendi hızına uygun ders hazırlayabilir, eksiklerimizi hemen fark edebilir.
• Risk
• Emre’nin görüşü
• Yapay zekâ yanlış ya da önyargılı bilgi de üretebilir. Ödevi ona yaptırırsak biz öğrenemeyiz.
• Öğretmenimizin ve arkadaşlarımızın yerini bir program tutamaz.
• Sizce geleceğin okulunda yapay zekâ nasıl kullanılmalı? İki görüşü de dikkate alan bir öneri geliştirin.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haberde bir eğitim uzmanı hem kişiye özel öğrenme fırsatına hem de yapay zekânın önyargıları ve zayıf öğretim alışkanlıklarını kopyalayabileceğine dikkat çeker. Tek doğru cevap yoktur; önerinin gerekçesi önemlidir. Örnek öneri: Yapay zekâ alıştırma ve geri bildirim için kullanılsın, öğrenme ve değerlendirmede öğretmen yol göstersin.

31. Geleceğin sağlığı

• Haberden öngörüye · Sağlık
• Haberden çıkarım
• Yeni bir alzaymır ilacı, tedaviye erken evrede başlanırsa hastalığın ilerleyişini yavaşlatabiliyor; ileri evrede ise etkili olmuyor. Buradan hangi sonuca varırız?
• Erken teşhis çok önemlidir. Gelecekte hastalığı erken fark eden testler yaygınlaşabilir.
• Alzaymır
• Genellikle ileri yaşlarda görülen; hatırlamayı ve düşünmeyi zorlaştıran bir beyin hastalığı.
• Sağlıkta başka neler?
• Nanobotları ve yapay zekâyı hatırlayın: Sizce 20 yıl sonra doktora gitmek nasıl bir deneyim olacak?

Öğretmene not: Ders kitabındaki habere göre ilaç, ABD ve Japonya’dan şirketlerce geliştirildi; beyinde plak oluşturan amiloid beta proteinleriyle ilgilidir. İlaç hastalığı iyileştirmez, ilerleyişini yavaşlatır. Hastalığın adı TDK’de “alzaymır” biçiminde yazılır; kitapta “Alzheimer” yazımı da geçer.

32. Sürücüsüz otobüs sokakta

• Haberden öngörüye · Ulaşım
• Madrid’de sürücüsüz otobüs gösterisi (2024)
• Yol kenarındaki kalabalık gösteriyi merakla izliyor.
• Bu araçlar yolu kameralar ve algılayıcılarla izler; kararı bilgisayar verir.
• Çoğu kentte hâlâ deneme aşamasındalar; önce kısa hatlarda sınanıyorlar.
• Direksiyonda bir görevli var. Sürücüsüz bir araçta neden biri oturuyor olabilir?
• Deneme sırasında bir sorun çıkarsa araca hemen müdahale edebilmek için.

Öğretmene not: Önce öğrencilere fotoğrafta ne gördüklerini sorun (gözlem), sonra bir sonraki slaytta habere (kanıt) geçin. Fotoğraf 2024’te Madrid’de düzenlenen bir ulaşım şenliğinde çekildi; ders kitabındaki haber de Madrid’deki bir denemeyi anlatır, ancak fotoğraftaki aracın haberdeki araç olduğu kesin değildir.

33. Geleceğin ulaşımı

• Haberden öngörüye · Ulaşım
• Haber: Madrid’de toplu taşımada sürücüsüz elektrikli otobüs denendi. Benzer denemeler başka kentlerde de sürüyor.
• Bugün
• Yarın
• Sürücüsüz otobüs denemeleri
• Dar sokaklarda, kampüslerde ve sanayi sitelerinde kullanılabilir.
• Toplu taşımaya ulaşmak kolaylaşabilir.
• Elektrikli araçlar ve akıllı trafik
• Egzoz gazından kaynaklanan kirlilik azalabilir.
• Trafik daha düzenli akabilir.
• Sürdürülebilirlik
• Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamak.
• Ama bu araçların yaygınlaşması için önce güvenli oldukları kanıtlanmalıdır.

Öğretmene not: Haber ders kitabında yer alır. Tartışma sorusu: Sürücüsüz bir araç kaza yaparsa sorumlu kim olmalı? Bu soru, Bölüm 4’teki sorumluluk ve etik konusuna köprü kurar.

34. Etkinlik: Fikir taraması

• Etkinlik · Fikir taraması
• 1. grup · İletişim
• 20 yıl sonra insanlar birbirleriyle nasıl haberleşecek?
• 2. grup · Eğitim
• Geleceğin sınıfında öğretmen ve öğrenciler neler yapacak?
• 3. grup · Sağlık
• Hastalıklar nasıl fark edilecek, nasıl tedavi edilecek?
• 4. grup · Ulaşım
• Okula, işe ve tatile nasıl gidip geleceğiz?
• Fikir taramasının kuralı
• Önce bütün fikirler eleştirilmeden yazılır. Sonra en güçlü kanıta dayananlar seçilir.

Öğretmene not: Program, gazete haberlerinden ve öğrencilerin kendi gözlem ve deneyimlerinden hareketle bu dört alanda çıkarım yapılmasını ve fikir taraması tekniğinin kullanılmasını önerir. Sınıfı dört gruba ayırın; her grup bir alan seçsin ve öngörülerini gerekçeleriyle yazsın.

35. Etkinlik: Öğrenme galerisi

• Etkinlik · Öğrenme galerisi
• Grupların öngörüleri sınıf duvarında bir sergiye dönüşsün.
• Her grup öngörüsünü bir afiş, çizim ya da şemayla anlatsın.
• Afişe öngörünün dayanağını da yazsın: haber, gözlem ya da deneyim.
• Afişler duvara asılsın; gruplar sırayla galeriyi gezsin.
• Ziyaretçiler yapışkan notla bir ek öngörü ya da soru bıraksın.
• Gruplar notları okuyup afişlerini zenginleştirsin.
• Öğrenme galerisi
• Ürünlerin sergilendiği, gezilerek incelendiği ve birlikte geliştirildiği etkinlik.
• Bir öngörüye katılmıyorsanız notunuzu nasıl yazmalısınız?
• Kibar ve gerekçeli: “Bence … da olabilir, çünkü …” gibi.

Öğretmene not: Program öğrenme galerisi tekniğini önerir. Etkinlik kontrol listesi ya da gözlem formuyla, öz ve akran değerlendirme formlarıyla değerlendirilebilir.

36. Etkinlik: Sınıfın zaman kapsülü

• Etkinlik · Öngörülerimizi saklayalım
• Herkes bir yıl sonrası için bir, 20 yıl sonrası için bir öngörü yazsın.
• Her öngörünün yanına gerekçesini de eklesin.
• Kâğıtlar bir zarfa konsun; zarfa bugünün tarihi yazılsın, öğretmen saklasın.
• Zarf 8. sınıfın sonunda açılsın: Yakın öngörülerden hangileri gerçekleşti?
• Zaman kapsülü
• Gelecekte açılmak üzere bugünden saklanan mektup ve eşyalar.
• Bir öngörünüz gerçekleşmezse bu bir başarısızlık mıdır?
• Hayır. Neyi gözden kaçırdığımızı gösterir; yeni kanıtlarla öngörümüzü geliştiririz.

Öğretmene not: Zarf açıldığında öğrenciler, gerçekleşen ve gerçekleşmeyen öngörülerin gerekçelerini karşılaştırabilir. 20 yıl sonrasına dair öngörüler zarfta saklanabilir ya da öğrencilere kendi kopyaları verilebilir. Ders kitabındaki “Geleceğe Mektup” görevi (2071 yılındaki günlük hayata dair öngörüler) bu etkinlikle birleştirilebilir.

37. Sorumluluk ve bilimsel etik

• Bilim ve teknoloji iyiye de kötüye de kullanılabilir. Doğru kullanımın ilkeleri neler?
• Teknolojinin iki yüzü
• Bilimsel etik
• Yapay zekâ
• Mahremiyet
• Siber güvenlik
• Bilinçli kullanım

38. Teknolojinin iki yüzü

• Fırsatlar
• İşlerimizi hızlandırır, zaman kazandırır.
• Teşhis ve tedaviyi kolaylaştırır, hayat kurtarır.
• Bilgiye ve eğitime ulaşmayı kolaylaştırır.
• Riskler
• Doğruluğu kontrol edilmemiş bilgiler hızla yayılabilir.
• Kişisel bilgilerimiz izinsiz kullanılabilir.
• Uzun süre ekran başında kalmak sağlığı olumsuz etkileyebilir.
• Atılan eski cihazlar çevreyi kirletebilir.
• Bir teknolojinin iyi ya da kötü olmasını ne belirler?
• Çoğu zaman teknolojinin kendisi değil, nasıl ve ne amaçla kullanıldığı.

Öğretmene not: Örnek: Aynı bıçak yemek yapmak için de kullanılabilir, birine zarar vermek için de. Öğrencilerden her risk için bir önlem önermelerini isteyin.

39. Bilimsel etik

• Dürüstlük: Veriler uydurulmaz, sonuçlar istenen yöne çekilmez.
• Emeğe saygı: Başkasının bilgisini kullanan, kaynağını gösterir.
• Canlılara saygı: Araştırma kimseye zarar vermez; katılanların izni alınır.
• Sorumluluk: Doğa ve gelecek kuşaklar gözetilir.
• Bilimsel çalışmalarda uyulması gereken dürüstlük, saygı ve sorumluluk ilkeleri.
• Genel ağdan bulduğu bilgileri kaynak göstermeden kendi yazmış gibi sunan bir öğrenci hangi ilkeyi çiğner?
• Öncelikle emeğe saygı ilkesini; dürüst de davranmamış olur. Buna intihal denir.

Öğretmene not: Bilimsel etik, ünitenin anahtar kavramlarındandır. İntihal: Başkasının yazısını ya da düşüncesini kendisininmiş gibi sunma. Kaynak gösterilmezse bilginin doğruluğu da kontrol edilemez. Kaynakça yazmanın önemini vurgulayın; 6. öğrenme alanının sonraki konularında araştırma yaparken gerekecek.

40. Yapay zekâyı kullanırken

• Doğrula
• Yapay zekâ hata yapabilir; önemli bilgileri başka kaynaklardan kontrol et.
• Önyargıya dikkat
• Yapay zekâ, öğrendiği verilerdeki önyargıları tekrarlayabilir.
• Sahte içerik
• Gerçeğinden ayırt edilmesi zor sahte ses ve görüntüler üretilebilir.
• Kendi emeğin
• Fikir almak için kullan; ödevini kendi cümlelerinle yaz.
• Yapay zekâ güçlü bir araçtır; karar ve sorumluluk ise insandadır.

Öğretmene not: Önyargı örneği: Bir program yalnız belli bir gruptan toplanan verilerle eğitilirse diğer gruplar için yanlış sonuçlar verebilir. Sahte içerik karşısında: Kaynağı belirsiz, şaşırtıcı ses ve görüntüleri paylaşmadan önce sorgulayın.

41. Akıllı kameralar ve mahremiyet

• Güvenlik
• Selin’in görüşü
• Meydanlardaki akıllı kameralar suçları önlemeye ve kaybolan çocukları bulmaya yardım eder.
• Mahremiyet
• Kerem’in görüşü
• Her an izlenmek insanları rahatsız eder. Toplanan görüntüler kötü amaçla kullanılabilir.
• Güvenlik önemli ama özel hayatımız da korunmalı.
• Sizce kameraların kullanımı için hangi kurallar konmalı? Hem güvenliği hem mahremiyeti koruyan bir öneri yazın.

Öğretmene not: Tek doğru cevap yoktur; gerekçe önemlidir. Örnek kurallar: Kayıtları yalnız yetkili kurumlar görebilsin, belli bir süre sonra silinsin, kameraların yeri halka duyurulsun. Mahremiyet: Kişinin özel hayatının başkalarından gizli kalması. Anayasa’nın 20. maddesi özel hayatın gizliliğini güvence altına alır; kişisel veriler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile korunur.

42. Dijital dünyada güvende kalmak

• Siber güvenlik, elektronik ortamdaki bilgilerin gizliliğini ve bütünlüğünü korumaktır. Bunun için:
• Güçlü şifre
• Tahmin edilmesi zor şifreler kullan, kimseyle paylaşma.
• Kişisel bilgi
• Adresini, okulunu, telefonunu tanımadığın kişilere verme.
• Şüpheli bağlantı
• Tanımadığın kişilerden gelen bağlantılara tıklama.
• Çevrim içi bir oyunda tanımadığın biri ev adresini sorarsa ne yaparsın?
• Cevap vermem; durumu hemen ailemle ya da öğretmenimle paylaşırım.

Öğretmene not: Siber güvenlik, ders kitabının sözlüğünde de yer alır. Ek öneri: Herkese açık bilgisayarlarda işi bitince hesaptan çıkmak.

43. Bilinçli bir teknoloji kullanıcısı

• Teknolojiyi akıllıca kullanmak bugünümüzü de geleceğimizi de korur.
• Ekran süremi planlarım; uykuya, oyuna ve kitaba da zaman ayırırım.
• Bir bilgiyi paylaşmadan önce kaynağını kontrol ederim.
• Çevrim içi ortamda da nazik ve saygılı konuşurum.
• Eski cihazlarımı elektronik atık toplama noktalarına bırakırım.
• Teknolojiyi yalnız kullanan değil, üreten biri olmaya çalışırım.
• Bilinçli kullanıcı, teknolojiyi hem kendi yararına hem toplumun yararına kullanır.

Öğretmene not: Öğrenciler bu maddelerden kendileri için en zor olanı seçip bir hafta boyunca uygulamayı deneyebilir. Hafta sonunda deneyimlerini paylaşırlar.

44. Yol gösterici bilim

• Atatürk’e göre milletimizi çağdaş uygarlığa taşıyacak yol, bilim ve akıl yoluydu.
• Her bilgiyi akıl ve kanıtla sınamanın önemini vurguladı.
• Bilimsel düşünceyi yalnız laboratuvarda değil, günlük hayatta da rehber edinmemizi istedi.
• Mürşit
• Yol gösterici, rehber. Sözdeki “ilim” bilim; “fen” ise fen bilimleri ve teknik demektir.
• Dünyada her şey için, medeniyet için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir.
• Mustafa Kemal Atatürk (Samsun, 1924)

Öğretmene not: Atatürk bu sözü 1924’te Samsun’da öğretmenlerle yaptığı konuşmada söyledi. Muvaffakiyet: başarı. Sözün kısaltılmış biçimi “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” olarak da bilinir; ders kitabının öğrenme alanı değerlendirmesinde bu biçim geçer. Soru: Bu söz, bugün yapay zekâ ve yeni teknolojiler karşısında bize ne söylüyor? (Yeni teknolojileri de akıl ve bilimin süzgecinden geçirerek, kanıta dayanarak kullanmalıyız.)

45. Etkinlik: Geleceğin mucitleri

• Etkinlik · Sıra sizde
• 1. Sorunu seç
• Okulunda ya da mahallende çözülmesini istediğin bir sorun belirle.
• 2. Çözümü tasarla
• Bu sorunu çözecek bir araç ya da uygulama çiz, nasıl çalıştığını yaz.
• 3. Etik süzgeç
• Kime yarar, kime zarar verebilir? Doğaya ve kişisel verilere etkisi ne?
• 4. Geleceği öngör
• Buluşun yaygınlaşırsa 20 yıl sonra toplum hayatı nasıl değişebilir?
• Pek çok buluş, birinin bir soruna çözüm aramasıyla başladı.

Öğretmene not: Bireysel ya da ikili çalışma olarak yapılabilir. Tasarımlar öğrenme galerisinde sergilenebilir. Değerlendirmede özgünlüğe, etik süzgecin ciddiyetle uygulanmasına ve öngörünün gerekçesine bakın.

46. Anahtar kavramlar

• Bilim
• Gözlem, deney ve araştırmayla düzenli ve kanıta dayalı bilgi üretme yolu.
• Teknoloji
• Bilimsel bilgiyi kullanarak işimizi kolaylaştıran araçlar ve yollar üretme.
• Toplum
• Ortak bir yurtta yaşayan, ortak değerleri ve ilişkileri olan insanlar topluluğu.
• Gelecek
• Henüz yaşanmamış zaman. Bugünkü seçimlerimiz onu şekillendirir.
• Bilimsel etik
• Bilimsel çalışmalarda dürüstlük, saygı ve sorumluluk ilkelerine uyma.

Öğretmene not: Maarif programına göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: bilimsel etik, gelecek, problem, sosyal bilimler, önerme, toplum. Bu konuda bilimsel etik, gelecek ve toplum işlendi; “öngörü” Bölüm 3’te açıklandı. Problem, sosyal bilimler ve önerme sonraki konularda işlenecek.

47. Özet ve tekrar

• Önce balık kılçığıyla özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

48. Özet: Bilim, teknoloji ve gelecek

• Bilim, teknoloji ve gelecek
• Bilim ve teknoloji
• Bilim bilgi üretir, teknoloji onu uygular
• Bilginlerin mirası
• İbn-i Sina, Cezerî, Harezmi, Biruni, Farabi
• Bugünün etkileri
• İletişim, eğitim, sağlık ve ulaşım değişti
• Yeni teknolojiler
• Yapay zekâ, nesnelerin interneti, nanobot
• Öngörü
• Kanıt, gözlem, deneyim → gerekçeli çıkarım
• Sorumluluk
• Bilimsel etik, güvenli ve bilinçli kullanım
• Geleceği yalnızca tahmin etmeyiz; bugünkü seçimlerimizle onu birlikte şekillendiririz.

Öğretmene not: Öğrenciler balık kılçığını deftere çizip her kılçığa kendi gözlem ya da deneyimlerinden bir örnek ekleyebilir.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• Bilim yeni bilgiler üretir; teknoloji bu bilgilerden yararlanarak araç ve yöntemler geliştirir.
• Biri bilgiyi üretir, diğeri o bilgiyi işe yarar ürünlere dönüştürür; bu yüzden iki alan el ele ilerler.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Öngörü, hiçbir kanıta dayanmadan yapılan bir tahmindir.
• Öngörü; kanıt, gözlem ve deneyimlere dayanan, gerekçesi olan bir çıkarımdır.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Nanobotlar bugün hastanelerde her hastalığın tedavisinde yaygın olarak kullanılmaktadır.
• Nanobotlar hâlâ araştırma ve deneme aşamasındadır. Örneğin yaralara ve tümörlere ilaç ulaştırmak için çalışılıyor.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Akıllı trafik ışıkları, yoldaki araç sayısına bakarak yeşil ve kırmızı ışık süresini değiştirebilir.
• Bu, akıllı kent uygulamalarının bir örneğidir; trafik daha düzenli akar, zaman ve enerji tasarrufu sağlanır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Cezerî, suyla çalışan makineler ve otomatik saatler tasarlamıştır.
• Cezerî mühendislik alanında öne çıkar; kontrol düzenekleri üzerine çalışmalarıyla sibernetiğin öncüleri arasında sayılır.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir araştırmada başkasının bilgilerini kaynak göstermeden kullanmak bilimsel etiğe uygundur.
• Kaynak göstermemek başkasının emeğini sahiplenmektir. Bilimsel etik, dürüstlüğü ve emeğe saygıyı gerektirir.

55. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Mikroskobun icadıyla bilim insanları gözle görülmeyen canlıları inceleyebildi. Bu incelemelerden elde edilen bilgiler de yeni ilaç ve aşıların geliştirilmesine katkı sağladı.
• Bu bilgiler aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
• Teknolojik araçlar yalnızca eğlence için kullanılır.
• Bilim ve teknoloji birbirinin gelişmesine katkı sağlar.
• Bilimsel çalışmalar araç gereç olmadan yapılır.
• Yeni buluşlar toplum hayatını etkilemez.
• B
• Mikroskop (teknoloji) yeni bilgilere (bilim), bu bilgiler de yeni ilaç ve aşılara (teknoloji) yol açtı.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki bilgin – çalışma alanı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
• Harezmi – Cebir
• İbn-i Sina – Tıp
• Farabi – Otomatik makineler
• Biruni – Astronomi ve coğrafya
• C
• Farabi’nin asıl alanı felsefe ve mantıktır. Suyla çalışan otomatik makineleri tasarlayan bilgin Cezerî’dir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi nesnelerin interneti uygulamalarına örnek değildir?
• Telefondan uzaktan çalıştırılan çamaşır makinesi
• Ölçtüğü bilgileri genel ağ üzerinden paylaşan akıllı saat
• Eksilen yiyecekleri telefona bildiren akıllı buzdolabı
• Hiçbir cihaza bağlanmayan, pille çalışan masa saati
• D
• Nesnelerin internetinde cihazlar genel ağa bağlanıp bilgi alışverişi yapar. Hiçbir cihaza bağlanmayan masa saati bu sistemin parçası değildir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Yeni geliştirilen bir alzaymır ilacı, tedaviye hastalığın erken evresinde başlanırsa hafıza kaybını yavaşlatabiliyor. İleri evrede başlanan tedavi ise etkili olmuyor.
• Bu bilgiden hareketle yapılabilecek en uygun öngörü aşağıdakilerden hangisidir?
• Erken teşhis testlerinin önemi artabilir.
• Gelecekte kimse alzaymır hastası olmayacaktır.
• İlaç her evrede aynı etkiyi gösterecektir.
• İlaç bütün beyin hastalıklarını iyileştirecektir.
• A
• İlaç yalnız erken evrede işe yaradığı için erken teşhis önem kazanır. Diğer seçenekler abartılı yargılardır.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bir firma, yeni ilacının yan etkilerini gösteren deney sonuçlarını raporundan çıkardı ve yalnızca olumlu sonuçları açıkladı.
• Firmanın bu davranışı bilimsel etiğin hangi ilkesine aykırıdır?
• Hız
• Dürüstlük
• Ekonomiklik
• Verimlilik
• B
• Sonuçları gizlemek ya da değiştirmek dürüstlük ilkesine aykırıdır ve insanların sağlığını tehlikeye atabilir.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi kanıta dayalı bir öngörüdür?
• Yıldız falıma göre gelecek yıl çok başarılı olacağım.
• Bir filmde gördüğüm için robotlar dünyayı yönetecek.
• Bence 2050’de herkesin uçan bir arabası olacak.
• Şarj istasyonları hızla arttığına göre elektrikli araçlar yaygınlaşabilir.
• D
• Yalnız D seçeneği bir gözleme dayanıyor ve temkinli bir dille (“yaygınlaşabilir”) kuruluyor. Diğerleri fal, film ya da gerekçesiz bir tahmindir.

61. Kim bilecek?

• Bilgisayar programlarının temelindeki “algoritma” sözcüğü hangi bilginin adından gelir?
• Harezmi
• Genel ağa bağlı cihazların birbiriyle bilgi alışverişi yaptığı sisteme ne denir?
• Nesnelerin interneti
• Kanıt, gözlem ve deneyime dayanarak gelecekte ne olabileceğini kestirmeye ne denir?
• Öngörü

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Sosyal bilimler neyi inceler? Fen bilimlerinden farkı ne olabilir?
• Tarih, coğrafya, ekonomi, hukuk, sosyoloji, felsefe ve arkeoloji hangi konularla ilgilenir?
• Farklı sosyal bilim dallarının ortak özellikleri neler olabilir?
• Bugün konuştuğumuz gelişmeleri hangi sosyal bilim dalları inceleyebilir?
• Sosyal bilim dallarını araştırıp her birinin neyi incelediğini birer cümleyle not edin. Grubunuzla bir A3 kâğıdı getirmeyi unutmayın.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı: SB.7.6.2 Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları (32–33. haftalar).

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 6. öğrenme alanı (Teknoloji ve Sosyal Bilimler), SB.7.6.1.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haber örnekleri
• Nanobot, beyin-bilgisayar arayüzü, alzaymır ilacı, sürücüsüz otobüs ve ANKA 3 bilgileri ders kitabındaki kaynaklara dayanır. “-ebilir” ile kurulan cümleler öngörüdür, kesin bilgi değildir.
• Ek bilgiler
• Telefon (1876), ilk motorlu uçuş (1903), ilk yapay uydu (1957) ve TÜRKSAT 6A (2024) tarihleri ile Atatürk’ün sözünün tam metni ders kitabı dışındaki genel kaynaklardan doğrulanmıştır.

64. Görsel kaynakları

• Cezerî’nin filli su saati (1315 tarihli bir yazmadan)
• al-Jazari · CC0 · Wikimedia Commons: "The Elephant Clock", Folio from a Book of the Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by al-Jazari MET DP234075.jpg
• Takiyüddin ve gökbilimciler İstanbul Rasathanesi’nde (16. yüzyıl minyatürü)
• Ala ad-Din Mansur-Shirazi · Kamu malı · Wikimedia Commons: Taqi al din.jpg
• Graham Bell’in 1876 tarihli patentinden çizimler
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Patent Drawing of Telegraphy by Alexander Graham Bell - NARA - 6120306 (page 1).jpg
• Wright Kardeşler’in ilk motorlu uçuşu (17 Aralık 1903)
• John T. Daniels · Kamu malı · Wikimedia Commons: Wrightflyer.jpg
• TÜRKSAT 5A uydusunu taşıyan roketin fırlatılışı (2021)
• U.S. Space Force photo by Senior Airman Dalton Williams · Kamu malı · Wikimedia Commons: 45th Space Wing Successfully Supports Türksat 5A Launch (210107-X-DJ189-1002).jpg
• Madrid’de sürücüsüz araç gösterisi (2024)
• Javier Perez Montes · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Autobus autonomo sin conductor - Fiesta de la Movilidad - Madrid 01.jpg
• Madrid’de sürücüsüz otobüs gösterisi (2024)
• Javier Perez Montes · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Autobus autonomo sin conductor - Fiesta de la Movilidad - Madrid 02.jpg