7. Sınıf Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu: Sosyal Bilimlerin Alanları

1. Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları

• Sosyal Bilimlerin
• Çalışma Alanları
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Teknoloji ve Sosyal Bilimler Sunusu
• Tarihçi, arkeolog, coğrafyacı, ekonomist, hukukçu, sosyolog ve felsefeci dünyaya hangi sorularla bakar?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 6. öğrenme alanı “Teknoloji ve Sosyal Bilimler”. Öğrenme çıktısı SB.7.6.2 (2026-2027 yıllık planında 32–33. haftalar). Program bu çıktıda arkeoloji, coğrafya, ekonomi, felsefe, hukuk, sosyoloji ve tarih dallarının örnek metinler üzerinden tanınmasını, ortak ve farklı yönlerinin belirlenmesini ve önermeler yazılmasını ister.

2. Merak edelim

• Bir tarihçi, bir coğrafyacı ve bir ekonomist aynı semt pazarını incelerse aynı soruları mı sorarlar?
• Tarihten felsefeye bütün sosyal bilimleri birbirine bağlayan ortak nokta ne olabilir?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Arkeologlar ne iş yapar?
• Ne?
• Sosyoloji neyi inceler?
• Nerede?
• Ülkemizde nerelerde kazı yapılır?
• Ne zaman?
• Tarihin konusu hangi zamandır?
• Nasıl?
• Tarihçi geçmişi nasıl öğrenir?
• Neden?
• Hukuk kurallarına neden ihtiyaç duyarız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Geçen dersin ödevinde araştırılan sosyal bilim dallarını kısaca sorun. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Birinci soru, 4. bölümdeki “Bir semt pazarına yedi bakış” slaytında yeniden ele alınır.

3. Yol haritamız

• Sosyal bilimler nedir?
• İnsanı ve toplumu inceleyen bilimler
• Tarih, arkeoloji, coğrafya
• Geçmişin ve mekânın izinde
• Ekonomi, hukuk, sosyoloji, felsefe
• Toplumun ve düşüncenin izinde
• Benzerlikler ve farklar
• Örüntü bulma, önerme ve genelleme
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Sosyal bilimler nedir?

• Sosyal bilimler neyi inceler? Doğa bilimlerinden hangi yönüyle ayrılır? Bize ne kazandırır?
• Doğa mı, toplum mu?
• Tanım
• Ne kazandırır?
• Nesnel bakış
• Sosyal bilimler ailesi
• Teknoloji

5. Doğa mı, toplum mu?

• Etkinlik · Bilim dallarını ayıralım
• Şu dalları iki gruba ayıralım: astronomi, coğrafya, ekonomi, fizik, hukuk, jeoloji, kimya, sosyoloji, tarih. Hangileri insanı ve toplumu inceler?
• Doğa bilimleri
• Maddeyi, canlıları ve doğa olaylarını inceler.
• Astronomi, fizik, jeoloji, kimya
• Sosyal bilimler
• İnsanı, toplumu ve toplumdaki ilişkileri inceler.
• Coğrafya, ekonomi, hukuk, sosyoloji, tarih
• Jeoloji de coğrafya da yeryüzüyle ilgilenir. Aralarındaki fark ne?
• Jeoloji yerin yapısını ve kayaçları inceler. Coğrafya ise insanla yeryüzü arasındaki ilişkiye bakar.

Öğretmene not: Dalları tahtaya yazın; öğrenciler önce iki gruba ayırsın, sonra sağ sütunu açın. Coğrafya-jeoloji karşılaştırması, “aynı konuya farklı soru” fikrine hazırlık yapar. Fizik, kimya, biyoloji, astronomi doğa bilimleridir; matematik ise sayılar ve şekillerle çalışan ayrı bir alandır, tıp da insan sağlığını inceler.

6. Sosyal bilimler neyi inceler?

• İnsanların bir arada nasıl yaşadığını, birbirleriyle hangi bağları kurduğunu inceler.
• Bu bağların hem bireyi hem toplumu nasıl etkilediğini araştırır.
• Başlıca konuları: insanın ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal etkinlikleri.
• İnsanın vücudundan çok toplumla kurduğu bağlara odaklanır.
• Sosyal bilimler
• İnsanı ve toplumu inceleyen bilimlerin ortak adı. Toplum bilimleri de denir.
• Bir doktor ile bir sosyolog aynı hastaneyi incelerse her biri neye bakar?
• Doktor hastanın bedenine ve hastalığına bakar. Sosyolog hastanedeki insan ilişkilerini ve davranışları inceler.

7. Sosyal bilimler bir bakışta

• Sosyal bilimler, ortak merkezi insan olan bir bilim ailesidir.
• Hepsinin odağında insan ve toplum var.
• Bu derste yakından tanıyacağımız dal sayısı
• Geçmişi, bugünü ve geleceği anlamamıza yardım eder.
• Her dal insanı kendi penceresinden inceler

Öğretmene not: Kitabımız yedi dalı ayrıntılı tanıtır: tarih, arkeoloji, coğrafya, ekonomi, hukuk, sosyoloji ve felsefe. Kitap, antropolojiyi de sosyal bilimlerin çalışma alanları arasında sayar.

8. Geçmiş, bugün ve gelecek

• Sosyal bilimleri öğrenmek bize ne kazandırır?
• Eski yaşam biçimlerini öğreniriz.
• Köklerimizi ve kültürümüzü tanırız.
• Bugünkü toplumu inceleriz.
• İçinde yaşadığımız toplumu daha iyi anlarız.
• Toplumdaki sorunları görürüz.
• Bu sorunlara çözüm arayabiliriz.
• Toplumdaki değişimleri izleriz.
• Geleceğe daha hazırlıklı oluruz.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sağ kutuyu öğrencilere tahmin ettirin.

9. Bilim insanı gibi bakmak

• Sosyal bilimler olaylara nesnel ve sistemli bakar. Peki bu ne demek?
• Kişisel görüş
• “Bence bu pazar dünyanın en güzel pazarı.”
• Kişiden kişiye değişir, kanıtla gösterilemez.
• Nesnel bilgi
• “Bu pazar her salı mahallenin meydanında kurulur.”
• Herkes gidip kontrol edebilir, kanıta dayanır.
• Nesnel
• Kişisel duygu ve isteğe göre değil, kanıta göre olan.
• Sistemli
• Belirli bir plana ve yönteme göre, adım adım yapılan.

Öğretmene not: Kişisel görüş yanlış ya da değersiz değildir; ama bilimsel bilgi, herkesin kontrol edebileceği kanıtlara dayanmalıdır. Öğrencilerden kendi okulları hakkında birer kişisel görüş ve birer nesnel bilgi cümlesi kurmalarını isteyin.

10. Sosyal bilimler ailesi

• Tarih
• Geçmişte yaşanan olayları belgelerle inceler.
• Arkeoloji
• Eski uygarlıkların kalıntılarını kazıyla inceler.
• Coğrafya
• İnsanla yeryüzünün karşılıklı ilişkisini inceler.
• Ekonomi
• Üretimi, dağıtımı ve tüketimi inceler.
• Hukuk
• Hakları ve toplumsal düzeni sağlayan kuralları inceler.
• Sosyoloji
• Toplumu ve insanların etkileşimini inceler.
• Felsefe
• İnsan, hayat ve evren üzerine düşünür, sorgular.
• Ve diğerleri
• Antropoloji, psikoloji, siyaset bilimi…

Öğretmene not: Kartları açarken her dal için öğrencilerden akıllarına gelen bir örnek isteyin. İlk yedi dal sonraki iki bölümde tek tek işlenir. Antropoloji (insan bilimi) kitapta da sosyal bilimler arasında sayılır; psikoloji ve siyaset bilimi de genellikle sosyal bilimler arasında gösterilir.

11. Teknoloji sosyal bilimcinin yanında

• Teknoloji ve sosyal bilimler
• Arkeolog, insansız hava araçları ve yer radarıyla kazıdan önce alanı tarar.
• Coğrafyacı, uydu görüntüleriyle ormanların ve şehirlerin değişimini izler.
• Tarihçi, dijital ortama aktarılmış arşiv belgelerini bilgisayardan okur.
• Ekonomist ve sosyolog, binlerce kişiden toplanan verileri bilgisayarla inceler.
• Veri
• Bir araştırmada toplanan sayı, gözlem ve bilgilerin her biri.
• Teknoloji, sosyal bilimcinin işini nasıl kolaylaştırdı?
• Bilgiye daha hızlı ulaşmasını, daha çok veri toplamasını ve sonuçları daha doğru değerlendirmesini sağladı.

Öğretmene not: Bu slayt, öğrenme alanının adını (“Teknoloji ve Sosyal Bilimler”) ve önceki konuyu (SB.7.6.1) bu konuya bağlar. Öğrencilerden başka örnekler isteyin: dijital müzeler, çevrim içi kütüphaneler, e-Devlet gibi.

12. Biraz daha düşünelim

• Düşünelim
• Sosyal bilimlerin hepsi yalnızca geçmişi mi inceler?
• Hayır. Tarih ve arkeoloji geçmişe odaklanır; ekonomi, hukuk ve sosyoloji bugünü de inceler.
• Toplum bilimleri
• Sosyal bilimlerin diğer adı. Dikkat: Toplum bilimi denince ise sosyoloji anlaşılır.
• Sosyal bilimler liseleri
• İlk kez 2003’te İstanbul’da açıldı. Edebiyat ve sosyal bilimlerde bilim insanı yetiştirmeyi amaçlar.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre sosyal bilimler liseleri, Millî Eğitim Bakanlığının yaptığı merkezî sınavla öğrenci alan, kendine özgü programı olan okullardır.

13. Geçmişin ve mekânın izinde

• Tarih, arkeoloji ve coğrafya neyi, nasıl inceler? Ülkemizden hangi örnekler var?
• Tarih
• Aile tarihi
• Arkeoloji
• Belge ve kalıntı
• Coğrafya
• Türkiye’den örnekler

14. Tarih: Geçmişi belgelerle incelemek

• Dal 1 · Tarih
• Tarih, insanın geçmişini araştırır. Tarihçi bir olayı incelerken üç şeye dikkat eder:
• Belge
• Olayın kanıtı: yazılı kayıtlar, mektuplar, fotoğraflar
• Yer ve zaman
• Olay nerede ve ne zaman yaşandı?
• Neden-sonuç
• Olay neden oldu, neye yol açtı?
• “Tarih yalnızca savaşları ve kahramanları anlatır.” Bu görüşe katılır mısın?
• Hayır. Tarih; insanların günlük yaşamını, ailesini, ekonomisini ve kültürünü de inceler.

Öğretmene not: Tanım: Tarih, geçmişteki olayları belgelere dayanarak, yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi kurarak inceler.

15. Tarih hayatımızın içinde

• Dal 1 · Tarih
• Eski nüfus kayıtlarından ailelerin kaç kişiden oluştuğunu, insanların nasıl yaşadığını öğreniriz.
• Millî Mücadele müzeleri ve belgeleri, bağımsızlığımız için verilen emeği gösterir.
• Tarihini bilen insan, kültürüne, değerlerine ve vatanına daha sıkı bağlanır.
• Geçmişten çıkarılan dersler, geleceğe yön vermemize yardım eder.
• Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan, yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat, insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır.
• Mustafa Kemal Atatürk

Öğretmene not: Atatürk’ün sözü, tarih yazarken gerçeğe bağlı kalmanın, yani nesnelliğin önemini vurgular. Sözcükler: mühim (önemli), hakikat (gerçek), mahiyet (nitelik). Kitap ayrıca tarihin, bugünkü uygarlık düzeyine ulaşmada bütün medeniyetlerin katkısını fark ettirdiğini belirtir.

16. Tarihçi gibi bakalım: Eski bir fotoğraf

• Dal 1 · Tarih · Belge
• 1930’larda Ankara Ulus Meydanı: Zafer Anıtı ve Birinci Meclis Binası
• Bayraklı bina Birinci Meclis. TBMM 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı.
• Bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi; Millî Mücadele yıllarının belgeleri burada sergilenir.
• Bu fotoğraf da bir belgedir: O yılların şehrini, giyimini ve günlük hayatını gösterir.
• Bir tarihçi bu fotoğraftan o yıllar hakkında neler öğrenebilir?
• İnsanların nasıl giyindiğini, meydanın ve binaların nasıl göründüğünü, Ankara’nın bugünden ne kadar farklı olduğunu.

Öğretmene not: Fotoğraf, Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğünün arşivindendir; sağdaki heykel Zafer Anıtı’dır. Bina, İttihat ve Terakki Cemiyetinin kulüp binası olarak yapılmıştı. Meclis 1920–1924 yılları arasında burada çalıştı; Cumhuriyet de 29 Ekim 1923’te bu binada ilan edildi. Çatısı eksik kalan binaya Ankaralıların kendi evlerinden kiremit getirdiği anlatılır (bu bilgiler ders kitabında yoktur). Öğrencilerden fotoğraftaki ayrıntıları (giyim, yapılar, çevre) listelemelerini isteyin: Bu, kanıta dayalı çıkarımdır.

17. Örnek metin: Elif’in aile tarihi

• Dal 1 · Tarih · Örnek metin
• Ödevim için ailemizin geçmişini araştırdım. Eski fotoğraflara ve belgelere baktım, büyükannemle konuştum. Bilgileri sıraya koyunca geçmiş gözümde canlandı.
• Elif
• 7. sınıf öğrencisi
• Araştırma günlüğü
• 1. gün
• Sorusunu yazdı: Ailem nereden geldi, nasıl yaşadı?
• 2. gün
• Eski fotoğrafları ve aile belgelerini inceledi.
• 3. gün
• Büyükannesiyle görüştü, notlar aldı.
• 4. gün
• Bilgileri zaman sırasına koyup aile ağacı çizdi.
• Elif, tarihçinin hangi yöntemlerini kullandı? Sen olsan başka hangi kaynaklara bakardın?

Öğretmene not: Cevap: Bir soru belirledi, belgelere dayandı, olaylara tanık olan biriyle görüştü, bilgileri zaman sırasına koydu. Elif kurgusal bir öğrencidir. Kitap, eski nüfus kayıtlarının aile yapısı ve yaşam biçimleri hakkında ipucu verdiğini belirtir. Aile bilgileri özeldir; paylaşım gönüllü olsun.

18. Arkeoloji: Toprağın altındaki geçmiş

• Dal 2 · Arkeoloji
• Arkeoloji bir kazı bilimidir. Toprağın altından çıkan aletleri, takıları, çanak çömleği ve sanat eserlerini inceleyerek eski uygarlıkları tanır.
• Göbeklitepe ve Çatalhöyük
• Taş yapılar, çömlekler ve süs eşyaları bulundu.
• Eski toplulukların günlük yaşamını, inançlarını ve sanatını anlatır.
• Efes ve Truva
• Antik kentlerin kalıntıları gün ışığına çıkarıldı.
• Ticaretin, şehir düzeninin ve gündelik hayatın izlerini taşır.
• Kalıntı
• Geçmişten günümüze ulaşan yapı, eşya ya da bunların parçaları.

Öğretmene not: Göbeklitepe Şanlıurfa’da, Çatalhöyük Konya’da, Efes İzmir’in Selçuk ilçesinde, Truva Çanakkale’dedir. Göbeklitepe’nin yaklaşık 12 bin, Çatalhöyük’ün yaklaşık 9 bin yıl öncesine uzandığı kabul edilir. Arkeoloji, eski uygarlıkların kültürünü, toplum yapısını, yönetimini ve ekonomisini anlamamızı sağlar.

19. Kazılarla tanıdığımız dört yer

• Dal 2 · Arkeoloji
• Arkeologların kazılarıyla gün ışığına çıkan bu yerler, farklı dönemlerin yaşamını anlatır.
• Göbeklitepe · Şanlıurfa
• Hayvan kabartmalı, T biçimli dikilitaşlar
• Çatalhöyük · Konya
• Kerpiçten yapılmış, birbirine bitişik evler
• Efes · İzmir
• Yeniden kurulan kütüphane cephesi
• Truva · Çanakkale
• Üst üste kurulmuş kentlerin surları

Öğretmene not: Fotoğraflar sırayla açılır. Efes’teki Celsus Kütüphanesi Roma döneminden kalmadır; yıkılmış cephesi 1970’lerde arkeologlarca, bulunan parçaları birleştirilerek yeniden kuruldu. Truva’da birbirinin üstüne kurulmuş birçok yerleşim katmanı vardır (bu bilgiler ders kitabında yoktur). Öğrencilere sorun: Bu yerlerden hangisinde yazılı belge bulmayı beklemeyiz? (Göbeklitepe ve Çatalhöyük; o dönemde yazı henüz bilinmiyordu.)

20. Arkeolog nasıl çalışır?

• Dal 2 · Arkeoloji
• Düşünelim
• Yazının henüz bilinmediği bir dönemi kim aydınlatabilir?
• Arkeolog. Yazılı belge yoksa geride kalan yapılar ve eşyalar en önemli kanıttır.
• Yararlandığı dallar
• Tarih, coğrafya, sosyoloji, antropoloji ve filoloji (dilleri, yazılı metinler üzerinden inceleyen bilim).
• Dünya mirası
• Göbeklitepe, Çatalhöyük, Efes ve Truva, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Bu alanlar bütün insanlığın ortak mirası sayılır.

Öğretmene not: Dünya mirası alanlarını korumak bütün insanlığın sorumluluğudur. Öğrencilere çevrelerindeki bir müzeyi ya da ören yerini sorun.

21. Belge mi, kalıntı mı?

• Tarih ve arkeoloji
• Belge
• Tarihçinin başlıca kaynağı
• Kayıt defterleri, mektuplar, gazeteler gibi yazılı kaynaklar
• Kalıntı
• Arkeoloğun başlıca kaynağı
• Kazıda çıkan duvarlar, aletler, çanak çömlek ve süs eşyaları
• Yazı yoksa toprak konuşur.
• Bir dönemi en iyi hangisi anlatır? İkisi birlikte kullanılırsa ne kazanırız?

Öğretmene not: Tek doğru cevap yoktur; gerekçe önemlidir. Yazının olmadığı dönemlerde kalıntılar tek kanıttır. Yazılı dönemlerde belge ve kalıntı birbirini doğrular ya da tamamlar. Bu tartışma, 4. bölümdeki “dallar birbirini besler” genellemesine hazırlık yapar.

22. Coğrafya: İnsan ve yeryüzü

• Dal 3 · Coğrafya
• Coğrafya, insanla yeryüzü arasındaki karşılıklı ilişkiyi inceler. Bu ilişki iki yönlüdür:
• Doğa
• İnsan
• Doğal koşullar insanın yaşayışını etkiler.
• Dik yamaçta tarım için teras yapılır.
• İklime uygun ürün yetiştirilir.
• İnsan çevresini ihtiyacına göre düzenler.
• Göllerden tarlalara kanal açılır.
• Boğaz’ın iki yakası köprüyle bağlanır.
• Coğrafya
• İnsanla yaşadığı yeryüzü arasındaki ilişkiyi araştıran bilim dalı.
• Coğrafya bilgisi, çevremizi tanımamızı ve ona uyum sağlamamızı kolaylaştırır.

Öğretmene not: Kitap, coğrafyanın yaşadığımız çevreyi tanımamıza ve bulunduğumuz yerle ilgili sorunlara duyarlı olmamıza katkı sağladığını vurgular. Coğrafya bilgisiyle insanlar doğayı tanır, ihtiyaçlarını karşılar ve çevresine uyum sağlar.

23. Coğrafya ülkemizde: Dört örnek

• Dal 3 · Coğrafya · Örnek metin
• Karadeniz kıyıları: Dik yamaçlar basamak basamak teraslanır, fındık bu basamaklarda yetiştirilir.
• Göller Yöresi: Sulama kanalları, göllerin suyunu tarlalara ulaştırır.
• İstanbul Boğazı: Köprüler, iki yaka arasındaki ulaşım ihtiyacını karşılar.
• Kapadokya: Peri bacaları doğanın, kayalara oyulan evler insanın eseridir.
• Karadeniz kıyıları
• fındık bahçeleri
• Göller Yöresi
• sulama kanalları
• İstanbul Boğazı
• köprüler
• Kapadokya
• peri bacaları
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• İşaretler yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Her örnekte insan-yeryüzü ilişkisini sorun: İnsan doğaya mı uyum sağlıyor, doğayı mı düzenliyor? Teraslama uyumdur; kanal ve köprü, insanın çevreyi ihtiyacına göre düzenlemesidir. Kapadokya’da yer altı şehirleri de kayalara oyulmuştur.

24. Kayalara oyulmuş bir köy: Zelve

• Dal 3 · Coğrafya · Kapadokya
• Zelve Ören Yeri, Nevşehir: Kayalara oyulmuş odalar
• Sivri kayalar doğanın eseridir: Yağmur, rüzgâr ve sel suları onları zamanla aşındırıp biçimlendirdi.
• Kapı ve pencereler insan eseridir: Kayalar oyularak evler ve ibadet yerleri yapıldı.
• Zelve’de 1952’ye kadar insanlar yaşadı. Kayalar aşınıp çökme tehlikesi doğunca köy yakına taşındı.

Öğretmene not: Zelve, Nevşehir’in Avanos ilçesindedir. Köy halkı 1952’de yakındaki Aktepe’ye (Yeni Zelve) taşındı (bu bilgiler ders kitabında yoktur). Önce doğanın, sonra insanın eserini fotoğrafta gösterin. Son madde, doğal koşulların insan yaşamını nasıl etkilediğine bir örnektir. İnsanların neden kayaları oyduğunu bir sonraki slayttaki soruyla tartışın.

25. Coğrafyacı gibi düşünelim

• Dal 3 · Coğrafya
• Düşünelim
• Kapadokya’da insanlar evlerini neden kayalara oymuş olabilir?
• Volkanik kayalar yumuşak olduğu için kolay oyuluyordu. Kaya evler yazın serin, kışın ılık kalıyordu.
• Uyum
• İnsanın yaşayışını, çevresinin doğal koşullarına göre düzenlemesi.
• Coğrafyanın iki kolu
• Doğal ortamı inceleyen kola fiziki coğrafya, insanı ve etkinliklerini inceleyen kola beşerî coğrafya denir.

Öğretmene not: Kapadokya’nın yumuşak kayaları, çevredeki eski volkanların küllerinden oluşmuştur. Kitabımız coğrafyayı, insan-yeryüzü ilişkisi yönüyle sosyal bilimler arasında sayar; fiziki coğrafya ise doğa bilimlerine de yakındır.

26. Toplumun ve düşüncenin izinde

• Ekonomi, hukuk, sosyoloji ve felsefe neyi inceler? Bu dalları günlük hayatta nerede görürüz?
• Ekonomi
• Hukuk
• Sosyoloji
• Felsefe
• Konuşma halkası

27. Ekonomi: Üretmek ve paylaşmak

• Dal 4 · Ekonomi
• Ekonomi (iktisat), insanların yaşamak için nasıl ürettiğini ve ürettiklerini nasıl paylaştığını inceler. Üç temel süreç vardır:
• Üretim
• İhtiyaç duyulan mal ve hizmetleri ortaya koymak
• Dağıtım
• Ürünleri üreticiden tüketiciye ulaştırmak
• Tüketim
• Mal ve hizmetleri ihtiyaç için kullanmak
• Kahvaltıdaki ekmek, sofraya gelene kadar hangi süreçlerden geçer?
• Üretim: Buğday yetiştirilir, un ve ekmek yapılır. Dağıtım: Ekmek fırından markete taşınır. Tüketim: Sofrada yenir.

Öğretmene not: Kitaptaki sözlüğe göre iktisat, ekonominin diğer adıdır.

28. Ekonomi ülkemizde

• Dal 4 · Ekonomi
• Zeytin ve zeytinyağı
• Bir kısmını kendimiz tüketiriz, bir kısmını başka ülkelere satarız.
• Pazarlar ve marketler
• Üreticiden gelen ürünler burada alıcıyla buluşur.
• Otomobil fabrikaları
• Üretilen araçlar yurt içinde satılır, yurt dışına da gönderilir.
• İhracat ve ithalat
• İhracat başka ülkelere mal satmak, ithalat başka ülkelerden mal almaktır. İkisi de ekonominin konusudur.

Öğretmene not: Otomobil örneği, ekonomik faaliyetlerin hem ülke içinde hem de uluslararası düzeyde işlediğini gösterir. Öğrencilere evlerindeki bir ürünün nerede üretilmiş olabileceğini sorun.

29. Hukuk: Hakları koruyan kurallar

• Dal 5 · Hukuk
• Hukuk bilimi, haklarımızı nasıl kullanacağımızı ve bu hakların nasıl korunduğunu inceler.
• Hukuk sisteminin temel parçaları yasalar, mahkemeler ve hâkimlerdir.
• Bireyin ve toplumun haklarını koruma altına alır.
• Kurallar herkes için geçerli olunca adalet duygusu güçlenir, toplumda düzen olur.
• Hukuk
• İnsanlar arasındaki ve insanla devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen kuralların bütünü.
• Hiç kural olmasaydı toplumda neler olurdu?
• Herkes kendi bildiğini yapardı; haklar korunamaz, anlaşmazlıklar büyür, düzen bozulurdu.

30. Hukuk günlük hayatımızda

• Dal 5 · Hukuk
• Hukuk kuralları günlük hayatta ne işe yarar?
• Trafik kurallarına uyulur, kuralı çiğneyene ceza verilir.
• Yolda herkesin güvenliği ve hakları korunur.
• Bozuk ürün alan kişi Tüketici Hakem Heyetine başvurur.
• Tüketici hakkını arar ve kullanır.
• Kimlik ve evlilik kayıtları yasalara göre tutulur.
• Toplum hayatı düzenli ve güvenli işler.

Öğretmene not: Tüketici hakem heyetleri il ve ilçelerde görev yapar; belirli bir tutarın üzerindeki anlaşmazlıklar tüketici mahkemelerinde görülür. Kimlik ve evlilik kayıtları nüfus müdürlüklerinde tutulur.

31. Sosyoloji: Toplumun bilimi

• Dal 6 · Sosyoloji
• Sosyoloji, insanların birlikte yaşarken nasıl etkileştiğini inceler: aileyi, okulu, gelenekleri ve toplumun zamanla nasıl değiştiğini.
• Gözlem: Toplu taşıma
• Sabah ve akşam kalabalığında insanlar birbirine nasıl davranıyor?
• Yer verme, sıraya girme, yardımlaşma gözlemlenir.
• Dayanışma: İftar sofraları
• İftar sofraları kurulur, yardımlaşma etkinlikleri düzenlenir.
• Toplumun dayanışması ve kültürel değerleri görünür.
• Toplumsal kurum
• Aile, eğitim, ekonomi, din ve devlet gibi toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayan yapılar.

Öğretmene not: Sosyolojiye “toplum bilimi” de denir. Öğrencilerden okul kantininde ya da servis aracında gözlem yapıp neler fark ettiklerini yazmalarını isteyin; kişisel bilgi ve isim kaydetmeden.

32. Sosyolog gibi bakalım

• Dal 6 · Sosyoloji
• Düşünelim
• Bir sosyolog düğünleri incelerse nelere dikkat eder?
• Hangi geleneklerin sürdüğüne, kimlerin bir araya geldiğine, düğünlerin zamanla nasıl değiştiğine.
• Toplumsal değişme
• Bir toplumun yaşayışında, kurumlarında ve değerlerinde zamanla ortaya çıkan farklılaşma.
• Bir öncü
• İbn Haldun (1332–1406), Mukaddime adlı eserinde toplumların nasıl kurulup geliştiğini inceledi.

Öğretmene not: İbn Haldun Tunus’ta doğmuş, Kahire’de ölmüş bir Müslüman düşünürdür. Toplum hayatını sistemli biçimde inceleyen ilk düşünürlerden biri olduğu için sosyolojinin öncüleri arasında sayılır (bu bilgi ders kitabında yoktur).

33. Felsefe: Düşünce bilimi

• Dal 7 · Felsefe
• İnsanı, hayatı ve evreni merak edip bunlar üzerine düşünmekle başlar.
• Bilgiyi arar: “İyi insan kimdir?”, “Adalet nedir?” gibi sorular sorar.
• Bir soruna birden çok açıdan bakmayı öğretir.
• Sınıftaki tartışmalar, paneller ve forumlar da düşünme becerimizi geliştirir.
• Felsefe
• İnsanın evren, hayat ve toplum üzerine düşünmesi, sorgulaması. Düşünce bilimi de denir.
• “Mutluluk nedir?” sorusunun tek bir doğru cevabı var mı?
• Yok. Felsefi sorular farklı cevaplara açıktır; önemli olan düşünceyi gerekçelerle savunmaktır.

34. Felsefe atölyesi

• Dal 7 · Felsefe
• Sınıfça tartışalım
• “Adil olmak, herkese aynı şeyi vermek midir?”
• Kimi herkese eşit pay der, kimi ihtiyaca göre pay der. Gerekçe gösteren her görüş değerlidir.
• Sorgulama
• Bir düşünceyi hemen kabul etmeden “Neden?”, “Nasıl biliyoruz?” diye sorarak incelemek.
• Dünya Felsefe Günü
• UNESCO her yıl kasım ayının üçüncü perşembesini Dünya Felsefe Günü olarak kutlar.

Öğretmene not: Tartışmada amaç doğru cevabı bulmak değil, gerekçe göstermek ve karşı görüşü dinlemektir. Yardımcı örnek: Sınıfta herkese gözlük mü dağıtılmalı, yoksa yalnızca gözü iyi görmeyenlere mi? Bu tür örnekler eşitlik ile hakkaniyet farkını tartışmaya açar.

35. Etkinlik: İpucundan dala

• Etkinlik · Konuşma halkası
• Halka kurun
• Sınıfça çember olun. Söz sırasını gösteren bir nesne elden ele dolaşsın.
• İpucunu dinleyin
• Öğretmen bir çalışma alanı söyler: “fiyatlar”, “kazı”, “yasalar” gibi.
• Dalı bulun
• Nesneyi tutan, alanın hangi dala ait olduğunu söyler ve bir örnek ekler.
• Tanımı yazın
• Her dal için toplanan örneklerden yola çıkıp dalın tanımını sınıfça yazın.
• Konuşma halkasında yalnızca nesneyi tutan konuşur, diğerleri dinler.

Öğretmene not: Programın önerdiği konuşma halkası tekniği: Öğrenciler çalışma alanlarından yola çıkarak dalı tanımlar. İpucu önerileri: üretim, ihracat (ekonomi); belge, neden-sonuç (tarih); kalıntı, antik kent (arkeoloji); iklim, yer şekilleri (coğrafya); hak, mahkeme (hukuk); gelenek, aile (sosyoloji); sorgulama, adalet (felsefe). Süreç gözlem formu, kontrol listesi ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir.

36. Benzerlikler, farklar, önermeler

• Yedi dalı yan yana koyalım: Ortak yönleri neler, nerede ayrılıyorlar? Örneklerden genel bir sonuca varalım.
• Uzmanlar
• Tek konu, yedi bakış
• Ortak yönler
• Farklar
• Örüntü
• Önerme ve genelleme

37. Bu alanlarda kimler çalışır?

• Bu dallarda yetişen uzmanlara bugün ne ad veriyoruz? Tahmin edelim.
• Tarih
• geçmişin bilimi
• Belgeleri inceler, olayları yer ve zaman göstererek açıklar.
• Tarihçi, arşiv uzmanı
• Arkeoloji
• kazı bilimi
• Kazıda çıkan kalıntılardan eski toplulukların yaşamını çözer.
• Arkeolog
• Ekonomi
• Üretimi, dağıtımı, tüketimi ve ülkeler arası ticareti inceler.
• Ekonomist, iktisatçı
• Hukuk
• haklar ve kurallar
• Hakları ve bu hakları koruyan kuralları inceler.
• Hâkim, savcı, avukat
• Sosyoloji
• toplum bilimi
• Toplumun yapısını, kurumlarını ve değişimini araştırır.
• Sosyolog
• Dikkat: Toplum bilimi sosyolojinin adıdır; toplum bilimleri ise bütün sosyal bilimlerdir.

Öğretmene not: Coğrafya eğitimi alanlara coğrafyacı, felsefe eğitimi alanlara felsefeci denir. Hâkim, savcı ve avukat hukuk eğitimi alır. Öğrencilere bu mesleklerden hangisini merak ettiklerini sorun.

38. Bir semt pazarına yedi bakış

• Örnek metin · Tek konu, farklı sorular
• Tarih
• Bu pazar ne zamandan beri kuruluyor? Eskiden neler satılırdı?
• Arkeoloji
• Antik kentlerdeki pazar yerlerinin kalıntıları ne anlatır?
• Coğrafya
• Pazar neden bu meydanda? Ürünler hangi yörelerden geliyor?
• Ekonomi
• Fiyatlar neden mevsime göre değişiyor?
• Hukuk
• Bozuk ürün alan kişi hakkını nasıl arar?
• Sosyoloji
• Pazar, mahalleliyi nasıl bir araya getiriyor?
• Felsefe
• Adil fiyat nedir? Dürüst satıcı olmak neden önemli?
• Sen de sor
• Sen pazara hangi soruyu sorardın? Sorun hangi dala ait?

Öğretmene not: Her kartı açmadan önce sorun: “Bir tarihçi pazara ne sorar?” Sonuç: Konu aynı, sorular farklı. Bu slayt hem ortak yönü (hepsi insana ve topluma bakar) hem farkları (her dal kendi sorusunu sorar) gösterir.

39. Etkinlik: Benzerlik-fark çemberi

• Etkinlik · Çember tekniği
• Amaç: Sosyal bilim dallarının ortak ve farklı yönlerini bulmak.
• Çember olun; herkes bir sosyal bilim dalının kartını alsın.
• Yanınızdakiyle kartlarınızı karşılaştırın: bir benzerlik, bir fark bulun.
• Sırayla söyleyin; tahtaya “Benzerlikler” ve “Farklar” listeleri yazılsın.
• Her benzerliği sınayın: Bütün dallar için geçerli mi?
• Bütün dallarda görülenleri ortak özellik olarak işaretleyin.
• Çember tekniği
• Grubun çember biçiminde oturup sırayla konuştuğu tartışma yöntemi.
• Bir benzerlik ancak bütün dallarda görülüyorsa ortak özellik sayılır.

Öğretmene not: Programın önerdiği çember tekniği. Yedi dal kartı yeterlidir; kalabalık sınıfta aynı kart birden çok öğrenciye verilebilir. Dördüncü adım, öğrencilerin vardıkları sonuçları eleştirel bakışla sınamasını sağlar. Sonraki iki slayt, etkinlikten çıkması beklenen sonuçları özetler.

40. Ortak yönler: Bir örüntü

• Hepsinin merkezinde insan ve toplum vardır.
• Olaylara nesnel ve sistemli biçimde bakar, kanıta dayanır.
• Birbirinden yararlanır; bir dalın bulgusu diğerine yol gösterir.
• Toplumu tanımamıza ve sorunlara çözüm bulmamıza yardım eder.
• Örüntü
• Farklı örneklerde düzenli olarak tekrar eden benzerlik.
• Bu ortak yönler, sosyal bilimler hakkında genelleme yapmamızı sağlar.

41. Farklar: Her dalın kendi penceresi

• Farklı konu
• Her dal insanın başka bir yönüne bakar: geçmişine, çevresine, kurallarına…
• Farklı kaynak
• Tarihçi belgeye, arkeolog kalıntıya, sosyolog gözleme dayanır.
• Farklı yöntem
• Kazı, arşiv taraması, harita, anket, tartışma…
• Bir ekonomist ile bir sosyolog aynı pazarı incelerken nasıl ayrışır?
• Ekonomist fiyatlara ve alışverişe bakar; sosyolog insanların birbiriyle iletişimine.

42. Dallar arasında köprüler

• Sosyal bilim dalları birbirinden kopuk değildir. Bir dalın bulduğu bilgi, diğerinin işine yarar:
• Arkeoloji
• Tarih
• Kazıda çıkan yazılı bir tablet, tarihçiye yeni bir belge olur.
• Bilinmeyen bir olay aydınlanır.
• Coğrafya
• Ekonomi
• İklim ve toprak bilgisi, hangi ürünün nerede yetişeceğini gösterir.
• Üretim buna göre planlanır.
• Zeytin, Akdeniz iklimindeki kıyılarda yetişir.
• Disiplinler arası
• Bir konuyu birden fazla bilim dalının bilgisini birleştirerek incelemek.
• Sosyal bilim dalları birbirini besler; birlikte daha doğru sonuçlara ulaşır.

Öğretmene not: Örnek: Kayseri yakınlarındaki Kültepe’de (Kaniş) bulunan çivi yazılı tabletler, Anadolu’nun bilinen en eski yazılı belgeleridir; arkeologların çıkardığı bu tabletler tarihçilerin başlıca kaynaklarındandır.

43. Hem kalıntı hem belge: Kültepe tabletleri

• Arkeoloji ve tarih · Örnek
• Kültepe’de bulunmuş bir mektup ve kil zarfı
• Arkeologlar, Kayseri yakınındaki Kültepe’de yaptıkları kazılarda binlerce kil tablet buldu.
• Yaklaşık 4 bin yıl önce Asurlu tüccarlar, mektup ve anlaşmalarını kile yazıp kil zarflara koydu.
• Okunan tabletler, tarihçilere Anadolu’daki ticaret hayatını anlattı.
• Bu mektup nasıl hem kalıntı hem belge olabilir?
• Kazıda topraktan çıktığı için arkeolog için bir kalıntıdır. Üzerinde yazı olduğu için tarihçi için bir belgedir.

Öğretmene not: Fotoğraftaki mektup Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir. Mektup hiç açılmamış, zarfı zamanla kısmen kırılmıştır; zarfın alt kısmında mühür baskıları görülür. Kültepe’nin eski adı Kaniş’tir. Buradaki tabletler Anadolu’nun bilinen en eski yazılı belgeleridir; Anadolu’da tarih çağları bu belgelerle başlar. Tabletleri okuyan dil bilimciler ile onları yorumlayan tarihçiler, arkeologların bulgusundan yararlanır. Bu slayt, 2. bölümdeki “Belge mi, kalıntı mı?” tartışmasının cevabını tamamlar.

44. Adların içinde ne saklı?

• Örüntü bulalım
• Arkeoloji
• Yunanca arkhaios (eski) + logos (bilim): eskiyi inceleyen bilim
• Antropoloji
• Yunanca anthropos (insan) + logos: insan bilimi
• Sosyoloji
• Latince socius (arkadaş) + Yunanca logos: toplum bilimi
• Coğrafya
• Yunanca geo (yer) + graphia (yazma): yeryüzünü betimleme
• Ekonomi
• Yunanca oikos (ev) + nomos (yönetim): ev yönetimi
• Felsefe
• Yunanca philosophia: bilgelik sevgisi
• Hukuk
• Arapça hak sözcüğünün çoğulu: haklar
• Örüntü
• Sonu -loji ile biten adlar “bilimi” anlamı taşır.

Öğretmene not: Sözcüklerin kökeni, dalın neyi incelediğine dair ipucu verir. Öğrencilerden “-loji” ile biten başka bilim adları bulmalarını isteyin: biyoloji, jeoloji, psikoloji. Son kart, bir örüntüden yola çıkan genellemedir. Felsefe sözcüğü dilimize Arapça yoluyla geçmiştir.

45. Önerme nedir?

• Örneklerden çıkardığımız sonuçları önerme olarak yazarız. Önerme bir yargı bildirir; doğru ya da yanlış olabilir.
• Önerme
• “Sosyal bilimler insanı ve toplumu inceler.” (doğru)
• “Arkeoloji geleceği inceler.” (yanlış)
• Önerme değil
• “Sosyoloji neyi inceler?” (soru)
• “Haritayı birlikte inceleyelim.” (istek)
• Doğru ya da yanlış olabilen, yargı bildiren cümle.
• Genelleme
• Birçok örnekte tekrar edenden yola çıkarak genel bir sonuca varma.

Öğretmene not: Yanlış bir cümle de önermedir; çünkü doğruluğu sınanabilir. Soru, istek ve emir cümleleri yargı bildirmediği için önerme değildir.

46. Örnekten genellemeye

• Bu örneklerden hangi genel sonuçlara varabiliriz?
• Tarih belgeye, arkeoloji kalıntıya, sosyoloji gözleme dayanır.
• Sosyal bilimler bilgiyi kanıta dayandırır.
• Arkeoloji tarihten, ekonomi coğrafyadan yararlanır.
• Sosyal bilim dalları birbirini besler.
• Hukuk hakları korur, sosyoloji toplumsal sorunları fark ettirir.
• Sosyal bilimler sorunların çözümüne katkı sağlar.

Öğretmene not: Program, örüntüler üzerinden önermede bulunmayı hedefler. Önce öğrencilerin kendi genellemelerini söylemesini isteyin, sonra satırları açın. Aşırı genellemeye dikkat: “Sosyal bilimler yalnızca geçmişi inceler.” gibi tek örneğe dayanan yargılar yanlıştır.

47. Etkinlik: Grupça önerme yazalım

• Etkinlik · Servis altlığı
• Dörder kişilik gruplar kuralım. Amacımız: sosyal bilimler hakkında önermeler yazmak.
• Büyük bir kâğıdın ortasına bir kutu çizin, kenarları her üyeye bir bölüm kalacak şekilde ayırın.
• Herkes kendi bölümüne bir önerme yazsın ya da düşüncesini çizsin.
• Yazdıklarınızı sırayla okuyup grupça tartışın.
• Ortak iki ya da üç ana fikri ortadaki kutuya yazın.
• Ana fikirleri sınıfa sunun, diğer grupların fikirleriyle karşılaştırın.
• Servis altlığı
• Ortası grup özetine, kenarları bireysel yazılara ayrılmış ortak çalışma kâğıdı.
• Örnek önerme
• “Sosyal bilimler, toplumsal sorunları fark etmemize ve çözmemize yardım eder.”

Öğretmene not: Programın önerdiği servis altlığı tekniği. Geçen ders gruplardan getirmeleri istenen A3 kâğıtları burada kullanılabilir. Gruplar ortaya çıkan fikirleri sınıfça tartışır. Süreç kontrol listesi, gözlem formu ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve balık kılçığını hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru
• Öz değerlendirme

49. Anahtar kavramlar

• Sosyal bilimler
• İnsanı, toplumu ve insanlar arasındaki ilişkileri araştıran bilimler.
• Toplum
• Bir arada yaşayan, birbiriyle ilişki kuran, ortak kural ve değerleri paylaşan insanlar.
• Bilim dalı
• Bir konuyu kendine özgü soru ve yöntemlerle inceleyen bilim alanı.
• Önerme
• Doğru ya da yanlış olabilen, yargı bildiren cümle.
• Genelleme
• Birçok örnekte tekrar edenden yola çıkarak genel bir sonuca varma.

Öğretmene not: Programa göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: bilimsel etik, gelecek, problem, sosyal bilimler, önerme, toplum. Bu konuya düşenler sosyal bilimler, toplum ve önermedir. Bilimsel etik ve problem kavramları sonraki konuda (SB.7.6.3) işlenir.

50. Özet: Sosyal bilimler neyi inceler?

• Sosyal bilimler
• Tarih ve arkeoloji
• Geçmişi belgelerle ve kalıntılarla inceler
• Coğrafya
• İnsan ile yeryüzü ilişkisini inceler
• Ekonomi
• Üretim, dağıtım ve tüketimi inceler
• Hukuk
• Hakları ve düzeni sağlayan kuralları inceler
• Sosyoloji
• Toplumu, etkileşimi ve değişimi inceler
• Felsefe
• İnsan, hayat ve evren üzerine sorgular
• Ortak nokta: insan ve toplum. Farklar: sorulan soru, kullanılan kaynak ve yöntem.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa Türkiye’den bir örnek yazabilir: Millî Mücadele müzeleri, Göbeklitepe, fındık terasları, zeytinyağı ihracatı, Tüketici Hakem Heyeti, iftar sofraları, sınıf tartışmaları.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Sosyal bilimlerin ortak inceleme konusu insan ve toplumdur.
• Tarihten felsefeye bütün sosyal bilim dallarının merkezinde insan ve toplum vardır.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Arkeologlar geçmişi yalnızca yazılı belgelerden öğrenir.
• Arkeoloji bir kazı bilimidir; toprağın altından çıkan alet, çanak çömlek, takı ve yapı kalıntılarını inceler.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• “Toplum bilimi” olarak da anılan sosyal bilim dalı coğrafyadır.
• “Toplum bilimi” sosyolojidir. Coğrafya ise insanla yeryüzü arasındaki ilişkiye bakar.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Bozuk ürün alan birinin Tüketici Hakem Heyetine başvurması, hukukun inceleme alanına girer.
• Hukuk, hakların nasıl kullanılacağını ve nasıl korunacağını inceler.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Dik yamaçların teraslanarak fındık bahçesine dönüştürülmesi, coğrafyanın inceleme alanına bir örnektir.
• Teraslama, insanın yer şekillerine uyum sağlama çabasıdır. Coğrafya da insanla yeryüzü arasındaki bu tür ilişkileri inceler.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Sosyal bilim dalları birbirinden tamamen bağımsızdır; biri diğerinden yararlanmaz.
• Örneğin arkeoloji; tarihten, coğrafyadan, sosyolojiden ve antropolojiden yararlanır. Dallar birbirini besler.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Geçmişte yaşanmış olayları inceler.
• Belgelere dayanır.
• Olayları yer ve zaman belirterek neden-sonuç ilişkisi içinde açıklar.
• Özellikleri verilen sosyal bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
• Sosyoloji
• Tarih
• Coğrafya
• Felsefe
• B
• Belgeye dayanmak, yer ve zaman bilgisi vermek, neden-sonuç ilişkisi kurmak tarihin temel özellikleridir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ece, dedesinin köyünü anlatan bir rapor hazırladı. Köyün bir dağın eteğinde kurulduğunu ve yazların serin geçtiğini yazdı. Köylülerin ceviz yetiştirip şehirdeki pazarda sattığını, bayramlarda bütün köyün bir araya gelip bayramlaştığını anlattı.
• Ece’nin raporunda aşağıdaki sosyal bilim dallarından hangisine ait bir bilgi yoktur?
• Coğrafya
• Ekonomi
• Sosyoloji
• Hukuk
• D
• Konum ve iklim coğrafyaya, ceviz üretimi ve satışı ekonomiye, bayramlaşma geleneği sosyolojiye aittir. Raporda hak ya da kuralla ilgili bir bilgi yoktur.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Tarih, coğrafya, ekonomi, hukuk ve sosyolojinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
• İnsanı ve toplumu incelemeleri
• Yalnızca geçmişteki olayları araştırmaları
• Kazı yaparak kalıntılara ulaşmaları
• Maddenin yapısını incelemeleri
• A
• Hepsinin merkezinde insan ve toplum vardır. Kazı yapmak arkeolojiye özgüdür; maddenin yapısı ise doğa bilimlerinin konusudur.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
• Arkeoloji – Kazıda çıkan kalıntılar
• Ekonomi – Üretim, dağıtım ve tüketim
• Felsefe – Yer şekilleri ve iklim
• Hukuk – Hakları koruyan kurallar
• C
• Yer şekilleri ve iklim coğrafyanın konusudur. Felsefe ise insan, hayat ve evren üzerine düşünür, sorgular.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci ders notlarını şöyle özetledi:
• Tarih, geçmişi belgelerle inceler.
• Arkeoloji, kazıda çıkan kalıntıları inceler.
• Sosyoloji, toplumu gözlem yaparak inceler.
• Bu notlardan yola çıkarak yapılabilecek en uygun genelleme aşağıdakilerden hangisidir?
• Sosyal bilimler yalnızca geçmişi inceler.
• Sosyal bilimlerin hepsi aynı yöntemi kullanır.
• Sosyal bilimler doğa olaylarını inceler.
• Sosyal bilimler bilgiyi kanıtlara dayandırır.
• D
• Belge, kalıntı ve gözlem farklı kanıtlardır; ortak nokta bilginin kanıta dayanmasıdır. A ve B notlarla çelişir; C doğa bilimlerinin konusudur.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Sosyal bilimler hakkında birer önerme yazın.
• Öğrencilerin yazdığı aşağıdaki cümlelerden hangisi bir önerme değildir?
• Sosyal bilimler insanı ve toplumu inceler.
• Sosyoloji neden bu kadar ilgi çekici?
• Hukuk, toplumsal düzenin sağlanmasına katkı verir.
• Coğrafya, insanla yeryüzü arasındaki ilişkiyi inceler.
• B
• Soru cümleleri bir yargı bildirmez, doğru ya da yanlış diye değerlendirilemez. Bu yüzden önerme değildir.

63. Kim bilecek?

• İpuçları: kazı, kalıntı, çanak çömlek. Hangi dal?
• Arkeoloji
• İpuçları: üretim, dağıtım, tüketim. Hangi dal?
• Ekonomi
• İpuçları: soru sorma, sorgulama, düşünce bilimi. Hangi dal?
• Felsefe

Öğretmene not: Oyunu genişletmek için öğrenciler kendi üç ipucunu yazıp arkadaşlarına sorabilir. Örnek: belge, yer ve zaman, neden-sonuç → tarih.

64. Kendimi değerlendiriyorum

• Her maddeyi oku. Yapabiliyorsan defterine işaret koy.
• Sosyal bilimleri doğa bilimlerinden ayırt edebilirim.
• Yedi sosyal bilim dalının neyi incelediğini söyleyebilirim.
• Bir metindeki bilginin hangi dala ait olduğunu bulabilirim.
• Dalların ortak yönlerini ve farklarını açıklayabilirim.
• Sosyal bilimler hakkında bir önerme yazabilirim.
• İşaretleyemediğin bir madde varsa ilgili bölüme dönüp tekrar et.

Öğretmene not: Bu liste, programın önerdiği kontrol listesi olarak da kullanılabilir.

65. Gelecek derse hazırlanalım

• Mahallende ya da okulunda gözüne çarpan bir sorun var mı? Bu sorun kimleri etkiliyor?
• Bir sorunu çözmeden önce onu iyi tanımak neden önemlidir?
• Araştırma yaparken güvenilir bilgiyi nasıl ayırt ederiz?
• Başkasının bilgisini kullanırken neden kaynak göstermeliyiz?
• Çevrende fark ettiğin bir toplumsal sorunu not et. Gelecek derste sosyal bilimlerin yöntemleriyle bu soruna çözüm arayacağız.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı SB.7.6.3: Toplumsal hayatta karşılaşılabilecek problemlere çözüm üretme (34–36. haftalar).

66. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 6. öğrenme alanı (Teknoloji ve Sosyal Bilimler), SB.7.6.2.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İşaretler yaklaşık konumlardır.
• Kitap dışı bilgiler
• Sözcük kökenleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi, İbn Haldun, Dünya Felsefe Günü, Atatürk’ün tarih yazımı üzerine sözü ve fotoğraflı slaytlardaki açıklamalar (Birinci Meclis, Efes, Zelve, Kültepe) genel kaynaklardan eklenmiştir.

67. Görsel kaynakları

• Celsus Kütüphanesi, Efes Antik Kenti (Selçuk, İzmir)
• Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Facade of the Library of Celsus, Ephesus, Turkey (16951189269).jpg
• İzmir Kemeraltı Çarşısı’nda bir sokak
• Francisco Anzola · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Kemeraltı daytime.jpg
• Göbeklitepe’de hayvan kabartmalı bir dikilitaş, Şanlıurfa
• Teomancimit · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Gobekli Tepe 2.jpg
• Ulus Meydanı, Zafer Anıtı ve Birinci Meclis Binası, Ankara (1930’lar)
• Directorate General of Press and Information · Kamu malı · Wikimedia Commons: Victory Monument in Ulus Square, 1st Turkish Grand National Assembly, 1930's (17075286852).jpg
• Çatalhöyük’te kazı alanı, Konya
• Murat Özsoy 1958 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çatalhöyük, 7400 BC, Konya, Turkey - UNESCO World Heritage Site, 07.jpg
• Truva Antik Kenti’nin surları, Çanakkale
• CherryX · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Walls of Troy (1).jpg
• Zelve Ören Yeri’nde kayalara oyulmuş yapılar, Nevşehir
• rheins · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Zelve Open Air Museum - 2014.10 - panoramio.jpg
• Ankara’da bir semt pazarı
• E4024 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Fruits of Turkey (quinces, pears, pomegranates).jpg
• Kültepe’de bulunmuş bir mektup ve kil zarfı (Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Museum of Anatolian Civilizations Assyrian Colonies period from Kültepe Unopened cuneiform letter and cover in 2014 01.jpg