Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi Yıllık Plan

T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI
.......... OKUL SEÇ ..........
2026-2027 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 11. SINIF ÜRETİM PLANLAMA VE SÜREÇ YÖNETİMİ DERSİ DERS PLANI

Öğretmen Adı

Ders Öğretmeni

Müdür Adı

Okul Müdürü

Hafta 8 / 37
2026-2027 günlük plan ana yapı tablosu — 37 hafta
HaftaTarihSaatTema / ÜniteÜnite / TemaKonuÖğrenme Çıktısı KodlarıKazanım KodlarıÖğrenme KanıtlarıÖlçme-DeğerlendirmeBölüm / Durum
#14-18 Eylül3Üretim Süreci ve PlanlamaÜretim planlamasının temel kavramlarıÜretim planlamasının temel kavramlarını açıklar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#21-25 Eylül3Üretim Süreci ve PlanlamaMatbaada uçtan uca üretim süreciMatbaada uçtan uca üretim sürecini analiz eder.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#28 Eylül - 2 Ekim3Üretim Süreci ve PlanlamaBasım işlerine göre üretim süreçleriFarklı basım işlerine ait üretim süreçlerini ve iş akışlarını karşılaştırır.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#5-9 Ekim3Üretim Süreci ve PlanlamaÜretimde verimlilik ve zaman yönetimiVerimlilik, zaman yönetimi ve birimler arası iletişimin üretim üzerindeki etkilerini değerlendirir.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#12-16 Ekim3Üretim Süreci ve PlanlamaÜretimde verimlilik ve zaman yönetimiVerimlilik, zaman yönetimi ve birimler arası iletişimin üretim üzerindeki etkilerini değerlendirir.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#19-23 Ekim3Üretim Süreci ve PlanlamaÜretim ortamında iş sağlığı ve güvenliğiÜretim ortamında iş sağlığı ve güvenliği kurallarını uygular.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#26-30 Ekim3Üretim Süreci ve PlanlamaTemel üretim planı oluşturmaVerilen bir basım işine ait üretim sürecini analiz ederek temel üretim planı oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
#2-6 Kasım3Süreç TasarımıMüşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisiDijital baskının üretim sürecine etkilerini analiz eder.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu

8. Hafta — 2-6 Kasım — Tema: Süreç Tasarımı Dolu

Ders
Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi
Sınıf
11. Sınıf
Tema / Ünite
Süreç Tasarımı
Konu
Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi
Süre
3 ders saati (120 dk)
Tarih
2-6 Kasım
Hafta
8. Hafta
Belirli Gün ve Haftalar
Kızılay Haftası (29 Ekim-4 Kasım), Lösemili Çocuklar Haftası (2-8 Kasım), Organ Bağışı ve Nakli Haftası (3-9 Kasım)

Öğrenme Çıktıları ve Süreç Bileşenleri MEB

Dijital baskının üretim sürecine etkilerini analiz eder.
Dijital baskı teknolojilerinin üretim süreçlerine sağladığı esneklik ve hız avantajları üzerinde durulur.
Müşteri taleplerinin dijital baskı iş akışı ve üretim planlaması üzerindeki yansımaları açıklanır.
Farklı dijital baskı uygulamalarının süreç yönetiminde oluşturduğu değişimler örneklerle gösterilir.

Tema Özeti MEB

Üretim süreçlerini tasarlayabilme

Programlar Arası Bileşenler MEB

Kavramsal BecerilerKB2.2 GözlemKB2.5 SınıflandırmaKB2.7 KarşılaştırmaKB2.8 Sorgulama / İncelemeKB3.1 Karar VermeKB3.2 Problem ÇözmeKB3.3 Eleştirel Düşünme
EğilimlerE1.1 MerakE3.5 Açık Fikirlilik
Sosyal-Duygusal Öğrenme BecerileriSDB2.1 İletişimSDB2.2 İş Birliği
DeğerlerD3 ÇalışkanlıkD5 DuyarlılıkD18 Temizlik
Okuryazarlık BecerileriOB2 Dijital OkuryazarlıkOB4 Görsel OkuryazarlıkOB7 Veri Okuryazarlığı

Öğrenme Kanıtları (Ölçme ve Değerlendirme) DPO

  • Yazılı Sınav
  • Performans Görevi
  • Öz Değerlendirme Formu

Ön Değerlendirme Süreci Boş

Öğretmen tarafından doldurulacak

Köprü Kurma Boş

Öğretmen tarafından doldurulacak

Öğrenme-Öğretme Uygulamaları DPO

  1. Derse Giriş10 dk

    SÜREÇ TASARIMI ünitesine giriş: Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi üzerine kısa bir sohbetle derse başlanır. Kızılay Haftası (29 Ekim-4 Kasım) ile bağ kurularak derse giriş yapılır.

  2. Keşfetme35 dk

    Öğrencilerin müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi ile ilgili ön bilgileri sorularla ortaya çıkarılır; gerçek yaşam bağlamından bir örnekle konu keşfettirilir.

  3. Uygulama55 dk

    Öğrenciler müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi ile ilgili etkinlikleri bireysel ve grup çalışmasıyla uygular; öğretmen süreci gözlemleyip dönüt verir (Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi).

  4. Sonuçlandırma20 dk

    Öğrencilerin "Farklı dijital baskı uygulamalarının süreç yönetiminde oluşturduğu değişimler örneklerle gösterilir" düzeyine ulaşması gözlenir; yazılı Sınav ile değerlendirilir.

Sınıf defteri: Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi; değerlendirme

Derse Giriş 10 dk

SÜREÇ TASARIMI ünitesine giriş: Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi üzerine kısa bir sohbetle derse başlanır. Kızılay Haftası (29 Ekim-4 Kasım) ile bağ kurularak derse giriş yapılır.

Keşfetme 35 dk

Öğrencilerin müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi ile ilgili ön bilgileri sorularla ortaya çıkarılır; gerçek yaşam bağlamından bir örnekle konu keşfettirilir.

Uygulama 55 dk

Öğrenciler müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi ile ilgili etkinlikleri bireysel ve grup çalışmasıyla uygular; öğretmen süreci gözlemleyip dönüt verir (Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi).

Sonuçlandırma 20 dk

Öğrencilerin "Farklı dijital baskı uygulamalarının süreç yönetiminde oluşturduğu değişimler örneklerle gösterilir" düzeyine ulaşması gözlenir; yazılı Sınav ile değerlendirilir.

Farklılaştırma Boş

ZÖğretmen tarafından doldurulacak
DÖğretmen tarafından doldurulacak

Araç-Gereç ve Kaynaklar DPO

Araç-Gereç
  • Ders kitabı
  • Etkileşimli tahta
Kaynaklar
  • Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi Dersi Öğretim Programı (MEB, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli)

Öğretmen Görüşleri

BÖLÜM I

Ders
Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi
Sınıf
11. Sınıf
Ünite / Tema
Süreç Tasarımı
Konu
Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi
Önerilen Süre
3 ders saati (120 dk)
Tarih
2-6 Kasım
Hafta
8. Hafta
Belirli Gün ve Haftalar
Kızılay Haftası (29 Ekim-4 Kasım), Lösemili Çocuklar Haftası (2-8 Kasım), Organ Bağışı ve Nakli Haftası (3-9 Kasım)

BÖLÜM II DPO

Kazanımlar
Dijital baskının üretim sürecine etkilerini analiz eder.
Açıklamalar YZ
  • Dijital baskı teknolojilerinin üretim süreçlerine sağladığı esneklik ve hız avantajları üzerinde durulur.
  • Müşteri taleplerinin dijital baskı iş akışı ve üretim planlaması üzerindeki yansımaları açıklanır.
  • Farklı dijital baskı uygulamalarının süreç yönetiminde oluşturduğu değişimler örneklerle gösterilir.
Öğrenme-Öğretme Yöntem ve Teknikleri
  • Anlatım
  • Soru-Cevap
  • Problem Çözme
  • Gösterip Yaptırma
Kullanılan Eğitim Teknolojileri, Araç ve Gereçler
Araç-Gereç
  • Ders kitabı
  • Etkileşimli tahta
Kaynaklar
  • Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi Dersi Öğretim Programı (MEB, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli)
Öğrenme-Öğretme Etkinlikleri
Dikkat Çekme

Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi ile ilgili günlük yaşamdan ya da meslekten bir örnek veya soru ile derse başlanır.

Güdüleme

Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi konusunun meslekteki ve günlük yaşamdaki yeri vurgulanır.

Gözden Geçirme

Önceki haftanın konusu (Temel üretim planı oluşturma) kısaca tekrar edilir.

Derse Geçiş

Haftanın kazanımı öğrencilerle paylaşılır: Dijital baskının üretim sürecine etkilerini analiz eder.

Bireysel Öğrenme Etkinlikleri

Anlatım, soru-cevap ve gösterip yaptırma ile:
1) Dijital baskı teknolojilerinin üretim süreçlerine sağladığı esneklik ve hız avantajları üzerinde durulur.
2) Müşteri taleplerinin dijital baskı iş akışı ve üretim planlaması üzerindeki yansımaları açıklanır.

Grupla Öğrenme Etkinlikleri

Atölye/laboratuvar uygulaması (grup çalışması, öğretmen gözetiminde):
1) Farklı dijital baskı uygulamalarının süreç yönetiminde oluşturduğu değişimler örneklerle gösterilir.

Özet

Haftanın konuları öğrencilerle birlikte özetlenir; bir sonraki dersin konusu duyurulur.

BÖLÜM III — Ölçme-Değerlendirme

Bireysel Öğrenme Etkinliklerine Yönelik Ölçme-Değerlendirme
  • Yazılı Sınav
  • Performans Görevi
  • Öz Değerlendirme Formu
Grupla Öğrenme Etkinliklerine Yönelik Ölçme-Değerlendirme
  • Grup çalışması gözlem formu
Öğrenme Güçlüğü Olan ve İleri Düzey Öğrenciler İçin Ek Ölçme-Değerlendirme

    BÖLÜM IV — Planın Uygulanmasına İlişkin Açıklamalar

    • Belirtilen tarihlerde ve haftalarda, müfredat programına göre değişiklikler yapılabilir.
    • Öğrenci merkezli öğretim yöntemleri ve teknikleri aktif olarak kullanılacaktır.
    • Ölçme ve değerlendirme süreçlerinde çeşitlilik sağlanacak ve süreç odaklı değerlendirme yapılacaktır.
    • Bireysel farklılıklar dikkate alınarak öğretime yön verilecektir.
    • Teknoloji entegrasyonu ile öğrenme süreçleri desteklenecektir.
    #9-13 Kasım3Süreç TasarımıSipariş süreci ve sipariş formu hazırlamaSipariş sürecinde bulunması gereken bilgileri belirleyerek sipariş formu hazırlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    16-20 KasımAkademik Takvim 1. Dönem Ara Tatil
    #23-27 Kasım3Süreç TasarımıMaliyet hesaplamaÜretimde maliyet unsurlarını analiz ederek temel düzeyde maliyet hesabı yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #30 Kasım - 4 Aralık3Süreç TasarımıTeklif hazırlama süreciMaliyet verilerine dayanarak teklif taslağı oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #7-11 Aralık3Süreç Tasarımıİş emri formu hazırlamaİş emri formu oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #14-18 Aralık3Süreç TasarımıSiparişten iş emrine üretim süreci tasarımıVerilen bir iş senaryosu için siparişten iş emrine kadar olan üretim sürecini tasarlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #21-25 Aralık3Süreç TasarımıSiparişten iş emrine üretim süreci tasarımıVerilen bir iş senaryosu için siparişten iş emrine kadar olan üretim sürecini tasarlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #28 Aralık - 1 Ocak3Üretim Planlama ve Kapasite Yönetimiİş başlatma süreciİş başlatma sürecini planlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #4-8 Ocak3Üretim Planlama ve Kapasite YönetimiStok takibi ve malzeme ihtiyaç planlamasıStok takibi, malzeme ihtiyaç planlaması ve tedarik süreçlerinin üretime etkilerini analiz eder.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #11-15 Ocak3Üretim Planlama ve Kapasite YönetimiMakine kapasitesi ve iş yükü planlamaMakine kapasitesi ve iş yükünü dikkate alarak üretim planlaması yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #18-22 Ocak3Üretim Planlama ve Kapasite YönetimiÜretim birimleri arası koordinasyonÜretim birimleri arasındaki koordinasyonu planlayarak iş akışını düzenler.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    25-29 OcakAkademik Takvim Yarıyıl Tatili
    1-5 ŞubatAkademik Takvim Yarıyıl Tatili
    #8-12 Şubat3Üretim Planlama ve Kapasite YönetimiÜretimde aksaklıklar ve çözüm yaklaşımlarıOlası üretim aksaklıklarına yönelik çözüm önerileri geliştirir.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #15-19 Şubat3Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite KontrolBaskı öncesi kontrol süreçleriBaskı öncesi süreçlerinin takibini yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #22-26 Şubat3Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite KontrolBaskı sürecinde kontrol süreçleriBaskı süreçlerinin takibini yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #1-5 Mart3Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite KontrolBaskı sonrası kontrol süreçleriBaskı sonrası süreçlerinin takibini yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    8-12 MartAkademik Takvim 2. Dönem Ara Tatil
    #15-19 Mart3Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite KontrolKalite yönetimi ve üretim verimliliğiKalite yönetiminin üretim verimliliği, maliyet ve zaman üzerindeki etkilerini analiz eder.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #22-26 Mart3Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite KontrolMakine bakım süreçleriMakine bakım süreçlerini planlayarak bakım kontrol listesi oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #29 Mart - 2 Nisan3Sevkiyat ve Teslimat PlanlamaTermin yönetimi ve sevkiyat planlamaTermine göre üretim ve sevkiyat planı oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #5-9 Nisan3Sevkiyat ve Teslimat PlanlamaPaketleme ve ürün koruma yöntemleriPaketleme ve ürün koruma yöntemlerini belirleyerek sevkiyat sürecini planlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #12-16 Nisan3Sevkiyat ve Teslimat PlanlamaSevkiyat planlama süreciSevkiyat planı hazırlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #19-23 Nisan3Sevkiyat ve Teslimat PlanlamaSevk irsaliyesi ve teslim belgeleriSevk irsaliyesi ve teslim belgelerini düzenler.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #26-30 Nisan3Sevkiyat ve Teslimat PlanlamaStok ve depolama süreçleriStok ve depolama süreçlerini planlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #3-7 Mayıs3Dijital Süreç YönetimiDijital ve geleneksel üretim süreçleriDijital ve geleneksel üretim süreçlerini karşılaştırır.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #10-14 Mayıs3Dijital Süreç YönetimiDijital iş akış sistemleri ile iş emri oluşturmaDijital iş akış sistemlerini kullanarak iş emri oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #17-21 Mayıs3Dijital Süreç YönetimiDijital iş akış sistemleri ile süreç takibiDijital iş akış sistemlerini kullanarak süreç takibi yapar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #24-28 Mayıs3Dijital Süreç YönetimiDijital arşivlemeDosya paylaşımı ve dijital arşivleme süreçlerini uygular.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #31 Mayıs - 4 Haziran3Dijital Süreç YönetimiDijital performans takibiDijital performans verilerini yorumlar.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #7-11 Haziran3Dijital Süreç YönetimiVeri güvenliğiVeri güvenliği kurallarını uygulayarak dijital güvenlik kontrol listesi oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #14-18 Haziran3Dijital Süreç YönetimiVeri güvenliğiVeri güvenliği kurallarını uygulayarak dijital güvenlik kontrol listesi oluşturur.Yazılı Sınav, Performans GöreviDolu
    #21-25 Haziran3Sosyal EtkinlikSosyal EtkinlikOkul temelli planlama kapsamında sosyal etkinlik haftasıBoş Sosyal Etkinlik

    11. Sınıf Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi Günlük Planı — Kaynaklar ve İçerik

    • 11. Sınıf Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi Yıllık Planı (çerçeve / ünitelendirilmiş yıllık plan)
    • Ders İçeriği

      Basım Teknolojileri - Baskı Öncesi (Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi) alanında Üretim Planlama ve Süreç Yönetimi dersi 11. sınıf 2026-2027 eğitim öğretim yılı günlük planı (haftalık ders planı). Haftalık 3 ders saati.

      Üniteler ve Konular

      1. Üretim Süreci ve Planlama (20 ders saati)

      Üretim sürecini planlayabilme

      • 1. Üretim planlamasının temel kavramları
        • Üretim planlamasının temel kavramlarını açıklar.
      • 2. Matbaada uçtan uca üretim süreci
        • Matbaada uçtan uca üretim sürecini analiz eder.
      • 3. Basım işlerine göre üretim süreçleri
        • Farklı basım işlerine ait üretim süreçlerini ve iş akışlarını karşılaştırır.
      • 4. Üretimde verimlilik ve zaman yönetimi
        • Verimlilik, zaman yönetimi ve birimler arası iletişimin üretim üzerindeki etkilerini değerlendirir.
      • 5. Üretim ortamında iş sağlığı ve güvenliği
        • Üretim ortamında iş sağlığı ve güvenliği kurallarını uygular.
      • 6. Temel üretim planı oluşturma
        • Verilen bir basım işine ait üretim sürecini analiz ederek temel üretim planı oluşturur.

      2. Süreç Tasarımı (20 ders saati)

      Üretim süreçlerini tasarlayabilme

      • 1. Müşteri ilişkilerinin üretim sürecine etkisi
        • Dijital baskının üretim sürecine etkilerini analiz eder.
      • 2. Sipariş süreci ve sipariş formu hazırlama
        • Sipariş sürecinde bulunması gereken bilgileri belirleyerek sipariş formu hazırlar.
      • 3. Maliyet hesaplama
        • Üretimde maliyet unsurlarını analiz ederek temel düzeyde maliyet hesabı yapar.
      • 4. Teklif hazırlama süreci
        • Maliyet verilerine dayanarak teklif taslağı oluşturur.
      • 5. İş emri formu hazırlama
        • İş emri formu oluşturur.
      • 6. Siparişten iş emrine üretim süreci tasarımı
        • Verilen bir iş senaryosu için siparişten iş emrine kadar olan üretim sürecini tasarlar.

      3. Üretim Planlama ve Kapasite Yönetimi (16 ders saati)

      Üretim planlama ve kapasite yönetimi yapabilme

      • 1. İş başlatma süreci
        • İş başlatma sürecini planlar.
      • 2. Stok takibi ve malzeme ihtiyaç planlaması
        • Stok takibi, malzeme ihtiyaç planlaması ve tedarik süreçlerinin üretime etkilerini analiz eder.
      • 3. Makine kapasitesi ve iş yükü planlama
        • Makine kapasitesi ve iş yükünü dikkate alarak üretim planlaması yapar.
      • 4. Üretim birimleri arası koordinasyon
        • Üretim birimleri arasındaki koordinasyonu planlayarak iş akışını düzenler.
      • 5. Üretimde aksaklıklar ve çözüm yaklaşımları
        • Olası üretim aksaklıklarına yönelik çözüm önerileri geliştirir.

      4. Üretim Sürecinin Takibi ve Kalite Kontrol (16 ders saati)

      Üretim sürecini izleyerek kalite kontrol işlemlerini yürütebilme

      • 1. Baskı öncesi kontrol süreçleri
        • Baskı öncesi süreçlerinin takibini yapar.
      • 2. Baskı sürecinde kontrol süreçleri
        • Baskı süreçlerinin takibini yapar.
      • 3. Baskı sonrası kontrol süreçleri
        • Baskı sonrası süreçlerinin takibini yapar.
      • 4. Kalite yönetimi ve üretim verimliliği
        • Kalite yönetiminin üretim verimliliği, maliyet ve zaman üzerindeki etkilerini analiz eder.
      • 5. Makine bakım süreçleri
        • Makine bakım süreçlerini planlayarak bakım kontrol listesi oluşturur.

      5. Sevkiyat ve Teslimat Planlama (16 ders saati)

      Sevkiyat ve teslimat süreçlerini planlayabilme

      • 1. Termin yönetimi ve sevkiyat planlama
        • Termine göre üretim ve sevkiyat planı oluşturur.
      • 2. Paketleme ve ürün koruma yöntemleri
        • Paketleme ve ürün koruma yöntemlerini belirleyerek sevkiyat sürecini planlar.
      • 3. Sevkiyat planlama süreci
        • Sevkiyat planı hazırlar.
      • 4. Sevk irsaliyesi ve teslim belgeleri
        • Sevk irsaliyesi ve teslim belgelerini düzenler.
      • 5. Stok ve depolama süreçleri
        • Stok ve depolama süreçlerini planlar.

      6. Dijital Süreç Yönetimi (20 ders saati)

      Dijital üretim süreçlerini yönetebilme

      • 1. Dijital ve geleneksel üretim süreçleri
        • Dijital ve geleneksel üretim süreçlerini karşılaştırır.
      • 2. Dijital iş akış sistemleri ile iş emri oluşturma
        • Dijital iş akış sistemlerini kullanarak iş emri oluşturur.
      • 3. Dijital iş akış sistemleri ile süreç takibi
        • Dijital iş akış sistemlerini kullanarak süreç takibi yapar.
      • 4. Dijital arşivleme
        • Dosya paylaşımı ve dijital arşivleme süreçlerini uygular.
      • 5. Dijital performans takibi
        • Dijital performans verilerini yorumlar.
      • 6. Veri güvenliği
        • Veri güvenliği kurallarını uygulayarak dijital güvenlik kontrol listesi oluşturur.

    İlgili Planlar

    Bu ders 11 ve 12. sınıfta aynı programla okutulur; iki sınıfta üniteler ve konular aynıdır.