7. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Cumhuriyetin Nitelikleri

1. Türkiye Cumhuriyeti’nin Nitelikleri

• Türkiye Cumhuriyeti’nin
• Nitelikleri
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti: Bu nitelikler ne anlama geliyor, hayatımıza nasıl yansıyor?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.7.4.1 (2026-2027 yıllık planında 19. hafta). Süreç bileşenleri: nitelikleri çözümler, sınıflandırır, yorumlar. Kapak görseli: Ankara Ulus’taki I. TBMM binası (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi). Girişindeki levhada “Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te bu binada kuruldu” yazar (Bölüm 1’in kapağında görülüyor).

2. Merak edelim

• Devletimizin “nasıl bir devlet” olduğu nerede yazılıdır? Bu özellikler neden değiştirilemez?
• Okulda, evde, sokakta… Cumhuriyetin niteliklerini günlük hayatımızın nerelerinde görüyoruz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Yöneticilerimizi kim seçer?
• Nerede?
• Cumhuriyetin nitelikleri nerede yazılıdır?
• Ne zaman?
• Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?
• Ne?
• Laik devlet ne demektir?
• Nasıl?
• Devlet haklarımızı nasıl korur?
• Neden?
• İlk üç madde neden değiştirilemez?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Ders sonunda kartlara geri dönün.

3. Yol haritamız

• Cumhuriyet ve Anayasa
• Cumhur ve cumhuriyet, Anayasa, değiştirilemez maddeler, 2. madde
• Atatürk milliyetçiliği ve demokratik devlet
• Vatandaşlık bağı, seçimler, demokrasinin özellikleri
• Laik devlet ve sosyal devlet
• İnanç özgürlüğü, refah, dayanışma ve empati
• Hukuk devleti ve nitelikler hayatımızda
• Kanun üstünlüğü, anlam çözümleme, kanıt ve yazma etkinlikleri
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Cumhuriyet ve Anayasa

• Cumhuriyet ne demektir? Devletimizin temel nitelikleri nerede yazılıdır?
• Zihin haritası
• Cumhur ve cumhuriyet
• Tarihten izler
• Anayasa
• Değiştirilemez maddeler
• 2. madde

Öğretmene not: Görsel: Ankara’daki I. TBMM binasının (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi) girişindeki levhalar. Alttaki levhada “Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923’te bu binada kuruldu” yazar. Öğrencilere sorun: Bu levha neden bu binaya asılmış olabilir?

5. Zihin haritası: Cumhuriyet

• Etkinlik · Isınalım
• Seçim
• Halk, yöneticilerini oyuyla seçer.
• Millî egemenlik
• Yönetme yetkisi millete aittir.
• Eşitlik
• Herkes kanun önünde eşittir.
• Özgürlük
• Düşünceni özgürce söyleyebilirsin.
• Anayasa
• Devletin temel yasasıdır.
• 29 Ekim
• Cumhuriyet’in ilan edildiği gün.
• Nasıl yapılır?
• Ortaya Cumhuriyet yaz, aklına gelen kelimeleri dallara ekle.

Öğretmene not: Kartları açmadan önce öğrencilere iki dakika verin. Ardından kartları tek tek açıp öğrencilerin kelimeleriyle karşılaştırın. Haritadaki kelimeler arasında bağ kurmalarını isteyin: Seçim ile millî egemenlik nasıl ilişkili?

6. Cumhuriyet ne demektir?

• Cumhur “halk, topluluk” demektir; cumhuriyet sözcüğü de buradan gelir.
• Cumhuriyette egemenlik milletindir; yönetme yetkisi bir kişiye ya da bir aileye ait değildir.
• Millet bu yetkiyi seçtiği temsilciler (milletvekilleri) eliyle kullanır; görev süreleri sınırlıdır.
• Anayasa’nın 1. maddesine göre devletimizin şekli cumhuriyettir.
• Egemenlik
• Bir ülkede yönetme ve karar verme konusundaki en üstün yetki.
• Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
• 1982 Anayasası, 1. madde

Öğretmene not: Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Alıntı, yürürlükteki Anayasa’nın 1. maddesinin tam metnidir. Egemenlik kavramını Anayasa’nın 6. maddesiyle pekiştirin: “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.” Aynı maddeye göre egemenliğin kullanılması hiçbir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamaz; bir sonraki slayttaki saltanat karşılaştırmasına buradan geçebilirsiniz.

7. Cumhuriyeti farklı kılan ne?

• Saltanat (hükümdarlık)
• Devletin başında bir hükümdar bulunur.
• Hükümdar seçimle gelmez; yönetim hanedan içinde el değiştirir.
• Hükümdar genellikle ömür boyu yönetir.
• Cumhuriyet
• Egemenlik milletindir.
• Millet, yöneticilerini belirli süreler için seçer.
• Süre bitince yeniden seçim yapılır; halk yöneticisini değiştirebilir.
• Hanedan
• Üyeleri birbiri ardınca tahta geçen hükümdar ailesi.
• Sence hangi yönetimde halk daha çok söz sahibidir? Neden?
• Cumhuriyette. Egemenlik milletindir; halk yöneticilerini seçer ve süre sonunda değiştirebilir.

Öğretmene not: Osmanlı Devleti’nde saltanat vardı; tahta Osmanlı hanedanının üyeleri geçerdi. Saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırıldı, Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Demokrasinin gelişimi SB.7.4.3’te ayrıntılı işlenecek.

8. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir

• TBMM Genel Kurul Salonu, Ankara (2022)
• Burası TBMM Genel Kurul Salonu. Milletin seçtiği milletvekilleri burada toplanır.
• Salonun ön duvarında “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar.
• Milletvekilleri yetkiyi milletten alır ve bu yetkiyi belirli bir süre için kullanır.
• Duvardaki “kayıtsız şartsız” sözü egemenlik hakkında ne anlatıyor?
• Egemenlik hiçbir koşula bağlı olmadan, bütünüyle milletindir; hiçbir kişi, aile ya da grup onun sahibi olamaz.

Öğretmene not: Fotoğraf 2022’de TBMM Genel Kurulunda çekildi. Duvardaki yazıyı gösterin: Anayasa’nın 6. maddesindeki “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.” hükmüyle aynı anlamı taşır. TBMM, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur (Anayasa, 75. madde). Meclisin görevleri SB.7.4.2’de işlenecek.

9. Atatürk’e göre cumhuriyet

• Düşünelim
• Atatürk cumhuriyeti, insana özgürlük ve ilerleme imkânı veren bir yönetim sayar. Özgürlük ilerlemeyi nasıl sağlar?
• Özgür insanlar düşüncelerini söyler, yeni fikirler üretir; bilim, sanat ve ekonomi böyle bir ortamda gelişir.
• Teminat
• Güvence, garanti. Atatürk cumhuriyeti ilerlemenin teminatı sayar.
• Sen ne düşünüyorsun?
• Cumhuriyetin sana sunduğu bir imkânı yaz: okumak, düşünceni söylemek, ileride oy vermek…

Öğretmene not: Ders kitabında Atatürk’e ait olarak verilen uzun bir söz var. Sözün birincil kaynağı belirtilmediği ve farklı yayınlarda farklı ifadelerle geçtiği için burada tırnak içinde alıntılanmadı; yalnız ana fikri kendi cümlelerimizle verildi. Tam metni okutmak isterseniz kitaptaki hâlini kullanın. Üçüncü kutu için beklenen cevaplar: okula gitmek, düşünceyi özgürce söylemek, istediği mesleği seçmek, 18 yaşında oy vermek.

10. Tarihten izler: Türk devlet geleneği

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Seçilen boy beyleri
• Eski Türklerde boy beyleri seçimle iş başına gelir, devlet işleri toyda görüşülürdü.
• Kutadgu Bilig’in öğüdü
• Yusuf Has Hâcib, hükümdara adil olmasını ve iyi yasalar yapmasını öğütler.
• Yetimlere sahip çıkmak
• Erbil Atabeyi Muzafferettin Kökbörü, yetim çocuklar için hayır kurumları yaptırdı.
• Bu uygulamalar bugün cumhuriyetin hangi niteliklerine benziyor?
• Seçimle iş başına gelme: demokratik devlet. Adil ve iyi yasa: hukuk devleti. Yetimlere yardım: sosyal devlet.

Öğretmene not: Ders kitabındaki üç kaynak kısaca ve özgün biçimde özetlendi. Her kart için sorun: Kaynağın konusu nedir? Devletin hangi özelliğinden söz ediliyor? Bugün ülkemizde benzer bir uygulama var mı? Toy: Eski Türklerde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı meclis (kurultay).

11. Anayasa nedir?

• Bir devletin temel yasasına anayasa denir. Anayasa:
• Devletin yönetim biçimini ortaya koyar.
• Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kimin, nasıl kullanacağını belirler.
• Herkesin temel hak ve özgürlüklerini güvence altına alır.
• Diğer bütün kanunlar anayasaya uygun olmak zorundadır.
• Ülkemizde bugün 1982 Anayasası yürürlüktedir.
• Okulunun bir “anayasası” olsaydı içinde neler yazardı?
• Okulun nasıl yönetileceği, kimin hangi görevi yapacağı, öğrencilerin hak ve sorumlulukları.

Öğretmene not: Anayasa’nın 11. maddesi: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, kuruluşları ve kişileri bağlar; “Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.” Yasama, yürütme ve yargı bir sonraki konuda (SB.7.4.2) ayrıntılı işlenecek.

12. Sayılarla cumhuriyetimiz

• Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi. Bugün yürürlükte olan anayasamız ise 1982 Anayasası’dır.
• Cumhuriyet’in ilan edildiği yıl
• Bugün yürürlükteki Anayasa’nın yılı
• Değiştirilemez; değiştirilmesi teklif dahi edilemez
• Anayasa: devletin temel yasası

Öğretmene not: 1982 Anayasası, 7 Kasım 1982’de yapılan halk oylamasıyla kabul edildi.

13. Değiştirilemeyen ilk üç madde

• Anayasamızın ilk üç maddesi değiştirilemez; bu maddelerin değiştirilmesi teklif dahi edilemez.
• 1. madde: Devletin şekli. “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.”
• 2. madde: Cumhuriyetin nitelikleri: demokratik, laik, sosyal bir hukuk devleti…
• 3. madde: Devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, millî marşı ve başkenti.
• Bu maddeler devletimizin temelidir; bu yüzden özel bir güvence altındadır.
• Teklif dahi edilemez
• Bu maddelerin değiştirilmesi TBMM’de önerilemez bile.
• Bu üç madde neden özel bir güvence altına alınmış olabilir?
• Devletin şeklini, temel niteliklerini ve bütünlüğünü belirledikleri için. Bunlar değişirse devletin temeli değişir.

Öğretmene not: Ders kitabının ifadesi: ilk üç madde değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Bu güvence Anayasa’nın 4. maddesinde (Değiştirilemeyecek hükümler) yer alır; sınavlarda kitaptaki “ilk üç madde” ifadesi esas alınmalıdır. Anayasa değişikliğini TBMM üye tam sayısının en az üçte biri teklif edebilir (175. madde); bu üç madde için böyle bir teklif bile verilemez. 3. maddenin metni: “Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Millî marşı ‘İstiklal Marşı’dır. Başkenti Ankara’dır.”

14. Anayasa’nın 2. maddesi

• Etkinlik · Benim listem
• “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”
• Hangi anlayışla?
• Toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde
• Neye saygılı, neye bağlı?
• İnsan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı
• Nasıl bir devlet?
• Demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti
• Maddeyi oku ve nitelikleri listele. Senin listende hangileri var?
• İnsan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik, sosyal devlet ve hukuk devleti.

Öğretmene not: Önce kartları açmadan her öğrencinin maddeyi okuyup kendi listesini (Benim listem) yazmasını isteyin. “Lâik” maddenin resmî metnindeki yazımdır; bugünkü yazım “laik”tir. “Başlangıç”, Anayasa’nın maddelerden önce gelen giriş bölümüdür.

15. Kartopu: Listeler büyüsün

• Etkinlik · Kartopu tekniği
• 1 · Benim listem
• Herkes 2. maddeden çıkardığı nitelikleri tek başına yazar.
• 2 · İkili gruplar
• İkişer kişi olun; beş dakika konuşup listelerinizi birleştirin.
• 3 · Grup büyüyor
• Gruplar birleşir: 2 → 4 → 8 → 16… Liste her adımda zenginleşir.
• 4 · Sınıf listemiz
• Bütün sınıf tek grup olunca on dakika tartışın, ortak listeyi yazın.
• Unutma
• Her birleşmede tekrarları ayıklayın, eksik nitelikleri ekleyin.

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinlik: Anayasa’nın 2. maddesi incelenerek nitelikler listelenir, listeler kartopu tekniğiyle paylaşılır (OB1, OB6, SDB2.2). Sınıf listesini tahtada bırakın; Bölüm 2 ve 3’te her niteliği işledikçe listeye geri dönün.

16. Atatürk milliyetçiliği ve demokratik devlet

• Bizi bir arada tutan bağ nedir? Halk yönetime nasıl katılır?
• Nitelikler bir bakışta
• Atatürk milliyetçiliği
• Düşün-eşleş-paylaş
• Demokratik devlet
• Seçimler
• Demokrasinin özellikleri

Öğretmene not: Görsel: 7 Haziran 2015 milletvekili seçiminde Ankara’da bir okulda oy kullanan seçmen. Sandıklar çoğunlukla okul sınıflarında kurulur; seçmen oyunu kabinde gizlice kullanır, zarfı herkesin gözü önünde sandığa atar.

17. Nitelikler bir bakışta

• İnsan haklarına saygılı
• Herkesin temel hak ve özgürlüklerini tanır ve korur.
• Atatürk milliyetçiliği
• Irk ayrımı yapmaz; vatandaşlık bağını ve millî birliği esas alır.
• Demokratik devlet
• Yönetimde halk söz sahibidir; yöneticiler seçimle belirlenir.
• Laik devlet
• Din ve devlet işleri ayrıdır; devlet bütün inançlara eşit mesafededir.
• Sosyal devlet
• Toplumun refahı için eğitimde, sağlıkta ve sosyal güvenlikte görev üstlenir.
• Hukuk devleti
• Herkes kanun önünde eşittir; yönetenler de hukuka uyar.

Öğretmene not: Bu nitelikler birbirini tamamlar ve devletimizin temel karakterini oluşturur. Kartopu etkinliğinde oluşan sınıf listesiyle karşılaştırın. Bundan sonraki slaytlar nitelikleri sırayla açar: Atatürk milliyetçiliği, demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti.

18. Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet

• Temel nitelikler · Atatürk milliyetçiliği
• Atatürk milliyetçiliğinde ırk ayrımı yoktur; temel ölçü vatandaşlık bağıdır.
• Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran halkın tamamı, kökenine bakılmaksızın Türk milleti sayılır.
• Cumhuriyetin öteki nitelikleriyle iç içedir; onları tamamlar.
• Vatandaşlık
• Bir kişiyi devlete bağlayan hukuki bağ; bu bağdan doğan hak ve sorumluluklar.
• Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.
• 1982 Anayasası, 66. madde
• Kökenleri farklı iki vatandaşın hakları arasında fark var mıdır?
• Yoktur. İkisi de Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır ve eşit haklara sahiptir.

Öğretmene not: Anayasa’nın 66. maddesi vatandaşlık temelli anlayışın hukuktaki karşılığıdır (alıntı maddenin ilk cümlesidir). Alttaki soruyu tartıştıktan sonra 10. maddeyi hatırlatın: Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

19. Atatürk milliyetçiliği ve diğer nitelikler

• Atatürk milliyetçiliği, cumhuriyetin öteki niteliklerine nasıl destek olur?
• Kökeni ne olursa olsun her vatandaşı eşit sayar.
• Herkesin yönetimde eşit söz hakkı olur: demokratik devlet.
• Farklı inançtan insanları aynı milletin parçası görür.
• Herkes inancıyla barış içinde yaşar: laik devlet.
• Millî birliği ve yardımlaşmayı öne çıkarır.
• Toplumsal dayanışma güçlenir: sosyal devlet.
• Adaleti ve eşitliği temel değer sayar.
• Kanun herkese aynı uygulanır: hukuk devleti.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce soldaki özelliği okuyun; öğrenciler hangi nitelikle ilgili olduğunu tahmin etsin, sonra sağ tarafı açın. Ders kitabı bu dört bağlantıyı açıklar; burada kendi cümlelerimizle özetlendi. Vurgu: Atatürk milliyetçiliği ayrı duran bir ilke değil, diğer nitelikleri tamamlayan bir anlayıştır.

20. Düşün, eşleş, paylaş

• Etkinlik · Düşün-eşleş-paylaş
• Soru: Atatürk milliyetçiliğini günlük hayatımızda nerelerde görürüz?
• Düşün: Bir dakika tek başına düşün, aklına gelenleri not al.
• Eşleş: Bir arkadaşınla eşleşip notlarınızı karşılaştırın.
• Paylaş: Ortak fikirlerinizi sınıfla paylaşın.
• Toparla: En çok tekrarlanan örnekleri tahtaya yazın.
• Listede hangi örnekler yer alabilir?
• Farklı yörelerden ve inançlardan arkadaşlarla eşit haklarla okumak, afetlerde dayanışmak, millî bayramları birlikte kutlamak.

Öğretmene not: Süre: düşünme 1 dakika, eşleşme 2–3 dakika, paylaşım 5 dakika. Örnekleri vatandaşlık, eşitlik, birlik ve beraberlik başlıklarında toplayabilirsiniz.

21. Benzetmelerle Atatürk milliyetçiliği

• Cümleyi sen tamamla: Atatürk milliyetçiliği … gibidir çünkü …
• … bir çatı gibidir
• Kökeni ne olursa olsun bütün vatandaşları eşit biçimde korur.
• … bir harç gibidir
• Farklılıkları birbirine bağlar, millî birliği güçlendirir.
• … bir kök gibidir
• Ortak tarihimizden ve kültürümüzden beslenir; birliğimizi ayakta tutar.
• Sen Atatürk milliyetçiliğini neye benzetirdin? Nedenini açıkla.
• Örnek: Bir orkestraya; farklı sesler bir araya gelince uyumlu bir eser çıkar.

Öğretmene not: Kartları tek tek açmadan önce öğrencilerin “çünkü” kısmını kendilerinin tamamlamasını isteyin. Benzetmenin gerekçesi, benzetmenin kendisinden daha önemlidir.

22. Demokratik devlet: Söz halkta

• Temel nitelikler · Demokratik devlet
• Demokraside yönetme yetkisinin kaynağı halktır.
• Yöneticiler, halkın serbestçe oy verdiği seçimlerle iş başına gelir.
• Seçilenler görevde sınırlı bir süre kalır; süre dolunca seçim yenilenir.
• Böylece halk yönetimde söz sahibi olur, yöneticilerin kararlarını denetleyebilir.
• Demokrasi
• Halkın yönetime katıldığı; özgürlük, eşitlik ve katılıma dayanan yönetim biçimi.
• Demokrasi, farklı düşünen insanların bir arada yaşamasını nasıl kolaylaştırır?
• Herkesin sesi duyulur, farklı görüşler barış içinde yarışır, kararlar ortak iradeyle alınır.

Öğretmene not: Demokrasinin üç temel dayanağı: özgürlük, eşitlik, katılım. Sınıf başkanı seçimiyle somutlaştırın: Aday olmak serbesttir (özgürlük), her öğrencinin bir oyu vardır (eşitlik), herkes oyunu kullanır (katılım). Süre sınırına dikkat çekin: Seçilen başkan dönem sonunda yeniden seçime girer.

23. Seçimle göreve gelen yöneticiler

• Cumhurbaşkanı
• Devletin başıdır; halkın oyuyla seçilir.
• Milletvekilleri
• TBMM’de milleti temsil eder; halkın oyuyla seçilir.
• Belediye başkanları
• Şehrin, ilçenin ya da beldenin hizmetlerini yürütür.
• Muhtarlar
• Mahallenin ya da köyün yöneticisidir.
• Okulunda seçimle belirlenen görevler var mı?
• Evet: sınıf başkanı, okul öğrenci temsilcisi ve okul meclisi seçimleri.

Öğretmene not: Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri beş yılda bir, aynı gün yapılan seçimle belirlenir (Anayasa, 77. madde). Belediye başkanları ve muhtarlar da beş yılda bir yapılan yerel seçimlerde halkın oyuyla seçilir. Yasama ve yürütmenin görevleri SB.7.4.2’de işlenecek.

24. Sandık başında milyonlar

• Seçimlere katılım, halkın yönetimde söz sahibi olduğunun göstergesidir.
• 55,8
• seçmen 2023 milletvekili seçiminde oy kullandı
• 28.
• dönem
• TBMM, 2023 seçimiyle oluştu
• 2024 yerel seçimlerine katıldı
• Oy, halkın yönetime katılma aracıdır

Öğretmene not: Sayılar ders kitabında yer alan YSK açıklamalarından alındı: 2023’teki 28. Dönem Milletvekili Genel Seçimi’nde 55.835.895 seçmen oy kullandı; 2024 Mahalli İdareler Genel Seçimleri’ne 34 parti katıldı. Kitaptaki 2024 haberinde geçen “61 milyon” sayısı kullanılmadı: Bu sayı o seçimdeki kayıtlı seçmen sayısına yakındır, oy kullananların sayısı daha azdır. Tartışma sorusu: Seçimlere katılımın yüksek olması cumhuriyetin hangi niteliği açısından önemlidir? (Demokratik devlet: Yönetim, halkın iradesini daha iyi yansıtır.)

25. Yetki halktan gelir, halka hesap verilir

• Demokratik devlette halk ile yönetim arasında karşılıklı bir bağ vardır.
• Halk
• Yönetim
• Halk, seçimle yetki verir
• Yöneticilerini oyuyla belirler.
• Süre sonunda yeniden seçer ya da değiştirir.
• Kararlar hakkında bilgi alır, denetler.
• Yönetim, hizmet eder ve hesap verir
• Yetkiyi yalnız belirli bir süre kullanır.
• Çalışmalarını açık ve denetlenebilir biçimde yürütür.
• Hesap verebilirlik
• Yöneticilerin yaptıklarının sorumluluğunu üstlenmesi ve bunları halka açıklaması.
• Seçimlere katılım yüksek olursa kararlar halkın iradesini daha iyi yansıtır.

Öğretmene not: Halkın yönetimi denetleme yollarına örnekler: seçimde oy vermek; kurumlara dilekçe vermek ve bilgi edinme başvurusu yapmak (Anayasa, 74. madde: dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı); basın ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla görüş bildirmek. Öğrencilere sorun: Okulda öğrenci temsilcisi seçildikten sonra onun çalışmalarını nasıl takip edersiniz?

26. Demokratik devletin özellikleri

• Halk egemenliği
• Yöneticileri halk, oy vererek belirler.
• Çoğulculuk
• Farklı görüşler ve partiler özgürce yarışabilir.
• Seçim ve katılım
• Seçimler belli aralıklarla, adil ve güvenli bir ortamda yapılır.
• Şeffaflık
• Kamu kurumlarının işleri açıktır; vatandaş sorup öğrenebilir.
• Sivil toplum
• Vatandaşlar dernek ve vakıflarda bir araya gelip ortak işler yapar.
• Farklılıklara saygı
• Kültürü, inancı ya da düşüncesi farklı olanların hakları korunur.
• Temel hak ve özgürlükler
• Herkesin hakları Anayasa ve kanunlarla korunur.
• Kanun üstünlüğü
• Her kurum hukuka uyar; yasama, yürütme ve yargı ayrı organlardadır.

Öğretmene not: Ders kitabındaki tabloda her özellik için günlük hayattan bir örnek istenir; kartları açmadan önce öğrencilerin örnek bulmasını isteyin. Örnek öneriler: çoğulculuk için seçim pusulasındaki çok sayıda parti; şeffaflık için kurumların bilgi edinme başvurularını cevaplaması; sivil toplum için bir derneğin ağaçlandırma kampanyası; farklılıklara saygı için farklı inançlardan öğrencilerin aynı sınıfta eşit haklarla okuması.

27. Laik devlet ve sosyal devlet

• Devlet inançlar karşısında nasıl davranır? Vatandaşlarının refahı için neler yapar?
• Laiklik
• Farklı inançlar bir arada
• Vicdan özgürlüğü
• Sosyal devlet
• Uygulamalar
• Empati

28. Laik devlet: İnançlara eşit mesafe

• Temel nitelikler · Laik devlet
• Laiklik, din işleri ile devlet işlerinin ayrı tutulmasıdır.
• Devlet hiçbir dini kayırmaz; bütün inançlara eşit uzaklıkta durur.
• Kanunlar, okullar, yönetim ve mahkemeler akla, bilime ve hukuka dayanır.
• Herkes dilediği dine inanır ve ibadetini özgürce yapar.
• Laiklik
• Din ve devlet işlerinin ayrı tutulması; devletin bütün inançlara karşı tarafsız kalması.

Öğretmene not: Laik devlette inanç özgürlüğü devletin güvencesi altındadır. Laiklik, inançsızlık demek değildir; devletin bütün inançlara karşı tarafsız kalmasıdır. Öğrencilere sorun: Okulda farklı inançtan arkadaşlarınızla aynı haklara sahip olmanız laiklikle nasıl ilgilidir?

29. Farklı inançlar bir arada

• Kuzguncuk Camisi ile Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, Üsküdar
• Kuzguncuk, İstanbul: Üsküdar’da bir cami ile bir kilise yan yana durur.
• Hatay: Cami, kilise ve sinagogun bir arada bulunduğu, farklı inançların komşu olduğu şehir.
• Sınıfımız: Farklı düşünce ve inançtaki öğrenciler aynı sınıfta, eşit haklarla okur.
• Farklı inançtan insanların komşu olarak yaşaması topluma neler kazandırır?
• Saygı, hoşgörü, kardeşlik, dayanışma ve barış gibi değerler güçlenir.

Öğretmene not: Fotoğrafta solda Kuzguncuk Camisi’nin minaresi, sağda taş yapılı Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi görülür. Ders kitabında aynı yerin fotoğrafı ve Hatay’da üç semavi dinin temsilcilerinin bir araya geldiği bir haber yer alır. Öğrencilerden kendi şehirlerinden benzer örnekler isteyin.

30. Vicdan özgürlüğünün güvencesi

• Atatürk’e göre laiklik, din ile dünya işlerini ayırmaktan ibaret değildir; bütün vatandaşların vicdan, ibadet ve din özgürlüğünü de kapsar. Anayasa’nın 24. maddesine göre:
• Herkes vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
• Hakların kötüye kullanılmaması şartıyla ibadet ve dinî törenler serbesttir.
• Kimse ibadete ve dinî törenlere katılmaya zorlanamaz.
• Kimse inancını açıklamaya zorlanamaz; inancı yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz.
• Kanaat
• Bir konuda varılan görüş, düşünce.
• Devlet herkesin vicdan özgürlüğünü korumasaydı ne olurdu?
• İnsanlar inançları yüzünden baskı görebilir, ayrımcılığa uğrayabilirdi. Laik devlet kimsenin inancına karışmaz, herkesi eşit korur.

Öğretmene not: Atatürk’ün laiklik görüşü, ilkeler üzerine bir metne düştüğü notlarda geçer ve kaynaklarda küçük ifade farklarıyla aktarılır; bu yüzden tırnaksız, anlamı korunarak verildi. Özü: Laiklik yalnız din ve dünya işlerinin ayrılması değil, bütün yurttaşların vicdan, ibadet ve din özgürlüğü demektir. 24. maddenin başlığı “Din ve vicdan hürriyeti”dir. Maddenin ilk üç fıkrası kısaltılarak verildi; “hakların kötüye kullanılmaması” ifadesi maddenin 14. maddeye yaptığı göndermeyi karşılar.

31. Laiklik günlük hayatta

• Düşünelim
• Laik bir ülkede yaşadığımızı günlük hayatta nelerden anlarız?
• Farklı inançlardan insanlar aynı okulda okur, aynı yerde çalışır; kimse inancı yüzünden ayrımcılığa uğramaz; yasalar akla ve bilime göre yapılır.
• Semavi din
• Allah’tan geldiğine inanılan, ilahî vahye dayanan din. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet semavi dinlerdir.
• Tartışalım
• Devlet yalnız bir inancın kurallarına göre yasa yapsaydı, farklı inançtaki vatandaşlar neler yaşardı?

Öğretmene not: Tartışma sorusunun beklenen yönü: Farklı inançtaki vatandaşlar eşit haklardan yararlanamaz, kendilerini dışlanmış hisseder, toplumsal barış zarar görürdü. Laiklik bu yüzden herkesin özgürlüğünü korur.

32. Sosyal devlet: Herkes için refah

• Temel nitelikler · Sosyal devlet
• Sosyal devlet, halkın refahı için ekonomide ve toplum hayatında sorumluluk üstlenir.
• Anayasa’nın 5. maddesine göre devlet, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamakla görevlidir.
• Hakları kısıtlayan engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi gelişimini sağlamaya çalışır.
• Refah
• Bolluk ve rahat içinde yaşama.
• Sosyal devlet neden herkese eşit fırsat sunmak ister?
• Yoksulluk ya da engellilik gibi durumlar insanların haklarını kullanmasını zorlaştırabilir. Devlet bu engelleri kaldırarak herkesin gelişmesini sağlar.

Öğretmene not: Anayasa’nın 5. maddesinin başlığı “Devletin temel amaç ve görevleri”dir. Madde; kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamayı, temel hak ve hürriyetleri sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmayı devletin görevleri arasında sayar. Sosyal devlet, 2. maddede sayılan niteliklerden biridir.

33. Sosyal devletin temel özellikleri

• Eşit fırsatlar
• Eğitim, sağlık ve barınma gibi temel ihtiyaçlara herkesin ulaşmasını hedefler.
• İhtiyaç sahibine destek
• Yaşlı, engelli, işsiz ya da yoksul vatandaşlara destek olur.
• Gelirde adalet
• Vergiyi herkesin kazancına göre almayı, gelir farklarını azaltmayı hedefler.
• Neden çok kazanan daha fazla, az kazanan daha az vergi öder?
• Vergi, herkesin ödeme gücüne göre alınır. Toplanan vergiyle herkes için okul, hastane ve yol yapılır; böylece sosyal adalet güçlenir.

Öğretmene not: Anayasa’dan bağlantılar: İlköğretim Devlet okullarında parasızdır; Devlet, maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım eder (42. madde). Herkes mali gücüne göre vergi öder; vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır (73. madde). Ders kitabı afetlerden sonra yapılan yardım ve yeniden inşa çalışmalarını da sosyal devletin görevleri arasında sayar.

34. Sosyal devlet hayatımızda

• Herkese açık hizmetler
• Ücretsiz eğitim ve ücretsiz ders kitabı
• Ücretsiz sağlık hizmetleri, evde sağlık hizmeti
• Toplu konut çalışmaları
• İhtiyaç sahiplerine destek
• Yaşlı aylığı ve engelli maaşı
• Öğrenci bursları
• İşsizlik sigortası
• Bu uygulamalardan hangilerini çevrende görüyorsun? Bir örnek ver.
• Örneğin her öğretim yılının başında ders kitapları bütün öğrencilere ücretsiz verilir; evde sağlık ekipleri hastaları evlerinde muayene eder.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haberlerde evde sağlık hizmeti ve ücretsiz ders kitabı dağıtımı örnek olarak verilir. Soruyu genel örneklerle cevaplatın; öğrencilerden ailelerinin aldığı aylık ya da yardımlar gibi özel bilgileri paylaşmalarını istemeyin.

35. Acil sağlık hizmeti: Herkes için

• Sağlık Bakanlığına ait 112 ambulansı, Batman (2023)
• Ani bir hastalıkta ya da kazada 112 aranır; ambulans ve sağlık ekibi yola çıkar.
• Acil durumdaki hastaya, ödeme gücü olup olmadığına bakılmadan yardım edilir.
• Anayasa’ya göre devlet, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşamasını sağlamakla görevlidir.
• Acil sağlık hizmeti paraya bağlı olsaydı kimler zor durumda kalırdı?
• Geliri az olan aileler, yaşlılar ve işsizler. Sosyal devlet bu yüzden temel hizmetleri herkese ulaştırmaya çalışır.

Öğretmene not: Fotoğraftaki ambulans Sağlık Bakanlığının 112 acil sağlık hizmetlerine aittir (Batman, 2023). Üçüncü madde Anayasa’nın 56. maddesine dayanır: Devlet, herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamakla görevlidir. Ders kitabındaki evde sağlık hizmeti haberiyle ilişkilendirin: İki hizmet de sağlığı herkese ulaştırmayı amaçlar.

36. Kendini onların yerine koy

• Etkinlik · Empati
• Evde tedavi gören yaşlı
• “Doktor kapımı çaldığında…”
• Sağlık çalışanı
• “Hastamın yüzündeki gülümsemeyi görünce…”
• Kitabını alan öğrenci
• “Yeni kitaplarımı ilk açtığımda…”
• Öğrenci velisi
• “Kitaplar için para ödemediğimizde…”
• Bu uygulamalar hangi değerleri güçlendirir?
• Yardımlaşma, dayanışma, adalet, eşitlik, duyarlılık ve sorumluluk.

Öğretmene not: Her kartta öğrenciler cümleyi o kişinin gözünden sözlü olarak tamamlasın. Ardından cümlelerde geçen değerleri tahtaya yazın.

37. Nitelikler birlikte çalışır

• Örnek
• Devlet hastanesinde hastalar, inançlarına bakılmaksızın aynı özenle tedavi ediliyor. Bu örnekte hangi nitelikler birlikte görülür?
• Sosyal devlet (sağlık hizmeti herkese sunuluyor) ve laik devlet (inanca göre ayrım yapılmıyor).
• Bütünlük
• Cumhuriyetin nitelikleri ayrı ayrı değil, birlikte işler; biri zayıflarsa diğerleri de etkilenir.
• Sıra sende
• Hem demokratik devlet hem hukuk devleti niteliğini gösteren bir örnek bul.

Öğretmene not: Olası cevap: Seçim sonuçlarına yapılan bir itirazın kanunlara göre incelenip karara bağlanması (seçim: demokratik devlet; kanuna göre inceleme: hukuk devleti).

38. Hukuk devleti ve nitelikler hayatımızda

• Kanun herkes için mi? Cumhuriyetin niteliklerini günlük hayatta nasıl tanırız?
• Hukuk devleti
• Örnek olay
• Nitelikler hayatımızda
• Anlam çözümleme
• Kanıtlarını sun
• Yazalım

Öğretmene not: Görsel: Kızılcahamam Adalet Sarayı’nın girişi (Ankara). Adalet sarayları, mahkemelerin bulunduğu binalardır; hakkını aramak isteyen herkes buraya başvurabilir.

39. Hukuk devleti: Kanun herkes için

• Temel nitelikler · Hukuk devleti
• Hukuk devletinde kanun önünde herkes eşittir; adalet herkese aynı ölçüyle uygulanır. Temel özellikleri:
• Kanun üstünlüğü: Kimse kanunun üstünde değildir; devlet de vatandaş da kanuna uyar.
• Yargı bağımsızlığı: Mahkemelere kimse emir veremez; hâkimler hukuka göre karar verir.
• Hakların korunması: Temel hak ve özgürlükler kanunlarla korunur; hiçbir yönetici bunları dilediği gibi kısıtlayamaz.
• Yargı yolunun açıklığı: Herkes hakkını aramak için mahkemeye başvurabilir.
• Yargı
• Anlaşmazlıkları ve suçları hukuk kurallarına göre karara bağlama.
• Devletin bir kararı vatandaşın hakkını çiğnerse ne olur?
• Vatandaş mahkemeye başvurabilir. Hukuk devletinde devlet de kanuna uymak zorundadır.

Öğretmene not: Anayasa’dan dayanaklar: Yargı bağımsızlığı 138. maddededir: Hiçbir organ, makam, merci ya da kişi mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Yargı yolunun açıklığı 125. maddededir: “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” Temel hak ve özgürlükler ancak kanunla sınırlanabilir (13. madde).

40. Kanunlar da Anayasa’ya uymak zorunda

• Anayasa Mahkemesi binası, Ankara (2020)
• Anayasa Mahkemesi, kanunların Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler.
• Anayasa’ya aykırı bulduğu kanunu ya da kanunun bir maddesini iptal edebilir.
• Temel hakkı çiğnenen kişi, diğer yargı yollarını denedikten sonra buraya başvurabilir.
• Anayasa’ya aykırı bir kanun yürürlükte kalsaydı ne olurdu?
• Anayasa’nın güvence altına aldığı haklar zarar görebilirdi. Hukuk devletinde kanunlar da Anayasa’ya uymak zorundadır.

Öğretmene not: Anayasa’nın 148. maddesine göre Anayasa Mahkemesi; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa’ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. Aynı maddeye göre herkes, Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir (bireysel başvuru); bunun için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekir. Yargı organları SB.7.4.2’de ayrıntılı işlenecek.

41. Örnek olay: Elif hakkını arıyor

• Örnek olay
• Sınavı yapan devlet kurumu, Elif’in puanını yanlış hesapladı. Ailesi dava açtı; mahkeme puanın düzeltilmesine karar verdi. Bu olayın hukuk devletiyle bağı nedir?
• Yargı yolu herkese açıktır; devlet kurumları da kanuna ve mahkeme kararına uyar.
• Kanun önünde eşitlik
• Makamı ne olursa olsun kimseye ayrıcalık tanınmaz; herkes aynı kurallara uyar.
• Sen olsan
• Okul kuralları yalnız öğrencilere uygulansa ne hissederdin?

Öğretmene not: Olay kurgusaldır. Beklenen çözümleme: Aile hakkını mahkemede aradı (yargı yolunun açıklığı); bağımsız mahkeme kurumun hatasını düzeltti (yargı bağımsızlığı); devlet kurumu da karara uydu (kanun üstünlüğü). Kanun önünde eşitlik Anayasa’nın 10. maddesindedir: Hiçbir kişiye, aileye, zümreye ya da sınıfa imtiyaz tanınamaz. Üçüncü kutuda kuralların herkese uygulanmasının adalet duygusunu nasıl güçlendirdiğini konuşun. Ders kitabındaki trafik polisi haberi de aynı amaçla tartışılabilir: Kuralı çiğneyen görevli de ceza alır.

42. Nitelikler hayatımızda

• Her niteliğin hayatımızdaki karşılığını önce tahmin et, sonra kontrol et.
• Atatürk milliyetçiliği
• Irk ayrımı yapmaz; herkesi eşit vatandaş sayar.
• Farklı yörelerden arkadaşlarla aynı sınıfta okumak
• Demokratik devlet
• Yönetimde halk söz sahibidir.
• Muhtarı ve belediye başkanını seçmek
• Laik devlet
• Devlet bütün inançlara eşit mesafededir.
• Herkesin dilediği gibi ibadet edebilmesi
• Sosyal devlet
• Toplumun refahı için destek olur.
• Ücretsiz ders kitabı, evde sağlık hizmeti
• Hukuk devleti
• Herkes kanun önünde eşittir.
• Hakkını aramak için mahkemeye başvurmak
• Unutma: Nitelikler birbirini tamamlar; bir örnek birden çok niteliğe uyabilir.

Öğretmene not: Önce “Bugün” kutuları kapalıyken öğrencilerden örnek isteyin, sonra kutuları açın.

43. Ece’nin bir günü

• Bugün fark ettim: Sabahtan akşama kadar yaptığım pek çok şeyin arkasında cumhuriyetin nitelikleri var.
• Ece
• 7. sınıf öğrencisi
• Ece’nin günü
• 08.30
• Ücretsiz dağıtılan ders kitaplarıyla derse başladı.
• 11.00
• Sınıf başkanı seçiminde oyunu kullandı.
• 16.00
• Mahallesindeki cami ile kilisenin önünden geçti.
• 20.00
• Haberlerde hakkını mahkemede arayan bir çiftçiyi izledi.
• Ece’nin gününde hangi nitelikleri buldun? Kendi gününden bir örnek ekle.

Öğretmene not: Ece kurgusal bir karakterdir. Cevaplar: 08.30 sosyal devlet; 11.00 demokratik devlet (okulda demokrasi kültürü); 16.00 laik devlet; 20.00 hukuk devleti.

44. Anlam çözümleme: Anahtar sorular

• Etkinlik · Anlam çözümleme tablosu
• Demokratik devlet
• Halk seçiyor mu, yönetime katılıyor mu? Farklı görüşler var mı?
• Laik devlet
• İnanç özgürlüğü var mı? Devlet inançlara karşı tarafsız mı?
• Sosyal devlet
• Devlet refah için hizmet ya da destek sunuyor mu?
• Hukuk devleti
• Kanun herkese eşit uygulanıyor mu? Mahkeme yolu açık mı?
• Nasıl yapılır?
• Tablonun satırlarına durumları, sütunlarına nitelikleri yaz. Her durumu anahtar sorularla incele ve uygun sütunu işaretle.

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinlik: Nitelikler ve ilişkili ifadelerle anlam çözümleme tablosu oluşturulur; öğrenciler nitelikleri demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti olarak sınıflandırır (OB6). Sonraki iki slayttaki durumları tabloya yazdırabilirsiniz.

45. Anlam çözümleme: Hangi nitelik?

• Depremde evi yıkılan aileler için devlet yeni konutlar yaptı.
• Sosyal devlet
• Mahalle sakinleri sandığa giderek muhtarlarını seçti.
• Demokratik devlet
• Yeni bir yasa hazırlanırken bilimsel raporlar ve hukuk kuralları esas alındı; hiçbir dinin kuralı temel alınmadı.
• Laik devlet

Öğretmene not: Her durumu okuyun, öğrenciler anahtar sorulara bakarak niteliği söylesin; sonra cevabı açın.

46. Anlam çözümleme: Hangi nitelik?

• Trafik kuralını çiğneyen bir belediye başkanı da herkes gibi para cezası ödedi.
• Hukuk devleti
• Bir vatandaş, belediyenin yeni parka ne kadar harcadığını sordu ve yazılı cevap aldı.
• Demokratik devlet
• İşini kaybeden bir vatandaş, bir süre işsizlik sigortasından ödenek aldı.
• Sosyal devlet

Öğretmene not: Birinci durum kanun önünde eşitliğe, ikinci durum şeffaflığa ve hesap verebilirliğe (bilgi edinme hakkı) örnektir. Öğrenciler bir durumu birden çok niteliğe bağlarsa gerekçelerini dinleyin; gerekçesi doğru olan cevaplar kabul edilebilir.

47. Kanıtlarını sun!

• Etkinlik · Grup çalışması
• Dört gruba ayrılın. Bir toplantıdasınız ve sizden ülkemizin demokratik bir devlet olduğunu kanıtlamanız isteniyor.
• Kanıtlarınızı beş başlıkta toplayın: Atatürk milliyetçiliği, demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti.
• Her başlık için günlük hayattan en az bir somut kanıt yazın.
• Kanıtlarınızı diğer gruplarla paylaşın.
• Kanıtların doğru ve güvenilir olup olmadığını sınıfça tartışın.
• Kanıt
• Bir görüşün doğru olduğunu gösteren bilgi, belge ya da örnek.
• Demokratik devlet başlığına hangi kanıtı yazardınız?
• Düzenli yapılan seçimler, seçimlere birçok partinin katılması, şartları taşıyan her vatandaşın aday olabilmesi.

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinlik (E3.3, SDB3.3): Öğrenciler nitelikleri kendi ifadeleriyle açıklar. Tartışmada “Bu kanıt nereden geliyor, doğruluğunu nasıl kontrol ederiz?” sorusunu sorun.

48. Yazalım: Haklarımızın bekçisi

• Etkinlik · Metin yazma
• Cumhuriyetin niteliklerinin hak ve özgürlüklerimizi nasıl koruduğunu anlatan kısa bir yazı yaz.
• Yazmadan önce
• Senin için önemli üç hakkı seç: eğitim, inanç özgürlüğü, hakkını arama gibi.
• Her hakkı hangi niteliğin koruduğunu bul.
• Yazında bulunsun
• En az üç nitelik ve her biri için bir örnek
• Bu niteliklerin haklarımıza katkısı hakkında kendi yorumun
• Başlık, giriş, gelişme ve sonuç
• Yazılar kontrol listesiyle değerlendirilebilir; seçilen örnekler sınıf panosunda sergilenebilir.

Öğretmene not: Programın önerdiği metin yazma etkinliği (D1.1, OB6). Ders kitabındaki mektup etkinliği de aynı amaçla kullanılabilir. Cumhuriyetle gelen değişimlere örnek olarak SB.7.4.3’te işlenecek bilgiler kullanılabilir: Türk kadınına 1930’da belediye, 1933’te muhtarlık, 1934’te milletvekili seçimlerine katılma hakkı tanındı.

49. Anahtar kavramlar

• Cumhuriyet
• Egemenliğin millete ait olduğu, yöneticilerin belirli süreler için seçildiği yönetim biçimi.
• Demokratik devlet
• Yönetme yetkisinin halktan geldiği, yöneticilerin özgür ve düzenli seçimlerle belirlendiği devlet.
• Laik devlet
• Din ve devlet işlerini ayıran, bütün inançlara eşit mesafede duran devlet.
• Sosyal devlet
• Vatandaşlarının refahı için eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik alanlarında sorumluluk alan devlet.
• Hukuk devleti
• Herkesin kanun önünde eşit olduğu, yönetenlerin de hukuka bağlı olduğu devlet.

Öğretmene not: Programdaki anahtar kavramlardan bu konuya düşenler: demokratik devlet, laik devlet, sosyal devlet, hukuk devleti. Cumhuriyet kavramı konunun merkezinde olduğu için eklendi. Kuvvetler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargı SB.7.4.2’de işlenecek.

50. Özet ve tekrar

• Önce balık kılçığıyla özetleyelim, sonra kendimizi deneyelim.
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

51. Özet: Cumhuriyetimizin nitelikleri

• Cumhuriyetin nitelikleri
• İnsan haklarına saygı
• Temel haklar güvencede
• Atatürk milliyetçiliği
• Vatandaşlık bağı ve birlik
• Demokratik devlet
• Halk yöneticilerini seçer ve denetler
• Laik devlet
• Din ve devlet işleri ayrı, inanç özgür
• Sosyal devlet
• Refah, eşit fırsat ve dayanışma
• Hukuk devleti
• Kanun üstün, yargı bağımsız, herkes eşit
• Bu nitelikler Anayasa’nın 2. maddesinde yazılıdır; ilk üç madde değiştirilemez.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa günlük hayattan bir örnek yazabilir. Bu, öğrenme çıktısındaki “özetleyebilme” becerisini doğrudan ölçer.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Cumhuriyette devletin başına geçecek kişi, hükümdar ailesinin içinden belirlenir.
• Bu, saltanatın özelliğidir. Cumhuriyette egemenlik milletindir; millet yöneticilerini belirli süreler için seçer.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Laik devlet, vatandaşlarından belirli bir dine inanmalarını ister.
• Laik devlet kimsenin inancına karışmaz; bütün inançlara eşit mesafede durur ve herkesin vicdan özgürlüğünü korur.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Sosyal devlet, ihtiyaç sahiplerine destek olarak ve fırsat eşitliği sağlayarak toplumun refahını artırmaya çalışır.
• Sosyal devletin amacı toplumun refahıdır. Evde sağlık hizmeti ve işsizlik sigortası bu anlayışın uygulamalarındandır.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Atatürk milliyetçiliği, cumhuriyetin diğer nitelikleriyle iç içedir ve onları tamamlar.
• Örneğin millî birliğe ve dayanışmaya önem vermesi sosyal devlet, adalete ve eşitliğe önem vermesi hukuk devleti anlayışını destekler.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Hukuk devletinde mahkemeler, kararlarını yöneticilerin isteğine göre verir.
• Yargı bağımsızdır: Hiçbir organ, makam ya da kişi mahkemelere emir veremez; hâkimler Anayasa’ya, kanuna ve hukuka göre karar verir.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Seçimlere katılımın yüksek olması, alınan kararların halkın iradesini daha iyi yansıtmasına katkı sağlar.
• Ne kadar çok vatandaş oy kullanırsa seçim sonucu halkın isteğini o kadar iyi gösterir. Bu, demokratik devlet açısından önemlidir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Anayasamızın ilk üç maddesi değiştirilemez; bu maddelerin değiştirilmesi teklif dahi edilemez.
• Bu düzenlemenin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
• Kanunların daha hızlı çıkarılmasını sağlamak
• Devletin şeklini ve temel niteliklerini güvence altına almak
• Seçimlerin daha sık yapılmasını sağlamak
• Belediyelerin yetkilerini artırmak
• B
• İlk üç madde devletin şeklini (cumhuriyet), niteliklerini ve bütünlüğünü belirler. Bu temeller özel bir güvence altına alınmıştır.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
• 1982 Anayasası, 2. madde
• Bu maddeye göre aşağıdakilerden hangisi Türkiye Cumhuriyeti’nin nitelikleri arasında yer almaz?
• İnsan haklarına saygılı olması
• Sosyal bir hukuk devleti olması
• Devlet işlerinin bir dinin kurallarına göre yürütülmesi
• Atatürk milliyetçiliğine bağlı olması
• C
• Maddede devletin laik olduğu yazılıdır. Laik devlette devlet işleri bir dinin kurallarına göre değil; akla, bilime ve hukuka göre yürütülür.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Farklı şehirlerden gelen ve farklı inançlara sahip öğrenciler okulda aynı haklarla eğitim görüyor, millî bayramları da hep birlikte kutluyor.
• Bu durum en çok Atatürk milliyetçiliğinin hangi özelliğini yansıtır?
• Kökene göre ayrım yapmayan, vatandaşlığı esas alan bir anlayış olmasını
• Yöneticilerin seçimle belirlenmesini
• Gelir dağılımında adaleti sağlamasını
• Mahkemelerin bağımsız olmasını
• A
• Atatürk milliyetçiliği kökene ve inanca göre ayrım yapmaz; bütün vatandaşları eşit kabul eder ve millî birliği güçlendirir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ahmet
• Seçimlerde farklı düşünceleri savunan pek çok parti yarıştı; her parti görüşlerini özgürce anlattı.
• Ahmet’in anlattığı durum, demokratik devletin hangi özelliğine örnektir?
• Yargı bağımsızlığı
• Sosyal güvenlik
• Gelir dağılımında adalet
• Çoğulculuk
• D
• Farklı görüşleri savunan partilerin özgürce yarışabilmesi çoğulculuktur; böylece farklı düşünceler yönetime yansır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir esnaf, belediyenin kendisine verdiği para cezasının haksız olduğunu düşünerek dava açtı. Mahkeme cezayı kaldırdı, belediye de mahkeme kararına uydu.
• Bu olay en çok aşağıdakilerden hangisini gösterir?
• Seçimlerin düzenli aralıklarla yapıldığını
• Devlet kurumlarının da hukuk kurallarına bağlı olduğunu
• Belediyelerin kanun yapma yetkisine sahip olduğunu
• Mahkemelerin yalnız vatandaşlar arasındaki sorunlara baktığını
• B
• Hukuk devletinde kanun üstündür: Devlet kurumları da kanuna uyar ve vatandaş, kurumların işlemlerine karşı mahkemeye başvurabilir.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
• Mahalle sakinlerinin muhtarını seçmesi – Demokratik devlet
• Öğrencilere burs verilmesi – Sosyal devlet
• Ücretsiz ders kitabı dağıtılması – Hukuk devleti
• Herkesin dilediği gibi ibadet edebilmesi – Laik devlet
• C
• Ücretsiz ders kitabı dağıtımı, herkese eşit eğitim fırsatı sunan sosyal devlet anlayışının bir uygulamasıdır.

64. Kim bilecek?

• Anayasa’nın 1. maddesine göre devletimizin şekli nedir?
• Cumhuriyet
• Cumhuriyet sözcüğünün türediği “cumhur” kelimesi ne anlama gelir?
• Halk, topluluk
• Herkesin hakkını aramak için mahkemeye başvurabilmesi, hukuk devletinin hangi özelliğidir?
• Yargı yolunun açıklığı

Öğretmene not: Soruyu okuyun, ilk parmak kaldırana söz verin, sonra cevabı açın. Doğru-yanlış ve test bölümünde zorlanılan konulara (ör. değiştirilemez maddeler, vatandaşlık bağı) kısaca geri dönün.

65. Gelecek derse hazırlanalım

• Devletin temelini oluşturan üç güç hangileridir?
• Kanunları kim yapar, kim uygular, anlaşmazlıkları kim çözer?
• Kuvvetler birliği ile kuvvetler ayrılığı arasındaki fark nedir?
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin özellikleri nelerdir?
• Anayasa’nın 7, 8 ve 9. maddelerine göz atın: Yasama, yürütme ve yargı yetkisini kim kullanıyor?

Öğretmene not: Sıradaki konu: SB.7.4.2 Türkiye Cumhuriyeti’nin Yönetim Yapısı (20–21. haftalar). 5N1K kartlarında cevabı bulunmayan soruları bu konuda tekrar ele alın.

66. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.7.4.1.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Anayasa metinleri
• 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası: 1, 2 ve 66. maddeler aynen alıntılandı; 3, 5 ve 24. maddeler özetlendi.
• Atatürk’ün görüşleri
• Cumhuriyet ve laiklik üzerine görüşleri tırnaksız, anlamı korunarak özetlenmiştir.
• Sayısal veriler
• Seçim sayıları ders kitabındaki YSK açıklamalarından alınmış, YSK’nın 2023 kesin sonuçlarıyla karşılaştırılmıştır.

67. Görsel kaynakları

• I. TBMM binası (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi), Ankara
• Gargarapalvin · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Kurtuluş Savaşı Müzesi (I. Türkiye Büyük Millet Meclisi Binası), 2023 180.jpg
• I. TBMM binasının girişindeki levhalar, Ankara
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the War of Independence in 2005 05.jpg
• TBMM Genel Kurul Salonu, Ankara (2022)
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM, August 2022.jpg
• Seçim günü bir okulda oy kullanan seçmen, Ankara (2015)
• OSCE Parliamentary Assembly · CC BY-SA 2.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0) · Wikimedia Commons: Voting at a polling station in Ankara, 7 June 2015.jpg
• Kuzguncuk Camisi ile Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, Üsküdar
• İhsan Deniz Kılıçoğlu · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Surp Krikor Lusaveriç Church and Kuzguncuk Mosque in Kuzguncuk, Üsküdar.JPG
• Sağlık Bakanlığına ait 112 ambulansı, Batman (2023)
• Zalasem1 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Emergency Ambulance (Sağlık Bakanlığı) (Türkiye).jpg
• Kızılcahamam Adalet Sarayı, Ankara
• Pivox · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kızılcahamam Justice Court.jpg
• Anayasa Mahkemesi binası, Ankara (2020)
• Murat Karabulut (VOA) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Constitutional Court of Turkey.jpg