7. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi

1. Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi

• Ülkemizde
• Demokrasinin Gelişimi
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Sened-i İttifak’tan TBMM’ye, Cumhuriyet’ten çok partili hayata: Demokrasimiz adım adım nasıl gelişti?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.7.4.3 (2026-2027 yıllık planında 22–23. haftalar). Sunu, her tarihî adımı demokrasinin sekiz temel niteliğiyle değerlendirir: insan haklarına saygı, özgürlük, eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, millî egemenlik, çoğulculuk, katılımcılık, hukukun üstünlüğü. Kapak görseli: Birinci Meclis binasının Genel Kurul salonu (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi, Ankara).

2. Merak edelim

• Bugün 18 yaşını dolduran her vatandaş oy kullanabiliyor. Sizce bu hak her zaman var mıydı?
• Ülkemizde demokrasi hangi adımlarla gelişti? Bu adımlar demokrasinin hangi niteliklerini güçlendirdi?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Türkiye’de ilk muhalefet partisini kimler kurdu?
• Nerede?
• TBMM ilk kez nerede açıldı?
• Ne zaman?
• Kadınlar ilk kez ne zaman oy kullandı?
• Ne?
• Meşrutiyet ne demektir?
• Nasıl?
• Çok partili hayata nasıl geçildi?
• Neden?
• Bir ülkede neden birden fazla parti olmalı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Süreç bileşenleri: a) demokrasinin nitelikleri ile demokrasi tarihimiz arasındaki ilişkiyi tarihî kaynaklardan inceleme, b) bu ilişkiyi nesnel ve doğru biçimde yeniden ifade etme.

3. Yol haritamız

• Demokrasi ve nitelikleri
• Demokrasi nedir? Dünyada dönüm noktaları ve sekiz temel nitelik
• Osmanlı’da ilk adımlar
• Sened-i İttifak, Tanzimat, Islahat, I. ve II. Meşrutiyet
• Egemenlik milletindir
• TBMM, Cumhuriyet’in ilanı, 1921 ve 1924 anayasaları
• Çok partili hayat ve haklar
• İlk partiler, kadınların siyasi hakları, 1946 seçimi ve sonrası
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Demokrasi ve nitelikleri

• Demokrasi ne demektir? İnsanlık bu düşünceye nasıl ulaştı? Bir yönetimi demokratik yapan nedir?
• Demokrasi nedir?
• Dünyada dönüm noktaları
• Sekiz temel nitelik
• Günlük hayatta demokrasi

Öğretmene not: Bölüm görseli: 1789’da Fransa’da kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’ni gösteren, aynı yıl yapılmış bir resim. Bildirgenin maddeleri iki taş levhaya yazılmış gibi resmedilmiştir.

5. Demokrasi: Halkın iktidarı

• Demokraside ülke, halkın ortak iradesiyle yönetilir; halk yönetime katılır.
• Adalet ve eşitlik sağlanır; hiçbir kişi ya da kurum kanunların üstünde değildir.
• Farklı düşünen ve farklı inançtaki insanlar birbirine saygı gösterir, barış içinde yaşar.
• Demokrasi bir yönetim biçimi olduğu kadar bir yaşam tarzıdır: Ailede, okulda, sınıfta da yaşanır.
• Demokrasi
• Eski Yunanca “demos” (halk) ve “kratos” (iktidar) sözcüklerinden gelir ve halkın iktidarı demektir. Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimidir.
• Sınıf kurallarını hep birlikte belirlemek demokrasinin hangi yönünü gösterir?
• Demokrasinin bir yaşam tarzı olduğunu: Kararlar, onlardan etkilenenlerin katılımıyla ve ortak iradeyle alınır.

6. Dünyada demokrasinin dönüm noktaları

• MÖ 6. yy · Atina
• Vatandaşlar meydanda toplanıp kararlara doğrudan oy verdi.
• MÖ 5. yy · Roma
• On İki Levha Kanunları ile hukuk yazılı ve herkes için geçerli oldu.
• 632 · Arafat
• Hz. Muhammed (sav) Veda Hutbesi’nde adalet ve eşitliği öğütledi.
• 1215 · İngiltere
• Magna Carta ile kralın yetkileri yazılı olarak sınırlandı.
• 1689 · İngiltere
• Haklar Bildirisi ile parlamentonun üstünlüğü tanındı.
• 1776 · Amerika
• Bağımsızlık Bildirgesi eşitliği ve doğal hakları vurguladı.
• 1789 · Fransa
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi: özgürlük ve eşitlik.
• 1948 · BM
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi: Haklar ayrımsız herkesindir.

Öğretmene not: Ders kitabındaki “demokrasi tarihinin dönüm noktaları” şeridine dayanır. Veda Hutbesi, Veda Haccı sırasında Mekke yakınındaki Arafat’ta irat edildi. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi 10 Aralık 1948’de kabul edildi. Düşünelim: Bu sekiz dönüm noktasını birbirine bağlayan ortak düşünce nedir? (Yönetenlerin gücünü sınırlamak; insan haklarını, eşitliği ve hukuku herkes için güvenceye almak.) Kartları açarken her olayın sekiz nitelikten hangisine katkı yaptığını da sorabilirsiniz.

7. Doğrudan ve temsilî demokrasi

• Düşünelim
• Atina’da yalnızca vatandaş sayılan erkekler oy kullanabiliyordu; kadınlar, köleler ve yabancılar kullanamıyordu. Bu yönetim bugünkü ölçülerle ne kadar demokratikti?
• Eşitlik ve herkesin oy kullanabilmesi eksikti. Demokrasi bir anda değil, zaman içinde gelişti.
• Doğrudan demokrasi
• Halkın temsilci seçmeden, kararlara doğrudan oy verdiği yönetim. Atina’da vatandaşlar meydanda toplanarak oy verirdi.
• Temsilî demokrasi
• Halkın, seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetime katıldığı yönetim. Ülkemizde halk, milletvekillerini seçer.

Öğretmene not: Bilgilerin doğruluğunu ve eksiklerini değerlendirme becerisi için: “Demokrasinin doğduğu yer” denilen Atina’da bile oy hakkı herkese açık değildi. Ülkemizi de bu sunuda aynı ölçütlerle değerlendireceğiz.

8. Demokrasinin sekiz temel niteliği

• İnsan haklarına saygı
• Kararlar insan haklarına uygun olmalıdır.
• Özgürlük
• Baskı görmeden karar verebilmek; başkasının özgürlüğüne de saygı göstermek.
• Eşitlik
• Herkes hak ve fırsatlarda eşit muamele görür.
• Seçme ve seçilme hakkı
• Oy verebilmek ve aday olabilmek.
• Millî egemenlik
• Yönetme gücü milletindir; temsilcilerle kullanılır.
• Çoğulculuk
• Farklı görüşler yönetimde temsil edilir.
• Katılımcılık
• Görüş bildirmek, kararlara katılmak.
• Hukukun üstünlüğü
• Hiç kimse kanunların üstünde değildir.

Öğretmene not: Bu nitelikler, bir ülkede demokrasinin ne kadar geliştiğini değerlendirmek için ölçüttür. Program bu sekiz niteliğin yazılı, görsel ve dijital kaynaklar üzerinden incelenmesini ister. Sununun geri kalanında her tarihî adımı bu sekiz ölçütle değerlendireceğiz; öğrenciler kartları defterine bir tablo olarak aktarabilir.

9. İnsan haklarına saygı ve özgürlük

• Nitelikleri tanıyalım · 1–2
• İnsan haklarına saygı
• Demokrasi insan hakları üzerine kurulur; ikisi birbirinden ayrılamaz.
• Haklar anayasayla güvenceye alınır; kimse bir başkasından üstün tutulmaz.
• Farklı din, dil ya da görüşteki insanlar kanun önünde eşittir.
• Özgürlük
• Kişi baskı görmeden düşünür, seçer ve karar verir.
• Özgürlük sorumluluk da getirir: başkasının özgürlüğünü kısıtlamamak.
• Düşünce özgürlüğü demokrasinin vazgeçilmezidir.
• Kütüphanede yüksek sesle telefonla konuşan biri “Konuşmak benim özgürlüğüm.” diyor. Haklı mı?
• Hayır. Özgürlük, başkalarının hakkını kısıtlamadan kullanılır. Burada diğerlerinin sessizce çalışma hakkı çiğneniyor.

10. Eşitlik ve seçme-seçilme hakkı

• Nitelikleri tanıyalım · 3–4
• Eşitlik: Herkes hak ve fırsatlarda aynı muameleyi görür; haksız ayrıcalıklar kaldırılır.
• Seçme ve seçilme: Yöneticiler yetkilerini halkın oyundan alır; vatandaş oy vererek söz sahibi olur.
• Anayasamıza göre 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme hakkına sahiptir.
• Seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esasıyla yapılır.
• Genel oy ilkesi
• Belirli yaşa gelen her vatandaşın cinsiyet, servet ya da eğitim ayrımı olmadan oy kullanabilmesi.
• Bir seçimde yalnızca belirli miktarda vergi ödeyenlerin oy kullanabildiğini düşünün. Hangi ilkeler çiğnenir?
• Genel oy ve eşitlik ilkeleri: Oy hakkı servete bağlanamaz.

Öğretmene not: Seçim esasları, 1982 Anayasası’nın 67. maddesinde yer alır: Seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır. Tek dereceli: Seçmen, adayı aracısız (doğrudan) seçer.

11. Millî egemenlik ve hukukun üstünlüğü

• Nitelikleri tanıyalım · 5–6
• Millî egemenlik: Ülkeyi yönetme gücü milletindir; millet bu gücü seçtiği temsilcilerle kullanır.
• Cumhurbaşkanını, milletvekillerini, belediye başkanlarını ve muhtarları seçerek bu gücü kullanırız.
• Hukukun üstünlüğü: Yöneticiler dâhil herkes kanunlara uyar; kanun önünde herkes eşittir.
• Bağımsız ve tarafsız mahkemeler baskı altında kalmadan karar verir; haklar böylece korunur.
• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• 1924 Anayasası, 3. madde
• Ünlü bir iş insanının davası da sıradan bir vatandaşınki gibi aynı kurallarla görülüyor. Bu hangi niteliğe örnektir?
• Hukukun üstünlüğü: Kurallar herkese aynı biçimde uygulanır.

Öğretmene not: TBMM Genel Kurul salonunda da yazılı olan bu ilke, anayasaya ilk kez 1921 Anayasası’nın 1. maddesiyle girdi; 1924 Anayasası’nda 3. maddedir. Atatürk, hürriyetin, eşitliğin ve adaletin dayanağının millî egemenlik olduğunu vurgulamıştır.

12. Çoğulculuk ve katılımcılık

• Nitelikleri tanıyalım · 7–8
• Çoğulculuk
• Toplum tek sesli değil çok seslidir; farklı görüşler yönetimde temsil edilir.
• Farklı partilerin Mecliste yer alması çoğulculuğun göstergesidir.
• Katılımcılık
• Vatandaş sandığa gitmekle kalmaz; fikrini söyler, kendini ilgilendiren kararlarda söz alır.
• Dernek gibi sivil toplum kuruluşlarında gönüllü çalışarak topluma katkı verir.
• Siyasi parti
• Aynı görüşleri paylaşan kişilerin, seçimle ülke yönetimine gelmek için kurduğu örgüt.
• Okul meclisine aday olmak ve okul anketine görüş yazmak hangi niteliklerle ilgilidir?
• Seçme ve seçilme hakkı ile katılımcılık.

13. Günlük hayatta demokrasi

• Etkinlik · Hangi nitelik?
• Her satırda önce durumu okuyun, niteliği tahmin edin. Sonra eşleşmeyi birlikte kontrol edin.
• Belediye, yeni kütüphanenin yerini mahalle halkına sorarak belirliyor.
• Katılımcılık
• Bir sınavda bütün öğrencilere aynı süre ve aynı sorular veriliyor.
• Eşitlik
• Okul meclisinde farklı fikirdeki öğrenci grupları sırayla söz alıyor.
• Çoğulculuk
• Mahkeme, bir vatandaşın hakkını bir devlet kurumuna karşı koruyor.
• Hukukun üstünlüğü

Öğretmene not: Satırlar tıklayınca açılır; açmadan önce durumu sesli okuyup öğrencilerden tahmin alın. Bir durumun birden fazla nitelikle ilişkili olabileceğini de konuşun (ör. dördüncü satır insan haklarına saygıyla da ilgilidir).

14. Osmanlı’da ilk adımlar

• 1808–1920: Padişahın yetkileri nasıl sınırlandı? Halk yönetime nasıl katılmaya başladı?
• Sened-i İttifak
• Tanzimat ve Islahat
• Kanun-ı Esasi
• I. ve II. Meşrutiyet
• Toydan Meclise

Öğretmene not: Bölüm görseli: Kanun-ı Esasi’nin 23 Aralık 1876’da İstanbul’da Bâb-ı Âli önünde halka okunuşunu anlatan gravür (İspanyol dergisi La Ilustración Española y Americana, 15 Ocak 1877). Kalabalık, yağmura rağmen şemsiyeleriyle meydanı doldurmuş. Bâb-ı Âli: Osmanlı’da sadrazamın ve hükûmetin çalıştığı yer.

15. Bir bakışta: 1839–1946

• Büyük resim
• Tanzimat Dönemi
• Fermanlarla yeni haklar
• I. Meşrutiyet
• İlk anayasa, ilk meclis
• Meclis kapalı
• Meclis 30 yıl toplanmadı
• Meşrutiyet meclisleri
• Seçimler ve partiler
• Birinci Meclis
• Gazi Meclis
• Tek parti dönemi
• TCF ve SCF denemeleri
• 1946’da ilk çok partili genel seçim yapıldı.
• Çubukların uzunluğu dönemlerin süresine göre ölçeklidir.

Öğretmene not: II. Meşrutiyet 1908’de ilan edildi. 1908–1920 arasında birkaç kez seçim yapıldı ve Meclis-i Mebusan farklı dönemlerde toplandı; son Osmanlı meclisi 1920’de dağıtıldı. Aynı yıl Ankara’da TBMM açıldı. Şeridi bölümün başında “büyük resim” olarak gösterin; ayrıntılar sonraki slaytlarda.

16. Osmanlı neden değişim arayışına girdi?

• Osmanlı Devleti’nde demokratikleşme adımları hangi koşullarda atıldı?
• Fransız İhtilali’nin (1789) yaydığı milliyetçilik ve özgürlük fikirleri Osmanlı’ya da ulaştı.
• Devletteki bazı azınlıklar ayrılmak için isyan etti.
• Yönetim, devletin birliğini korumak ve isyanları önlemek istedi.
• Tanzimat ve Islahat fermanlarıyla hak ve özgürlükler yeniden düzenlendi.
• Aydınlar anayasa ve meclis istemeye başladı; yönetime katılma isteği güçlendi.
• I. ve II. Meşrutiyet ilan edildi; seçilmiş bir meclis açıldı, halk yönetime sınırlı ölçüde katıldı.

17. Osmanlı’da demokratikleşme adımları

• Her adım, bugünkü hangi demokratik ilkenin tohumu oldu? Önce tahmin edelim, sonra açalım.
• Sened-i İttifak
• Devlet yöneticileri ile âyanlar (taşranın ileri gelenleri) imzaladı; padişahın gücünü sınırlayan ilk belge sayılır.
• Yetkisi sınırlı yönetim
• Tanzimat Fermanı
• Herkese can, mal ve namus güvencesi verildi; padişah da kanunlara uymayı kabul etti.
• Hukukun üstünlüğü
• Islahat Fermanı
• Müslüman olmayan halka Müslümanlarla eşit haklar tanındı; devlet memuru olabilecek, okul açabileceklerdi.
• Kanun önünde eşitlik
• I. Meşrutiyet
• Osmanlı’nın ilk anayasası Kanun-ı Esasi ilan edildi; ertesi yıl seçilmiş bir meclis ilk kez toplandı.
• Anayasa ve seçilmiş meclis
• II. Meşrutiyet
• Meclis yeniden açıldı, siyasi partiler kuruldu. 1909’daki değişikliklerle padişahın yetkileri azaltıldı.
• Çok partili demokrasi
• Dikkat: Bu adımlarla halk yönetime sınırlı ölçüde katıldı; egemenlik hâlâ padişahtaydı.

Öğretmene not: Ders kitabı bu adımların günümüzdeki yansımalarını sorar; “Bugün” kutuları bu soruya örnek cevaplardır. Sened-i İttifak (1808), II. Mahmut döneminde Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa’nın İstanbul’a çağırdığı âyanlarla devlet yöneticileri arasında imzalandı; padişah da yazılı bir buyrukla (hat) onayladı. Tanzimat ve Islahat fermanları Sultan Abdülmecit döneminde ilan edildi.

18. Tanzimat ve Islahat fermanları

• Tanzimat Fermanı (1839)
• Padişah kanunların üstünlüğünü kabul etti; kendi yetkisini sınırladı.
• Herkesin can, mal ve namus güvenliği devletin güvencesine alındı.
• Kimse mahkemede yargılanmadan cezalandırılamayacak, vergiler gelire göre alınacaktı.
• Islahat Fermanı (1856)
• Müslüman olmayan halka (gayrimüslimlere) Müslümanlarla eşit haklar tanındı.
• Gayrimüslimler de devlet memuru olabilecek, okul açabilecekti.
• Amaç, farklı toplulukları devlete bağlı tutmaktı.
• Ferman
• Padişahın yazılı emri.
• Tanzimat
• Düzenlemeler; yönetimi düzeltmek için alınan önlemlerin tümü.

Öğretmene not: Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’da İstanbul’da, bugünkü Gülhane Parkı’nın bulunduğu yerde okundu; bu yüzden Gülhane Hatt-ı Hümayunu da denir. İlişkili nitelikler: Tanzimat → hukukun üstünlüğü, insan haklarına saygı; Islahat → eşitlik.

19. Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet

• 23 Aralık 1876’da I. Meşrutiyet ilan edildi; Osmanlı’nın ilk anayasası Kanun-ı Esasi yürürlüğe girdi.
• Meclis iki bölümdü: üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan ve padişahın atadığı Meclis-i Âyan.
• Halk, seçilen temsilciler aracılığıyla yönetime sınırlı da olsa katılmaya başladı.
• Son söz yine padişahındı; Meclisi kapatma yetkisi de ondaydı.
• Meşrutiyet
• Hükümdarın başkanlığında, seçilmiş bir meclisin de yönetime katıldığı yönetim biçimi.
• Kanun-ı Esasi hangi niteliklere doğru bir adımdı? Ne eksikti?
• Seçme-seçilme ve katılımcılık başladı. Ancak egemenlik millette değildi: Millî egemenlik eksikti.

Öğretmene not: Kanun-ı Esasi, Türk tarihinin ilk yazılı anayasası kabul edilir. Türkiye’nin (TBMM’nin) ilk anayasası ise 1921 Anayasası’dır; doğru-yanlış sorularında bu ayrım sorulur. Meclis-i Mebusan ile Meclis-i Âyan’ın birlikte oluşturduğu meclise Meclis-i Umumi denirdi. İlk Meclis-i Mebusan 19 Mart 1877’de toplandı.

20. II. Abdülhamit ve iki meşrutiyet

• 34. Osmanlı padişahı
• II. Abdülhamit
• 1876–1909
• I. ve II. Meşrutiyet’i ilan eden padişah
• Kanun-ı Esasi’yi ve I. Meşrutiyet’i ilan etti.
• Osmanlı’nın ilk anayasası
• Meclis-i Mebusan ile Meclis-i Âyan’dan oluşan ilk Osmanlı meclisi toplandı.
• Osmanlı-Rus Savaşı’nı gerekçe göstererek Meclisi kapattı.
• Meclis 30 yıl toplanmadı.
• İttihat ve Terakki Cemiyetinin öncülük ettiği hareket sonucunda II. Meşrutiyet’i ilan etti.
• Meclis yeniden açıldı.
• Meclis-i Mebusan
• Üyeleri seçimle belirlenen Osmanlı meclisi; mebus, milletvekilinin eski adıdır.

Öğretmene not: Kırmızı tarih bir geri adımı gösterir: Kanun-ı Esasi kaldırılmadı ama Meclis 1878’den 1908’e kadar toplanmadı. 1909’daki anayasa değişiklikleri, II. Abdülhamit tahttan indirildikten sonra yapıldı. Karttaki fotoğraf: II. Abdülhamit, tahta çıkmadan önce şehzadeyken (1860’ların sonu, fotoğrafçı Abdullah Biraderler).

21. II. Meşrutiyet ve anayasa

• Düşünelim
• 1909’da Kanun-ı Esasi değiştirildi; padişahın yetkileri azaltıldı, Meclisin yetkileri artırıldı. Bu değişiklik neden önemliydi?
• Yönetimde söz hakkı padişahtan halkın temsilcilerine doğru kaydı. Bu, millî egemenliğe doğru bir adımdı.
• Anayasa
• Devletin yapısını, işleyişini ve vatandaşların temel haklarını belirleyen en temel kanun.
• Fırka
• Siyasi partinin eski adı. Hem II. Meşrutiyet’teki partilerin çoğu hem de Cumhuriyet’in ilk partileri bu adı taşıyordu.

Öğretmene not: Meclis-i Mebusan, “mebusların meclisi”, yani milletvekillerinin meclisi demektir. II. Meşrutiyet’te kurulan partilere örnek: Ahrar Fırkası (1908), Hürriyet ve İtilaf Fırkası (1911).

22. Bir kaynak inceleyelim: 1908 kartpostalı

• Tarihî kaynak
• II. Meşrutiyet’i kutlayan kartpostal (1908); solda II. Abdülhamit
• Bu kart, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanını kutlamak için hazırlandı.
• Üstte Osmanlıca ve Fransızca aynı dört söz yazılı: hürriyet, adalet, müsavat, uhuvvet.
• Hürriyet “özgürlük”, müsavat “eşitlik”, uhuvvet ise “kardeşlik” demektir.
• Karttaki sözlerden hangileri demokrasinin temel nitelikleriyle örtüşür?
• Hürriyet özgürlükle, müsavat eşitlikle örtüşür. Adalet de hukukun üstünlüğüyle ilgilidir.

Öğretmene not: Görsel tarihî kaynak incelemesi (süreç bileşeni a). Bu dört söz, II. Meşrutiyet’in ilanına öncülük eden İttihat ve Terakki Cemiyetinin sloganlarıydı. Fransızca satırlarda aynı sözlerle birlikte “Yaşasın anayasa!” anlamına gelen “Vive la Constitution!” yazar; Fransızca o dönemde Osmanlı aydınları arasında yaygındı. Sağ alttaki Osmanlıca yazı “Padişahım çok yaşa” demektir: Meşrutiyette devletin başında hâlâ padişah vardı. Öğrencilere kaynağı kimin, ne zaman ve hangi amaçla hazırlamış olabileceğini de sorun.

23. Toydan TBMM’ye: Meclis geleneğimiz

• Toy (kurultay)
• İslamiyet öncesi Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü meclis.
• Divan
• İslamiyet’le birlikte meclis geleneği Divan adıyla sürdü.
• Meclis-i Mebusan
• I. Meşrutiyet’le meclis bugünkü biçimine kavuştu; II. Meşrutiyet’le güçlendi.
• TBMM (1920)
• Halkın kurduğu halk hükûmeti: demokrasimizin ilk gerçek örneği.
• Meclis geleneğimiz yüzyıllar içinde gelişti; 1920’de egemenlik milletin oldu.

Öğretmene not: Ders kitabındaki bir kaynağa göre toy, İslamiyet’le birlikte Divan adını aldı ve 1876’daki I. Meşrutiyet’le günümüzdeki biçimine dönüştü. Aynı kaynak, 1920’de açılan Meclisi halkın kurduğu bir hükûmet ve demokrasimizin ilk gerçek örneği olarak niteler.

24. Osmanlı’daki adımları değerlendirelim

• Osmanlı’daki adımları demokrasinin nitelikleriyle karşılaştıralım:
• Sened-i İttifak: Padişahın sınırsız gücü ilk kez bir belgeyle sınırlandı.
• Tanzimat: Hukukun üstünlüğü yolunda ilk adım atıldı; padişah kanuna uymayı kabul etti.
• Islahat: Eşitlik genişledi; Müslüman olmayanlar da eşit haklar kazandı.
• I. Meşrutiyet: Seçme-seçilme ve katılımcılık başladı; ilk anayasa ve meclis.
• II. Meşrutiyet: Partilerle çoğulculuk başladı, Meclisin gücü arttı.
• Bu dönemde hangi nitelik hâlâ eksikti? Neden?
• Millî egemenlik: Egemenlik hâlâ padişahtaydı. Bu eksik, 1920’de TBMM’nin açılmasıyla giderilmeye başlandı.

25. Egemenlik milletindir

• TBMM’nin açılmasından 1924 Anayasası’na: Millî egemenlik nasıl devletin temeli oldu?
• TBMM’nin açılması
• Cumhuriyet’in ilanı
• 1921 Anayasası
• 1924 Anayasası
• Vatanseverlik

Öğretmene not: Bölüm görseli: Birinci Meclis binası (Ulus, Ankara). TBMM 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı; Cumhuriyet de 29 Ekim 1923’te burada ilan edildi. Bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi’dir.

26. Üç tarih, tek ilke: Millî egemenlik

• Egemenliğin millete geçişinde üç önemli adım:
• 23 Nisan: TBMM Ankara’da açıldı
• 20 Ocak: Egemenliği millete veren ilk anayasa kabul edildi
• 29 Ekim: Cumhuriyet ilan edildi
• “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.”

Öğretmene not: Bu üç tarih, bölümün omurgasıdır. Sonraki slaytlarda her birini ayrıntılı inceleyeceğiz. Arada bir önemli adım daha var: Saltanat 1 Kasım 1922’de kaldırıldı.

27. 23 Nisan 1920: TBMM açılıyor

• Osmanlı’nın yıkılış sürecinde başlayan Millî Mücadele’de egemenliğin millete ait olması fikri öne çıktı.
• Milletvekilleri büyük zorlukları aşarak Ankara’ya ulaştı; Meclis 23 Nisan 1920’de açıldı.
• Millet adına egemenliği kullanan ilk meclis oldu: demokrasimizin temel taşı.
• Kurtuluş Savaşı’nı yönetip kazandığı için Gazi Meclis olarak anılır.
• Millî egemenlik
• Ülkeyi yönetme gücünün millete ait olması; milletin bu gücü seçtiği temsilcilerle kullanması.
• Meclisin açılması demokrasinin hangi niteliklerini güçlendirdi?
• Millî egemenlik (yönetme gücü millete geçti) ve katılımcılık (millet, temsilcileriyle yönetime katıldı).

Öğretmene not: Meclis ilk yıllarında “Büyük Millet Meclisi” adıyla çalıştı; ders kitabındaki bilgi notuna göre 8 Şubat 1921 tarihli bir kararnameyle “Türkiye Büyük Millet Meclisi” adını aldı.

28. Birinci Mecliste bir gün: 1 Mart 1921

• Tarihî kaynak
• Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa milletvekillerine sesleniyor.
• Sıralar, yurdun dört bir yanından gelen milletvekilleriyle dolu.
• Meclis bu salonda hem kanunları yaptı hem de hükûmeti kurup Kurtuluş Savaşı’nı yönetti.
• Salon bugün müze olarak korunuyor: Sununun kapağındaki fotoğraf burayı gösteriyor.
• Bu fotoğrafa bakan bir tarihçi Birinci Meclis hakkında neler öğrenebilir?
• Meclisin sade bir salonda toplandığını, sıraların dolu olduğunu, kürsüden konuşulduğunu: Kararları milletin temsilcileri alıyordu.

Öğretmene not: Görsel tarihî kaynak incelemesi (süreç bileşeni a). Fotoğraf, TBMM’nin ikinci toplanma yılının açıldığı 1 Mart 1921’de çekildi; Mustafa Kemal Paşa o gün Meclisin açılış konuşmasını yaptı. Öğrencilerden önce fotoğrafta gördüklerini betimlemelerini, sonra yorumlamalarını isteyin. Meclisin yasama ve yürütme yetkilerini birlikte kullanması, ilerideki anayasalar slaytında geçen kuvvetler birliğidir.

29. 29 Ekim 1923: Cumhuriyet’in ilanı

• Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.
• Devletin başına seçimle gelen bir cumhurbaşkanı geçti; millî egemenlik kalıcı hâle geldi.
• Vatandaşların kanun önünde eşit olduğu kabul edildi; ayrıcalıklara son verildi.
• Düşünce ve inanç özgürlüğü güvenceye alındı; özgürlükler genişledi.
• Cumhuriyet
• Egemenliğin millete ait olduğu ve milletin, yöneticilerini belirli süreler için seçtiği yönetim biçimi.
• Cumhuriyet’in ilanı neden demokrasi yolculuğumuzun en önemli adımı sayılır?
• Yönetim artık bir hanedana değil, millete dayanıyordu. Millî egemenlik, eşitlik ve özgürlük devletin temeli oldu.

Öğretmene not: Atatürk, Cumhuriyet’in ilan edildiği gün TBMM tarafından ilk cumhurbaşkanı seçildi. Saltanat ise 1 Kasım 1922’de kaldırılmıştı. Kanun önünde eşitlik ve düşünce-vicdan özgürlüğü, 1924 Anayasası’nda maddeler hâlinde yer aldı (sonraki slaytlar).

30. Cumhuriyet’in ilan edildiği gün

• Düşünelim
• O gün Abdurrahman Şeref Bey, millete dayanan bu yönetimin adının zaten cumhuriyet olduğunu söyledi. Ne demek istedi?
• Millî egemenlik 1920’den beri vardı; Cumhuriyet bu yönetime adını verdi.
• Saltanat
• Yönetimin bir hükümdarda olduğu ve aynı aile (hanedan) içinde el değiştirdiği düzen. Ülkemizde 1 Kasım 1922’de kaldırıldı.
• Cumhurbaşkanı
• Cumhuriyetle yönetilen ülkelerde devletin başı. İlk cumhurbaşkanımız Mustafa Kemal Atatürk’tür.

Öğretmene not: Ders kitabına göre o gün Mecliste ateşli tartışmalar yaşandı; cumhuriyeti destekleyen milletvekillerinin yanında karşı çıkanlar da vardı. Farklı görüşlerin Mecliste özgürce söylenebilmesi de çoğulculuğun bir örneğidir. Şeref Bey cumhuriyeti yeni doğan bir çocuğa, bu sözcüğü de onun adına benzetmişti.

31. 1921 ve 1924 anayasaları

• Anayasa, bir devletin nasıl kurulup işleyeceğini belirleyen en üst kanundur.
• 1921 Anayasası
• 20 Ocak 1921’de kabul edildi; 23 maddelik kısa bir anayasaydı.
• Millî egemenliği esas alan ilk anayasamızdır.
• Yasama ve yürütme yetkileri Mecliste toplandı (kuvvetler birliği).
• 1924 Anayasası
• 20 Nisan 1924’te kabul edildi; Türkiye’nin ikinci anayasasıdır.
• Cumhuriyet’in ilanı ve halifeliğin kaldırılmasından sonra ihtiyaç duyuldu.
• Kanun önünde eşitliği benimsedi; 1961’e kadar yürürlükte kaldı.
• Kuvvetler birliği
• Devletin yetkilerinin tek bir organda toplanması. 1921’de yasama ve yürütme Mecliste toplandı.

Öğretmene not: 1921 Anayasası’nın 1. maddesi “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” ilkesiyle başlar. 1921 Anayasası’nda temel haklar bölümü yoktu; 1924 Anayasası vatandaşların haklarını ayrı bir bölümde düzenledi. 1921 Anayasası, Cumhuriyet’in ilanı (1923) ve halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) gibi değişikliklerden sonra ihtiyaçlara cevap veremez hâle geldi. 1924 Anayasası uzun süre yürürlükte kaldı ve zaman içinde birkaç kez değiştirildi.

32. 1924 Anayasası’nda demokrasinin izleri

• 1924 Anayasası’nın bazı maddelerini demokrasinin nitelikleriyle eşleştirelim.
• Madde 3: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• Millî egemenlik
• Madde 54: Yargıçlar davalarda bağımsızdır; işlerine kimse karışamaz.
• Hukukun üstünlüğü
• Madde 69: Türkler kanun önünde eşittir; grup, sınıf, aile ve kişi ayrıcalıkları kaldırılmıştır.
• Eşitlik
• Madde 75: Kimse inancı ve düşüncesi yüzünden kınanamaz.
• Özgürlük, insan haklarına saygı

Öğretmene not: Madde metinleri kısaltılarak özetlenmiştir (asılları: anayasa.gov.tr). Ders kitabında yer alan 10. ve 11. maddelerin “kadın, erkek her Türk” ifadeli metni, kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanıyan 1934 değişikliğinden sonraki hâlidir; anayasanın 1924’teki ilk metninde bu haklar yalnızca erkeklere tanınmıştı. 87. madde ise ilköğretimi kadın-erkek bütün Türkler için zorunlu tutar.

33. Demokrasimiz ne zaman başladı?

• I. Meşrutiyet
• Osmanlı’nın ilk anayasası ilan edildi; seçimle gelen temsilciler ilk kez bir mecliste toplandı.
• TBMM’nin açılması
• Millî egemenliğe dayanan ilk meclis açıldı; bu ilke kısa süre sonra anayasaya yazıldı.
• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• Sence demokrasimizin başlangıcı hangisi olmalı? Hangi niteliği ölçüt aldığını söyleyerek gerekçelendir.

Öğretmene not: Tek doğru cevap yoktur; gerekçe önemlidir. 1876’yı seçen öğrenci seçme-seçilme ve katılımı, 1920’yi seçen millî egemenliği ölçüt alır. Ders kitabındaki kaynaklar, meclis geleneğinin 1876’da bugünkü biçimini aldığını, 1920’de açılan Meclisin ise demokrasimizin ilk gerçek örneği olduğunu belirtir. Öğrenme alanı sonundaki değerlendirme metni de ülkemizde demokrasinin gelişim sürecini TBMM’nin açılmasıyla (1920) başlatır; kitap, Osmanlı’daki gelişmeleri ise demokratikleşme yolunda atılmış önemli adımlar olarak değerlendirir. Süreç bileşeni b için öğrenciden görüşünü nesnel ve kanıta dayalı söylemesini isteyin.

34. Vatanseverlik ve bilinçli vatandaşlık

• Değerlerimiz
• Vatanını seven kişi, onun ortak tarihini ve kültürünü tanır ve korur.
• Hukuka bağlı kalır; insan haklarına ve farklı görüşlere saygı gösterir.
• Seçimlere katılarak millî egemenliğe sahip çıkar.
• Toplumun sorunlarına duyarlıdır, ortak yarar için çalışır.
• Vatanseverlik
• Vatanını sevmek ve onun için sorumluluk almak; bunu demokratik değerlere bağlı kalarak yapmak.
• Bir öğrenci olarak vatanseverliğini hangi davranışlarla gösterebilirsin?
• Okul seçimlerine katılmak, kurallara uymak, farklı fikirlere saygı göstermek, çevresini korumak gibi.

35. Etkinlik: Demokrasi çemberi

• Etkinlik · Konuşma halkası
• Konuşma halkası tekniğiyle demokrasi tarihimizi konuşalım:
• Sınıfça büyük bir çember oluşturun.
• Bir “söz nesnesi” seçin: Nesne kimdeyse yalnızca o konuşur.
• Nesneyi alan, bir tarihî olay seçer ve hangi niteliği güçlendirdiğini söyler.
• Fikri olmayan “Pas!” diyerek nesneyi yanındakine verir.
• Tur bitince en çok söylenen nitelikleri tahtaya yazın.
• Konuşma kuralı
• Herkesin söz hakkına saygı: Araya girilmez, kimse küçümsenmez, eleştiri nazikçe yapılır.

Öğretmene not: Programın önerdiği konuşma halkası tekniği. Ana soru: Demokrasinin nitelikleri, ülkemizin demokrasi tarihindeki hangi olaylarla güçlendi? Her öğrenciye yaklaşık 30 saniye verin.

36. Çok partili hayat ve genişleyen haklar

• Yeni partiler, kadınlara tanınan siyasi haklar ve ilk çok partili seçim: Demokrasimiz nasıl güçlendi?
• İlk partiler
• Muhalefet
• Kadınların siyasi hakları
• 1946 seçimi
• 1950 ve sonrası

Öğretmene not: Bölüm görseli: İkinci Meclis binasının Genel Kurul salonu (bugün Cumhuriyet Müzesi, Ankara). TBMM 1924–1960 arasında bu binada çalıştı; kadınlara siyasi haklar tanıyan kanunlar ve 1950 seçim kanunu bu dönemde burada kabul edildi. Kürsünün üstünde “Hâkimiyet milletindir” yazar; hâkimiyet, egemenlik demektir.

37. Çok partili hayata geçiş denemeleri

• Halk Fırkası (1923)
• Yeni Türk devletinin ilk partisi. Cumhuriyet’in ilanından sonra adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.
• TCF (1924)
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, ilk muhalefet partisiydi. 1925’te kapatıldı.
• SCF (1930)
• Serbest Cumhuriyet Fırkası, Atatürk’ün desteğiyle kuruldu; aynı yıl kapanmak zorunda kaldı.
• TCF ve SCF neden uzun ömürlü olamadı?
• Ülkenin toplumsal ve siyasal koşulları çok partili hayat için henüz hazır değildi; denemeler amacına ulaşamadı.
• Bu denemeler başarısız olsa da çok partili hayata giden yolu açtı.

Öğretmene not: Halk Fırkası 9 Eylül 1923’te kuruldu. TCF, 17 Kasım 1924’te Kâzım Karabekir Paşa başkanlığında kuruldu, 1925’te kapatıldı. SCF, 1930’da Fethi (Okyar) Bey başkanlığında kuruldu ve aynı yılın kasım ayında kendini kapattı. Kapanma nedenleri: TCF, 1925’te Şeyh Sait İsyanı ile ilişkili olduğu gerekçesiyle kapatıldı; SCF kısa sürede inkılap karşıtlarının toplandığı bir yere dönüşünce Fethi Bey partiyi kapattı. Osmanlı Devleti’nde de II. Meşrutiyet Dönemi’nde partiler kurulmuştu; Halk Fırkası, Ankara’da kurulan yeni Türk devletinin ilk partisidir.

38. Muhalefet partisi neden gerekli?

• Farklı partiler, toplumdaki farklı görüşlerin Mecliste temsil edilmesini sağlar.
• Muhalefet, iktidarın çalışmalarını denetler; yanlışlar daha kolay fark edilir.
• Mecliste tartışma özgürleşir; milletvekilleri düşüncelerini açıkça söyler.
• Atatürk de SCF kurulurken muhalif bir partinin uygulamadaki hataları önleyeceğini söylemişti.
• Muhalefet
• Demokraside iktidarın dışında kalan parti ya da partiler.
• Ülkede tek parti olsaydı demokrasinin hangi nitelikleri zayıf kalırdı?
• Çoğulculuk ve seçme-seçilme hakkı: Seçmenin farklı seçenekleri olmazdı, iktidar yeterince denetlenemezdi.

Öğretmene not: Ders kitabında Atatürk’ün, SCF kurulurken Fethi Okyar’a söyledikleri yer alır: Atatürk, muhalif bir parti olursa Mecliste tartışmanın serbestleşeceğini ve uygulamadaki hataların önüne geçileceğini belirtmiştir. Öğrencilerle bu kaynağı okuyup kendi cümleleriyle özetlemelerini isteyin.

39. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı

• 1930’da belediye seçiminde ilk kez oy kullandım. Sandığa giderken çok heyecanlıydım: Artık şehrimin yönetiminde benim de sözüm vardı! Dört yıl sonra milletvekili seçimlerinde de seçme ve seçilme hakkı kazandık.
• Temsilî bir kadın seçmen
• 1930’lar
• Adım adım eşit haklar
• Türk Medeni Kanunu: toplumsal ve ekonomik hayatta eşitlik
• Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı
• Muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı
• Milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı
• Kadınlara siyasi hakların tanınması demokrasinin hangi niteliklerini güçlendirdi?

Öğretmene not: Konuşan kişi temsilîdir (kurgusal bir karakter). Beklenen cevap: eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, katılımcılık; milletin tamamı egemenliği kullanabildiği için millî egemenlik de güçlendi. Atatürk, kadınların eğitimden ekonomiye hayatın her alanında erkeklerle birlikte yer alması gerektiğini savunmuştu. Milletvekilliği hakkı 5 Aralık 1934’te yapılan anayasa değişikliğiyle tanındı; 5 Aralık her yıl bu hakkın verilişinin yıl dönümü olarak anılır.

40. Mecliste kadın milletvekilleri

• Kadınlar Meclise ilk kez 1935 seçimleriyle girdi. TÜİK verilerine göre:
• 1935’te kadın milletvekili sayısı (Meclisin %4,5’i)
• 2023’te kadın milletvekili sayısı
• %19,8
• 2023’te kadınların Meclisteki temsil oranı
• Kaynak: TÜİK, seçim yıllarına göre milletvekili sayıları

Öğretmene not: Ders kitabındaki TÜİK tablosu: 1935’te 399 milletvekilinin 18’i, 2023’te 600 milletvekilinin 119’u kadındır. Başka kaynaklarda, sayımın yapıldığı tarihe göre küçük farklar görülebilir; sınıfta ders kitabındaki tabloyu esas alın. Tartışma sorusu: Kadınların Mecliste daha çok temsil edilmesi demokrasinin hangi niteliklerini güçlendirir? (Eşitlik, çoğulculuk, katılımcılık.) Öğrenciler tablodaki diğer yılları da yorumlayabilir.

41. Kadın hakları: Dünden bugüne

• Düşünelim
• Fransa’da kadınlar oy hakkını 1944’te, İsviçre’de ülke genelinde ancak 1971’de kazandı. Türkiye ile karşılaştırınca ne söyleyebiliriz?
• Türk kadını siyasi haklarını bu ülkelerden daha önce kazandı.
• Türk Medeni Kanunu (1926)
• Evlilik, boşanma, miras gibi konularda kadın ve erkeğe eşit haklar tanıyan kanun.
• Hakan ve Hatun
• Eski Türklerde kadınlar ata biner, avlanır, gerektiğinde savaşırdı. Hatun, törenlere katılır, elçileri kabul ederdi; buyruklar hakanla birlikte onun adıyla da yayımlanırdı.

Öğretmene not: Ders kitabına göre Türk toplumunda kadın tarih boyunca saygın bir yere sahipti; hükümdarın eşi hatun, gerektiğinde devleti temsil ederdi.

42. 21 Temmuz 1946: İlk çok partili seçim

• SCF’nin kapanmasından sonra Türkiye 1946’ya kadar tek partiyle yönetildi.
• II. Dünya Savaşı’ndan sonra demokrasi dünyada güç kazandı; ülkemizde de yeni adımlar atıldı.
• 1945’te Nuri Demirağ’ın Millî Kalkınma Partisi, 1946’da Demokrat Parti kuruldu.
• 21 Temmuz 1946 seçimini CHP kazandı: CHP 397, Demokrat Parti 61, bağımsızlar 7 milletvekilliği aldı.
• Çok partili hayat
• Birden fazla partinin seçimde yarıştığı, iktidarın seçimle belirlendiği siyasi düzen.
• Bu seçim demokrasinin hangi niteliklerini güçlendirdi?
• Çoğulculuk ve seçme-seçilme hakkı: Seçmen farklı partiler arasında tercih yapabildi.

Öğretmene not: Millî Kalkınma Partisi 18 Temmuz 1945’te kuruldu. Ders kitabına göre bu dönemde Demokrat Parti dışında 13 parti daha kuruldu. Etkinlik önerisi: Öğrencilerden 1946 seçiminin ertesi günü için bir gazete manşeti yazmalarını isteyin.

43. 1946’dan 1950’ye: Daha güvenilir seçim

• 1946 seçimi
• Seçmen milletvekilini ilk kez doğrudan seçti (tek dereceli seçim).
• Ancak oylar açık veriliyor, gizli sayılıyordu.
• Bu yöntem, seçimin güvenilirliği konusunda tartışma yarattı.
• 1950 seçimi
• Yeni seçim kanunuyla gizli oy, açık sayım ilkesi getirildi.
• 14 Mayıs 1950 seçimini Demokrat Parti kazandı.
• Türkiye’de iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi.
• Oyun gizli verilmesi ve açık sayılması neden önemlidir?
• Seçmen baskı hissetmeden oy verir; sayımı herkes izleyebildiği için sonuca güvenilir.

Öğretmene not: 1946’ya kadar seçimler iki dereceliydi: Seçmenler önce ikinci seçmenleri, onlar da milletvekillerini seçerdi. 1946 seçimi tek dereceli yapılan ilk genel seçimdir ama “açık oy, gizli sayım” yöntemi uygulandı. 1950’de çıkarılan seçim kanunu gizli oy, açık sayım ilkesini ve seçimlerin yargı gözetiminde yapılmasını getirdi. Bugün bu esaslar Anayasa’nın 67. maddesindedir.

44. Pullardaki seçim: 14 Mayıs 1950

• Tarihî kaynak
• Üzerlerinde “14 Mayıs 1950 hatırası” yazan pullar
• Pulda yaşlı bir kadın oyunu sandığa atıyor; yanında genç kadınlar ve bir erkek var.
• Devlet, iktidarın ilk kez seçimle değiştiği bu seçimi hatıra pullarıyla andı.
• Pullardaki seçmenlere bakın: Demokrasinin hangi nitelikleri görülüyor?
• Seçme hakkı, eşitlik ve katılımcılık: Kadın-erkek, genç-yaşlı herkes oy kullanabiliyor.

Öğretmene not: Görsel tarihî kaynak incelemesi (süreç bileşeni a). Seride üç pul vardır: İkisinde sandık başındaki seçmenler, üçüncüsünde Türkiye haritası ve Atatürk portresi yer alır. Öğrencilere sorun: Bir devlet bir olayı neden pulla anar? Bu pulları gören biri o seçim hakkında ne düşünür?

45. 1950’den bugüne önemli adımlar

• 1961 Anayasası
• 9 Temmuz 1961’de halk oylamasıyla kabul edildi; Anayasa Mahkemesi kuruldu.
• 1982 Anayasası
• 7 Kasım 1982’de halk oylamasıyla kabul edildi; bugün de yürürlüktedir.
• 2007 halk oylaması
• Cumhurbaşkanını halkın seçmesi kabul edildi; halk ilk kez 2014’te seçti.
• 2017 halk oylaması
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi kabul edildi; 2018’de uygulamaya geçildi.
• Gelecek konu
• Demokrasimiz 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 askerî darbeleriyle kesintiye uğradı. Bu sorunları gelecek konuda inceleyeceğiz.

Öğretmene not: Ayrıntılar: 1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra hazırlandı; 1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 darbesinden sonra hazırlandı ve birçok kez değiştirildi. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi 21 Ekim 2007 halk oylamasıyla kabul edildi; ilk seçim 10 Ağustos 2014’te yapıldı. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi 16 Nisan 2017 halk oylamasıyla kabul edildi ve 24 Haziran 2018 seçimlerinden sonra uygulamaya geçildi; bu değişiklikle milletvekili sayısı 600’e çıktı, milletvekili seçilme yaşı 18’e indi. Darbeler SB.7.4.4’te ayrıntılı işlenir.

46. Etkinlik: Kendi tarih şeridini oluştur

• Etkinlik · Tarih şeridi
• Öğrendiğimiz olayları bir tarih şeridine yerleştirelim ve her olayı demokrasinin bir niteliğiyle eşleştirelim.
• Defterine uzun bir çizgi çiz; 1808’den 2017’ye en az sekiz olay seç.
• Her olayın tarihini çizginin altına, adını üstüne yaz.
• Olayın güçlendirdiği niteliği yanına not et.
• Aynı niteliğe bağlı olayları aynı renkle boya.
• Şeridini bir arkadaşınınkiyle karşılaştır: Hangi nitelik en çok gelişmiş?
• Tarih şeridi, demokrasimizin adım adım geliştiğini gösterir.
• Örnek
• 1934 · Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı → Eşitlik, seçme ve seçilme hakkı

Öğretmene not: Programın önerdiği etkinlik: Öğrenciler demokrasi tarihimizdeki önemli olaylardan bir tarih şeridi oluşturur ve her olayın ilgili olduğu temel niteliği şeritte gösterir.

47. Performans görevi: Demokrasimizin hikâyesi

• Etkinlik · Performans görevi
• Resim
• Bir tarihî olayı ve güçlendirdiği niteliği tek bir resimle anlatın.
• Afiş
• Bir niteliği, onu güçlendiren olayla birlikte kısa bir sloganla tanıtın.
• Poster
• Olayları ve nitelikleri renklerle eşleştiren bir poster hazırlayın.
• Sunum
• Seçtiğiniz olayları “Ne oldu? Hangi niteliği güçlendirdi?” sorularıyla anlatın.
• Nasıl çalışacağız?
• Gruplar ürünlerden birini seçer ve sınıfta sergiler. Çalışmalar dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir.

Öğretmene not: Program, demokrasinin nitelikleriyle demokrasi tarihimiz arasındaki bağın resim, afiş, poster ya da sunumla anlatılmasını önerir. Ürünler dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir.

48. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

49. Anahtar kavramlar

• Siyasi parti
• Ortak görüşteki kişilerin ülke yönetimine katılmak için kurduğu örgüt.
• Genel oy ilkesi
• Belirli yaşa gelen her vatandaşın ayrım gözetilmeden oy kullanabilmesi.
• Kuvvetler birliği
• Devletin yetkilerinin tek bir organda toplanması. Millî Mücadele’de yetkiler TBMM’deydi.
• Demokratik devlet
• Halkın seçimlerle yönetime katıldığı, temel hak ve özgürlüklerin güvencede olduğu devlet.
• Hukuk devleti
• Yönetenler dâhil herkesin kanuna bağlı olduğu, devletin işlemlerinin yargıyla denetlendiği devlet.

Öğretmene not: Maarif programına göre bu öğrenme alanının anahtar kavramları: demokratik devlet, genel oy ilkesi, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, kuvvetler birliği, laik devlet, siyasi parti, sosyal devlet, yargı, yasama, yürütme. Burada bu konuyla en çok ilişkili beşi yer alır.

50. Özet: Demokrasimizin gelişimi

• Demokrasimizin gelişimi
• İlk adımlar
• Tanzimat, Islahat, I. ve II. Meşrutiyet
• TBMM (1920)
• Egemenlik millete geçti: Gazi Meclis
• Cumhuriyet
• 1923: Millî egemenlik, eşitlik, özgürlük
• Anayasalar
• 1921: millî egemenlik; 1924: temel haklar
• Kadın hakları
• 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 Meclis
• Çok partili hayat
• TCF ve SCF denemeleri, 1946 ve 1950
• Demokrasi bir anda değil, adım adım gelişti. Onu korumak ve geliştirmek hepimizin görevidir.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa ilgili demokratik niteliği yazabilir (ör. TBMM → millî egemenlik).

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Islahat Fermanı ile Müslüman olmayan halka Müslümanlarla eşit haklar tanınmıştır.
• Islahat Fermanı (1856), gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit haklar tanıdı; eşitlik yolunda bir adımdı.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Kanun-ı Esasi ile egemenlik kayıtsız şartsız millete verilmiştir.
• Kanun-ı Esasi’de son söz padişahtaydı; Meclisi kapatma yetkisi de ondaydı. Egemenliği millete veren ilk anayasa 1921 Anayasası’dır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• 1924 Anayasası, Türkiye’nin ilk anayasasıdır.
• 1924 Anayasası ikinci anayasamızdır; ilki 1921 Anayasası’dır. Osmanlı’nın ilk anayasası ise Kanun-ı Esasi’dir (1876).

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkiye’nin ilk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıdır.
• 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisiydi; 1925’te kapatıldı.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Türk kadınları milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını 1930’da kazanmıştır.
• 1930’da belediye, 1933’te muhtarlık, 1934’te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.

56. Doğru mu, yanlış mı?

• 21 Temmuz 1946 seçimleri, Türkiye’nin ilk çok partili genel seçimidir.
• Bu seçimde CHP’nin yanında Demokrat Parti ve bağımsız adaylar da Meclise girdi; farklı görüşler seçimle temsil edildi.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Herkesin can, mal ve namus güvenliği devletin güvencesinde olacak.
• Hiç kimse mahkemede yargılanmadan cezalandırılmayacak.
• Tanzimat Fermanı’nda yer alan bu kararlar demokrasinin öncelikle hangi niteliğiyle ilgilidir?
• Çoğulculuk
• Hukukun üstünlüğü
• Seçme ve seçilme hakkı
• Millî egemenlik
• B
• Kararlar, yönetenler dâhil herkesin kanuna bağlı olduğunu ve hakların mahkeme güvencesine alındığını gösterir.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 1876’da ilan edilen Kanun-ı Esasi ile üyeleri seçimle gelen Meclis-i Mebusan açıldı. Ancak padişah, 1878’de Meclisi kapattı ve Meclis otuz yıl toplanamadı.
• Meclisin padişah tarafından kapatılabilmesi, o dönemde aşağıdaki ilkelerden hangisinin henüz gerçekleşmediğini gösterir?
• Millî egemenlik
• Eşitlik
• Laiklik
• Sosyal devlet
• A
• Yönetme gücü millette değil padişahtaydı. Bu yüzden padişah, milletin temsilcilerinden oluşan Meclisi kapatabildi.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 23 Nisan 1920
• TBMM açıldı
• 20 Ocak 1921
• ?
• 29 Ekim 1923
• Cumhuriyet ilan edildi
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• İlk çok partili genel seçim yapıldı
• Millî egemenliği esas alan ilk anayasa kabul edildi
• Kadınlara belediye seçimlerinde oy hakkı tanındı
• Halifelik kaldırıldı
• B
• 20 Ocak 1921’de kabul edilen anayasa, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirten ilk anayasamızdır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Atatürk, 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurulmasını destekledi. Muhalif bir parti olursa Mecliste tartışmaların daha özgür olacağını ve hataların önüne geçileceğini düşünüyordu.
• Atatürk’ün bu düşüncesi demokrasinin hangi niteliğini güçlendirmeye yöneliktir?
• Eşitlik
• Hukukun üstünlüğü
• Çoğulculuk
• İnsan haklarına saygı
• C
• Farklı görüşlerin farklı partilerle Mecliste temsil edilmesi çoğulculuktur.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda Cumhuriyet döneminden dört gelişme verilmiştir.
• 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
• 1930’da kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı.
• 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
• 1946’da ilk çok partili genel seçim yapıldı.
• Numaralanmış gelişmelerden hangisi kadın ile erkek arasında eşitlik sağlamaya doğrudan yönelik değildir?
• D
• İlk çok partili seçim çoğulculuğu güçlendirdi. Diğer üç gelişme ise kadın ile erkek arasında eşitlik sağlamaya yönelikti.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• 1946’da yapılan ilk çok partili genel seçimde oylar açık verilmiş, gizli sayılmıştı. 1950’de çıkarılan seçim kanunuyla oyların gizli verilip açık sayılması ilkesi getirildi. 14 Mayıs 1950 seçiminde iktidar ilk kez seçimle değişti.
• Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
• Seçimlerin güvenilirliğini artıran bir düzenleme yapılmıştır.
• Seçmenin oyunu baskı hissetmeden kullanması kolaylaşmıştır.
• Çok partili hayata ilk kez 1950’de geçilmiştir.
• İktidarın belirlenmesinde millet iradesi etkili olmuştur.
• C
• Metne göre ilk çok partili genel seçim 1946’da yapılmıştır. 1950’de ise iktidar ilk kez seçimle değişmiştir.

63. Kim bilecek?

• Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası hangisidir?
• Kanun-ı Esasi (1876)
• Kurtuluş Savaşı’nı yönettiği için hangi meclise “Gazi Meclis” denir?
• Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)
• Türkiye’de iktidar ilk kez hangi seçimle değişti?
• 14 Mayıs 1950 seçimi

64. Gelecek derse hazırlanalım

• Ailende, okulunda ve çevrende demokratik olmayan hangi davranışlarla karşılaşıyorsun?
• Askerî darbeler demokrasiye nasıl zarar verir?
• Irkçılık ve ayrımcılık hangi hak ihlallerine yol açar?
• Demokratik olmayan davranışları önlemek için neler yapabiliriz?
• Hak ihlaliyle ilgili güvenilir bir haber bulup getirin; haberin kaynağını ve güvenilir olup olmadığını da not edin.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı SB.7.4.4: Demokrasinin uygulanma sürecinde karşılaşılan sorunlar (24–26. haftalar). 5N1K kartlarında cevabı bulunan soruları işaretletin.

65. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.7.4.3.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Sayısal veriler
• Kadın milletvekili sayıları: TÜİK (ders kitabındaki tablo). 1946 seçim sonuçları: ders kitabı.
• Anayasa maddeleri
• 1924 Anayasası ve 1982 Anayasası’nın 67. maddesi (anayasa.gov.tr); madde içerikleri özetlenmiştir.

66. Görsel kaynakları

• Birinci Meclis’in Genel Kurul salonu (Kurtuluş Savaşı Müzesi), Ankara
• Ötüken · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Birinci Meclis Genel Kurul Salonu (2).jpg
• İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (1789 tarihli resim)
• Jean-Jacques-François Lebarbier · Kamu malı · Wikimedia Commons: Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 (brighter).jpg
• Kanun-ı Esasi’nin Bâb-ı Âli’de ilanı, 23 Aralık 1876 (1877 tarihli gravür)
• Bernardo Rico · Kamu malı · Wikimedia Commons: 1877-01-15, La Ilustración Española y Americana, Constantinopla, Promulgación de la nueva Constitución en la Sublime Puerta, el 23 de diciembre último (cropped).jpg
• II. Abdülhamit, şehzadeyken (Abdullah Biraderler fotoğrafı, 1860’lar)
• Abdullah frères · Kamu malı · Wikimedia Commons: Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg
• II. Meşrutiyet’in ilanını kutlayan kartpostal, 1908
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: حريت عدالت مساوات اخوت.jpg
• Birinci Meclis binası (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi), Ulus, Ankara
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the War of Independence in 2005 01.jpg
• Mustafa Kemal Paşa Birinci Mecliste konuşurken, 1 Mart 1921
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: March 1, 1921, Mustafa Kemal Pasha in the Turkish Grand National Assembly.jpg
• İkinci Meclis’in Genel Kurul salonu: “Hâkimiyet milletindir” (Cumhuriyet Müzesi, Ankara)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the Republic Parliament hall in 2011 03.jpg
• 14 Mayıs 1950 seçimi hatıra pulları
• Meraklı bir zat · Kamu malı · Wikimedia Commons: Pul - 1950 14 Mayıs 1950 Seçimleri.png