7. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Demokrasinin Zor Sınavları

1. Demokrasinin Zor Sınavları

• Demokrasinin
• Zor Sınavları
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Ailede, ülkemizde ve dünyada demokrasiyi zorlayan sorunlar ve bu sorunları aşmanın yolları

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.7.4.4 (2026-2027 yıllık planında 24–26. haftalar). Program bu çıktıda sorunları çözümlemeyi, sınıflandırmayı ve yorumlamayı ister; Türkiye’den örnek olarak 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 darbelerini verir. Kapak görseli: TBMM Genel Kurul Salonu (2021). Duvarda Atatürk’ün imzasıyla “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar; darbeler işte bu millî iradeyi hedef alır.

2. Merak edelim

• Bir ülkede seçim yapılıyorsa orada demokrasinin hiçbir sorunu yok mudur?
• Demokrasiyi zorlayan sorunlar nelerdir? Bu sorunları önlemek için biz neler yapabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Demokrasiye kimler sahip çıkmalı?
• Nerede?
• Demokrasi ilk nerede öğrenilir?
• Ne zaman?
• Türkiye’de darbeler ne zaman oldu?
• Ne?
• Antidemokratik ne demektir?
• Nasıl?
• Millet 15 Temmuz’da nasıl direndi?
• Neden?
• Darbeler neden demokrasiye zarar verir?

Öğretmene not: Öğrencilere iki soruyu sorun, tahminlerini tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. Programın süreç bileşenleri: sorunları çözümleme (a), sınıflandırma (b) ve yorumlama (c).

3. Yol haritamız

• Demokrasi hayatın içinde
• Haklarımız; ailede, okulda ve toplumda demokrasi
• Darbeler ve millî irade
• 1960 ve 1980 darbeleri, 15 Temmuz 2016
• Dünyadan örnekler
• Darbe, ayrımcılık, savaş ve basın özgürlüğü
• Sorunlar ve çözümler
• Sınıflandırma, adalet ve eşitlik, bize düşenler
• Özet ve tekrar
• Balık kılçığı, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Demokrasi hayatın içinde

• Demokrasi yalnızca sandıkta değil; evde, okulda ve toplumda da her gün yaşanır.
• Temel haklarımız
• Demokratik olmayan davranışlar
• Ailede demokrasi
• Okulda demokrasi
• Toplumda demokrasi

Öğretmene not: Bölüm görseli yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir sahnedir: Bir aile, hafta sonu planını birlikte konuşuyor. Öğrencilere sorun: Bu ailede kararlar nasıl alınıyor? Herkesin söz hakkı var mı?

5. Temel hak ve özgürlüklerimiz

• Hatırlayalım
• Yaşama hakkı
• En temel hakkımızdır; diğer bütün haklar ona dayanır.
• Sağlık hakkı
• Hastalanınca tedavi olur, sağlığımızı koruruz.
• Konut dokunulmazlığı
• Kanunun izin verdiği durumlar dışında kimse evimize giremez.
• Eğitim hakkı
• Okula gider, öğrenir, kendimizi geliştiririz.
• Seyahat özgürlüğü
• Özel durumlar dışında dilediğimiz yere gidebiliriz.
• Seçme-seçilme hakkı
• Seçim yaşına gelince oy verir, aday olabiliriz.

Öğretmene not: Her kartı açmadan önce kısa bir ipucu verip hakkı öğrencilere buldurun (ders kitabının açılışındaki bilmece etkinliğine bağlanır). Sonra bu altısı dışında üç hak daha isteyin: düşünceyi açıklama özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, haberleşme hürriyeti, mülkiyet hakkı gibi. Anayasa’daki yerleri: yaşama hakkı 17, konut dokunulmazlığı 21, yerleşme ve seyahat hürriyeti 23, eğitim hakkı 42, sağlık hakkı 56, seçme ve seçilme hakkı 67. madde.

6. Haklarımızı kim korur?

• Temel hak ve özgürlüklerin kâğıt üzerinde kalmaması için güvenceler vardır.
• Anayasa
• Hakları yazılı olarak güvenceye alır.
• Mahkemeler
• Hakkı çiğnenen kişinin hakkını korur.
• Vatandaşlar
• Haklarına ve başkalarının hakkına sahip çıkar.
• Haklarımızı kullanırken hangi sorumluluklarımızı unutmamalıyız?
• Başkalarının haklarını kısıtlamamak, kurallara ve kanunlara uymak, hakkımızı yalnızca yasal yollarla aramak.

Öğretmene not: Kitabın açılış sorularına bağlanır: Hakları neler korur, haklarımızı kullanırken hangi sorumluluklarımız vardır, hak ihlali görürsek ne yaparız? Mahkemelerin bağımsız ve tarafsız olması hukukun üstünlüğünün temelidir. Hak ihlali karşısında doğru yol: büyüklere, öğretmene ya da ilgili kuruma başvurmak ve hakkı yasal yollarla aramak.

7. Bu davranışlar demokratik mi?

• Keşfedelim
• Aşağıdaki durumların her birinde demokrasiye aykırı bir davranış var. Neden?
• Ailede ortak bir karar, kimseye sorulmadan alınıyor.
• Sınıf seçiminde bazı öğrencilerin aday olması engelleniyor.
• Bir arkadaşımız farklı olduğu için oyuna alınmıyor.
• Tartışmada en yüksek sesle bağıranın dediği oluyor.
• Doğruluğu belli olmayan bir haber hemen paylaşılıyor.
• Demokratik tutum
• Farklı görüşlere saygı duymak, kararlara herkesi katmak ve sorunları konuşarak çözmek.
• Bu durumlarda nasıl davranmak demokratik olur?
• Herkesin fikrini almak, adaylığı herkese açmak, kimseyi dışlamamak, sırayla ve saygıyla konuşmak, haberi önce doğrulamak.

Öğretmene not: Her maddede demokrasinin hangi niteliğinin çiğnendiğini sorun. Birinci maddede katılım, ikincide seçme-seçilme hakkı ve eşitlik, üçüncüde eşitlik (ayrımcılık), dördüncüde çoğulculuk ve ifade özgürlüğü, beşincide doğru bilgiye dayalı kamuoyu zarar görür. Öğrencilerden kendi gözlemledikleri benzer davranışları isteyin; kimsenin adını vermeden anlatmalarını hatırlatın.

8. Demokrasi yalnızca seçim mi?

• Seçim
• 1. görüş
• Demokrasi, seçim günü sandığa gidip oy vermekten ibarettir.
• Yaşam
• 2. görüş
• Demokrasi; evde, okulda ve toplumda her gün uygulanan bir yaşam biçimidir.
• Oy vermek çok önemlidir ama demokrasi sandıkla bitmez.
• Hangi görüşe katılıyorsunuz? Ailenizden ya da okulunuzdan bir örnekle gerekçelendirin.

Öğretmene not: Tek doğru cevap aranmaz; gerekçe önemlidir. Varılması beklenen sonuç: Seçim demokrasinin vazgeçilmez parçasıdır ama tek başına yetmez. Ders kitabı, demokrasinin yalnızca oy kullanmakla sınırlı olmadığını ve ilk olarak ailede öğrenildiğini vurgular. Bölüm 2’de darbelerin de aynı şeyi gösterdiğini göreceğiz: Demokrasi, seçimin yanında hukukun üstünlüğüne ve kurumların korunmasına da bağlıdır.

9. Demokrasi ailede başlar

• Demokratik aile
• Herkesin fikri dinlenir; kararlar birlikte alınır.
• Ev işleri paylaşılır, herkes sorumluluk alır.
• Sorunlar sevgi, saygı ve empatiyle konuşularak çözülür.
• Demokratik olmayan aile
• Kararlar kimseye sorulmadan, baskıyla alınır.
• Konuşmak yerine emir verilir, ağır cezalar uygulanır.
• Uzlaşma yerine zorlama, eşitlik yerine ayrımcılık tercih edilir.
• Ben dili
• Karşımızdakini suçlamadan kendi duygumuzu anlatmak: “Bağırınca üzülüyorum.” gibi.

Öğretmene not: Kitap, demokrasinin ilk okulunun aile olduğunu vurgular. Kararlara katılan çocuk kendine güvenmeyi ve sorumluluk almayı öğrenir; baskı ve ayrımcılık ise evdeki adalet duygusunu zedeler, çocuğun gelişimine zarar verir. “Sen hep bağırıyorsun!” (sen dili) ile “Bağırınca üzülüyorum.” (ben dili) cümlelerini karşılaştırın. Aile içi sorunları sınıfta anlatmaya kimseyi zorlamayın.

10. Okulda demokrasi

• Öğretmenimize ve arkadaşlarımıza saygıyla davranırız.
• Farklı fikirleri yargılamadan dinler, empati kurarız.
• Sınıf başkanımızı seçimle belirleriz.
• Sınıf kurallarını birlikte hazırlar, seçmeli derslerimizi kendimiz seçeriz.
• Katılım
• Kişinin, kendisini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olması.
• Okulunuzdaki demokratik bir uygulamayı anlatın. Neden demokratik?
• Örneğin sınıf başkanlığı seçimi: Herkes aday olabilir ve oy verebilir. Bu, katılımın ve seçme-seçilme hakkının okuldaki karşılığıdır.

Öğretmene not: Ders kitabı; sınıf başkanlığı seçimlerini, kuralların birlikte hazırlanmasını ve seçmeli derslerin öğrencilerce belirlenmesini katılım ilkesinin okuldaki sonuçları olarak sayar. Öğrencilerden okullarındaki iki demokratik uygulamayı gerekçesiyle anlatmalarını isteyin (okul meclisi, kulüp seçimleri gibi).

11. Aileden ve okuldan topluma

• Ailede ve okulda kazanılan alışkanlıklar toplum hayatına da yansır.
• Aile ve okul
• Toplum
• Demokrasi yaşanmazsa
• Farklı görüşlere hoşgörü azalabilir.
• Sorunlar zorlamayla çözülmeye çalışılabilir.
• Demokrasi yaşanırsa
• Saygı, eşitlik ve adalet öne çıkar.
• Halk ülke sorunlarıyla ilgilenir, seçimlere katılır.
• Toplumsal demokrasi
• Saygı, eşitlik ve katılım gibi demokratik değerlerin toplum hayatına yerleşmesi.
• Demokrasinin kökleri ailede ve okulda atılır.

Öğretmene not: Ders kitabı, ailede ve okulda edinilen demokratik deneyimlerin toplum hayatına yansıdığını ve bunun toplumsal demokrasinin yerleşmesinde en önemli adım olduğunu belirtir. Üst şerit bir tartışma sorusunun olası cevaplarıdır: “Ailede ve okulda demokrasi olmasaydı toplumda hangi sorunlar çıkardı?” Öğrencilerin kendi cevaplarını alın.

12. Düşünelim: Ailece karar vermek

• Hafta sonu planı
• Hafta sonu ailece ne yapılacak? Herkesin söz hakkı olması için ne yaparsınız?
• Aile toplantısı yapılır; herkes önerisini söyler, öneriler konuşulur ve ortak bir karar alınır.
• Uzlaşma
• Farklı düşünen kişilerin konuşarak ortak bir noktada buluşması.
• Empati
• Kendini başkasının yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışma.

Öğretmene not: Programın aile vurgusu: Aileyi ilgilendiren kararlarda bütün fertlerin söz hakkı olması ve sevgi-saygıya dayalı iletişim. İsterseniz kısa bir canlandırma yaptırın: Bir öğrenci anne ya da baba, diğerleri çocuklar olsun; karar önce “emirle”, sonra “toplantıyla” verilsin. İki durumda neler hissettiklerini sorun.

13. Demokrasi dedektifi

• Etkinlik
• Bir gün boyunca evde, okulda ve yakın çevrende demokrasiyi gözlemle.
• Defterini ikiye böl: “Demokratik” ve “Demokratik değil”.
• Evden, okuldan ve çevreden birer örnek yaz.
• Her sütundan bir örneğin resmini çiz.
• Demokratik olmayan örneğe bir çözüm öner.
• Çalışmanı paylaş; arkadaşlarınınkiyle karşılaştır.
• Gözlem
• Bir olayı ya da davranışı dikkatle izleyip not etme.
• Unutma
• Örnek yazarken kimsenin adını verme. Kişiyi değil, davranışı anlat.

Öğretmene not: Programın önerdiği uygulama: Öğrenciler evde, okulda ve çevrelerinde gördükleri demokratik ve demokratik olmayan davranışlara örnek verir. Ödev olarak verilebilir; ertesi derste örnekler tahtada iki sütunda toplanır. Değerlendirmede gözlem formu ya da kontrol listesi kullanılabilir.

14. Darbeler ve millî irade

• Darbeler demokrasiye nasıl zarar verdi? 15 Temmuz’da millet demokrasiye nasıl sahip çıktı?
• Demokrasi neden zorlanır?
• Darbe nedir?
• 27 Mayıs 1960
• 12 Eylül 1980
• 15 Temmuz 2016
• Hukukun üstünlüğü

Öğretmene not: Bölüm görseli: 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, İstanbul. Eski adı Boğaziçi Köprüsü olan köprü 2016’da bu adı aldı; 15 Temmuz gecesi vatandaşların darbecilere karşı direndiği yerlerden biridir.

15. Demokrasi neden zorlanır?

• Siyasi olaylar
• Yönetimdeki krizler ve gerginlikler demokratik işleyişi aksatabilir.
• Ekonomik sorunlar
• Geçim sıkıntısı toplumda huzursuzluğu ve güvensizliği artırabilir.
• Toplumsal anlaşmazlıklar
• Gruplar arasındaki anlaşmazlıklar uzlaşmayı zorlaştırabilir.
• Bu sorunlar hangi yollarla çözülmelidir?
• Hukuk kuralları içinde; konuşarak, uzlaşarak ve seçimle. Zor kullanmak ya da yönetimi zorla ele geçirmek asla çözüm değildir.

Öğretmene not: Ders kitabı; siyasi olayların, ekonomik sorunların ve toplumsal anlaşmazlıkların demokrasinin uygulanmasında olumsuzluklara yol açabileceğini belirtir. Kartlardaki açıklamalar örnektir; öğrencilerden kendi örneklerini isteyin. Bu bölümde demokrasiye yönelen en ağır saldırıyı, yani darbeleri inceleyeceğiz.

16. Darbe nedir?

• Demokraside
• Halk, yöneticilerini seçimle belirler.
• Yönetim, kanunların belirlediği kurallarla değişir.
• Seçimi kaybeden sonucu kabul eder, sonraki seçime hazırlanır.
• Darbede
• Yönetim zor kullanılarak, kanunlara aykırı biçimde ele geçirilir.
• Halkın seçtiği yöneticiler görevden alınır.
• Halkın oyuyla ortaya çıkan millî irade hiçe sayılır.
• Darbe
• Yönetime, çoğunlukla silahlı güce dayanılarak ve hukuka aykırı yollarla el konulması.

Öğretmene not: Sol sütun açıkken sorun: “Demokraside yönetim nasıl değişir?” Sonra sağ sütunu açın. Kitaba göre darbenin asıl hedefi, halkın oyuyla iş başına gelen yönetimdir. Darbe ile “darbe girişimi” arasındaki farka bu bölümün sonunda döneceğiz.

17. Demokrasi anlatıyor

• Ben demokrasiyim. 1920’de TBMM açılınca millet iradesiyle güçlendim. 1960 ve 1980’de askerî darbelerle yolum kesildi. 15 Temmuz 2016’da ise millet meydanlara çıkıp bana sahip çıktı.
• Demokrasi
• Türkiye’deki yolculuğu
• Önemli duraklar
• TBMM açıldı; millî irade meclise taşındı.
• 27 Mayıs askerî darbesi
• 12 Eylül askerî darbesi
• 15 Temmuz darbe girişimi; millet direndi.
• Demokrasi konuşabilseydi bizden ne isterdi? Bir cümleyle yazın.

Öğretmene not: Kişileştirme etkinliği: Demokrasiyi bir kişi gibi konuşturmak empati kurmayı kolaylaştırır. Kitaba göre ülkemizde demokrasiye giden yol 1920’de TBMM’nin açılmasıyla başladı; 1946 seçimleri ise birden fazla partinin katıldığı ilk genel seçimdi. Öğrencilerin yazdığı cümleleri sınıf panosunda toplayabilirsiniz.

18. 1960 ve 1980 darbelerinin sonuçları

• 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 askerî darbeleri demokrasiye nasıl zarar verdi?
• Seçilmiş hükûmet görevden alındı, meclis kapatıldı.
• Halkın sandıkta ortaya koyduğu irade hiçe sayıldı.
• Siyasi partiler kapatıldı.
• Seçme-seçilme hakkı ve çoğulculuk zarar gördü.
• Temel hak ve özgürlükler kısıtlandı.
• Vatandaşların yönetime katılımı zorlaştı.
• Yönetim bir süre askerî otoritenin eline geçti.
• Siyasete ve yönetime duyulan güven uzun süre sarsıldı.

Öğretmene not: Kitap bu iki darbeyi demokrasi tarihimizde bir “kara leke” olarak görür; çünkü ikisi de millet iradesini, seçme ve seçilme hakkını ve özgür yönetimi çiğnemiştir. Her iki darbeden sonra yeni anayasalar hazırlandı (1961 ve 1982 anayasaları). Ayrıntıya ve kişilere girmeden, darbelerin demokrasiye etkileri üzerinde durun. Öğrenciler sorarsa: Program ve kitap örnek olarak yalnız 1960 ve 1980 darbelerini verir; 12 Mart 1971 muhtırası, 28 Şubat 1997 süreci ve 27 Nisan 2007 e-muhtırası da demokratik işleyişe yapılan müdahalelerdir.

19. 15 Temmuz 2016: Millet darbeye karşı

• 15 Temmuz 2016 gecesi bir grup darbeci, demokratik düzeni ve millî iradeyi hedef aldı.
• Darbeciler TBMM’yi ve güvenlik birimlerinin binalarını bombaladı.
• Çocuktan yaşlıya vatandaşlar, Türk bayraklarıyla 81 ilin meydanlarını doldurdu.
• Millet canı pahasına demokrasiye sahip çıktı; girişim kısa sürede başarısız oldu.
• Millî irade
• Milletin, seçimlerde oyuyla ortaya koyduğu ortak karar.
• Darbecilerin TBMM’yi hedef alması neyi gösterir?
• Millî iradeyi hedef aldıklarını. Çünkü TBMM, milletin seçtiği temsilcilerden oluşur ve millî iradenin simgesidir.

Öğretmene not: Kitap girişimi “bir grup” darbecinin hain kalkışması olarak anlatır; kitaptaki habere göre doğudan batıya bütün illerde meydanlar bayraklı vatandaşlarla doldu. Yaşanan acıların ayrıntısına girmeden milletin tutumuna ve değerlere odaklanın.

20. 15 Temmuz’u hatırlayalım

• O gece millet, millî iradeye ve demokrasiye sahip çıktı. Binlerce vatandaşımız gazi oldu.
• Vatandaşlar her ilde meydanlara çıktı.
• şehit
• Demokrasi için canını veren vatandaşımız
• Temmuz
• Demokrasi ve Millî Birlik Günü
• 15 Temmuz Şehitler Anıtı, İstanbul

Öğretmene not: Sayılar ders kitabındandır (1. öğrenme alanı): O gece 251 vatandaşımız şehit oldu; tedavisi süren iki yaralı da sonradan hayatını kaybedince şehit sayısı 253’e çıktı. Başka kaynaklarda sık geçen 251 sayısı, kitaba göre o gece şehit olanların sayısıdır. Gazi olan vatandaşlarımız binlercedir. O gece, her yıl “15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü” adıyla anılır. Görseldeki anıt, 15 Temmuz Şehitler Köprüsü’nün Anadolu yakası çıkışındadır; 2017’de, birinci yıl dönümünde açıldı. Panolarında şehitlerimizin adları yazılıdır.

21. Meydanlardaki değerler

• Birlik
• Her yaştan ve her kesimden insan omuz omuza durdu.
• Cesaret
• Vatandaşlar tehlikeye rağmen geri adım atmadı.
• Vatanseverlik
• Millet bayrağına ve bağımsızlığına sahip çıktı.
• Demokrasiye bağlılık
• Sandıkta verdiği oya ve millî iradeye sahip çıktı.
• Bu tutum, Millî Mücadele’deki hangi ruhu hatırlatıyor?
• Birlik ve beraberlik ruhunu. Millet, Millî Mücadele’de olduğu gibi bağımsızlığına ve egemenliğine birlikte sahip çıktı.

Öğretmene not: Kartları açmadan önce sorun: “Meydanlardaki insanların davranışı hangi değerleri gösteriyor?” Kitap (1. öğrenme alanı), Millî Mücadele’deki birlik ruhunun 15 Temmuz gecesi yeniden görüldüğünü anlatır.

22. Darbe ile darbe girişimi arasındaki fark

• Hedef aynıydı: halkın seçtiği yönetimi zorla devirmek. Sonuç ise farklı oldu.
• 1960 ve 1980
• Sonuç
• Darbeciler yönetimi ele geçirdi
• Demokratik düzen bir süre durdu.
• Hak ve özgürlükler kısıtlandı.
• 15 Temmuz 2016
• Millet meydanlara çıktı
• Darbe girişimi kısa sürede başarısız oldu.
• Demokratik düzen korundu.
• Darbe girişimi
• Yönetimi zorla ele geçirmeye çalışan ama başarılı olamayan hareket.
• Aradaki fark, milletin demokrasiye sahip çıkmasıydı.

Öğretmene not: Kanıta dayalı çıkarım: Öğrencilerden iki şeridi karşılaştırıp farkı kendi cümleleriyle söylemelerini isteyin. Beklenen sonuç: Demokrasinin en güçlü koruyucusu, ona sahip çıkan bilinçli vatandaşlardır.

23. Demokrasi yalnızca sandık değildir

• Seçimler: Halk, yöneticilerini oyuyla belirler.
• Hukukun üstünlüğü: Yöneten de yönetilen de kanunlara uymak zorundadır.
• Demokratik kurumlar: Meclis, yürütme ve bağımsız mahkemeler görevini yapar.
• Millî iradeye saygı: Halkın kararı zorla değiştirilemez.
• Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6. madde
• Darbeler gösterdi ki demokrasi, seçimin yanında hukuka, kurumlara ve millî iradeye saygıyla yaşar.

Öğretmene not: Kitabın bu konudaki ana fikri: Darbeler, sandığın tek başına yetmediğini; demokrasinin hukuka, kurumlara ve millet iradesine saygıyla ayakta durduğunu göstermiştir. Alıntı Anayasa’nın 6. maddesinin ilk cümlesidir (yazımı Anayasa metnindeki gibidir). Aynı madde, egemenliğin kullanılmasının hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamayacağını da söyler.

24. Düşünelim: Darbe haklı olabilir mi?

• Gerekçe yeter mi?
• “Ülkeyi kurtarmak” gerekçesi bir darbeyi haklı çıkarır mı?
• Hayır. Halkın seçtiği yönetimi zorla devirmenin haklı bir gerekçesi olamaz.
• Kara leke
• Utançla anılan, iz bırakan olay. Darbeler, demokrasi tarihimizin kara lekesi sayılır.
• Fesih
• Bir kurumu ya da kararı ortadan kaldırma. Meclisin feshi, meclisin dağıtılmasıdır.

Öğretmene not: Tartışmada öğrencilerin sorunların hangi yollarla çözülmesi gerektiğini söylemelerini sağlayın: seçim, meclis, bağımsız yargı, uzlaşma. Öğrenme alanı değerlendirmesinde de vurgulandığı gibi 1960 ve 1980’de meclis dağıtıldı, hükûmetler görevden alındı ve siyasi haklar kısıtlandı.

25. Dünyada demokrasi sorunları

• Darbe, ayrımcılık, savaş ve şiddet dünyanın farklı yerlerinde insanların haklarını nasıl etkiliyor?
• Antidemokratik nedir?
• Nijer ve Mısır
• Myanmar, Güney Afrika, ABD
• Darfur, Suriye, Gazze
• Basın özgürlüğü
• Barış ve birlikte yaşama

26. Antidemokratik ne demek?

• Halkı yönetimle ilgili kararların dışında bırakır.
• Temel hak ve özgürlükleri sınırlar ya da hiç tanımaz.
• Eşitliği bozar; bazı insanları haklarından yoksun bırakır.
• Toplumsal barışı ve huzuru bozar.
• Antidemokratik
• Demokrasiye aykırı olan; demokratik olmayan.
• Sınıf oylamasında bazı öğrencilere oy hakkı verilmemesi antidemokratik midir?
• Evet. Katılımı engeller ve eşitliğe aykırıdır; herkesin oy hakkı olmalıdır.

Öğretmene not: Tanımı önce küçük bir örnekle (sınıf oylaması) somutlaştırın, sonra dünya örneklerine geçin. Program, dünyanın farklı bölgelerindeki antidemokratik uygulamaların darbeler, ırkçılık, ayrımcılık, savaş ve şiddet başlıklarıyla incelenmesini ister.

27. Dünyadan örnekler

• Darbe: Nijer’de (2023) ve Mısır’da seçilmiş cumhurbaşkanı askerlerce görevden alındı.
• Ayrımcılık: Myanmar’da Rohingya azınlığı, Güney Afrika ve ABD’de uzun yıllar siyahlar haklarından yoksun bırakıldı.
• Savaş ve şiddet: Sudan’ın Darfur bölgesinde, Suriye’de ve Gazze’de sivillerin yaşamı tehdit altına girdi.
• Azınlık
• Bir ülkede dil, din ya da ırk bakımından çoğunluktan farklı, sayıca az topluluk.
• Nijer
• Mısır
• Myanmar
• Rohingya
• Güney Afrika
• ABD
• Darfur
• Sudan
• Gazze
• AFRİKA
• ASYA
• KUZEY AMERİKA
• Darbe
• Ayrımcılık
• Savaş ve şiddet
• Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Örneklerin hepsi ders kitabındadır. Suriye, Gazze’nin kuzeydoğusundadır; harita kalabalık olmasın diye ayrıca işaretlenmedi. Mısır’daki askerî müdahale 2013’te yaşandı (kitap yıl vermez). Güney Afrika’daki ırk ayrımı politikası “apartheid” adıyla bilinir.

28. Darbeler: Nijer ve Mısır

• Nijer (2023)
• Seçilmiş cumhurbaşkanı askerî güçlerce görevden alındı.
• Demokratik kurumlar işlemez hâle getirildi.
• Mısır
• Seçimle iş başına gelen cumhurbaşkanı askerî müdahaleyle görevden alındı.
• Halkın sandıkta verdiği karar geçersiz sayıldı.
• Bu iki olayın Türkiye’deki 1960 ve 1980 darbeleriyle ortak noktası nedir?
• Hepsinde halkın seçtiği yönetim zorla görevden alındı; halkın yönetime katılma hakkı ve halk iradesi hiçe sayıldı.

Öğretmene not: Kitaptaki tartışma sorusuyla ilişkilidir. Beklenen cevap: Halkın oyu geçersiz sayılır; insanlar yöneticilerini seçme ve denetleme hakkını kaybeder, demokratik kurumlar işlemez olur.

29. Irkçılık ve ayrımcılık

• Myanmar
• Rohingya azınlığı, dinî inancı yüzünden yıllardır ayrımcılık ve şiddet görüyor.
• Güney Afrika
• Irk ayrımının çok sert olduğu dönemde siyahlar temel haklardan yoksun bırakıldı.
• ABD
• Siyahlar yasalar yüzünden uzun yıllar okulda, otobüste ve lokantada beyazlardan ayrı tutuldu.
• Bu uygulamalar demokrasinin hangi niteliklerine aykırıdır?
• Eşitliğe, insan haklarına saygıya ve kuralların herkese aynı uygulanmasına, yani hukukun üstünlüğüne.

Öğretmene not: Kitaba göre Myanmar’daki Rohingyalar inançları yüzünden hem devletin hem de bazı grupların baskısını görüyor; birçoğu evlerinden zorla çıkarıldı. ABD’de ise siyahlar, yürürlükteki yasalar yüzünden okul, otobüs ve lokanta gibi yerlerde beyazlardan ayrı tutuldu; ayrı okullara gitmek, otobüste ayrı bölümde oturmak zorunda kaldı.

30. Bir müzenin iki kapısı

• Güney Afrika
• Apartheid Müzesi’nin girişi, Johannesburg (Güney Afrika)
• Müzeye gelenlerin biletine rastgele “beyaz” ya da “beyaz olmayan” yazılır.
• Ziyaretçiler yalnız biletlerindeki kapıdan girer; ırk ayrımını bir an için yaşar.
• Bu ırk ayrımı düzenine apartheid denir; Güney Afrika’da uzun yıllar sürdü.
• Biletinizdeki yazı yüzünden arkadaşınızdan ayrılsaydınız neler hissederdiniz?
• Haksızlığa uğramış ve dışlanmış hissederdik. Müze, ırk ayrımının insan onurunu nasıl zedelediğini yaşatarak anlatır.

Öğretmene not: Görseldeki giriş, Johannesburg’daki Apartheid Müzesi’ne aittir. Tabelalarda Afrikaanca ve İngilizce “Beyazlar” ve “Beyaz olmayanlar” yazar; bilette yazan rastgele seçilir, bu yüzden arkadaşlar bile ayrı kapılardan girebilir. Apartheid düzeni 1948’de yasalaştı, 1990’ların başında kaldırıldı. 1994’te bütün halkın oy kullanabildiği ilk seçim yapıldı ve ırk ayrımına karşı mücadelesi yüzünden 27 yıl hapis yatan Nelson Mandela devlet başkanı oldu. Etkinliğin amacı empati kurmaktır; kimseyi rengi ya da kökeni üzerinden örnek göstermeyin.

31. Düşünelim: Farklılık bir ayrım nedeni mi?

• Hakları ne belirler?
• Bir insanın ten rengi, dili ya da inancı onun haklarını değiştirir mi?
• Hayır. Dili, dini, ırkı ya da cinsiyeti ne olursa olsun herkesin hakları eşittir.
• Irkçılık
• İnsanları ırklarına göre ayırıp bir ırkı diğerlerinden üstün görme.
• Ayrımcılık
• İnsanlara dil, din, ırk, cinsiyet gibi farklılıkları yüzünden eşit davranmama.

Öğretmene not: Anayasa’nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Öğrencilerden okulda ya da çevrede ayrımcılığı önlemek için neler yapılabileceğini sorun.

32. Bir otobüs koltuğunun hikâyesi

• ABD
• Bu otobüs bugün ABD’deki Henry Ford Müzesi’nde sergileniyor.
• Rosa Parks, 1955’te Montgomery’de bu otobüsteki yerini beyaz bir yolcuya vermediği için tutuklandı.
• Siyahlar bir yılı aşkın süre otobüslere binmeyerek barışçıl bir boykot yaptı.
• 1956’da mahkeme, otobüslerdeki ırk ayrımının ABD Anayasası’na aykırı olduğuna karar verdi.
• Montgomery’deki siyahlar haklarını hangi yollarla aradı?
• Şiddete başvurmadan: otobüslere binmeyerek, yani boykotla ve mahkemeye başvurarak hukuk yoluyla.

Öğretmene not: Görseldeki 2857 numaralı otobüs, Rosa Parks’ın 1 Aralık 1955’te Montgomery’de (Alabama) tutuklandığı otobüstür; bugün Dearborn’daki Henry Ford Müzesi’nde sergilenir. O dönemde Montgomery otobüslerinde siyahlar ve beyazlar için ayrı bölümler vardı; şoför, beyaz bir yolcu için siyah yolcudan yerini isteyebiliyordu. Boykot: bir haksızlığa karşı çıkmak için bir hizmeti ya da ürünü topluca kullanmamak. Montgomery’deki boykot 381 gün sürdü; mahkeme kararının ardından Aralık 1956’da şehrin otobüslerindeki ayrım sona erdi. Örnek, haksızlığa karşı şiddete başvurmadan, hukuk yoluyla hak aranabileceğini gösterir (Bölüm 4’teki çözüm yollarına bağlanır).

33. Savaş ve şiddetin insanlara etkisi

• Savaş ve çatışmalar insanların hangi haklarını elinden alır?
• Sudan’ın Darfur bölgesinde sivillere saldırılar yapıldı, pek çok insan evsiz kaldı.
• Yaşama hakkı ve barınma hakkı zarar gördü.
• Suriye’deki iç savaşta pek çok sivil yurdunu bırakıp göç etmek zorunda kaldı.
• Yaşama hakkı ve güvenli bir yurtta yaşama imkânı zarar gördü.
• Gazze’de Ekim 2023–Ekim 2025 arasındaki yoğun çatışmalar sivillerin yaşamını ağırlaştırdı.
• Sivillerin temel hakları zarar gördü, basın özgürlüğü kısıtlandı.

Öğretmene not: Sınıfta savaştan etkilenmiş ya da göç etmek zorunda kalmış öğrenciler olabilir; konuyu kimseyi işaret etmeden, empatiyle işleyin ve acı verici ayrıntılara girmeyin. Kitaptaki örneklerin ortak mesajı: Antidemokratik uygulamaların bedelini en çok siviller öder.

34. Savaşta basın özgürlüğü

• Çatışmaların sürdüğü yerlerde gazetecilerin haber yapması zorlaşır.
• Gazze’de yabancı basının bölgeye girişi engellendi; haber almak çok zorlaştı.
• Dünyadaki basın özgürlüğü kuruluşları, gazetecilerin hedef alınmasını kabul edilemez buldu.
• Basın susturulunca halk gerçekleri öğrenemez.
• Basın özgürlüğü
• Gazetecilerin baskı görmeden haber toplayıp yayımlayabilmesi.
• Basının engellenmesi hangi anayasal hakları zedeler?
• Düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünü, basın özgürlüğünü ve halkın haber alma hakkını.

Öğretmene not: Anayasa’da ilgili maddeler: 26. madde (düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti), 28. madde (basın hürriyeti). Kitaptaki haber, savaştan yalnızca cephedekilerin değil, sivillerin ve haber yapmaya çalışan gazetecilerin de etkilendiğini anlatır. Tartışmayı tarafsız bir dille, hak ve özgürlükler ekseninde yürütün.

35. Barış ve birlikte yaşama

• Uygulamaların demokratik olup olmaması, barışı ve birlikte yaşamayı doğrudan etkiler.
• Antidemokratik uygulamalar
• Güven ve huzur bozulur.
• Korku, kin ve çatışma artar.
• İnsanlar yurtlarını bırakmak zorunda kalabilir.
• Demokratik uygulamalar
• İnsanlar arasında güven ve dayanışma artar.
• Farklı insanlar bir arada huzurla yaşar.
• Sorunlar konuşarak çözülür.
• Birlikte yaşama kültürü
• Farklı görüş, inanç ve kökenden insanların birbirine saygı göstererek barış içinde yaşaması.

Öğretmene not: Programın beklentisi: Öğrenciler çevrelerindeki örneklerden hareketle, demokrasiye aykırı uygulamaların hem ülkemizde hem dünyada barışı nasıl etkilediğini yorumlar. Sağ sütunu açmadan önce öğrencilerin tahminlerini alın.

36. Sorunlar ve çözüm yolları

• Sorunları sınıflandıralım; adalet, eşitlik ve katılımla onları nasıl aşabileceğimizi düşünelim.
• Sınıflandırma
• Kutuplaşma ve yanlış bilgi
• Adalet ve eşitlik
• Örnek olay
• Devletin organları
• Bize düşenler

Öğretmene not: Bölüm görseli: Yargıtay binası, Ankara. Bağımsız ve tarafsız mahkemeler, hukukun üstünlüğünün en önemli güvencelerindendir.

37. Sorunları sınıflandıralım

• Etkinlik
• Darbe
• Türkiye’de 1960 ve 1980 darbeleri; Nijer ve Mısır
• Irkçılık
• Güney Afrika ve ABD’de siyahlara yapılanlar
• Ayrımcılık
• Myanmar’da Rohingya azınlığına yapılanlar
• Savaş
• Suriye’deki iç savaş ve Gazze’deki savaş
• Şiddet
• Darfur’da sivillere yönelik saldırılar
• Günlük hayatta
• Ailede baskı, okulda dışlama ve alay etme

Öğretmene not: Program, antidemokratik uygulamaların darbeler, ırkçılık, ayrımcılık, savaş ve şiddet başlıklarıyla sınıflandırılmasını önerir. Kartları açmadan önce örnekleri tahtaya karışık sırayla yazın; gruplar her örneği bir başlığın altına yerleştirsin, sonra kartlarla karşılaştırın. Bazı örnekler birden fazla başlığa girebilir (Darfur hem savaş hem şiddet örneğidir); gerekçeli her cevabı kabul edin.

38. Demokrasiyi zayıflatan başka engeller

• Demokrasi yalnız darbelerle değil, gündelik hayattaki bazı sorunlarla da zayıflayabilir.
• Kutuplaşma: Farklı görüştekiler birbirini dinlemez, uzlaşma zorlaşır.
• Yanlış bilgi: Genel ağda hızla yayılan doğrulanmamış haberler kamuoyunu yanıltır.
• Hakların kısıtlanması: İfade, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü sınırlanınca katılım azalır.
• Katılım eksikliği: Seçimlere ve kararlara katılmayan vatandaşın sesi yönetime ulaşmaz.
• Kutuplaşma
• Toplumun, birbirini dinlemeyen karşıt gruplara bölünmesi.
• Bu engeller bir araya gelince toplumda güven azalır.

Öğretmene not: Bu maddeler ders kitabının öğrenme alanı değerlendirmesinde geçen engellere dayanır: siyasi kutuplaşma, genel ağda hızla yayılan yanlış bilgi, ifade, toplantı ve örgütlenme özgürlüğünün sınırlanması. Kitaptaki bir doğru-yanlış maddesine göre seçimlere katılımın düşük olması olumlu bir durum sayılmaz; Türkiye ise seçimlere yüksek katılımıyla dikkat çeker (SB.7.4.3).

39. Düşünelim: Paylaşmadan önce dur

• Üç soru
• Bir haberi paylaşmadan önce kendimize hangi soruları sormalıyız?
• Kaynağı güvenilir mi? Tarihi güncel mi? Başka güvenilir kaynaklar da aynı bilgiyi veriyor mu?
• Dezenformasyon
• Yanlış ya da yanıltıcı bilginin bilerek yayılması.
• Kamuoyu
• Toplumun bir konu hakkındaki genel düşüncesi.

Öğretmene not: Bilgilerin doğruluğunu değerlendirme becerisine bağlanır. Sınıfta, doğruluğu kontrol edilmiş bir haber ile kaynağı belirsiz bir paylaşımı karşılaştırabilirsiniz. Yanlış bilgi kamuoyunun sağlıklı oluşmasını zorlaştırır ve toplumda güveni sarsar.

40. Adalet, eşitlik ve özgürlük

• Eşitlik
• Kanun önünde kimse kimseden üstün değildir.
• Aynı kural herkes için geçerlidir.
• Adalet
• Kimsenin hakkının yenmemesini, hakların korunmasını sağlar.
• Adaletin olduğu yerde kimseye ayrıcalık ya da haksızlık yapılmaz.
• Özgürlük
• Kişinin baskı görmeden, başkalarının hakkına zarar vermeden kendi kararını verebilmesi.
• Adalet ve eşitlik güçlendikçe toplumda güven ve dayanışma artar.

Öğretmene not: Kitabın vurgusu: Hiçbir farklılık, bir insanın haklarını azaltmaz. Kendi hakkını kullanan kişi başkasının hakkını da gözetmeli, gerektiğinde başkasının hakkını savunmalıdır. Eşitlik, kuralın herkese aynı uygulanmasıdır; adalet de hakların gerçekten korunmasını sağlar.

41. Sınıfa yeni gelen Deniz

• Örnek olay
• Deniz, ailesi taşındığı için yeni bir okula başladı.
• Bazı arkadaşları, Deniz’in konuşmasıyla alay ediyor.
• Grup çalışmalarında “Sen bizden değilsin.” diyerek onu aralarına almıyorlar.
• Deniz artık derste söz almaktan çekiniyor.
• Hak ihlali
• Bir kişinin sahip olduğu bir hakkın engellenmesi ya da çiğnenmesi.
• Deniz’in hangi hakları zarar görüyor? Sen olsan ne yapardın?
• Eşit davranılma, saygı görme ve düşüncesini özgürce söyleme hakkı. Deniz’in yanında durur, arkadaşlarımızı uyarır, öğretmenimize haber veririz.

Öğretmene not: Program, hak ve özgürlüklerin kullanımına ilişkin örnek olayların incelenmesini, hak ihlaline yol açan tutumların belirlenmesini ve çözüm önerilerinin sınıfta paylaşılmasını ister. Öğrencilerden olayı Deniz’in, alay edenlerin ve sessiz kalanların gözünden ayrı ayrı değerlendirmelerini isteyin.

42. Devletin organlarına düşen görevler

• Demokrasinin bu sorunlarla yeniden karşılaşmaması için üç organ da görevini yapmalı ve birbirini dengelemelidir.
• Yasama · TBMM
• Hakları güvenceye alan kanunlar yapar, yürütmeyi denetler.
• Yürütme · Cumhurbaşkanlığı
• Kanunları uygular, kamu hizmetlerini herkese eşit sunar.
• Yargı · Bağımsız mahkemeler
• Bağımsız ve tarafsız kararlarla herkesin haklarını korur.
• Organlar birbirini denetleyince güç tek elde toplanmaz; demokrasi korunur.

Öğretmene not: Öğrenme alanı değerlendirmesindeki açık uçlu soruya hazırlık: TBMM yürütmeyi denetler; mahkemeler de yasama ve yürütmenin yaptıklarının hukuka uygunluğuna bakar. Karşılıklı denetim, gücün bir kişide ya da kurumda toplanmasının önündeki engeldir. Konu SB.7.4.2’deki yönetim yapısıyla ilişkilendirilebilir. Görseller: TBMM Genel Kurul Salonu, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi ve Anayasa Mahkemesi (üçü de Ankara’da). Anayasa Mahkemesi kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetler; bu, organların birbirini denetlemesine bir örnektir.

43. Çözüm önerilerimiz

• Hukukun üstünlüğü
• Kurallar herkese eşit uygulanmalı.
• Katılım
• Seçimlere ve ortak kararlara katılmalıyız.
• Doğru bilgi
• Haberi paylaşmadan önce doğrulamalıyız.
• Saygı ve uzlaşma
• Farklı görüşleri dinleyip konuşarak anlaşmalıyız.
• Eşitlik
• Kimseye farklılığı yüzünden ayrım yapmamalıyız.
• Barış
• Şiddete karşı çıkmalı, barışı savunmalıyız.

Öğretmene not: Kartları açmadan önce küçük gruplardan kendi önerilerini isteyin; program, antidemokratik davranışları önlemek için öğrencilerin özgün fikirler geliştirmesini ve bunun için küçük grup tartışmasını önerir. Ardından grupların önerilerini kartlarla karşılaştırın.

44. Bize düşen sorumluluklar

• Demokrasiyi korumak yalnız devletin değil, hepimizin görevidir.
• Kararlara katılır, fikrimizi saygıyla söyleriz.
• Farklı düşünenleri dinler, konuşarak anlaşırız.
• Kimseyi dışlamaz, haksızlığa karşı ses çıkarırız.
• Haberleri paylaşmadan önce doğrularız.
• Büyüyünce oy verir, millî iradeye sahip çıkarız.
• Sorumluluk
• Kişinin üzerine düşen görevleri bilmesi ve yerine getirmesi.
• Demokrasi, ona her gün sahip çıkıldıkça güçlenir.

Öğretmene not: Her öğrenciden bu listeden bir maddeyi seçip bir hafta boyunca uygulamasını ve sonucunu not etmesini isteyebilirsiniz.

45. Demokrasi panomuz

• Etkinlik
• Öğrenme galerisi: Gruplar çalışmalarını panoya asar, sonra birbirinin çalışmasını gezer.
• 1. Hazırlık
• Her grup bir sorun seçer; örneğini, etkisini ve çözümünü afişe yazar.
• 2. Galeri turu
• Gruplar afişleri gezer, eksik gördükleri bilgileri not kâğıdıyla ekler.
• 3. Paylaşım
• Sınıfça en çok önerilen çözümler belirlenir.
• Değerlendirme
• Öğretmen, grupların katılımını ve iş birliğini kontrol listesiyle değerlendirir.

Öğretmene not: Program, bu konuda öğrenilenlerin sınıf panosunda sergilenmesini ve öğrenme galerisi tekniğini önerir. Önerilen grup konuları: darbeler, ırkçılık ve ayrımcılık, savaş ve şiddet, kutuplaşma ve yanlış bilgi. Süreç gözlem formu, kontrol listesi ya da anekdot kaydıyla değerlendirilebilir.

46. Anahtar kavramlar

• Demokratik devlet
• Yönetimin halkın oyuyla belirlendiği, hak ve özgürlüklerin güvencede olduğu devlet.
• Hukuk devleti
• Yönetenler de dâhil herkesin hukuka bağlı olduğu, hakları bağımsız mahkemelerin koruduğu devlet.
• Genel oy ilkesi
• Seçme yaşına gelen her vatandaşın, ayrım gözetilmeden oy kullanabilmesi.
• Siyasi parti
• Ortak düşüncedeki kişilerin, seçimle ülkeyi yönetmek amacıyla kurduğu örgüt.
• Kuvvetler ayrılığı
• Kanun yapma, uygulama ve yargılama yetkilerinin ayrı organlarca kullanılması.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramları: demokratik devlet, genel oy ilkesi, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı, kuvvetler birliği, laik devlet, siyasi parti, sosyal devlet, yargı, yasama, yürütme. Burada bu konuya en çok düşenler var. Darbeler bu kavramların hepsini hedef alır: Seçilmiş yönetimi devirir, partileri kapatır, meclisi dağıtarak yetkileri tek elde toplar.

47. Özet ve tekrar

• Öğrendiklerimizi balık kılçığında toplayalım, sonra kendimizi sınayalım.
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

48. Özet: Demokrasiyi zorlayan sorunlar

• Demokrasi zarar görür
• Baskı ve zorlama
• Ailede ve okulda söz hakkını elinden alır
• Darbeler
• Halkın seçtiği yönetimi zorla devirir
• Ayrımcılık
• Irk, din ve dil farkıyla eşitliği bozar
• Savaş ve şiddet
• Yaşama hakkını ve basın özgürlüğünü çiğner
• Yanlış bilgi
• Kamuoyunu yanıltır, güveni sarsar
• Kutuplaşma
• Uzlaşmayı ve birlikte yaşamayı zorlaştırır
• Çözüm: hukukun üstünlüğü, eşitlik, katılım, doğru bilgi ve uzlaşma.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa sunudan bir örnek yazabilir (ör. Darbeler: 1960, 1980; Ayrımcılık: Myanmar). Etkinliği, öğrenme galerisinde hazırlanan afişlerle birleştirebilirsiniz.

49. Doğru mu, yanlış mı?

• 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 askerî darbeleri, Türkiye’de demokrasinin bir süre kesintiye uğramasına neden olmuştur.
• Bu darbelerde seçilmiş hükûmetler görevden alındı, meclis ve siyasi partiler kapatıldı, hak ve özgürlükler kısıtlandı.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ülkede seçim yapılıyorsa o ülkede demokrasinin hiçbir sorunu yoktur.
• Demokrasi yalnızca seçimden ibaret değildir. Hukukun üstünlüğü, hak ve özgürlüklerin korunması ve katılım da gerekir.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Sınıf başkanının öğrencilere sorulmadan belirlenmesi, katılım ilkesine uygun bir uygulamadır.
• Sınıf başkanını öğrenciler seçimle belirlemelidir. Kendini ilgilendiren kararlara katılmak, katılım ilkesinin gereğidir.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• 15 Temmuz 2016 darbe girişimi, milletin meydanlara çıkıp millî iradeye sahip çıkmasıyla başarısız olmuştur.
• Her yaştan vatandaş 81 ilde meydanlara çıktı; girişim kısa sürede başarısızlığa uğratıldı.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Yanlış bilginin genel ağda hızla yayılması, kamuoyunun sağlıklı oluşmasına yardım eder.
• Yanlış bilgi insanları yanıltır, kamuoyunun sağlıklı oluşmasını zorlaştırır ve toplumda güveni sarsar.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Adaletin olduğu bir toplumda insanlara dil, din ya da ırklarına göre farklı davranılmaz.
• Adalet, herkesin haklardan eşit yararlanmasını sağlar. Böylece toplumda güven ve dayanışma artar.

55. Çöz bakalım

• Ece’nin ailesi, yaz tatilinin nerede geçirileceğine karar vermek için toplandı. Herkes önerisini anlattı, öneriler tek tek konuşuldu ve ortak bir kararda buluşuldu.
• Bu ailede demokrasinin hangi ilkesinin uygulandığı söylenebilir?
• Laiklik
• Katılımcılık
• Kuvvetler ayrılığı
• Sosyal devlet
• B
• Aileyi ilgilendiren karara bütün bireyler katıldı ve fikrini söyledi. Bu, katılımcılık ilkesinin aile içindeki örneğidir.

56. Çöz bakalım

• Şemada Türkiye’de demokrasiyi hedef alan bazı olaylar verilmiştir.
• 27 Mayıs 1960
• Askerî darbe
• 12 Eylül 1980
• 15 Temmuz 2016
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Erken seçim
• Halk oylaması
• Darbe girişimi
• D
• 15 Temmuz 2016’da yönetim ele geçirilmek istendi ama millet meydanlara çıkınca girişim başarısız oldu. Bu yüzden “darbe girişimi” denir.

57. Çöz bakalım

• Darbe girişimine karşı çocuktan yaşlıya yüz binlerce vatandaş, Türk bayraklarıyla 81 ilin meydanlarını doldurdu ve demokrasiye sahip çıktı.
• Vatandaşların bu tutumu öncelikle aşağıdaki değerlerden hangisini yansıtır?
• Birlik ve beraberlik
• Çalışkanlık
• Misafirperverlik
• Tasarruf
• A
• Farklı yaşlardan ve kesimlerden insanlar ortak bir amaç için bir araya geldi. Bu, birlik ve beraberliğin göstergesidir.

58. Çöz bakalım

• Myanmar’da Rohingya azınlığının inancı nedeniyle haklarından yoksun bırakılması
• Güney Afrika’da siyahların uzun süre temel haklardan mahrum kalması
• ABD’de siyahların yasalar nedeniyle beyazlarla aynı okullara gidememesi
• Yukarıdaki örnekler, antidemokratik uygulamaların hangi türüne girer?
• Darbe
• İç savaş
• Ayrımcılık
• Basın özgürlüğünün kısıtlanması
• C
• Üç örnekte de insanlar dinleri ya da ırkları yüzünden eşit haklardan yoksun bırakıldı. Bu, ayrımcılıktır.

59. Çöz bakalım

• Öğretmen
• Savaş bölgelerinde gazetecilerin bölgeye girişi engellenir, haber yapmaları zorlaşır.
• Bu durum öncelikle aşağıdakilerden hangisini kısıtlar?
• Basın özgürlüğünü
• Eğitim hakkını
• Mülkiyet hakkını
• Seçme ve seçilme hakkını
• A
• Gazetecilerin haber toplaması ve yayımlaması engellenince basın özgürlüğü ve halkın haber alma hakkı zarar görür.

60. Çöz bakalım

• Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin uygulanmasında karşılaşılan sorunları azaltmaya yönelik bir öneri değildir?
• Hukuk kurallarının herkese eşit uygulanması
• Anlaşmazlıkların zor kullanılarak çözülmesi
• Farklı görüşlerin saygıyla dinlenmesi
• Haberlerin paylaşılmadan önce doğrulanması
• B
• Zor kullanmak demokrasiye aykırıdır. Sorunlar hukuk, uzlaşma ve katılımla çözülür.

61. Kim bilecek?

• Her yıl 15 Temmuz hangi adla anılır?
• 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü
• Demokrasiye aykırı olan uygulamalara ne ad verilir?
• Antidemokratik uygulama
• Demokrasinin ilk öğrenildiği yer neresidir?
• Aile

62. Gelecek derse hazırlanalım

• Bir ülkenin kalkınması ne demektir? Kalkınmış bir ülkeyi nasıl tanırız?
• Cumhuriyet’in ilk yıllarında hangi fabrikalar kuruldu, hangi kalkınma hamleleri yapıldı?
• Siyasi istikrarsızlık ve askerî müdahaleler bir ülkenin kalkınmasını nasıl etkiler?
• İHA, MİLGEM ve ilk yerli otomobil gibi projeler ülkemize neler kazandırıyor?
• Evinizdeki üç eşyanın nerede üretildiğine bakın; yerli üretim olanları gelecek derse not edin.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme çıktısı SB.7.5.1 “Millî Kalkınma Hamleleri” (5. öğrenme alanı: Hayatımızdaki Ekonomi). Üçüncü soru bu dersle bağ kurar: Ders kitabına göre askerî müdahaleler siyasi istikrarsızlığa yol açarak kalkınma çalışmalarını da olumsuz etkilemiştir.

63. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.7.4.4.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Anayasa
• Alıntı: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 6. madde.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. Noktalar yaklaşık konumlardır; sınırları göstermez.

64. Görsel kaynakları

• TBMM Genel Kurul Salonu, Ankara (2021)
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM, October 2021.jpg
• Ailede ortak karar (temsilî sahne)
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, İstanbul
• Huseyinakbas63 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: The first Bosphorus Bridge (1973) in Istanbul.jpg
• 15 Temmuz Şehitler Anıtı, İstanbul
• Sadrettin · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: 15 Temmuz Şehitler Anıtı Anadolu Yakası 8.jpg
• Apartheid Müzesi’nin girişi, Johannesburg (Güney Afrika)
• Annette Kurylo · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Apartheid Museum Entrance, Johannesburg.JPG
• Rosa Parks’ın yolculuk ettiği otobüs, Henry Ford Müzesi (ABD)
• ajay_suresh · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: Rosa Parks Bus - The Henry Ford Museum (53624306174).jpg
• Yargıtay binası, Ankara
• Metuboy · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Court of Cassation in Ankara (cropped).jpg
• TBMM Genel Kurul Salonu (boş hâli), Ankara
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: TBMM, meclis içi 2.jpg
• Cumhurbaşkanlığı Külliyesi, Ankara
• Metuboy · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Presidential Palace Main.jpg
• Anayasa Mahkemesi, Ankara
• Murat Karabulut (VOA) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Constitutional Court of Turkey.jpg