7. Sınıf Yaşayan Demokrasimiz Sunusu: Yasama, Yürütme ve Yargı

1. Türkiye Cumhuriyeti’nin Yönetim Yapısı

• Türkiye Cumhuriyeti’nin
• Yönetim Yapısı
• 7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz Sunusu
• Yasama, yürütme ve yargı: Devletimizi kim yönetir, güçler birbirini nasıl dengeler?

Öğretmene not: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 7. sınıf Sosyal Bilgiler, 4. öğrenme alanı “Yaşayan Demokrasimiz”. Öğrenme çıktısı SB.7.4.2 (2026-2027 yıllık planında 20–21. haftalar). Süreç bileşenleri: a) Yönetim yapısını belirler. b) Yönetim yapısını oluşturan unsurlar arasındaki ilişkileri belirler. Kapak görseli: Ankara’daki TBMM binasının Genel Kurul salonu; arka duvarda “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar.

2. Merak edelim

• Kanunu yapan, uygulayan ve kanuna uyulmadığında karar veren aynı kişi olsaydı neler olurdu?
• Millî Mücadele yıllarında yetkiler neden Mecliste toplandı? Bugün neden ayrı ellerde?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Kanunları kim yapar?
• Nerede?
• Kanunlar nerede yayımlanır?
• Ne zaman?
• Seçimler ne zaman yapılır?
• Ne?
• Kuvvetler ayrılığı ne demek?
• Nasıl?
• Cumhurbaşkanı nasıl seçilir?
• Neden?
• Güçler neden birbirini denetler?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın; sunu boyunca cevaplarını arayacaklar. İlk soru kuvvetler ayrılığının, ikinci soru kuvvetler birliğinin gerekçesini sezdirmek içindir.

3. Yol haritamız

• Devletin üç gücü
• Kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı
• Yasama: TBMM
• Milletvekilleri, görevler ve kanun yapımı
• Yürütme: Cumhurbaşkanı
• Görevler ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi
• Yargı ve güçler dengesi
• Bağımsız mahkemeler, organlar arası ilişkiler
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, balık kılçığı, doğru-yanlış, test

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Devletin üç gücü

• Kurallar neden gerekli? Güç tek elde mi toplanmalı, yoksa paylaştırılmalı mı?
• Kurallar ve düzen
• Yasama, yürütme, yargı
• Kuvvetler birliği
• 1921 Anayasası
• Kuvvetler ayrılığı

Öğretmene not: Bölüm görseli: Birinci Meclis binası, Ankara. Fotoğraf Aralık 1922’de, yani Millî Mücadele yıllarında renkli olarak çekildi. Meclis bu yıllarda bu binada toplanıyordu.

5. Hatırlayalım: Demokratik devlet

• Hatırlayalım
• Demokratik devletin özelliklerinden hangisi bu dersin konusudur?
• Kanun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı: Herkes hukuka uyar; kanun yapma, uygulama ve yargılama işlerini ayrı organlar yapar.
• Anayasa
• Devletin yapısını, işleyişini ve temel hakları düzenleyen en üst kanun. Bugün 1982 Anayasası yürürlüktedir.
• Düşünelim
• Anayasa’ya aykırı bir kanun yapılırsa ne olmalı? Tahminini yaz; 4. bölümde kontrol edeceğiz.

Öğretmene not: Önceki konu (SB.7.4.1, Türkiye Cumhuriyeti’nin nitelikleri) ile köprü kurar. Üçüncü kutunun cevabı 4. bölümde: Anayasa Mahkemesi, Anayasa’ya aykırı kanunu iptal eder.

6. Kuralsız bir maç düşünün

• Isınma · Kurallar ve güç
• Bir futbol maçında bunlar olsaydı neler yaşanırdı?
• Oyunun kuralları yazılı olmasaydı
• Her oyuncu kuralı kendine göre yorumlar, maç kavgaya dönerdi.
• Maçı düzenleyen (organize eden) kimse olmasaydı
• Saha, saat ve güvenlik ayarlanmaz; maç hiç oynanamazdı.
• Hakem olmasaydı
• Kural çiğnense bile karar veren olmaz, haksızlık cezasız kalırdı.
• Kuralı koyan, maçı düzenleyen ve düdüğü çalan aynı kişi olsaydı
• O kişi kuralları istediği gibi değiştirip istediği takımı kazandırabilirdi.

Öğretmene not: Benzetme: Kuralları koyan yasamaya, maçı düzenleyip yürüten yürütmeye, anlaşmazlıkta karar veren hakem yargıya benzer. Son satır, gücün tek elde toplanmasının tehlikesini sezdirir; kuvvetler ayrılığına buradan geçin. Her satırın sonucunu açmadan önce öğrencilerin tahminini alın.

7. Devletin üç gücü

• Yasama
• Kanun yapma, değiştirme ve kaldırma gücü. Ülkemizde TBMM’ye aittir.
• Yürütme
• Kanunları uygulama ve devlet işlerini yürütme gücü. Ülkemizde Cumhurbaşkanına aittir.
• Yargı
• Anlaşmazlıkları çözme ve suçları yargılama gücü. Bağımsız mahkemeler kullanır.
• Trafik kuralları örneğinde bu üç gücü bulabilir misin?
• Kuralları kanun belirler (yasama), trafik polisi uygular (yürütme), cezaya itiraz edilirse mahkeme karar verir (yargı).

Öğretmene not: Üç gücü karşılaştıran slaytlarda renkler sabittir: yasama mavi, yürütme turkuaz, yargı altın sarısı. Öğrencilerden her güç için bir örnek daha isteyin.

8. Güç tek elde mi, ayrı ellerde mi?

• Devletin üç gücünün kimde toplandığına göre iki farklı yönetim anlayışı vardır.
• Kuvvetler birliği
• Yasama, yürütme ve yargı tek bir organda toplanır.
• Ülkemizde Millî Mücadele yıllarında uygulandı.
• Kuvvetler ayrılığı
• Üç gücü ayrı organlar kullanır.
• Organlar birbirini denetler ve dengeler.
• Bugün ülkemizde uygulanıyor (1982 Anayasası).
• Sence hangisinde yanlış bir kararın düzeltilmesi daha kolaydır? Neden?
• Kuvvetler ayrılığında. Bir organın hatasını diğer organlar fark edip durdurabilir.

9. 23 Nisan 1920: Meclis açılıyor

• Düşünelim
• Büyük Millet Meclisinin açıldığı 23 Nisan, bugün neden bayram olarak kutlanıyor?
• Millet, seçtiği temsilcilerle yönetimi kendi eline aldı. Bu yüzden 23 Nisan, millî egemenliğin simgesidir.
• Millî egemenlik
• Ülkeyi yönetme yetkisinin millete ait olması. Millet bu yetkiyi seçtiği temsilciler aracılığıyla kullanır.
• İlk Meclis binası
• Millî Mücadele’nin yönetildiği ilk Meclis binası, bugün Ankara’da Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.

Öğretmene not: 23 Nisan bugün Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır; bayramda çocuklar sembolik olarak yönetim makamlarına geçer. Okuldaki 23 Nisan etkinlikleriyle ilişkilendirin. 1920’de açılan Meclis, Millî Mücadele boyunca hem kanun yaptı hem de ülkeyi yönetti; sonraki slaytlar bunu anlatıyor.

10. Millî Mücadele’nin yönetildiği salon

• Birinci Meclisin Genel Kurul salonu (Kurtuluş Savaşı Müzesi, Ankara)
• Meclis, 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı. Milletvekilleri bu salonda toplanıyordu.
• Kanunlar bu salonda görüşülüp oylandı. 1921 Anayasası da burada kabul edildi.
• Meclis ülkeyi de buradan yönetti. Savaşın ve devletin önemli kararları bu salonda alındı.
• Bu salonun bugün müze olarak korunması bize ne kazandırır?
• Millî egemenliğin ilk adımlarının atıldığı yeri görür, geçmişi somut olarak öğreniriz. Bu miras gelecek kuşaklara da aktarılır.

Öğretmene not: Fotoğraf, Ankara Ulus’taki Birinci Meclis binasının (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi) Genel Kurul salonunu gösteriyor: önde milletvekillerinin sıraları, arkada bayraklarla örtülü kürsüler. Cumhuriyet de 29 Ekim 1923’te bu binada ilan edildi. Bölüm kapağındaki fotoğraf aynı binanın 1922’deki dış görünüşüdür; iki görseli karşılaştırarak “Meclis nerede, hangi koşullarda çalıştı?” sorusunu tartışın.

11. Millî Mücadele’de kuvvetler birliği

• Millî Mücadele, 19 Mayıs 1919’dan itibaren işgallere karşı verildi. Bu, olağanüstü bir dönemdi.
• Kararların hızla alınıp hemen uygulanması gerekiyordu.
• Bu yüzden yasama ve yürütme yetkileri tamamen, yargı yetkisi ise kısmen Mecliste toplandı.
• Bu düzen, 1921 Anayasası’nda açıkça yazıya geçirildi.
• Meclis hükûmeti
• Yasama ve yürütme yetkilerinin Mecliste toplandığı, devletin doğrudan Meclis tarafından yönetildiği sistem.
• Sence savaş yıllarında kararların hızlı alınması neden bu kadar önemliydi?
• Cephenin ihtiyaçları beklemeye gelmezdi; gecikmek kayıplara yol açabilirdi. Yetkiler tek yerde olunca kararlar hemen uygulandı.

Öğretmene not: Program, Cumhuriyet’in ilk yıllarında yasama ve yürütmenin Mecliste toplanmasının nedenleri hakkında öğrencilerin görüş bildirmesini ister. Ders kitabındaki gerekçe: Olağanüstü dönemde kararların hızlı alınıp uygulanması. Yargının kısmen Mecliste olmasına örnek: Meclisin kendi üyeleri arasından seçtiği hâkimlerle kurduğu İstiklal Mahkemeleri.

12. 1921 Anayasası’ndan üç madde

• Kuvvetler birliği, 1921 Anayasası’nın maddelerinde açıkça görülür. Maddeler sadeleştirilmiştir.
• Madde 2
• Kanun yapma ve kanunları uygulama yetkilerinin ikisi de Meclistedir.
• Madde 3
• Devletin yönetimi Meclistedir. Hükûmetin adı bile “Büyük Millet Meclisi Hükûmeti”dir.
• Madde 9
• Meclisin başkanı, aynı zamanda hükûmetin de doğal başkanıdır.
• Bu maddelere göre yasama ve yürütme kimde toplanıyordu?
• Büyük Millet Meclisinde. Meclis hem kanun yapıyor hem de bu kanunları uyguluyordu: kuvvetler birliği.

Öğretmene not: Madde içerikleri sadeleştirilerek aktarılmıştır. Bu yıllarda Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa’ydı. 1921 Anayasası’nın kabul tarihi ve diğer özellikleri bir sonraki konuda (SB.7.4.3) işlenir.

13. 1982 Anayasası’na göre üç güç

• Bugün · Kuvvetler ayrılığı
• Madde 7 · Yasama
• Yasama yetkisi Türk milleti adına TBMM’nindir. Bu yetki devredilemez.
• Madde 8 · Yürütme
• Yürütme yetkisini Cumhurbaşkanı, Anayasa’ya ve kanunlara uygun olarak kullanır.
• Madde 9 · Yargı
• Yargı yetkisini Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler kullanır.
• Üç güç ayrı organlarda: Bugün ülkemizde kuvvetler ayrılığı uygulanıyor.

Öğretmene not: Madde içerikleri sadeleştirilmiştir. 1982 Anayasası’na göre üç güç birbirinden bağımsızdır ama birlikte çalışır; organların birbirini nasıl denetlediği 4. bölümde işlenir.

14. Kuvvetler birliği mi, ayrılığı mı?

• Etkinlik · Görüşünü gerekçelendir
• Elif
• Kuvvetler birliğini savunuyor
• Savaş gibi zor zamanlarda kararlar çabuk alınmalı. Yetkiler tek yerde olursa zaman kaybedilmez.
• Kerem
• Kuvvetler ayrılığını savunuyor
• Güç tek elde toplanırsa yanlış bir kararı durduracak kimse kalmaz.
• Hızlı karar her zaman doğru karar değildir.
• Sen kime katılıyorsun? Hangi koşulda kimin görüşü daha güçlü olur? Gerekçeni söyle.

Öğretmene not: Elif ve Kerem kurgusal öğrencilerdir. Tek doğru cevap yoktur; gerekçe önemlidir. Beklenen sonuç: Olağanüstü dönemlerde kuvvetler birliği hız kazandırabilir; olağan dönemde kuvvetler ayrılığı hak ve özgürlükleri daha iyi korur. Öğrencilerin birbirini dinlemesini ve saygılı bir dil kullanmasını sağlayın.

15. Artıları ve eksileri

• Kuvvetler birliği
• Artı: Kararlar hızlı alınır ve hemen uygulanır.
• Artı: Olağanüstü durumlarda tek merkezden yönetim sağlar.
• Eksi: Güç tek elde toplanır, denetim zayıflar.
• Eksi: Hak ve özgürlükler zarar görebilir.
• Kuvvetler ayrılığı
• Artı: Organlar birbirini denetler; keyfî yönetim önlenir.
• Artı: Hak ve özgürlükler güvence altındadır.
• Eksi: Kararlar daha uzun sürede alınabilir.
• Benzer yönleri: Ülkemizdeki iki uygulamada da yetki milletten gelir; amaç ülkeyi düzen içinde yönetmektir.

Öğretmene not: Program, iki uygulamanın avantaj ve dezavantajlarının karşılaştırılmasını ister. Öğrenciler önce kendi benzerlik-farklılık-avantaj-dezavantaj tablolarını defterlerinde doldursun, sonra bu slaytla karşılaştırsın. Dikkat: Kuvvetler birliği, mutlak monarşilerde olduğu gibi tek bir kişinin elinde de olabilir; Millî Mücadele’de ise yetkiler milletin seçtiği Mecliste toplanmıştı. Benzerlik kutusu ülkemizdeki uygulamaları karşılaştırır.

16. Yasama: Türkiye Büyük Millet Meclisi

• Kanunları kim yapar? Milletvekillerini kim seçer? Bir kanun nasıl doğar?
• Meclisin hikâyesi
• Yasama yetkisi
• 600 milletvekili
• Görev ve yetkiler
• Kanun yapımı
• Halk oylaması

17. TBMM anlatıyor

• Ben Türkiye Büyük Millet Meclisiyim. Millî Mücadele’nin zor günlerinde hem kanun yaptım hem de ülkeyi yönettim. Bugün Türk milleti adına kanun yapıyor, yürütmeyi denetliyorum.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi
• 1920’den beri
• Hayatımdan
• 23 Nisan’da Ankara’da açıldım.
• İlk anayasam, yasama ve yürütmenin bende toplandığını yazdı.
• Cumhuriyet’i ilan ettim.
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi başladı; 600 milletvekiliyle çalışıyorum.
• Meclisin görevleri 1920’den bugüne nasıl değişti? Bir benzerlik ve bir farklılık söyle.

Öğretmene not: Kurum kendi ağzından konuşuyor (kişileştirme). Beklenen cevap: Her iki dönemde de Meclis milletin temsilcisidir ve kanun yapar (benzerlik). Millî Mücadele’de yürütme de Meclisteydi; bugün yürütme Cumhurbaşkanındadır, Meclis yürütmeyi denetler (farklılık).

18. Yasama yetkisi TBMM’nindir

• Kanun yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisine yasama denir.
• Ülkemizde bu yetkiyi Türk milleti adına TBMM kullanır.
• Yasama yetkisi devredilemez: TBMM bu yetkiyi başka bir kuruma veremez.
• Kanunlar, Anayasa’nın çizdiği sınırlar içinde yapılır.
• Kanun (yasa)
• TBMM’nin yaptığı, herkesin uymak zorunda olduğu yazılı kural.
• Yasama yetkisi devredilebilseydi ne gibi sorunlar çıkabilirdi?
• Kanun yapma gücü, halkın seçmediği kişilerin eline geçebilirdi. Milletin iradesi devre dışı kalırdı.

Öğretmene not: Anayasa md. 7. Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler (4. bölüm).

19. Sayılarla TBMM

• TBMM, halkın seçtiği milletvekillerinden oluşur. Milletvekilleri bütün milleti temsil eder.
• milletvekili Mecliste görev yapar
• yıl
• Beş yılda bir milletvekili seçimi yapılır
• Meclisin açıldığı yıl (23 Nisan)
• Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ankara

Öğretmene not: 600 milletvekili ve beş yıllık seçim dönemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle geldi ve ilk kez 2018 seçimlerinde uygulandı. Önceden 550 milletvekili vardı ve seçimler dört yılda bir yapılıyordu; eski kaynaklarda 550 sayısına rastlanabilir. Milletvekilleri yalnız seçildikleri ili değil, bütün milleti temsil eder (Anayasa md. 80). Görselde TBMM binası ve önündeki İstiklal Marşı kabartması görülüyor; kabartmada marşın ilk iki kıtası yazılı.

20. Neden 600 kişi?

• Düşünelim
• Kanunları neden tek bir kişi değil de halkın seçtiği 600 kişi yapar?
• Ülkenin her yerinden ve farklı görüşlerden insanlar temsil edilir. Kanunlar tartışılarak, oy çokluğuyla kabul edilir.
• Milletvekili
• Seçimle belirlenen ve milleti TBMM’de temsil eden kişi.
• Karşılaştır
• Sınıf başkanı seçimi ile milletvekili seçimi arasında hangi benzerlikler ve farklılıklar var?

Öğretmene not: Üçüncü kutu açık uçludur. Benzerlik: oy kullanma, çoğunluğun kararı, temsil. Farklılık: Milletvekillerini 18 yaşını dolduran vatandaşlar seçer; seçim beş yılda bir, bütün ülkede aynı gün yapılır.

21. TBMM’nin görev ve yetkileri

• Kanun yapmak
• Kanun çıkarır, değiştirir ve kaldırır.
• Bütçe
• Devletin gelir-gider planını görüşür, kabul eder.
• Para basımı
• Para basılmasına karar verir.
• Antlaşmalar
• Uluslararası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulur.
• Af
• Genel ve özel af ilanına karar verir.
• Savaş kararı
• Savaş hâli ilanına karar verir.

Öğretmene not: Anayasa md. 87 ve ders kitabındaki liste esas alınmıştır. TBMM ayrıca yürütmeyi denetler (yazılı soru, Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması: Anayasa md. 98); bu konu 4. bölümde. Bütçe teklifini Cumhurbaşkanı hazırlayıp TBMM’ye sunar.

22. Bir kanun nasıl yapılır?

• Bir fikrin kanun hâline gelmesi birkaç aşamadan geçer.
• Milletvekilleri, kanun teklifini TBMM Başkanlığına sunar.
• Teklif, konuyla ilgili komisyonda incelenir.
• Komisyonun uygun bulduğu teklif Genel Kurulda görüşülür ve oylanır.
• Kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı yayımlar ya da bir kez daha görüşülmesi için TBMM’ye geri gönderir.
• Kanun Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer.
• Resmî Gazete
• Kanunların ve resmî kararların yayımlandığı devlet gazetesi.
• Bir kanun neden yayımlanmadan yürürlüğe girmez?
• Herkesin kanunu öğrenip ona göre davranabilmesi için.

Öğretmene not: Cumhurbaşkanı kanunları 15 gün içinde yayımlar ya da bir kez daha görüşülmek üzere TBMM’ye geri gönderir (Anayasa md. 89). Kanunun yürürlüğe gireceği tarih kanunun kendisinde yazar; birçok kanun yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

23. Genel Kurul: Kanunların oylandığı salon

• TBMM Genel Kurulunda bir oturum, Ankara
• Milletvekilleri Genel Kurul salonunda toplanır; kanun tekliflerini görüşüp oylar.
• Başkanlık Divanının arkasındaki duvarda “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” yazar.
• Genel Kurul görüşmeleri açıktır; konuşulanlar tutanaklarda yayımlanır.
• Meclis görüşmelerinin herkese açık olması neden önemlidir?
• Vatandaşlar, seçtikleri milletvekillerinin ne yaptığını görebilir. Bu da yönetimin denetlenmesini kolaylaştırır.

Öğretmene not: Fotoğraf, Ankara’daki TBMM binasının Genel Kurul salonunu 2022’deki bir oturum sırasında gösteriyor. Bir önceki slayttaki kanun yapımının Genel Kurul aşaması bu salonda gerçekleşir. Duvardaki söz, egemenliğin millete ait olduğunu anlatır (kapak görselinde aynı salon boş hâliyle görülüyor). Genel Kurul görüşmeleri açıktır ve tutanak dergisinde yayımlanır; Genel Kurul gerektiğinde kapalı oturum da yapabilir (Anayasa md. 97).

24. Etkinlik: Sınıf meclisi

• Etkinlik · Canlandırma
• 1. Teklif
• Bir grup, sınıf için yeni bir kural önerir ve yazıya döker.
• 2. Komisyon
• Beş kişilik komisyon teklifi inceler, gerekirse düzeltir.
• 3. Genel Kurul
• Bütün sınıf teklifi tartışır ve oylar. Çoğunluk kabul ederse kural olur.
• 4. Yayım
• Sınıf başkanı kuralı panoya asar ya da bir kez daha görüşülsün diye geri gönderir.
• Bu canlandırmada kim yasamayı, kim yürütmeyi temsil etti?
• Teklifi veren grup, komisyon ve Genel Kurul yasamayı; kuralı yayımlayan sınıf başkanı yürütmeyi temsil etti.

Öğretmene not: Önerilebilecek kurallar: sınıf kitaplığının kullanımı, nöbet çizelgesi, teneffüste sınıfın düzeni. Süre yaklaşık 15 dakika. Sonunda öğrenciler canlandırmayı gerçek kanun yapım aşamalarıyla karşılaştırır. Öz değerlendirme için “Fikrimi açıkça söyledim, arkadaşlarımı dinledim” gibi ölçütler kullanılabilir.

25. Kanun mu, Anayasa değişikliği mi?

• Kanun
• TBMM’de görüşülüp oylanır.
• Kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı yayımlar; kanunlar halk oylamasına sunulmaz.
• Anayasa değişikliği
• TBMM’de kabul edilmesi için daha fazla oy gerekir.
• Halk oylamasına (referandum) sunulabilir; böylece son kararı halk verir.
• Anayasa’nın ilk üç maddesi değiştirilemez.
• Referandum
• Halk oylaması; önemli bir konuda kararın doğrudan halka sorulması.
• Anayasa neden sıradan bir kanundan daha zor değiştirilir?
• Anayasa devletin temel kurallarını belirler. Bu kuralların kolayca değişmemesi, düzenin ve hakların güvencesidir.

Öğretmene not: Anayasa md. 175: Değişiklik için TBMM’de en az 360 oy (beşte üç) gerekir. 360–399 oyla kabul edilen değişiklik (Cumhurbaşkanı Meclise geri göndermezse) halk oylamasına sunulur; 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı isterse halk oylamasına sunar. Yani her değişiklik halk oylamasına gitmez. Örnek: 16 Nisan 2017 halk oylamasıyla Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’ni getiren değişiklik kabul edildi. İlk üç maddenin değiştirilemeyeceği Anayasa md. 4’te yazılıdır.

26. Yürütme: Cumhurbaşkanı

• Kanunları kim uygular? Cumhurbaşkanı nasıl seçilir ve hangi görevleri vardır?
• Yürütme yetkisi
• Bakanlıklar
• Cumhurbaşkanı seçimi
• Görev ve yetkiler
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi
• Kararname

Öğretmene not: Bölüm görseli: Ankara’daki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi. Cumhurbaşkanlığı bu yerleşkede çalışır.

27. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanındadır

• Kanunları uygulama ve kamu hizmetlerini yürütme yetkisine yürütme denir.
• Bu yetki ülkemizde Cumhurbaşkanına aittir. Cumhurbaşkanı aynı zamanda devletin başıdır.
• Cumhurbaşkanı bu yetkiyi Anayasa’ya ve kanunlara uygun olarak kullanır.
• Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları Cumhurbaşkanı atar; bakanlıklar hizmetleri yürütür.
• Yürütme
• Kanunları uygulama ve devlet işlerini yürütme yetkisi.
• Gün içinde yürütmenin hangi hizmetlerinden yararlanıyorsun?
• Örneğin devlet okulu ve öğretmenler (Millî Eğitim Bakanlığı), polis ve trafik denetimi (İçişleri Bakanlığı), aile sağlığı merkezi (Sağlık Bakanlığı).

Öğretmene not: Anayasa md. 8. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanına karşı sorumludur (Anayasa md. 106).

28. Yürütme günlük hayatımızda

• Millî Eğitim Bakanlığı
• Okulları açar, öğretmenleri atar, programları hazırlar.
• Sağlık Bakanlığı
• Devlet hastanelerini ve aşı hizmetlerini yürütür.
• İçişleri Bakanlığı
• Polis ve jandarmayla iç güvenliği sağlar.
• Ticaret Bakanlığı
• Tüketicinin haklarını korur, piyasayı denetler.
• Tarım ve Orman Bakanlığı
• Çiftçiyi destekler, ormanları korur.
• Dışişleri Bakanlığı
• Diğer devletlerle ilişkileri yürütür.

Öğretmene not: Bakanlık adları güncel hâliyle yazılmıştır. Bakanları Cumhurbaşkanı atar. Öğrencilerden ailelerinin yararlandığı bir kamu hizmetini ve ilgili bakanlığı bulmalarını isteyin.

29. Cumhurbaşkanı nasıl seçilir?

• Cumhurbaşkanını halk seçer. Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimleri aynı gün yapılır.
• yıl
• Görev süresi; seçimler beş yılda bir yapılır
• yaş
• Aday, 40 yaşını doldurmuş ve yükseköğrenim yapmış olmalı
• İlk turda geçerli oyların yarısından fazlasını alan çıkmazsa ikinci tur yapılır
• Cumhurbaşkanlığı forsundaki 16 yıldız 16 büyük Türk devletini, güneş Türkiye Cumhuriyeti’ni simgeler.

Öğretmene not: Geçerli oyların yarıdan fazlasını alan aday Cumhurbaşkanı seçilir. İlk turda bu sağlanamazsa, ilk turu izleyen ikinci pazar günü en çok oy alan iki aday arasında ikinci tur yapılır (Anayasa md. 101). Aday olabilmek için 40 yaşını doldurmak, yükseköğrenim yapmış olmak ve milletvekili seçilme yeterliğine sahip olmak gerekir (6271 sayılı Kanun md. 6).

30. Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri

• Atama
• Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atar, görevden alır.
• Kanunlar
• TBMM’nin kabul ettiği kanunları yayımlar.
• Geri gönderme
• Uygun bulmadığı kanunu TBMM’ye geri gönderir (veto).
• Antlaşmalar
• Uluslararası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.
• Yüksek yargı
• Bazı yüksek yargı üyelerini seçer.
• Üst düzey atamalar
• Devletin üst düzey yöneticilerini atar.

Öğretmene not: Ders kitabındaki görev listesi esas alınmıştır. Antlaşmalarda iş birliği: TBMM antlaşmanın onaylanmasını kanunla uygun bulur, Cumhurbaşkanı onaylayıp yayımlar. Yüksek yargıya örnek: Anayasa Mahkemesinin 15 üyesinden 12’sini Cumhurbaşkanı, 3’ünü TBMM seçer (Anayasa md. 146).

31. Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

• 2017’deki halk oylamasıyla kabul edilen bu sistem 9 Temmuz 2018’de yürürlüğe girdi. Öne çıkan üç özelliği:
• Tek başlı yürütme
• Başbakanlık kaldırıldı; yürütme yetkisi tamamen Cumhurbaşkanında.
• Halka karşı sorumlu
• Cumhurbaşkanını halk seçer; yürütme halka karşı sorumludur.
• Cezai sorumluluk
• Cumhurbaşkanı, suç işlediği iddiasıyla soruşturulup yargılanabilir.
• Bu sistem hangi yönetim sisteminden esinlenmiştir?
• Başkanlık sisteminden. Ama onunla birebir aynı değildir; Türkiye’ye özgü yönleri de vardır.

Öğretmene not: Başkanlık sistemi: Yürütmenin başında halkın seçtiği devlet başkanının bulunduğu, yasama ile yürütmenin kesin çizgilerle ayrıldığı sistem. Cezai sorumluluk: TBMM, üye tamsayısının beşte üçünün (360) oyuyla soruşturma açabilir, üçte ikisinin (400) oyuyla Yüce Divana gönderebilir; Yüce Divan sıfatıyla Anayasa Mahkemesi yargılar (Anayasa md. 105). Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanı yalnız vatana ihanetten yargılanabiliyordu.

32. Parlamenter sistemden bugüne

• Kartlarda eski sistemi okuduk. Sizce bugün bu konular nasıl? Önce tahmin edin.
• Cumhurbaşkanı seçimi
• Parlamenter sistemde
• Cumhurbaşkanını TBMM seçerdi.
• Halk seçiyor.
• Seçim zamanı
• Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimleri ayrı zamanlarda yapılırdı.
• Beş yılda bir, aynı gün yapılıyor.
• Hükûmet
• Başbakan ve Bakanlar Kurulu vardı; Meclise karşı sorumluydu.
• Başbakanlık yok; yürütme Cumhurbaşkanında.
• Kararname
• Bakanlar Kurulu, Meclisin verdiği yetkiyle KHK çıkarabilirdi.
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi var.
• Meclis denetimi
• TBMM, gensoru ile hükûmeti düşürebilirdi.
• Gensoru yok; yazılı soru sorulabiliyor.
• Bu değişiklikler 2017 halk oylamasıyla kabul edildi ve 9 Temmuz 2018’de yürürlüğe girdi.

Öğretmene not: Ders kitabındaki karşılaştırma tablosu esas alınmıştır. Dikkat: 2007 Anayasa değişikliğinden sonra Cumhurbaşkanı, parlamenter sistem sürerken de halk tarafından seçilmeye başlandı (ilk kez 2014’te); kartlardaki “TBMM seçerdi” bilgisi bundan önceki uzun dönemi anlatır. KHK: kanun hükmünde kararname. Gensoru: hükûmetin ya da bir bakanın düşürülmesiyle sonuçlanabilen denetim yolu. Bugün TBMM; yazılı soru, Meclis araştırması, genel görüşme ve Meclis soruşturması yollarıyla bilgi edinir ve denetler (Anayasa md. 98).

33. Kanun mu, kararname mi?

• Kanun
• Kanunu TBMM yapar.
• Temel hak ve özgürlükler kanunla düzenlenir.
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
• Cumhurbaşkanı çıkarır; yürütmeyle ilgili konuları düzenler.
• Temel hak ve özgürlükler kararnameyle düzenlenemez.
• TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz olur.
• Bir kanun ile bir kararname çelişirse hangisi uygulanır? Bu neyi gösterir?
• Kanun uygulanır. Bu, yasamanın yürütmenin düzenlemeleri karşısındaki üstünlüğünü gösterir.

Öğretmene not: Anayasa md. 104: Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Anayasa’da yalnız kanunla düzenleneceği belirtilen konularda ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda kararname çıkarılamaz. Kanun ile kararname arasında farklı hükümler varsa kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hâle gelir. Kararnamelerin Anayasa’ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler. Slayttaki “temel hak ve özgürlükler” ifadesi bu kuralların sadeleştirilmiş hâlidir.

34. Etkinlik: İki sistemi değerlendir

• Etkinlik · Gerekçeli görüş
• Karşılaştır
• Parlamenter sistemin ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin birer güçlü yönünü ve birer sınırlılığını yaz.
• Tek doğru cevap yok. Önemli olan, her görüşü bir gerekçeyle desteklemek.
• Gerekçe
• Bir görüşü desteklemek için gösterilen sebep ya da kanıt.
• Tartış
• Arkadaşının gerekçesi seninkinden farklı mı? Önce dinle, sonra kendi gerekçeni anlat.

Öğretmene not: Ders kitabındaki karşılaştırma tablosundan yararlanın. Öğrenciler karar alma hızı, denetim ve temsil gibi ölçütlerle karşılaştırma yapabilir. Öğretmen siyasi bir tercih belirtmemeli; tartışma gerekçe, kanıt ve saygılı dil üzerine kurulmalıdır.

35. Yargı ve güçler dengesi

• Haklarımızı kim korur? Üç güç birbirini nasıl denetler ve dengeler?
• Bağımsız mahkemeler
• Yüksek mahkemeler
• Denge ve denetim
• Hakkımı nasıl ararım?
• Ben kimim?

Öğretmene not: Bölüm görseli: Türkiye’de bir duruşma salonu. Hâkimlerin oturduğu kürsünün arkasında “Adalet mülkün temelidir.” yazar; bu söz, devletin temelinin adalet olduğunu anlatır.

36. Yargı: Bağımsız ve tarafsız mahkemeler

• Yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerindir. Mahkemeler kararlarını Türk milleti adına verir.
• Mahkemeler vatandaşların haklarını hem devlete hem de birbirlerine karşı korur.
• Kanuna aykırı durumlar hakkında karar verir, suç işleyenleri yargılar.
• Bağımsız: Kimse mahkemeye emir veremez. Tarafsız: Hâkim hiçbir tarafı kayırmaz.
• Yargı
• Hukuk kurallarını uygulayarak anlaşmazlıkları çözme ve suçları yargılama yetkisi.
• Mahkemeler bağımsız olmasaydı ne olurdu?
• Güçlü olan, kararları kendi lehine çevirebilirdi. Haksızlığa uğrayan hakkını arayamazdı.

Öğretmene not: Anayasa md. 9 ve md. 138: Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez.

37. Yüksek mahkemeler

• Anayasa Mahkemesi
• Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetler, temel hak ve özgürlükleri korur.
• Yargıtay
• Adli yargının en üst mahkemesi. Kişiler arası davalara ve ceza davalarına bakar.
• Danıştay
• İdari yargının en üst mahkemesi. Devletle vatandaş arasındaki davalara bakar.
• Uyuşmazlık Mahkemesi
• Bir davaya adli yargının mı idari yargının mı bakacağını kesin olarak belirler.
• Adli yargı mı, idari yargı mı?
• Adli yargı: kişiler arasındaki anlaşmazlıklar ve suçlar. İdari yargı: devlet kurumlarıyla vatandaşlar arasındaki anlaşmazlıklar.

Öğretmene not: Yargıtay ve Danıştay, alt mahkemelerin kararlarını son olarak inceler. Anayasa Mahkemesi, kişilerin bireysel başvurularını da inceleyerek temel hakları korur. Uyuşmazlık Mahkemesi, bir davanın hangi yargı koluna ait olduğu ya da iki yargı kolunun birbiriyle çelişen kararları konusundaki anlaşmazlıkları son olarak çözer.

38. Yüksek mahkemelerin binaları

• Yüksek mahkemelerden üçünün Ankara’daki binaları. Her birinin görevini hatırlayalım.
• Anayasa Mahkemesi
• Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetler.
• Yargıtay
• Adli yargının en üst mahkemesidir.
• Danıştay
• İdari yargının en üst mahkemesidir.
• Bir belediye kararına karşı açılan dava hangi yargı koluna girer? Bu koldaki en üst mahkeme hangisidir?
• İdari yargıya. Belediye bir kamu kurumudur; idari yargının en üst mahkemesi Danıştaydır.

Öğretmene not: Üç bina da Ankara’dadır. Binaların üzerindeki adlara dikkat çekin. Öğrencilerden her mahkemenin görevini kendi cümleleriyle anlatmalarını isteyin. Son sorunun cevabı: Belediye gibi kamu kurumlarıyla vatandaşlar arasındaki davalar idari yargıya girer; bu kolun en üst mahkemesi Danıştaydır.

39. Etkinlik: Anayasa’da üç köprü

• Etkinlik · Grup çalışması
• Sınıf üç gruba ayrılır. Her grup Anayasa’dan verilen maddeleri okur ve iki güç arasındaki köprüyü bulur.
• 1. grup · Yasama-yürütme: md. 87, 89, 98, 104
• 2. grup · Yasama-yargı: md. 146, 148
• 3. grup · Yürütme-yargı: md. 125, 138
• Her grup bulduğu ilişkiyi bir köprü kartına yazıp sınıfa anlatır.
• Sınıfça tartışın: Bu köprüler olmasaydı ne olurdu?
• Denge ve denetim
• Devlet organlarının birbirinin gücünü sınırlaması ve işlemlerini kontrol etmesi.
• Köprü kartı örneği: “TBMM, bütçeyi kabul ederek yürütmeyi etkiler.”

Öğretmene not: Maddeler: md. 87 TBMM’nin görevleri, md. 89 kanunların geri gönderilmesi, md. 98 TBMM’nin denetim yolları, md. 104 Cumhurbaşkanının görevleri, md. 146 Anayasa Mahkemesinin kuruluşu, md. 148 Anayasa Mahkemesinin görevleri, md. 125 idarenin işlemlerine karşı yargı yolu, md. 138 mahkemelerin bağımsızlığı. Anayasa metnine TBMM’nin resmî sitesinden ulaşılabilir. Sonraki üç slayt örnek cevapları içerir.

40. Yasama ile yürütme: Karşılıklı denge

• TBMM ile Cumhurbaşkanı birbirinin gücünü nasıl sınırlar?
• TBMM
• Yürütme
• Meclis yürütmeyi denetler
• Yazılı soruyla bilgi ister.
• Bütçeyi görüşüp kabul eder.
• Aynı konuda kanun çıkararak kararnameyi hükümsüz kılar.
• Cumhurbaşkanı
• Cumhurbaşkanı Meclisi dengeler
• Kanunu bir kez daha görüşülmek üzere geri gönderir.
• Seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
• Veto
• Karşı çıkma. Cumhurbaşkanının bir kanunu yeniden görüşülmesi için TBMM’ye geri göndermesi.
• Seçimler kimin kararıyla yenilenirse yenilensin iki seçim birlikte yapılır; bu kural iki gücü dengede tutar.

Öğretmene not: TBMM de üye tamsayısının beşte üçüyle (360 oy) seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; hangi taraf karar verirse versin TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır (Anayasa md. 116). Geri gönderilen kanunu TBMM, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (en az 301 oy) aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar (md. 89). TBMM, Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma da açabilir (md. 105).

41. Yargı, yasamayı ve yürütmeyi denetler

• Yargı → Yasama
• Anayasa Mahkemesi, kanunların Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler.
• Anayasa’ya aykırı bulduğu kanunu ya da maddeyi iptal eder.
• Yargı → Yürütme
• İdari mahkemeler ve Danıştay, idarenin işlemlerini hukuka uygunluk yönünden denetler.
• Kararnamelerin Anayasa’ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler.
• Yürütme ve idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır.
• Yürütme mahkeme kararlarına uymasaydı ne olurdu?
• Mahkemeye başvurmanın anlamı kalmaz, haklar korunamazdı. Bu yüzden Anayasa, mahkeme kararlarına uymayı zorunlu tutar.

Öğretmene not: Anayasa md. 125: İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. md. 138: Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Yargı da sınırsız değildir: Hâkimler Anayasa’ya, kanuna ve hukuka uygun karar verir. 1. bölümdeki “Düşünelim” sorusunun cevabı bu slayttadır.

42. Üç güç arasındaki köprüler

• Yasama → Yürütme
• Bütçeyi kabul eder, yazılı soruyla bilgi ister.
• Yürütme → Yasama
• Kanunu bir kez daha görüşülsün diye geri gönderir.
• Yargı → Yasama
• Anayasa’ya aykırı kanunu iptal eder.
• Yargı → Yürütme
• Hukuka aykırı idari işlemleri iptal eder.
• Yasama → Yargı
• Mahkemelerin uygulayacağı kanunları yapar.
• Yürütme → Yargı
• Bazı yüksek yargı üyelerini seçer.

Öğretmene not: Grup çalışmasının özet cevabı. Okların yönü, hangi gücün hangisini etkilediğini gösterir. Bu karşılıklı ilişkiler sayesinde güç tek elde toplanmaz. Ek örnek: TBMM, Anayasa Mahkemesine 3 üye seçer (Anayasa md. 146).

43. Haklarımızı kullanırken üç güç

• Yasama: Kanunlar haklarımızı ve sınırlarını belirler; haklarımızı kanunlara uygun kullanırız.
• Yürütme: Kamu kurumlarına dilekçe, başvuru ya da şikâyetle ulaşabiliriz.
• Yargı: Hakkımız çiğnenirse mahkemeye başvurur, bağımsız bir hâkimden adil karar isteriz.
• Dilekçe
• Bir kuruma isteğimizi ya da şikâyetimizi bildirmek için yazdığımız resmî yazı.
• Hakkını ararken neden önce kurallara uygun yolları denemelisin?
• Kurallara uygun başvuru hakkı korur; anlaşmazlığın düzen içinde ve adaletle çözülmesini sağlar.

Öğretmene not: Program, öğrencilerin hak ve özgürlüklerini uygun şekilde kullanmalarına yönelik olarak üç organın görevleri çerçevesinde açıklama yapılmasını ister. Dilekçe hakkı Anayasa md. 74’te güvence altındadır.

44. Örnek olay: Ayşe’nin tableti

• Ayşe’nin ailesi internetten bir tablet aldı. Tablet bir hafta sonra bozuldu; satıcı ne değiştiriyor ne de parayı geri veriyor.
• Ailenin hakları kanunla güvence altındadır. Tüketiciyi koruyan kanunu TBMM yaptı (yasama).
• Aile önce satıcıya yazılı olarak başvurur.
• Sonuç alamazsa Ticaret Bakanlığına bağlı tüketici hakem heyetine başvurur (yürütme).
• Taraflardan biri heyetin kararına itiraz ederse tüketici mahkemesi karar verir (yargı).
• Tüketici
• Bir malı ya da hizmeti kendi ihtiyacı için satın alan kişi.
• Bu örnek olayda üç güç aileye nasıl yardımcı olur?
• Kanun hakkı tanır (yasama), hakem heyeti başvuruyu inceler (yürütme), gerekirse mahkeme son kararı verir (yargı).

Öğretmene not: Ayşe kurgusal bir öğrencidir. Kanun: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun. Belirli bir tutarın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurmak zorunludur; bu tutar her yıl güncellenir. Hakem heyeti kararlarına karşı tüketici mahkemesine itiraz edilebilir. Öğrenciler benzer bir örnek olay kurgulayıp eylem planı hazırlayabilir.

45. Etkinlik: Haberde hangi güç var?

• Etkinlik · Kaynak inceleme
• Aşağıdaki örnek haber başlıklarında hangi güç iş başında?
• “Meclis, okul servisleriyle ilgili yeni kanunu kabul etti.”
• Yasama: TBMM kanun yaptı.
• “Yeni bakan görevine başladı.”
• Yürütme: Bakanları Cumhurbaşkanı atar.
• “Mahkeme, bir bakanlığın kararını hukuka aykırı bularak iptal etti.”
• Yargı, yürütmeyi denetledi.
• “Anayasa Mahkemesi, bir kanun maddesini Anayasa’ya aykırı buldu.”
• Yargı, yasamayı denetledi.

Öğretmene not: Başlıklar örnek olarak yazılmıştır, gerçek haber değildir. Öğrencilerden gazete ya da güvenilir haber sitelerinden benzer başlıklar bulup sınıflandırmalarını isteyin.

46. Ben kimim?

• Etkinlik · Eğitsel oyun
• 600 üyem var; kanun yapar, bütçeyi kabul ederim. Ben kimim?
• TBMM (yasama)
• Bakanları atar, kanunları yayımlarım. Halk beni seçer. Ben kimim?
• Cumhurbaşkanı (yürütme)
• Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetlerim. Ben kimim?
• Anayasa Mahkemesi (yargı)

Öğretmene not: Program “Ben kimim?” ve “Nesi var?” gibi eğitsel oyunları önerir. Oyunu sürdürmek için öğrenciler kendi kartlarını yazabilir: Danıştay, Yargıtay, Uyuşmazlık Mahkemesi, milletvekili, Resmî Gazete. “Nesi var?” için bir öğrenci dışarı çıkar; sınıf bir organı seçer, öğrenci içeri gelince “Nesi var?” diye sorar ve ipuçlarından organı bulmaya çalışır. Etkinlik öz değerlendirme formuyla değerlendirilebilir.

47. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve balık kılçığını hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Balık kılçığı
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• 3 hızlı soru

48. Anahtar kavramlar

• Yasama
• Kanun yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisi. Ülkemizde TBMM’ye aittir.
• Yürütme
• Kanunları uygulama ve devlet işlerini yürütme yetkisi. Ülkemizde Cumhurbaşkanına aittir.
• Yargı
• Bağımsız ve tarafsız mahkemelerin hukuka göre karar verme yetkisi.
• Kuvvetler birliği
• Devletin üç gücünün tek elde toplanması. Millî Mücadele’de uygulandı.
• Kuvvetler ayrılığı
• Üç gücün ayrı organlarca kullanılması; organların birbirini denetlemesi.

Öğretmene not: Maarif programına göre 4. öğrenme alanının anahtar kavramlarından bu konuya düşenler: kuvvetler ayrılığı, kuvvetler birliği, yasama, yürütme, yargı.

49. Özet: Yönetim yapımız

• Yönetim yapımız
• Yasama
• TBMM kanun yapar; 600 milletvekili, 5 yıl
• Yürütme
• Cumhurbaşkanı kanunları uygular
• Yargı
• Bağımsız ve tarafsız mahkemeler
• Kuvvetler birliği
• Millî Mücadele’de yetkiler Mecliste
• Kuvvetler ayrılığı
• Bugün üç güç ayrı organlarda
• Denge ve denetim
• Organlar birbirini denetler, dengeler
• Güçler arasındaki denge, hak ve özgürlüklerimizin güvencesidir.

Öğretmene not: Öğrenciler kendi balık kılçığını deftere çizip her kılçığa bir örnek yazabilir. Program, yönetim yapısını oluşturan unsurlar arasındaki ilişkilerin belirlenmesini vurgular.

50. Doğru mu, yanlış mı?

• Ülkemizde yasama yetkisi Türk milleti adına TBMM tarafından kullanılır ve başka bir kuruma devredilemez.
• Anayasa’ya göre yasama yetkisi TBMM’nindir ve devredilemez.

51. Doğru mu, yanlış mı?

• Millî Mücadele yıllarında kuvvetler ayrılığı ilkesi uygulanmıştır.
• Olağanüstü koşullarda kararları hızla alıp uygulamak için kuvvetler birliği uygulandı; yasama ve yürütme Mecliste toplandı.

52. Doğru mu, yanlış mı?

• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nde Cumhurbaşkanını TBMM seçer.
• Cumhurbaşkanını halk seçer. İki seçim de beş yılda bir ve aynı gün yapılır.

53. Doğru mu, yanlış mı?

• Kanunların Anayasa’ya uygun olup olmadığını Anayasa Mahkemesi denetler.
• Anayasa Mahkemesi, Anayasa’ya aykırı bulduğu kanunu ya da maddeyi iptal edebilir.

54. Doğru mu, yanlış mı?

• Cumhurbaşkanı, uygun bulmadığı bir kanunu bir kez daha görüşülmek üzere TBMM’ye geri gönderebilir.
• Buna veto denir. Yürütmenin yasamayı dengeleme yollarından biridir.

55. Doğru mu, yanlış mı?

• Devlet ile vatandaş arasındaki davalara bakan idari yargının en üst mahkemesi Yargıtaydır.
• İdari yargının en üst mahkemesi Danıştaydır. Yargıtay, adli yargının en üst mahkemesidir.

56. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kanun yapma ve kanunları uygulama yetkilerinin ikisi de Meclistedir.
• Devletin yönetimi Büyük Millet Meclisindedir.
• Meclisin başkanı, aynı zamanda hükûmetin de başıdır.
• 1921 Anayasası’ndaki yukarıdaki düzenlemeler, aşağıdaki ilkelerden hangisinin uygulandığını gösterir?
• Kuvvetler ayrılığı
• Kuvvetler birliği
• Yargı bağımsızlığı
• Başkanlık sistemi
• B
• Yasama ve yürütme Mecliste toplanmıştır. Güçlerin tek elde toplanmasına kuvvetler birliği denir.

57. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ülke işgal altındayken cepheye asker ve malzeme göndermek için alınması gereken kararlar haftalarca bekleseydi Millî Mücadele büyük zarar görebilirdi.
• Bu durum, Millî Mücadele yıllarında aşağıdakilerden hangisinin gerekçesi olarak gösterilebilir?
• Yasama ve yürütme yetkilerinin Mecliste toplanmasının
• Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesinin
• Yüksek mahkemelerin kurulmasının
• Seçimlerin beş yılda bir yapılmasının
• A
• Olağanüstü dönemde kararların hızla alınıp uygulanması gerekiyordu. Bu yüzden yetkiler Mecliste toplandı.

58. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• TBMM yeni bir kanunu kabul etti.
• Cumhurbaşkanı yeni bir bakan atadı.
• Danıştay, bir yönetmeliği hukuka aykırı bularak iptal etti.
• Yukarıdaki gelişmeler sırasıyla hangi güçlerle ilgilidir?
• Yürütme – Yasama – Yargı
• Yasama – Yargı – Yürütme
• Yargı – Yürütme – Yasama
• Yasama – Yürütme – Yargı
• D
• Kanun yapmak yasama, bakan atamak yürütme, idarenin işlemini denetleyip iptal etmek yargı görevidir.

59. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin özelliklerinden biri değildir?
• Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi
• Cumhurbaşkanlığı ve TBMM seçimlerinin aynı gün yapılması
• Hükûmetin Başbakan ve Bakanlar Kurulundan oluşması
• Cumhurbaşkanının bakanları atayıp görevden alabilmesi
• C
• Bu sistemde Başbakanlık kaldırılmıştır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanındadır.

60. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Devletin organları birbirini denetler ve dengeler. Böylece güç tek bir elde toplanmaz.
• Öğretmenin bu görüşüne aşağıdakilerden hangisi örnek gösterilemez?
• Anayasa Mahkemesinin, Anayasa’ya aykırı bulduğu bir kanunu iptal etmesi
• Seçmenlerin, milletvekili seçiminde oy kullanması
• Cumhurbaşkanının bir kanunu yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye geri göndermesi
• Milletvekillerinin bakanlara yazılı soru sorması
• B
• Oy kullanmak, vatandaşın yönetime katılmasıdır; bir devlet organının başka bir organı denetlemesi değildir.

61. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Cumhurbaşkanı, yürütmeyle ilgili bir konuda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkardı. Bir süre sonra TBMM aynı konuda bir kanun kabul etti ve kanun yürürlüğe girdi.
• Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
• Kararname kanundan üstün olduğu için uygulanmaya devam eder.
• Kanun, kararname kaldırılana kadar uygulanamaz.
• Kararname hükümsüz hâle gelir.
• Konu mutlaka halk oylamasına sunulur.
• C
• TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz olur. Kanun, kararnameden üstündür.

62. Kim bilecek?

• Kuvvetler birliğinin açıkça uygulandığı anayasa hangisidir?
• 1921 Anayasası
• Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi hangi tarihte yürürlüğe girdi?
• 9 Temmuz 2018
• Adli ve idari yargı arasındaki görev anlaşmazlıklarını hangi mahkeme çözer?
• Uyuşmazlık Mahkemesi

63. Gelecek derse hazırlanalım

• TBMM’nin açılması, ülkemizde demokrasinin gelişiminde neden önemli bir adımdır?
• 1924 Anayasası hangi hak ve ilkeleri güvence altına aldı?
• Çok partili hayata geçiş denemeleri nasıl gerçekleşti?
• Kadınlara seçme ve seçilme hakkı hangi yıllarda tanındı?
• Ülkemizde demokrasinin gelişimiyle ilgili bilgileri resmî kurumların siteleri gibi güvenilir kaynaklardan toplayın; her bilginin kaynağını not edin.

Öğretmene not: Sıradaki konu: SB.7.4.3 Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi (22–23. haftalar).

64. Kaynaklar ve notlar

• Öğrenme çıktısı
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: 7. sınıf, 4. öğrenme alanı (Yaşayan Demokrasimiz), SB.7.4.2.
• Kaynak
• MEB 7. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Anayasa
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982), 2017 değişiklikleriyle yürürlükteki metin. Madde içerikleri sadeleştirilerek aktarılmıştır.
• Örnekler
• Haber başlıkları, örnek olaylar ve öğrenci görüşleri öğretim amacıyla kurgulanmıştır.

65. Görsel kaynakları

• TBMM Genel Kurul salonu, Ankara
• Modern primat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: TBMM, meclis içi 2.jpg
• Birinci Meclis binası, Ankara (Aralık 1922)
• Gadmer Frédéric · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turquie, Angora, Bâtiment de la Grande Assemblée - A36953.jpg
• Birinci Meclis binasının Genel Kurul salonu, Kurtuluş Savaşı Müzesi, Ankara
• Gargarapalvin · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Kurtuluş Savaşı Müzesi (I. Türkiye Büyük Millet Meclisi Binası), 2023 157.jpg
• TBMM binası ve İstiklal Marşı kabartması, Ankara
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM İstiklâl Marşı.jpg
• TBMM Genel Kurulunda bir oturum, Ankara (2022)
• Yıldız Yazıcıoğlu · Kamu malı · Wikimedia Commons: TBMM, August 2022.jpg
• Cumhurbaşkanlığı Külliyesi, Ankara
• Metuboy · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Presidential Palace Main.jpg
• Türkiye’de bir duruşma salonu
• Vikiçizer · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Courtroom in Turkey.JPG
• Anayasa Mahkemesi binası, Ankara
• Murat Karabulut (VOA) · Kamu malı · Wikimedia Commons: Constitutional Court of Turkey.jpg
• Yargıtay binası, Ankara
• Aytuncrahim · CC0 · Wikimedia Commons: T.C Yargıtay Başkanlığı.jpg
• Danıştay binası, Ankara
• Vikiçizer · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Danıştay.jpg